Wikipedia tlwiki https://tl.wikipedia.org/wiki/Unang_Pahina MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Midya Natatangi Usapan Tagagamit Usapang tagagamit Wikipedia Usapang Wikipedia Talaksan Usapang talaksan MediaWiki Usapang MediaWiki Padron Usapang padron Tulong Usapang tulong Kategorya Usapang kategorya Portada Usapang Portada TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 852 2204657 2204147 2026-04-24T19:18:19Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 8 books for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204657 wikitext text/x-wiki {{redirect|Ingles|mga tao mula Inglatera|Mga Ingles}} {{kinukumpuni}} {{use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa. --> {{Other uses|Ingles (paglilinaw)}} {{Infobox language | name = Ingles | altname = Inggles | nativename = {{lang|en|English}} | pronunciation = {{IPAc-en|ˈ|ɪ|ŋ|ɡ|l|ᵻ|ʃ}} | states = Ang [[mundong Anglopono]], kabilang na ang {{enum|[[Reyno Unido]]|[[Estados Unidos]]|[[Kanada]]|[[Australia]]|[[Irlanda]]|[[Nueva Selanda]]|[[Karibeng Komonwelt]]|[[Timog Aprika]]|[[Talaan ng mga bansa at teritoryo kung saan opisyal na wika ang wikang Ingles|iba pa]]}} | speakers = [[Katutubong wika|L1]]: {{nowrap|380 milyon}} | date = 2021 | ref = <ref>{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ |title=What are the top 200 most spoken languages?|trans-title=Ano-ano ang 200 pinaka-sinasalitang wika? |website=Ethnologue |date=2023 |lang=en|archive-date=18 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230618002011/https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ |url-status=live}}</ref> | speakers2 = {{plainlist| * [[Ikalawang wika|L2]]: {{nowrap|1.077 bilyon}} (2021)<ref name="Ethnologue26">{{e26}}</ref> * [[Mundong Anglopono|Kabuuan]]: 1.457 billion}} | familycolor = Indo-Europeo | fam2 = [[Mga wikang Hermaniko|Hermaniko]] | fam3 = [[Kanlurang wikang Hermaniko|Kanlurang Hermaniko]] | fam4 = [[Mga wikang Ingaeboniko|Ingaeboniko]] | fam5 = [[Mga wikang Angliko|Angliko]] | ancestor = [[Proto-Ingles]] | ancestor2 = [[Lumang Ingles]] | ancestor3 = [[Gitnang Ingles]] | ancestor4 = [[Maagang Modernong Ingles]] | script = {{plainlist| * [[Sulat Latin|Latin]] ([[Alpabetong Ingles]]) * [[Futhorc]] (noon) * [[Braille ng Ingles]], [[Pinagsanib na Braille ng Ingles]] }} | nation = {{ubli |57 bansa at 30 dependensiya| Mga organisasyon kabilang na ang {{enum | [[Mga Nagkakaisang Bansa|UN]] | [[Unyong Europeo|EU]] | [[Komonwelt ng mga Bansa|Komonwelt]] | [[Pandaigdigang Hukumang Pangkrimen|ICC]] | [[Pondo ng Monetaryong Pandaigdig|IMF]] | [[Pandaigdigang Lupong Olimpiko|IOC]] | [[Organisasyong Pandaigdig para sa Pagsasapamantayan|ISO]] | [[Organisasyon ng Tratado ng Hilagang Atlantiko|NATO]] | [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|WTO]] | [[Samahan ng mga Bansa sa Timog-Silangang Asya|ASEAN]] | [[Organisasyon ng mga Estadong Amerikano|OAS]] }} }} | iso1 = en | iso2 = eng | iso3 = eng | lingua = 52-ABA | notice = IPA | sign = [[Manually coded English]] (iba-iba) | glotto = stan1293 | glottorefname = English | mapscale = 1.25 | map = English language distribution.svg | mapcaption = {{legend|#346699|Mga rehiyon kung saan katutubong wika ng mayorya ang wikang Ingles}} {{legend|#99ccff|Mga rehiyon kung saan opisyal o malawakang ginagamit ang wikang Ingles, pero hindi isang katutubong wika ng mayorya}} | dialects = {{hlist |class=inline |[[Britanikong Ingles]]|[[Ingles ng Hilagang Amerika|Hilagang Amerika]]|[[Ingles ng Karibe|Karibe]]|[[Ingles ng Australia|Australia]]|[[Ingles ng Nueva Selanda|Nueva Selanda]]|[[Ingles ng Timog Aprika|Timog Aprika]]|[[Ingkes ng Irlandiya|Irlandiya]]|[[Ingles ng Pilipinas|Pilipinas]]}} ([[Talaan ng mga dayalekto ng wikang Ingles|talaan]]) }} '''Inglés''',{{Efn|{{langx|en|English}} {{IPAc-en|ˈ|ɪ|ŋ|ɡ|l|ᵻ|ʃ}}}} binabaybay ding '''Ingglés''', ang [[kanlurang wikang Hermaniko]] na nagmula sa [[Inglatera]] at ang pandaigdigang ''[[lingua franca]]'' sa kasalukuyan. Nagmula ang pangalan ng wika mula sa [[mga Anglo]], isa sa mga sinaunang [[Lahing Hermaniko|grupong Hermaniko]] na [[Paglipat ng mga Anglo-Saxon sa Britanya|lumipat sa Britanya]] sa [[Pagtatapos ng panahong Romano sa Britanya|pagtatapos ng panahong Romano sa naturang lugar]]. Ingles ang [[Talaan ng mga wika batay sa dami ng nagsasalita|pinakaginagamit na wika sa mundo]], dahil na rin sa matinding impluwensiya ng [[Imperyong Britaniko]] noon (na pinalitan ng [[Komonwelt ng mga Bansa]] sa kasalukuyan) gayundin ng [[Estados Unidos]] sa kasalukuyan. Ito rin ang may pinakamaraming gumagamit bilang [[pangalawang wika]], mas marami pa kesa sa mga katutubong mananalita nito. Gayunpaman, ikatlo lamang ang Ingles sa may [[Talaan ng mga wika batay sa dami ng katutubong mananalita|pinakamaraming katutubong mananalita]], pagkatapos ng [[wikang Mandarin]] at [[Wikang Espanyol|Espanyol]]. Ingles ang opisyal o isa sa mga opisyal na wika ng [[Talaan ng mga bansa kung saan opisyal na wika ang Ingles|57 bansa at 30 dependensiya]], ang pinakamarami para sa kahit anong wika. Sa mga bansang tulad ng [[Estados Unidos]], [[Reyno Unido]], [[Australia]], at [[Nueva Selanda]], ito ang pinakaginagamit na wika dahil na rin sa kasaysayan bagamat hindi ito isang opisyal na wika. Isa rin ito sa mga [[Mga opisyal na wika ng Mga Nagkakaisang Bansa|opisyal na wika]] ng [[Mga Nagkakaisang Bansa]], [[Unyong Europeo]], at iba pang mga pandaigdigan at panrehiyong organisasyon. Ito rin ang ''de facto'' na wika ng [[diplomasya]], agham at teknolohiya, pandaigdigang kalakalan, turismo, libangan, at ng [[internet]]. Ayon sa isang pagtataya ng ''[[Ethnologue]]'' noong 2021, meron itong 1.4 na bilyong mananalita. Nagmula ang [[Lumang Ingles]] mula sa mga dayalekto ng mga kanlurang wikang Hermaniko na sinasalita ng [[mga Anglo-Saxon]]. Nakasulat sa mga ''[[rune]]'' (''futhorc'') ang wika bago ito gumamit ng [[Alpabetong Ingles|isang alpabetong nagmula sa wikang Latin]]. Hiniram kalaunan ng Lumang Ingles ang ilang balarila at pangunahing bokabularyo mula sa [[Lumang Nordiko]], isang [[hilagang wikang Hermaniko]]. Nalinang nang husto ang alpabeto at tuluyang pinalitan nito ang paggamit sa mga ''rune'', kasabay ng pag-usbong ng [[Gitnang Ingles]] matapos [[Normanong Pagsakop ng Inglatera|masakop]] ng [[mga Normando]] ang Inglatera [[Labanan ng Hastings|simula noong 1066]]. Sa panahong ito matinding nanghiram ng mga salita ang Ingles mula sa [[wikang Pranses]], na ngayo'y bumubuo ng 28% ng lahat ng mga salita sa wika sa kasalukuyan, gayundin sa [[wikang Latin]], na bumubuo sa karagdagang 28%. Bagamat pawang nagmula sa Latin at iba pang [[mga wikang Romanse]] ang malaking bahagdan ng bokabularyo ng Ingles, nananatili pa ring Hermaniko ang pang-araw-araw na bokabularyo, balarila at ponolohiya nito. Umusbong naman ang [[Modernong Ingles]] matapos ng isang [[Malawakang Paglipat ng Patinig|malawakang pagbabago sa mga patinig nito]]. Ilan sa mga malapit na kamag-anak ng kasalukuyang anyo ng wika ang [[wikang Scots]], na nasa isang [[kontinuo ng mga dayalekto]] sa Ingles, gayundin ang [[mga wikang Prisyano]] at [[Mababang Aleman]]. == Klasipikasyon == Bahagi ng [[Mga wikang Indo-Europeo|pamilyang Indo-Europeo]] ang wikang Ingles, partikular na sa [[Mga kanlurang wikang Hermaniko|Kanlurang Hermanikong]] sangay ng [[Mga wikang Hermaniko|mga Hermanikong wika]].{{sfn|Bammesberger|1992|pp=29–30}} Dahil pare-parehong nagmula ang Ingles at ng ibang mga wikang Hermaniko kagaya ng mga [[wikang Olandes]] at [[Wikang Aleman|Aleman]] sa iisang ninuno na tinatawag na [[Proto-Hermaniko]], nagtataglay ang mga ito ng mga magkakatulad na tampok kagaya ng paghahati sa mga [[pandiwa]] bilang [[Malakas na pandiwa (mga wikang Hermaniko)|malakas]] o [[Mahinang pandiwa (mga wikang Hermaniko)|mahinang klase]], ang paggamit sa mga [[pandiwang modal]], at pagsasailalim sa serye ng pagbabago sa pagbigkas sa mga [[katinig]] ng [[Proto-Indo-Europeo]] na kilala ngayon bilang mga [[batas Grimm]] at [[Batas Verner|Verner]].{{sfn|König|van der Auwera|1994}} Isa ang [[Lumang Ingles]] sa napakaraming [[mga wikang Ingaeboniko]] na umusbong sa isang [[Kontinuo ng mga dayalekto|kontinuo ng mga dayalektong]] sinasalita ng mga Kanlurang Hermaniko simula noong ikalimang siglo sa [[Prisya]], partikular na sa baybayin ng [[Dagat Hilaga]]. Umusbong ang Lumang Ingles mula sa mga mananalita ng mga wikang ito na lumisan sa lugar at nanirahan sa [[kapuluang Britaniko]].{{sfn|Bazelmans|2009|pp=325–326}} Kalaunan, umusbong ang [[Gitnang Ingles]], na sinundan naman ng Modernong Ingles.{{sfn|Robinson|1992}} May ilang mga dayalekto ng Luma at Gitnang Ingles na hiwalay na nalinang at naging [[mga wikang Angliko]], lalo na ang [[wikang Scots]].{{sfn|Romaine|1982|pp=56–65}} Dahil nakahiwalay ang wikang Ingles mula sa ibang mga wikang Hermaniko sa kontinente, nalinang ang sarili nitong [[bokabularyo]], [[sintaksis]], at [[ponolohiya]]. Hindi naiintindihan ang Ingles ng mga mananalita ng kahit anong wikang Hermaniko, bagamat may iilang wika katulad ng wikang Olandes at [[Wikang Prisyano|Prisyano]] na may malaki-laking antas ng kaugnayan.{{sfn|Harbert|2006}} Tradisyonal na [[Mga wikang Anglo-Prisyano|iniuugnay]] ang Ingles sa Prisyano, na madalas na ipinagpapalagay na pinakamalapit na kamag-anak ng Ingles sa mga wikang Hermaniko. Gayunpaman, ipinapakita ng modernong pananaliksik sa dalawang wika na kaunti lamang ang pagkakapareho nito sa Ingles.<ref>{{multiref2|{{harvnb|Bazelmans|2009|p=326|loc="According to most researchers, this means that there cannot have been an 'original' Anglo-Frisian entity ..."}}|{{harvnb|Stiles|2018|p=31|loc="... It is not possible to construct the exclusive common relative chronology that is necessary in order to be able to establish a node on a family tree. The term and concept of 'Anglo-Frisian' should be banished to the historiography of the subject."}}}}</ref> Bagamat parehong sumailalim ang dalawa sa magkaparehong serye ng pagbabago sa tunog, hindi ito naganap nang sabay upang masabing may matindi silang kaugnayan sa isa't-isa.{{sfn|Versloot|2017|pp=341–342}}{{sfn|Stiles|2018|pp=5–6}} == Kasaysayan == {{Main|Kasaysayan ng wikang Ingles}} === Proto-Hermaniko patungong Lumang Ingles === [[File:Beowulf_Cotton_MS_Vitellius_A_XV_f._132r.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Beowulf_Cotton_MS_Vitellius_A_XV_f._132r.jpg|thumb|Manuskritong nakasulat sa [[panulatang unsiyal]] ng [[epikong tula]] na ''[[Beowulf]]'' sa [[Lumang Ingles]], isinulat noong bandang taong 975 hanggang 1025.{{pb}} Nagsimula ang tula sa: {{lang|ang|Hƿæt ƿē Gārde{{\}}na ingēar dagum þēod cyninga{{\}}þrym ge frunon ...}}[Pakinggan! Ating narinig ang kadakilaan ng nagdaang panahon ng mga katutubong hari ng mga {{Lang|ang|Gār-Dene}} [isang maalamat na tribo ng [[mga Danes]]<nowiki>] ...]</nowiki>]] [[Lumang Ingles]], o Anglo-Sahon, ang pinakaunang anyo ng wikang Ingles na ginamit mula bandang taong 450 hanggang 1150. Nagmula ito sa mga dayalekto ng [[mga kanlurang wikang Hermaniko]], minsang tinutukoy bilang [[mga wikang Anglo-Prisyano]] o di kaya'y [[mga wikang Hermaniko ng Dagat Hilaga]], na sinasalita sa rehiyon ng [[Prisya]], [[Mababang Sahonya]], at katimugang [[Jutland]] (sakop ngayon ng [[Dinamarka]] at [[Alemanya]]) ng mga Hermanikong kilala sa kasaysayan bilang [[mga Anglo]], [[Mga Sahon|Sahon]], at [[Mga Yuto|Yuto]].<ref>{{Cite book |last=Baugh |first=Albert |title=A History of the English Language |date=1951 |publisher=Routledge & Kegan Paul |location=London |pages=60–83, 110–130 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Wikang Ingles}}</ref> Simula noong ikalimang siglo, [[Paninirahan ng mga Anglo-Sahon sa Britanya|tumira]] ang mga Anglo-Sahon sa Britanya matapos itong [[Pagtatapos ng panahon ng mga Romano sa Britanya|lisanin ng mga Romano]]. Pagsapit ng ikapitong siglo, Lumang Ingles na ang pangunahing wikang sinasalita sa lugar at pinalitan ang mga [[wikang Karaniwang Britoniko]] at [[Britanikong Latin]] na sinalita noong [[Romanong Britanya|panahon ng mga Romano]].{{sfn|Collingwood|Myres|1936}}{{sfn|Graddol|Leith|Swann et al.|2007}}{{sfn|Blench|Spriggs|1999}} Ang wika gayundin sa lugar ng [[Inglatera]] ay parehong pinangalan mula sa mga Anglo.{{sfn|Bosworth|Toller|1921}} Nahahati ang Lumang Ingles sa dalawang dayalektong Angliko ([[Mersiyano]] at [[Nortumbriyo]]) at dalawang dayalektong Sahon ([[Kentiko]] at [[Kanlurang Sahon]]).{{sfn|Campbell|1959|p=4}} Dahil sa impluwensiya ng [[kaharian ng Wessex]] at ang reporma sa edukasyon noong panahon ni [[Alfredo ang Dakila|haring Alfredo]] noong ikasiyam na siglo, Kanlurang Sahon ang siyang naging [[Pamantayang wika|pamantayan]] sa pagsusulat sa Lumang Ingles.{{sfn|Toon|1992|loc=Chapter: Old English Dialects}} Nakasulat ang [[Panulaang epiko|epikong tula]] na ''[[Beowulf]]'' sa Kanlurang Sahon, habang nakasulat naman sa Nortumbriyo ang pinakalumang [[tula]] sa wikang Ingles na ''[[Himno ni Caedmon]]''.{{sfn|Donoghue|2008}} Gayunpaman, nalinang ang Modernong Ingles mula sa dayalektong Mersiyano habang nalinang naman ang [[wikang Scots]] mula sa Nortumbriyo. Isinulat ang ilang mga pinakamaagang tala ng Lumang Ingles gamit ng [[alpabetong runiko]],{{sfn|Gneuss|2013|p=23}} bagamat ginamit kalaunan ang [[alpabetong Latin]] pagsapit ng ikapitong siglo; gumamit ito ng mga [[Panulatang unsiyal|kalahating unsiyal]] na titik at may kasama ring mga runikong titik na ''[[wynn]]'' {{angbr|{{lang|ang|ƿ}}}}, ''[[Thorn (titik)|thorn]]'' {{angbr|{{lang|ang|þ}}}}, at mga binagong titik Latin na ''[[eth]]'' {{angbr|{{lang|ang|ð}}}} at ''[[Æ|ash]]'' {{angbr|{{lang|ang|æ}}}}.{{sfn|Gneuss|2013|p=23}}{{sfn|Hogg|Denison|2006a|pp=30–31}} Malaki ang pagkakaiba ng Lumang Ingles sa modernong anyo ng wika. Hindi ito mauunawaan ng isang mananalita ng Ingles sa ika-21 siglo nang walang pagsasanay. Halos kapareho ang [[Balarila ng Lumang Wikang Ingles|balarila nito]] sa [[Balarila ng wikang Aleman|balarila]] ng [[wikang Aleman]]: maraming mga [[impleksiyon]] sa dulo ng salita at anyo ang mga [[pangngalan]], [[pang-uri]], [[panghalip]], at [[pandiwa]], at mas malaya ang [[ayos ng salita]] nito kesa sa modernong anyo nito. May mga anyo ang Modernong Ingles para sa [[Kaukulan (balarila)|kaukulan]] ({{Lang|en|grammatical case}}) ng panghalip (halimbawa [panlalaki] 'siya': {{Lang|en|he, him, his}}) at may iilan din para naman sa mga pandiwa (halimbawa 'magsalita': {{Lang|en|speak, speaks, speaking, spoke, spoken}}), pero sa Lumang Ingles, meron ding mga kaukulan para sa mga pangngalan at may mga dagdag na impleksiyon din ang mga pandiwa para sa [[Katauhan (balarila)|katauhan]] at [[kailanan]].{{sfn|Hogg|1992a}}{{sfn|Smith|2009}}{{sfn|Trask|2010}} === Impluwensiya ng Lumang Nordiko === Sa pagitan ng ikawalo hanggang ika-11 siglo, sumailalim ang Ingles na sinasalita sa ilang mga rehiyon sa impluwensiya ng [[Lumang Nordiko]], na isang [[Hilagang wikang Hermaniko]]. Dahil sa sunod-sunod na pagkolonisa ng [[mga Nordiko]] sa ilang bahagi ng Britanya noong panahong ito, nakakasalamuha ng mga mananalita ng Lumang Ingles sa mga mananalita ng Lumang Nordiko. Pinakamatindi ang interaksyon sa dalawang wika sa mga barayti ng wikang sinasalita sa hilagang-silangan na sakop noon ng [[Danelaw]] sa rehiyon ng [[York]]. Sa kasalukuyan, pinakamakikita ang impluwensiyang ito sa wikang Scots at sa [[Hilagang Ingles]]. Nakasentro ang impluwensiya ng mga Nordiko sa [[Lindsey]] sa [[Midlands]]. Matapos mapasailalim ang Lindsey sa kapangyarihan ng mga Anglo-Sahon noong taong 920, mabilis na kumalat ang Ingles sa naturang rehiyon. Sa modernong Ingles, ang impluwensiya ng mga Nordiko ay makikita sa [[panghalip]] sa ikatlong katauhan na nagsisimula sa ''th-'' ('sila', 'nila', 'kanila': {{Lang|en|they, them, their}}), na siyang pumalit sa mga orihinal na panghalip ng Anglo-Sahon na nagsisimula naman sa ''h-'' ({{Lang|ang|hie, him, hera}}).{{sfn|Thomason|Kaufman|1988|pp=284–290}} Makikita rin ito sa mga hiram na salita na pumalit sa mga katutubong Lumang Ingles kagaya ng {{Lang|en|give}} ('magbigay'), {{Lang|en|get}} ('kumuha'), {{Lang|en|sky}} ('langit'), {{Lang|en|skirt}} ('palda'), at {{Lang|en|egg}} ('itlog'). Mauunawaan ang Lumang Nordiko nang maayos-ayos ng mga mananalita ng ilang mga dayalekto ng Lumang Ingles, lalo na sa may hilaga.{{sfn|Kastovsky|1992|pp=320, 332}} === Gitnang Ingles === {{Quote box||align=right|quoted=true|salign=right|quote={{lang|enm|Englischmen þeyz hy hadde fram þe bygynnyng þre manner speche, Souþeron, Northeron, and Myddel speche in þe myddel of þe lond, ... Noþeles by comyxstion and mellyng, furst wiþ Danes, and afterward wiþ Normans, in menye þe contray longage ys asperyed, and som vseþ strange wlaffyng, chyteryng, harryng, and garryng grisbytting.}}{{pb}}[Bagamat sa simula pa lamang, may tatlong paraan na ang mga Ingles sa pagsasalita, yaong nasa Katimugan, nasa Hilaga, at nasa Midlands sa gitna ng bansa, ... Gayunpaman, dahil sa pakikihalubilo at paghahalo, umusbong ang wika ng bansa mula sa mga ito, habang may iilan na gumagamit pa rin ng kakaibang pag-uutal, daldalan, ungol, at nakakarinding ngitngitan.]|source=[[Juan ng Trevisa]], {{circa|1385}}{{sfn|Hogg|2006|pp=360–361}}|width=300px}} Karaniwang pinepetsahan ang pagsisimula ng [[Gitnang Ingles]] sa [[Normanong Pagsakop ng Inglatera|pananakop ng mga Normando]] sa Britanya mula noong 1066. Sa mga sumunod na siglo pagkatapos, sumailalim ang Ingles sa matinding impluwensiya ng anyo ng [[Lumang Pranses]] na sinasalita ng mga Normando na nanirahan sa Inglatera at naging bago nitong namumunong uri; kilala ito ngayon bilang [[Lumang Normando]]. Sa paglipas ng mga dekada, pawang mga naging bihasa sa dalawang wika ang parehong gitna at nakatataas na uri ng lipunan, mapa-Ingles man o Normando. Pagsapit ng 1150, bihira na lang sa panahong ito ang mga miyembro ng aristokrasya na marunong lamang ng Pranses.{{sfn|Townend|2012|pp=81–82}} Kalaunan, nalinang ang wikang Pranses na ginagamit ng mga Normando bilang [[wikang Anglo-Normando]].<ref>{{cite book |last=Short |first=Ian |title=A Companion to the Anglo-Norman World|trans-title=Gabay sa Mundong Anglo-Normando |chapter=Language and Literature|trans-chapter=Wika at Panitikan |lang=en|publisher=Boydell and Brewer |date=2002 |isbn=978-1-84615-046-3 |doi=10.1017/9781846150463.011 |pages=191–214}}</ref> Matuturo rin ang paghihiwalay ng Luma sa Gitnang Ingles sa kapanahunan ng paggawa sa komposisyong ''[[Orculum]]'' ng [[Mga Agustino|Agustinong kanon]] na si [[Orrm]] noong ika-12 siglo, na nagtatampok sa paghahalo ng mga elemento ng Lumang Ingles at Anglo-Normando sa kauna-unahang pagkakataon.{{sfn|Townend|2012|pp=99–100}} Samantala, nanatili pa ring marunong lamang sa Ingles ang mababang uri, na kumakatawan sa napakalaking bahagdan ng populasyon. Sa panahong ito, maraming hiram na salita ang ginamit nila na may kinalaman sa politika, batas, at iba pang mga prestihiyosong gawain.{{sfn|Svartvik|Leech|2006|p=39}} Halimbawa, nagmula sa Pranses na {{Lang|fr|trône}} ang salitang Ingles na {{Lang|en|throne}}, na tumutukoy sa pisikal na inuupuan ng isang hari gayundin sa metaporikal na kapangyarihan nito.<ref>{{cite journal |url=https://scholarworks.harding.edu/tenor/vol5/iss1/5 |title=Effects of the Norman Conquest on the English Language|trans-title=Mga Epekto ng Pananakop ng mga Normando sa Wikang Ingles|lang=en|first=Curt |last=Baker |date=Spring 2016 |journal=Tenor Times |volume=5}}</ref> Naging simple rin sa panahong ito ang mga impleksiyon ng Ingles, maaaring dahil sa paghahalo ng Lumang Nordiko at Lumang Ingles, na pawang parehas sa [[Morpolohiya (lingguwistika)|morpolohiya]] ngunit magkaiba ng impleksiyon. Nawala rin ang pagkakaiba ng [[kaukulang palagyo]] (nominatibo) at [[Kaukulang palayon|palayon]] (akusatibo) maliban sa mga [[panghalip panao]], nawala rin ang [[kaukulang pagamit]] (instrumental), at naging para lamang sa [[Pag-aari (balarila)|pag-aari]] ang [[kaukulang paari]] (henetibo). Naging regular din ang maraming mga di-regular na anyo ng impleksiyon,{{sfn|Lass|1992|pp=103–123} at naging payak rin ang sistema ng [[Kasunduan (balarila)|kasunduan]] sa mga pangungusap, na humantong sa isang hindi gaanong malayang [[ayos ng salita]].{{sfn|Fischer|van der Wurff|2006|pp=111–113}} Ilan sa mga sikat na panitikang naisulat sa Gitnang Ingles ang ''[[Mga Kuwento sa Canterbury]]'' ({{Circa|1400}}) ni [[Geoffrey Chaucer]] at [[Ang Kamatayan ni Arturo|''Ang Kamatayan ni Arturo'']] (1485) ni [[Thomas Malory]]. Naging talamak sa panahong ito ang paggamit sa panitikan ng [[dayalekto]] ng mga rehiyon, kagaya sa mga gawa ni Chaucer.<ref>{{cite web |last1=Horobin |first1=Simon |title=Chaucer's Middle English |trans-title=Gitnang Ingles ni Chaucer|lang=en|url=https://opencanterburytales.dsl.lsu.edu/refmideng/ |website=The Open Access Companion to the Canterbury Tales |publisher=Louisiana State University|quote=The only appearances of their and them in Chaucer's works are in the Reeve's Tale, where they form part of the Northern dialect spoken by the two Cambridge students, Aleyn and John, demonstrating that at this time they were still perceived to be Northernisms |archive-date=3 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203092713/https://opencanterburytales.dsl.lsu.edu/refmideng/ |url-status=live}}</ref> Mababasa sa [[Bibliya ni Wycliffe|unang salin sa Ingles]] ni [[John Wycliffe]] sa [[Bibliya]] noong 1382 ang [[Ebanghelyo ni Mateo|Mateo]] 8:20 bilang: "{{Lang|enm|Foxis han dennes, and briddis of heuene han nestis}}" ('May mga lungga ang mga [[soro]], at may mga pugad ang mga [[ibon]] sa langit').<ref>{{cite web |last=Wycliffe |first=John |url=http://wesley.nnu.edu/fileadmin/imported_site/wycliffe/wycbible-all.pdf |publisher=Wesley NNU |title=Bible|trans-title=Bibliya |lang=en |archive-date=2 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202202047/http://wesley.nnu.edu/fileadmin/imported_site/wycliffe/wycbible-all.pdf |url-status=live}}</ref> Mapapansin rito na may [[Panlapi|hulaping]] ''-n'' pa rin sa [[Pandiwa|pandiwang]] {{Lang|en|have}} ('magkaroon') pero wala na sa mga [[pangngalan]]. : === Maagang Modernong Ingles === [[File:Great_Vowel_Shift2a.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Great_Vowel_Shift2a.svg|thumb|Ang [[Malawakang Pagbabago ng Patinig]] na naganap sa mga mahahabang patinig ng Maagang Modernong Ingles. Matapos naging mga diptonggo {{IPA|/ai au/}} ang mga [[nakabukang patinig]] {{IPA|/iː uː/}}, umangat nang isang antas kalaunan ang bawat [[nakasarang patinig]] upang matumbasan ang pagbabago.]] Saklaw ng [[Maagang Modernong Ingles]] ng ika-14 hanggang ika-18 siglo ang pagsimple pa lalo na sistema ng impleksiyon, pagsasakodigo sa wika, at ang tinatawag na [[Malawakang Pagbabago sa Patinig]], kung saan nagsimulang lumipat ang mga [[patinig]] sa mga salitang Ingles patungo sa modernong bigkas nito. [[Pag-angat (lingguwistika)|Umangat]] ang mga [[Gitnang patinig|gitna]] at [[nakabukang patinig]] at [[Paghahati sa patinig|nahati]] bilang mga [[diptonggo]] ang mga [[nakasarang patinig]]. Halimbawa, binibigkas noon ang salitang Ingles na {{Lang|en|bite}} ('kagat', binabasa ''bayt'') bilang {{Lang|en|beet}} ('[[remolatsa]]') sa kasalukuyan, at binibigkas naman noon ang {{Lang|en|bout}} sa {{Lang|en|about}} ('tungkol', binabasa ''abawt'') bilang {{Lang|en|boot}} ('bota') sa kasalukuyan. Ito ang dahilan kung bakit may malaking pinagkaiba ang pagbigkas sa mga salitang Ingles at sa pagbaybay sa mga ito; ito rin ang dahilan bakit maraming pwedeng maging tunog ang bawat patinig ng Ingles kumpara sa ibang mga wika.{{sfn|Lass|2000a}}{{sfn|Görlach|1991|pp=66–70}} Nagsimula maging prestihiyoso ang paggamit sa wikang Ingles, kumpara sa Normandong Pranses, sa kasagsagan ng kapanahunan ni [[Enrique V ng Inglatera]]. Sinimulang gamitin ng [[Court of Chancery]] sa [[Westminster, London|Westminster]] ang Ingles sa mga [[Writ|opisyal na dokumento]] nito noong bandang 1430, at nabuo dahil rito ang isang bagong pamantayang anyo ng Gitnang Ingles na tinatawag na [[Pamantayang Chancery]] mula sa mga dayalekto ng [[London]] at [[Silangang Midlands]]. Noong 1476, ipinakilala ni [[William Caxton]] sa Inglatera ang [[palimbagan]], na lalong nagpalawak pa sa impluwensiya ng naturang pamantayan ng Ingles.{{sfn|Nevalainen|Tieken-Boon van Ostade|2006|pp=274–279}} Kabilang sa mga panitikang nakasulat sa Maagang Modernong Ingles ang mga gawa ni [[William Shakespeare]] gayundin ang [[King James Version|Bersiyon ni Haring Jaime]] (KJV) ng Bibliya noong 1611. Bagamat halos katulad na ng modernong bigkas at baybay ang mga salita sa puntong ito, may mga pagkakaiba pa rin sa bigkas mula sa modernong Ingles, kagaya ng pagbigkas pa rin sa mga kumpol-katinig na {{IPA|/kn ɡn sw/}} sa {{Lang|en|knight}} ('[[kabalyero]]'), {{Lang|en|gnat}} ('[[niknik]]'), at {{Lang|en|sword}} ('[[espada]]'), na sa ngayo'y pawang mga di na binibigkas ang isa sa mga katinig nito.{{Efn|Hindi na binibigkas ang ''k'' at ''g'' sa {{IPA|/kn/}} at {{IPA|/gn/}}, habang di naman binibigkas na ang ''w'' sa {{IPA|/sw/}}.}} Ilan sa mga tampok ng Maagang Modernong Ingles na ginamit ni Shakespeare ay maituturing na'ng laos o makaluma sa modernong mambabasa nito.{{sfn|Cercignani|1981}} Mababasa ang [[Ebanghelyo ni Mateo|Mateo]] 8:20 sa KJV bilang: "{{Lang|en|The Foxes have holes and the birds of the ayre have nests.}}" ('May mga lungga ang mga soro habang may mga pugad ang mga ibon ng himpapawid.') Dito, mapapansin ang pagkawala ng mga [[Kaukulan (lingguwistika)|kaukulan]] at ang resulta nito tulad halimbawa ng paggamit sa ayos na [[paksa–pandiwa–layon]] ({{Lang|en|subject–verb–object}}) at sa salitang {{Lang|en|of}} bilang pamalit sa nawalang [[kaukulang paari]]. Makikita rin dito ang mga hiram na salitang nagmula sa Pranses kagaya ng {{Lang|en|ayre}} (ngayo'y {{Lang|en|air}}, 'himpapawid') at sa ibang mga kaso, nagpalit mismo sa katutubong salita nito tulad ng {{Lang|en|bird}} ('ibon') na pumalit sa Lumang Ingles na {{Lang|ang|fugol}}.{{sfn|Lass|2006|pp=46–47}} === Pagkalat === Pagsapit ng huling bahagi ng ika-18 siglo, naipakalat ng [[Imperyong Britaniko]] ang wikang Ingles sa mga teritoryo at nasasakupan nito. Dahil sa paggamit sa kalakalan, agham at teknolohiya, diplomasya, sining, at pormal na edukasyon, Ingles ang naging pinakaunang tunay na pandaigdigang wika, na ginagamit sa pandaigdigang komunikasyon.{{sfn|How English evolved into a global language|2010}}{{sfn|The Routes of English}} Ginamit ito sa Hilagang Amerika, ilang bahagi ng Aprika, Oseaniya, at iba pang mga rehiyon. Nang lumaya ang mga bansang may maraming [[katutubong wika]], Ingles ang ginamit nilang [[opisyal na wika]] upang maiwasan ang mga politikal na balakid dahil sa paggamit sa isang katutubong wika kesa sa iba.{{sfn|Romaine|2006|p=586}}{{sfn|Mufwene|2006|p=614}}{{sfn|Northrup|2013|pp=81–86}} Bumilis pa lalo ang pagkalat ng wika dahil sa mabilis na paglaki ng impluwensiya sa kultura at politika ng [[Estados Unidos]] matapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], gayundin sa pagbobrodkast sa buong mundo sa wikang Ingles ng mga brodkaster tulad ng [[BBC]] ng [[Reyno Unido]].{{sfn|Graddol|2006}}{{sfn|Crystal|2003a}} Ingles ang pinakaginagamit na wika sa ika-21 siglo.{{sfn|McCrum|MacNeil|Cran|2003|pp=9–10}} Habang nalilinang ang modernong Ingles, nabuo ang mga pamantayang gabay para sa wika, na ginamit kalaunan sa opisyal na paraan kagaya halimbawa sa pampublikong edukasyon at pahayagan. Noong 1755, nilathala ni [[Samuel Johnson]] ang ''[[Dictionary of the English Language]]'', na nagpakilala sa pamantayang pagbaybay at paggamit sa mga salita. Samantala, nilathala naman ng Amerikanong si [[Noah Webster]] noong 1828 ang isang [[Diksiyonaryong Webster|diksiyonaryo]] na may layuning makapagtatag ng isang pamantayang anyo sa pagsusulat at pagsasalita ng [[Amerikanong Ingles]] na hiwalay sa pamantayan ng Britanya. Sa Britanya, unti-unting bumaba ang tingin sa mga dayalekto at barayti ng [[Britanikong Ingles]] na wala sa pamantayan, na nagpabilis sa paggamit ng mga prestihiyosong dayalekto ng mga nasa gitnang uri.{{sfn|Romaine|1999a}} Sa modernong Ingles, wala na halos mga kaukulan; tanging makikita na lang ito sa mga [[panghalip]]. Halos matatag na rin ang [[paksa–pandiwa–layon]] (SVO) na [[ayos ng salita]].{{sfn|Romaine|1999a}} Naging talamak na rin ang paggamit sa ilang mga pagbabago sa wika kagaya ng [[Do-support|paggamit ng salitang ''do'']] para sa mga kaso kung saan kinakailangang [[Pagbaliktad sa paksa at pantulong|baliktarin]] ang mga [[sugnay]] tulad sa mga tanong.{{Efn|Isang halimbawa nito ang paggawa ng mga tanong sa pamamagitan ng pagbaliktad sa [[pandiwang pantulong]] ({{lang|en|auxiliary verb}}, hal. {{lang|en|is, are, am}}) at sa paksa: ang "{{lang|en|He will laugh}}" ('Tatawa siya') ay nagiging "{{lang|en|Will he laugh?}}" ('Tatawa ba siya?') sa anyong patanong nito. Gayunpaman, kung walang pandiwang pantulong, ginagamit ang salitang {{lang|en|do}} bilang pamalit sa nawawalang pandiwa: ang "{{lang|en|He laughs.}}" ('Tumawa siya') ay nagiging "{{lang|en|Did he laugh}}" ('Tumawa ba siya?'). Pansinin na nasa anyong pangnakaraan ang pandiwang {{lang|en|do}} ({{lang|en|did}}) rito.}} Dumami rin ang mga kaso ng paggamit sa anyong progresibo (mga nagtatapos sa hulaping {{Lang|en|–ing}} ng [[pandiwa]], at tuloy-tuloy ring nagiging regular ang mga pandiwang may di-regular na anyo (hal. {{Lang|en|dreamed}} ('napanaginipan') imbes na {{Lang|en|dreamt}}) gayundin sa paggamit pa lalo sa mga analitikal na alternatibo sa mga impleksiyon (hal. {{Lang|en|more polite}} ('mas magalang') imbes na {{Lang|en|politer}}). Dahil sa tindi ng presensiya sa midya ng Amerikanong Ingles, naiimpluwensiyahan na rin pati ang Britanikong Ingles.{{sfn|Leech|Hundt|Mair|Smith|2009|pp=18–19}}{{sfn|Mair|Leech|2006}}{{sfn|Mair|2006}} == Heograpiya == [[File:Detailed_SVG_map_of_the_Anglophone_world.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Detailed_SVG_map_of_the_Anglophone_world.svg|thumb|{{legend|#045a8d|Katutubong wika ng mayorya}} {{legend|#0674b6|Katutubong wika ng mayorya at isa sa mga opisyal na wika}} {{legend|#439dd4|Opisyal na wika pero katutubong wika ng minorya}} {{legend|#9bbae1|Pangalawang wika: sinasalita ng lagpas 20% ng populasyon, ''de facto'' na wika ng trabaho, pamahalaan, edukasyon, atbp.<ref name="Ethnologue26" />}}]] Ayon sa isang ulat noong 2016, tinatayang nasa 400 milyong katao ang [[Katutubong wika|katutubong mananalita]] ng wikang Ingles, at nasa 1.1 bilyong katao naman ang nagsasalita nito bilang [[pangalawang wika]].<ref>{{cite web |last1=Breene |first1=Keith |date=15 November 2019 |title=Which countries are best at English as a second language? |trans-title=Ano-anong mga bansa at pinakamagaling mag-Ingles bilang pangalawang wika? |url=https://www.weforum.org/agenda/2016/11/which-countries-are-best-at-english-as-a-second-language-4d24c8c8-6cf6-4067-a753-4c82b4bc865b |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161125144549/https://www.weforum.org/agenda/2016/11/which-countries-are-best-at-english-as-a-second-language-4d24c8c8-6cf6-4067-a753-4c82b4bc865b/ |archive-date=25 November 2016 |access-date= |publisher=World Economic Forum |language=en}}</ref> Ingles ang wika na may pinakamaraming mananalita sa kabuuan, na sinasalita sa lahat ng kontinente.{{sfn|Crystal|2003b|p=106}} Nakadepende ang dami ng mga mananalita bilang pangalawang wika o bilang banyagang wika sa antas ng kagalingan, mula 400 milyon hanggang lagpas 1 bilyon.{{sfn|Crystal|2003b|pp=108–109}} Tinataya naman noong 2003 na mas marami ang mananalita ng Ingles bilang pangalawang wika kumpara sa mga katutubong mananalita nito nang tatlo sa isa.{{sfn|Crystal|2003a|p=69}} === Tatlong bilog ng Ingles === [[File:EF_English_Proficiency_Index_2019_Europe.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:EF_English_Proficiency_Index_2019_Europe.svg|thumb|Kagalingan sa wikang Ingles ng piling mga bansa sa [[Europa]] at [[Dagat Mediteraneo|Mediteraneo]] ayon sa isang ulat noong 2019:<ref>{{cite web |title=EF English Proficiency Index 2019 |url=https://www.ef.com/assetscdn/WIBIwq6RdJvcD9bc8RMd/cefcom-epi-site/reports/2019/ef-epi-2019-english.pdf |pages=6–7 |language=en}}</ref> {{legend|#407294|Napakataas (63.07–70.27)}} {{legend|#5A857D|Mataas (58.26–61.86)}} {{legend|#9DBB88|Katamtaman (52.50–57.38)}} {{legend|#E7CB5B|Mababa (48.69–52.39)}} {{legend|#F47B4B|Napakababa (40.87–48.19)}} {{legend|#c0c0c0|Hindi kasama sa ulat}}]] Grinupo ng [[Lingguwistika|lingwistang]] si [[Braj Kachru]] ang mga bansa sa mundo sa tatlong bilog ayon sa antas ng paggamit sa wikang Ingles rito. Ipinapakita ng modelong ito ang pagkalat ng Ingles mula sa mga katutubong bansa nito patungo sa iba, gayundin sa dami ng gumagamit nito sa isang partikular na bansa. Tinatawag ang tatlong bilog bilang "loob", "labas", at "lumalawak". Maaaring gumalaw ang mga bansa papaloob o papalabas depende sa magiging kahihinatnan ng wika rito sa hinaharap.{{sfn|Kachru|2006|p=196}}{{sfn|Svartvik|Leech|2006|p=2}} * '''Loobang bilog''' ({{Lang|en|inner circle}}) ang mga bansa na may malaking porsyento ng populasyon ang katutubong mananalita ng Ingles. Kabilang rito ang [[Reyno Unido]], [[Estados Unidos]], [[Canada|Kanada]], [[Australia]], [[Nueva Selanda]], [[Irlanda]], at [[Timog Aprika]].{{sfn|Kachru|2006|p=196}} * '''Labas na bilog''' ({{Lang|en|outer circle}}) ang mga bansa na may mas maliit na bilang ng mga katutubong mananalita ng Ingles ngunit ginagamit bilang pangalawang wika para sa mga pang-araw-araw na gawain at institusyon kagaya sa edukasyon, pamahalaan, at negosyo. Kabilang rito ang [[Pilipinas]], gayundin ang [[Nigeria]], [[Indiya|India]], [[Pakistan]], [[Malaysia|Malasya]], [[Singapore|Singapura]], at [[Jamaica|Hamayka]].{{sfn|Bao|2006|p=377}} * '''Lumalawak na bilog''' ({{Lang|en|expanding circle}}) ang mga bansa kung saan hindi karaniwang sinasalita ang Ingles at tinuturo bilang isang banyagang wika. Sa mga bansang ito kumakalat ang wikang Ingles dahil sa katayuan nito bilang isang pandaigdigang wika.{{sfn|Trudgill|Hannah|2008|p=5}} === Plurisentrikong wika === Isang [[plurisentrikong wika]] ang Ingles; ibig sabihin, wala itong iisang pambansang otoridad na namamahala sa pamantayan ng wika.{{sfn|Trudgill|Hannah|2008|p=2}}{{sfn|Romaine|1999}}{{sfn|Baugh|Cable|2002}} Madalas na sinusundan ng sinasalitang Ingles lalo na sa brodkasting ang mga pambansang pamantayan sa pagbigkas na kinagisnan imbes na isinakodigo. Karaniwang malalaman sa kanilang [[aksent]] kung saan nagmula ang mga brodkaster,{{sfn|Trudgill|2006}} pero madalas na sinusulat ang iskrip sa mga balita sa isang [[Ortograpiya ng wikang Ingles|pandaigdigang anyo ng pamantayang Ingles]]. Tipikal na dinidikta ng konsenso mula sa mga iskolar ng wika ang mga karaniwang gawi sa pagsusulat sa Ingles, hindi mula sa isang pamahalaan o pandaigdigang organisasyon.{{sfn|Ammon|2008|pp=1537–1539}} Maiintindihan ng mga Amerikanong tagapakinig ang maraming brodkast na nagmula sa Britanya at kabaligtaran. Maiintindihan ng mga mananalita ng Ingles ang karamihan sa kahit anong mga programa sa radyo at telebisyon gayundin sa mga pelikulang nagmula sa mga [[Anglospero|bansang nagsasalita ng Ingles]].{{sfn|Svartvik|Leech|2006|p=122}} Parehong may pormal at di-pormal na estilo ang pamantayan at panrehiyong barayti ng Ingles, at tanging nagkakaiba lamang sa mga salitang ginagamit (hal. {{Lang|en|lift}} sa Britanya habang {{Lang|en|elevator}} sa Amerika), sintaksis (hal. {{Lang|en|on the weekend}} sa Amerika habang {{Lang|en|at the weekend}} sa Britanya), at paggamit sa teknikal at di-teknikal na rehistro.{{sfn|Trudgill|Hannah|2008|pp=5–6}} Dahil sa kasaysayan ng paninirahan sa mga bansang nasa loobang bilog, nagawang maipantay ng Britanya ang pagkakaiba sa dayalekto at makagawa ng mga anyong [[koine]] ng Ingles sa [[Timog Aprika]], [[Australya|Australia]], at [[Nueva Selanda]].{{sfn|Deumert|2006|p=130}} Mabilis na natutong mag-Ingles ang marami sa mga migranteng nanirahan sa Estados Unidos. Sa kasalukuyan, malaking bahagdan ng populasyon ng Estados Unidos ngayon ay kaya lamang magsalita ng iisang wika.{{sfn|Deumert|2006|p=131}}{{sfn|Ryan|2013|loc=Table 1}} Ukol sa pambansang katayuan ng wikang Ingles sa mga piling bansa, * Sa Australia, walang itinalagang opisyal na wika sa parehong pambansa at pang-estadong lebel.<ref>{{Cite journal |last=Ward |first=Rowena |date=2019 |title='National' and 'Official' Languages Across the Independent Asia-Pacific |trans-title='Pambansa' at 'Opisyal' na mga Wika ng Malayang Asya-Pasipiko|lang=en|journal=Journal of Multidisciplinary International Studies |volume=16 |issue=1/2 |pages=83–84 |doi=10.5130/pjmis.v16i1-2.6510 |doi-access=free}}</ref> * Sa [[Kanada]], parehong opisyal na wika sa pambansang lebel ang Ingles at [[Wikang Pranses|Pranses]].<ref>{{cite web |url=http://news.gc.ca/web/article-eng.do?m=/index&nid=480459 |archive-url=https://archive.today/20130410031606/http://news.gc.ca/web/article-eng.do?m=/index&nid=480459 |url-status=dead |archive-date=10 April 2013 |title=40 Years of the Official Languages Act |publisher=Department of Justice Canada |lang=en|trans-title=40 Taon ng Official Languages Act}}</ref> Opisyal na wika (o isa sa mga opisyal na wika) rin sa anim na lalawigan at tatlong teritoryo ang Ingles, habang wala namang itinalagang opisyal na wika sa tatlong lalawigan. Sa [[Québec|Quebec]], Pranses lamang ang tanging opisyal na wika nito.<ref>{{cite web |url=https://www.legisquebec.gouv.qc.ca/en/tdm/cs/C-11 |title=Charter of the French language |last= |first= |date=26 March 2024 |website=Légis Québec |publisher=Québec Official Publisher |lang=en|trans-title=Karta ng Wikang Pranses}}</ref> * Sa [[Republika ng Irlanda|Irlanda]], Ingles ang itinalagang pangalawang wika ng bansa, habang [[Wikang Irlandes|Irlandes]] naman ang itinalagang unang wika.<ref>{{cite web |url=https://www.irishstatutebook.ie/eli/cons/en/html#part2 |title=Article 8 of the Constitution of Ireland|trans-title=Artikulo 8 ng Saligang-batas ng Irlanda|lang=en|last= |first= |date=January 2020 |website=Irish Statute Book}}</ref> * Bagamat mayorya ng populasyon ng Nueva Selanda ang nagsasalita ng Ingles, tanging [[Wikang Māori|Maori]] at ang [[Wikang nakasenyas ng Nueva Selanda|pambansang wikang nakasenyas]] nito ang itinalagang opisyal na wika ng bansa.<ref>{{cite web |title=Maori Language Act 1987 |url=http://www.legislation.govt.nz/act/public/1987/0176/latest/DLM124116.html |lang=en}}</ref> <ref>{{cite news |url=http://tvnz.co.nz/view/page/488120/696482 |title=Recognition for sign language |date=6 April 2006 |work=[[Television New Zealand]] |trans-title=Pagkilala sa wikang nakasenyas|lang=en}}</ref> * Walang itinalagang opisyal na wika sa [[Reyno Unido]]. Gayunpaman, sa [[Gales]] at [[Hilagang Irlanda]], Ingles ang isa sa mga opisyal na wika nito.<ref>{{cite journal |last1=Huws |first1=Catrin Fflur |title=The Welsh Language Act 1993: A Measure of Success?|trans-title=Ang Welsh Language Act 1993: Panukat sa Tagumpay?|lang=en |journal=Language Policy |date=June 2006 |volume=5 |issue=2 |pages=141–160 |doi=10.1007/s10993-006-9000-0}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 October 2022 |title=Irish language and Ulster Scots bill clears final hurdle in Parliament|trans-title=Nalampasan na ng panukalang Irish language at Ulster Scots ang huling balakid nito sa Parlamento|lang=en|work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-63402597}}</ref> Walang itinalagang opisyal na wika sa [[Eskosya]] at [[Inglatera]]. * Sa [[Estados Unidos]], Ingles ang itinalagang opisyal na wika ng bansa sa bisa ng isang kautusang tagapagpaganap noong 2025.<ref>{{Cite news |last1=Ho |first1=Vivian |last2=Pannett |first2=Rachel |date=1 March 2025 |title=A Trump order made English the official language of the U.S. What does that mean? |trans-title=Ginawa sa bisa ng isang utos ni Trump ang wikang Ingles bilang opisyal na wika ng Estados Unidos. Ano'ng ibig sabihin nito?|lang=en|url=https://www.washingtonpost.com/nation/2025/03/01/trump-english-official-language-explainer/ |newspaper=[[The Washington Post]]}}</ref> Opisyal na wika (o isa sa mga opisyal na wika) ang Ingles sa 32 estado at limang teritoryo. Walang itinalagang opisyal na wika sa natitirang 18 estado at sa [[Distrito ng Columbia]].<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/#people-and-society |title=United States |date=29 May 2024 |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |trans-title=Estados Unidos |lang=en |access-date=21 Enero 2026 |archive-date=12 Disyembre 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/#people-and-society |url-status=dead }}</ref> === Pandaigdigang wika === [[File:Countries_in_which_English_Language_is_a_Mandatory_or_an_Optional_Subject.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Countries_in_which_English_Language_is_a_Mandatory_or_an_Optional_Subject.svg|thumb|Katayuan ng wikang Ingles sa pampublikong edukasyon sa bawat rehiyon:<ref>{{cite web |title=Countries in which English Language is a Mandatory or an Optional Subject |trans-title=Mga Bansa kung saan isang Kinakailangan o Mapipiling Asignatura ang Wikang Ingles |url=https://www.uwinnipeg.ca/global-english-education/countries-in-which-english-is-mandatory-or-optional-subject.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031000038/https://www.uwinnipeg.ca/global-english-education/countries-in-which-english-is-mandatory-or-optional-subject.html |archive-date=31 October 2022 |access-date= |publisher=The University of Winnipeg |language=en}}</ref>{{legend|#00a2e8|Kinakailangang asignatura}}{{legend|#ffc90e|Mapipiling asignatura}}{{legend|#ababab|Walang datos}}]] Inilalarawan minsan ang wikang Ingles bilang ang pinakaunang pandaigdigang ''[[lingua franca]]'',{{sfn|Graddol|2006}}{{sfn|Meierkord|2006|p=165}} o di kaya'y bilang ang pinakaunang [[pandaigdigang wika]].{{sfn|Brutt-Griffler|2006|pp=690–691}}{{sfn|Northrup|2013}} Pinakaginagamit na wika ang Ingles pagdating sa paglalathala, telekomunikasyon, kalakalan, libangan, at diplomasya.{{sfn|Northrup|2013}} Nakamit nito ang pagkapantay sa [[wikang Pranses]] noong 1919 sa kasagsagan ng negosasyon sa [[Kasunduan sa Versailles]].{{sfn|Phillipson|2004|p=47}} Pagsapit ng pagtatag sa [[Mga Nagkakaisang Bansa]] noong 1945, naging pangunahing wika na ang Ingles;{{sfn|Conrad|Rubal-Lopez|1996|p=261}} isa ito sa anim na opisyal na wika ng naturang organisasyon at ang kasalukuyang pinakaginagamit na wika sa pandaigdigang diplomasya at pakikipag-ugnayan.{{sfn|United Nations|2010}}{{sfn|Richter|2012|p=29}} Nakatalaga ang Ingles bilang isang opisyal na wika o di kaya'y wika ng trabaho sa maraming mga pandaigdigang organisasyon kagaya ng [[Pandaigdigang Lupong Olimpiko]] (IOC), Ginagamit rin ito bilang wika ng trabaho kahit maging sa mga panrehiyong organisasyon kagaya ng [[Samahan ng mga Bansa sa Timog-Silangang Asya]] (ASEAN) at [[Ekonomikong Kooperasyon sa Asya-Pasipiko]] (APEC), kung saan hindi gaanong kalaganap ang paggamit sa naturang wika sa mga kasaping bansa nito. Sa [[Unyong Europeo]] (EU), Ingles ang karaniwang ginagamit na wika ng trabaho ng mga kasaping bansa nito kahit na pinapayagan ng unyon na gumamit ang mga kasapi nito ng kahit anong wika.{{sfn|Ammon|2006|p=321}} Ingles ang ginagamit na basehan sa mga [[kontroladong likas na wika]],{{sfn|Wojcik|2006|p=139}} gayundin bilang ang wikang ginagamit sa larangan ng [[paglalayag]] at [[Abyasyon|pagpapalipad]].{{sfn|International Maritime Organization|2011}}{{sfn|International Civil Aviation Organization|2011}} [[File:English_Proficiency_Index_by_country_as_of_2014.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:English_Proficiency_Index_by_country_as_of_2014.svg|thumb|English Proficiency Index noong 2014:<ref>{{cite web |title=Countries in which English Language is a Mandatory or an Optional Subject |trans-title=Mga Bansa kung saan isang Kinakailangan o Mapipiling Asignatura ang Wikang Ingles |url=https://www.uwinnipeg.ca/global-english-education/countries-in-which-english-is-mandatory-or-optional-subject.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031000038/https://www.uwinnipeg.ca/global-english-education/countries-in-which-english-is-mandatory-or-optional-subject.html |archive-date=31 October 2022 |access-date= |publisher=The University of Winnipeg |language=en}}</ref> {{legend|#225500|Napakataas (80–100%)}} {{legend|#44aa00|Mataas (60–80%)}} {{legend|#66ff00|Katamtaman (40–60%)}} {{legend|#99ff55|Mababa (20–40%)}} {{legend|#ccffaa|Napakababa (0.1–20%)}} {{legend|#c0c0c0|Walang datos}}]] Wikang Ingles ang pinaka-inaaral na banyagang wika sa mundo.{{sfn|Graddol|2006}}{{sfn|Crystal|2003a}} Nag-aaral ang karamihan sa mga tao ng Ingles dahil sa praktikal na kadahilanan at hindi sa ideolohiya.{{sfn|Kachru|2006|p=195}} Sa EU, Ingles ang pinakasinasalitang banyagang wika sa 19 sa 25 kasaping bansa nito kung saan hindi opisyal na wika ito. Ayon sa isang opisyal na poll noong 2012 (noong kasapi pa ang [[Reyno Unido]]) sa mga kasaping bansa na hindi opisyal na wika ang Ingles, 38% ng mga sumagot ay nagsabing kaya nilang makapagsalita ng Ingles sa antas ng pakikipag-usap sa iba.{{sfn|European Commission|2012|pp=21, 19}} Kinokonekta ang matinding impluwensiya ng Ingles sa pagbilis ng [[Kamatayan ng wika|kamatayan ng ibang mga maliliit na wika]];{{sfn|Crystal|2000}} dahil rito, inaakusahan din ang wika ng [[Imperyalismong pangwika|imperyalismo]] at marami rin ang aktibong tumututol sa paggamit nito.{{sfn|Jambor|2007}} Gayunpaman, patuloy pa ring dumadami ang mga mananalita ng Ingles dahil sa paniniwalang nagdadala ng kaginhawaan at mas mabuting buhay ang paggamit nito.{{sfn|Svartvik|Leech|2006|loc=Chapter 12: English into the Future}} Kinakailangang marunong sa wikang Ingles sa maraming mga larangan kagaya ng sa [[medisina]] at [[kompyuting]]. Bagamat magkasingpantay noon ang Ingles sa Pranses at [[Wikang Aleman|Aleman]] pagdating sa pananaliksik, Ingles na ang natatanging nananaig na wika sa kasalukuyan.{{sfn|Gordin|2015}} Makikita ang dominasyon nito sa [[maagham na paglalathala]] sa mga [[indeks]] ng mga [[siyentipikong dyornal]] kagaya ng ''Chemical Abstracts'': noong 1998, nasa lagpas 80% ng lahat na naka-indeks na siyentipikong artikulo ng dyornal ang nakasulat sa Ingles, 90% sa mga [[likas na agham]] noong 1996, at 82% sa [[araling pantao]] noong 1995.{{sfn|Brutt-Griffler|2006|pp=694–695}} Sa kasagsagan ng [[dekolonisasyon]] sa [[Imperyong Britaniko]] noong dekada 1950s at 1960s, patuloy na ginamit ng mga lumayang kolonya ang wikang Ingles imbes na alisin ito sa mga wika ng kanilang bansa.{{sfn|Mufwene|2006|p=614}}{{sfn|Northrup|2013|pp=81–86}} Halimbawa, patuloy na ginagamit sa [[India]] ang Ingles matapos nitong lumaya sa Reyno Unido. India ngayon ang ikatlong may pinakamaraming inilalathalang aklat sa naturang wika matapos ng [[Estados Unidos]] at Reyno Unido,{{sfn|Sailaja|2009|pp=2–9}} kahit na di lalagpas sa 5% ng populasyon nito ang marunong magsalita ng Ingles nang maayos. Noong 2004, ipinagpalagay ng iskolar na si David Crystal na India ang may pinakamalaking populasyon na kayang magsalita o makaunawa ng Ingles sa mundo,{{sfn|Crystal|2004}} bagamat marami ring iskolar na naniniwalang Estados Unidos pa rin ang may hawak sa naturang titulo.{{sfn|Graddol|2010}} Marami sa mga mananalita ng Ingles Aprika ang bahagi ng pamayanang "Apro-Sakson" ng kontinente.{{sfn|Mazrui|Mazrui|1998}} Pinaniniwalaan na mananatili ang Ingles bilang isang wikang [[koine]] sa hinaharap.{{sfn|Crystal|2006}} == Ponolohiya == {{Main|Ponolohiya ng wikang Ingles}} {{IPA notice|bahaging|brackets=no}} Nagkakaiba ang [[ponolohiya ng wikang Ingles]] depende sa dayalekto, ngunit madalas pa ring nagkakaunawaan ang mga mananalita nito kahit ganito. Nakakapekto ang barayti ng [[ponolohiya]] sa imbentaryo ng mga [[ponema]], na siyang nagdidikta sa pagkakaiba sa [[ponetika]] at pagbigkas sa mga ponema. Inilalarawan ng bahaging ito ang mga [[Pamantayang wika|pamantayang barayti]] ng wikang Ingles: [[Received Pronunciation]] (RP, {{Literal|Tamang Pagbigkas}}) ng Reyno Unido at [[General American]] (GA, {{Literal|Pangkahalatang Amerikano}}) ng Estados Unidos. === Katinig === Nasa 24 na ponemang katinig ang marami sa mga dayalekto ng wikang Ingles; 26 kung isasama pati ang {{IPA|/x/}} at /ʔ/. Tumpak para sa Ingles ng California at sa RP ang sumusunod na imbentaryo. {| class="wikitable" style="text-align: center" |+Mga ponemang katinig ng wikang Ingles ! colspan="2" {{Diagonal split header|[[Paraan ng artikulasyon|Paraan]]|[[Lugar ng artikulasyon|Lugar]]}} ! colspan="2" |Labi ! colspan="2" |Labi–ngipin ! colspan="2" |Ngipin ! colspan="2" |Dila ! colspan="2" |Likuran ! colspan="2" |Paleta ! colspan="2" |Ngala-ngala ! colspan="2" |Tagukan |- ! colspan="2" |[[Katinig na pailong|Pailong]] | style="border-right: 0;" | | style="border-left: 0;" |{{IPA link|m}} | colspan="2" | | colspan="2" | | style="border-right: 0;" | | style="border-left: 0;" |{{IPA link|n}} | colspan="2" | | colspan="2" | | style="border-right: 0;" | | style="border-left: 0;" |{{IPA link|ŋ}} | colspan="2" | |- ! colspan="2" |[[Katinig na pasara|Pasara]] | style="border-right: 0;" |{{IPA link|p}} | style="border-left: 0;" |{{IPA link|b}} | colspan="2" | | colspan="2" | | style="border-right: 0;" |{{IPA link|t}} | style="border-left: 0;" |{{IPA link|d}} | style="border-right: 0;" | | style="border-left: 0;" | | colspan="2" | | style="border-right: 0;" |{{IPA link|k}} | style="border-left: 0;" |{{IPA link|ɡ}} | style="border-right: 0;" |({{IPA link|ʔ}}) | style="border-left: 0;" | |- ! colspan="2" |[[Katinig na pasara-sutsot|Pasara-sutsot]] | style="border-right: 0;" | | style="border-left: 0;" | | colspan="2" | | style="border-right: 0;" | | style="border-left: 0;" | | colspan="2" | | style="border-right: 0;" |{{IPA link|tʃ}} | style="border-left: 0;" |{{IPA link|dʒ}} | colspan="2" | | style="border-right: 0;" | | style="border-left: 0;" | | colspan="2" | |- ! colspan="2" |[[Katinig na pasutsot|Pasutsot]] | colspan="2" | | style="border-right: 0;" |{{IPA link|f}} | style="border-left: 0;" |{{IPA link|v}} | style="border-right: 0;" |{{IPA link|θ}} | style="border-left: 0;" |{{IPA link|ð}} | style="border-right: 0;" |{{IPA link|s}} | style="border-left: 0;" |{{IPA link|z}} | style="border-right: 0;" |{{IPA link|ʃ}} | style="border-left: 0;" |{{IPA link|ʒ}} | colspan="2" | | style="border-right: 0;" |({{IPA link|x}}) | style="border-left: 0;" | | style="border-right: 0;" |{{IPA link|h}} | style="border-left: 0;" | |- ! rowspan="2" |[[Katinig na padulas|Padulas]] ![[Katinig na pagitna|Gitna]] | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | | style="border-right: 0;" | | style="border-left: 0;" |{{IPA link|ɹ}} | style="border-right: 0;" | | style="border-left: 0;" |{{IPA link|j}} | style="border-right: 0;" | | style="border-left: 0;" |{{IPA link|w}} | colspan="2" | |- ![[Katinig na pagilid|Gilid]] | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | | style="border-right: 0;" | | style="border-left: 0;" |{{IPA link|l}} | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | |- |} == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} === Pinagkunan === <!-- The entries in this bibliography are in alphabetical order. Comments show the names of named references. --> {{refbegin|30em}} <!-- AartsHaegeman2006 -->* {{cite book |first1=Bas |last1=Aarts |first2=Liliane |last2=Haegeman |date=2006 |chapter=English Word classes and Phrases |trans-chapter=Mga klase ng salita at parirala sa Ingles|title=The Handbook of English Linguistics |trans-title=Handbook sa Lingguwistikang Ingles|lang=en|editor1-last=Aarts |editor1-first=Bas |editor2-first=April |editor2-last=McMahon |publisher=Blackwell |isbn=978-1-4051-6425-2}} <!-- AbercrombieDaniels2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/04878-1 |chapter=Spelling Reform Proposals: English |trans-chapter=Mga Mungkahing Reporma sa Pagbaybay: Ingles|title=Encyclopedia of Language & Linguistics|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Abercrombie |first1=D. |last2=Daniels |first2=P. T. |pages=72–75 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- AitkenMcArthur1979 -->* {{cite book |editor1-last=Aitken |editor1-first=A. J. |editor2-last=McArthur |editor2-first=Tom |date=1979 |title=Languages of Scotland|lang=en|trans-title=Mga Wika ng Eskosya |location=Edinburgh, Reyno Unido |publisher=Chambers |series=Occasional paper – Association for Scottish Literary Studies |volume=4 |isbn=978-0-550-20261-1}} <!-- Alcaraz-ArizaNavarro2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/02351-8 |chapter=Medicine: Use of English|trans-chapter=Medisina: Paggamit sa Ingles|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |date=2006 |last1=Alcaraz Ariza |first1=M. Á. |last2=Navarro |first2=F. |pages=752–759 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Ammon2006 -->* {{cite journal |last=Ammon |first=Ulrich |s2cid=142692741 |title=Language Conflicts in the European Union: On finding a politically acceptable and practicable solution for EU institutions that satisfies diverging interests|trans-title=Mga Hidwaan sa Wika sa Unyong Europeo: Ukol sa paghahanap sa isang politikal na pagsang-ayon at praktikal na solusyon para sa mga institusyon ng EU nang nagagampanan ang mga nagkakaibang interes|lang=en|journal=International Journal of Applied Linguistics |volume=16 |issue=3 |pages=319–338 |date=2006 |doi=10.1111/j.1473-4192.2006.00121.x |s2cid-access=free |via=DYLAN project |url=http://www.dylan-project.org/Dylan_en/presentation/dissemination/articles/assets/UDE-Ammon-LanguageConflictsInTheEuropeanUnion.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110102074109/http://www.dylan-project.org/Dylan_en/presentation/dissemination/articles/assets/UDE-Ammon-LanguageConflictsInTheEuropeanUnion.pdf |archive-date=2 January 2011}} <!-- Ammon2008 -->* {{cite book |last=Ammon |first=Ulrich |chapter=Pluricentric and Divided Languages |lang=en|trans-chapter=Mga Plurisentro at Nakahating Wika|editor1-last=Ammon |editor1-first=Ulrich N. |editor2-last=Dittmar |editor2-first=Norbert |editor3-last=Mattheier |editor3-first=Klaus J. |display-editors=3 |editor4-last=Trudgill |editor4-first=Peter |title=Sociolinguistics: An International Handbook of the Science of Language and Society |trans-title=Sosyolingguwistika: Pandaigdigang Handbook ng Agham ng Wika at Lipunan|volume=2 |date=2008 |edition=2nd |publisher=De Gruyter |isbn=978-3-11-019425-8 |series=Handbooks of Linguistics and Communication Science}} <!-- Annamalai2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/04611-3 |chapter=India: Language Situation |lang=en|trans-chapter=India: Sitwasyon sa Wika|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |date=2006 |last1=Annamalai |first1=E. |pages=610–613 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Australian Bureau of Statistics2013 official census of Australia -->* {{cite web |author=Australian Bureau of Statistics |title=2011 Census QuickStats: Australia|trans-title=QuickStats sa Senso ng 2011: Australia |lang=en|date=28 March 2013 |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2011/quickstat/0 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151106221006/http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2011/quickstat/0 |archive-date=6 November 2015}} <!-- Bailey2001 -->* {{cite book |last=Bailey |first=Guy |chapter=The relationship between African American and White Vernaculars|trans-chapter=Ang kaugnayan ng Aprikanong Amerikano at Puting Bernakular|editor-last=Lanehart |editor-first=Sonja L. |title=Sociocultural and historical contexts of African American English |trans-title=Sosyokultural at historikal na konteksto ng Aprikanong Amerikanong Ingles|url=https://archive.org/details/socioculturalhis00lane |url-access=limited |date=2001 |pages=[https://archive.org/details/socioculturalhis00lane/page/n71 53]–84 |publisher=John Benjamins |lang=en|series=Varieties of English around the World |isbn=978-1-58811-046-6}} <!-- Bailey1997 -->* {{cite book |last=Bailey |first=G. |date=1997 |chapter=When did southern American English begin|trans-chapter=Kailan nagsimula ang katimugang Amerikanong Ingles|chapter-url=https://books.google.com/books?id=zvFtOr5_BZAC&pg=PA255 |title=Englishes around the world|trans-title=Mga Ingles sa iba't-ibang panig ng mundo|lang=en|pages=255–275 |editor=Edgar W. Schneider |publisher=John Benjamins |isbn=9789027248763}} <!-- Bao2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/04257-7 |chapter=Variation in Nonnative Varieties of English |trans-chapter=Baryasyon sa mga hindi Katutubong Barayti ng Ingles|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Bao |first1=Z. |pages=377–380 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Barry1982 -->* {{cite book |last=Barry |first=Michael V. |chapter=English in Ireland |trans-chapter=Ingles sa Irlanda|editor1-last=Bailey |editor1-first=Richard W. |editor2-last=Görlach |editor2-first=Manfred |title=English as a World Language|trans-title=Ingles bilang Pandaigdigang Wika|lang=en|pages=84–134 |date=1982 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-3-12-533872-2}} <!-- BaughCable2002 -->* {{cite book |last1=Baugh |first1=Albert C. |last2=Cable |first2=Thomas |title=A History of the English Language|trans-title=Kasaysayan ng Wikang Ingles|edition=5|lang=en |publisher=Longman |date=2002 |isbn=978-0-13-015166-7 |url=https://archive.org/details/historyofenglish02baug}} <!-- Bazelmans2009 -->* {{cite book |last=Bazelmans |first=Jos |chapter=The Early-Medieval Use of Ethnic Names from Classical Antiquity: the Case of the Frisians |trans-chapter=Ang Maagang Medyebal na Paggamit sa mga Etnikong Pangalan mula sa Klasikong Antigong Panahon: ang Kaso ng mga Prisyano|pages=321–338 |editor-last1=Derks |editor-first1=Ton |editor-last2=Roymans |editor-first2=Nico |title=Ethnic Constructs in Antiquity: The Role of Power and Tradition|trans-title=Mga Etnikong Gawa sa Antigong Panahon: Ang Gampanin ng Kapangyarihan at Tradisyon|lang=en|publisher=Amsterdam University Press |series=Amsterdam Archaeological Studies |volume=13 |date=2009 |isbn=978-90-485-0791-7 |jstor=j.ctt46n1n2.1 |jstor-access=free}} <!-- Bermudez-OteroMcMahon2006 -->* {{cite encyclopedia |last1=Bermúdez-Otero |first1=Ricardo |first2=April |last2=McMahon |date=2006 |title=English phonology and morphology |trans-title=Ponolohiya at morpolohiya ng Ingles|lang=en|editor-first=Bas |editor-last=Aarts |editor-first2=April |editor-last2=McMahon |encyclopedia=The Handbook of English Linguistics |location=Oxford |publisher=Wiley–Blackwell |isbn=978-1-4051-6425-2 |doi=10.1002/9780470753002.ch17 |series=Blackwell Handbooks in Linguistics |pages=382–410}} <!-- BlenchSpriggs1999 -->* {{cite book |last1=Blench |first1=R. |last2=Spriggs |first2=Matthew |title=Archaeology and Language: Correlating Archaeological and Linguistic Hypotheses|trans-title=Arkeolohiya at Wika: Pagsasama sa mga Arkeolohiko at Lingguwistikong Palagay|lang=en|pages=285–286 |date=1999 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-11761-6 |url=https://books.google.com/books?id=DWMHhfXxLaIC&pg=PA286}} * {{cite book |editor-last=Blake |editor-first=Norman |title=Cambridge History of the English Language|trans-title=Kasaysayan ng Wikang Ingles ng Cambridge|lang=en|volume=2|publisher=Cambridge University Press |date=1992 |doi=10.1017/CHOL9780521264754.003 |isbn=978-1-139-05553-6}} ** {{Harvc |last=Lass |first=Roger |chapter=Phonology and Morphology |in=Blake |year=1992 |pages=23–154}} <!-- Boberg2010 -->* {{cite book |last=Boberg |first=Charles |author-link=Charles Boberg |date=2010 |title=The English language in Canada: Status, history and comparative analysis|url=https://archive.org/details/englishlanguagei0000bobe |trans-title=Ang Wikang Ingles sa Kanada: Katayuan, kasaysayan, at pagsusuring komparatibo|lang=en|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-49144-0 |series=Studies in English Language}} <!-- BosworthToller1921 -->* {{cite web |last1=Bosworth |first1=Joseph |author-link1=Joseph Bosworth|last2=Toller |first2=T. Northcote |title=Engla land |work=[[An Anglo-Saxon Dictionary]] (Online)|lang=en |date=1921 |url=http://bosworth.ff.cuni.cz/009427 |publisher=[[Charles University]] |archive-date=21 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121221212612/http://bosworth.ff.cuni.cz/009427 |url-status=live}} <!-- BrintonBrinton2010 -->* {{cite book |last1=Brinton |first1=Laurel J. |last2=Brinton |first2=Donna M. |date=2010 |title=The linguistic structure of modern English |trans-title=Ang lingguwistikong estraktura ng modernong Ingles|lang=en|publisher=John Benjamins |isbn=978-90-272-8824-0 |url=https://benjamins.com/#catalog/books/z.156/main}} <!-- Brutt-Griffler2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/00644-1 |chapter=Languages of Wider Communication|trans-chapter=Mga Wika ng mas Malawak na Komunikasyon|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Brutt-Griffler |first1=J. |pages=690–697 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Burridge2010 -->* {{cite book |last=Burridge |first=Kate |chapter=English in Australia|trans-chapter=Ingles sa Australia|editor-last=Kirkpatrick |editor-first=Andy |date=2010 |title=Routledge Handbook of World Englishes |trans-title=Handbook ng Routledge ukol sa mga Ingles ng Mundo|lang=en|url=https://archive.org/details/routledgehandboo00kirk_142 |url-access=limited |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-62264-6 |pages=[https://archive.org/details/routledgehandboo00kirk_142/page/n154 132]–151}} <!-- Campbell1959 -->* {{cite book |last=Campbell |first=Alistair |author-link=Alistair Campbell|title=Old English Grammar|url=https://archive.org/details/oldenglishgramma0000camp_o0r3 |trans-title=Balarila ng Lumang Ingles |location=Oxford, Inglatera |publisher=[[Oxford University Press]] |date=1983 |orig-date=1959|lang=en |isbn=978-0-19-811943-2 |ref={{sfnref|Campbell|1959}}}} <!-- CarrHoneybone2007 -->* {{cite journal |last1=Carr |first1=Philip |last2=Honeybone |first2=Patrick |date=2007 |title=English phonology and linguistic theory: an introduction to issues, and to 'Issues in English Phonology'|trans-title=Ponolohiya at lingguwistikong teorya ng Ingles: panimula sa mga isyu, at sa 'Mga Isyu sa Ponolohiya ng Ingles'|lang=en|journal=Language Sciences |volume=29 |issue=2 |pages=117–153 |doi=10.1016/j.langsci.2006.12.018}} <!-- Cassidy1982 -->* {{cite book |last=Cassidy |first=Frederic G. |chapter=Geographical Variation of English in the United States|lang=en|trans-chapter=Heograpikong Baryasyon ng Ingles sa Estados Unidos|editor1-last=Bailey |editor1-first=Richard W. |editor2-last=Görlach |editor2-first=Manfred |title=English as a World Language|trans-title=Ingles bilang Pandaigdigang Wika|pages=177–210 |date=1982 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-3-12-533872-2}} <!-- Cercignani1981 -->* {{cite book |last=Cercignani |first=Fausto |title=Shakespeare's works and Elizabethan pronunciation|trans-title=Mga gawa ni Shakespeare at ang Isabel na pagbigkas|lang=en|date=1981 |publisher=Clarendon |url=https://books.google.com/books?id=_JBlAAAAMAAJ |jstor=3728688 |isbn=978-0-19-811937-1}} <!-- Clark2013 -->* {{cite book |first1=Urszula |last1=Clark |first2=Esther |last2=Asprey |date=2013 |title=West Midlands English: Birmingham and the Black Country|trans-title=Ingles ng Kanlurang Midlands: Birmingham at ang Black Country|lang=en|publisher=Edinburgh University Press |isbn=978-0-7486-4169-7}} <!-- CollingwoodMyres1936 -->* {{cite book |last1=Collingwood |first1=Robin George |author-link=R. G. Collingwood |last2=Myres |first2=J. N. L. |chapter=The Sources for the period: Angles, Saxons, and Jutes on the Continent |trans-chapter=Ang mga Pinagmulan para sa panahon: Mga Anglo, Saxon, at Jute sa Kontinente|title=Roman Britain and the English Settlements|trans-title=Romanong Britanya at ang mga Tirahang Ingles|volume=5 |publisher=Clarendon |location=Oxford, Inglatera|lang=en|date=1936 |lccn=37002621 |jstor=2143838}} * {{cite book |last=Cohen |first=Antonie |title=The Phonemes of English: A Phonemic Study of the Vowels and Consonants of Standard English |trans-title=Ang mga Ponema ng Ingles: Isang Ponemikong Pag-aaral sa mga Patinig at Katinig ng Pamantayang Ingles|lang=en|publisher=Springer |date=2012 |orig-date=1952 |isbn=978-94-010-2969-8}} <!-- CollinsMees2003 -->* {{cite book |last1=Collins |first1=Beverley |last2=Mees |first2=Inger M. |year=2003 |orig-date=1981 |title=The Phonetics of English and Dutch|trans-title=Ang Ponetika ng Ingles at Olandes |edition=5 |place=Leiden, Olanda|lang=en |publisher=Brill |isbn=978-90-04-10340-5}} <!-- Connell2006 -->* {{cite encyclopedia |doi=10.1016/B0-08-044854-2/01655-2 |title=Nigeria: Language Situation|trans-title=Nigeria: Sitwasyon sa Wika|lang=en|encyclopedia=Encyclopedia of Language & Linguistics |date=2006 |last1=Connell |first1=B. A. |pages=635–637 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- ConradRubal-Lopez1996 -->* {{cite book |last1=Conrad |first1=Andrew W. |last2=Rubal-Lopez |first2=Alma |title=Post-Imperial English: Status Change in Former British and American Colonies, 1940–1990|trans-title=Imperyong Ingles: Pagbabago sa Katayuan sa mga Dating Kolonya ng Britanya at Amerika, 1940–1990|lang=en|date=1996 |publisher=De Gruyter |isbn=978-3-11-087218-7 |url=http://www.degruyter.com/viewbooktoc/product/143492 |page=261 |url-access=subscription}} * {{cite book |last=Cruttenden |first=Alan |date=2014 |title=Gimson's Pronunciation of English|trans-title=Pagbigkas sa Ingles ng Gimson|edition=8 |lang=en|publisher=Routledge |isbn=978-1-4441-8309-2}} <!-- CrystalLanguageDeath2002 -->* {{cite book |doi=10.1017/CBO9781139106856 |title=Language Death |url=https://archive.org/details/languagedeath0000crys |trans-title=Pagkamatay ng Wika|lang=en|date=2000 |last=Crystal |first=David |isbn=978-0-521-65321-3}} <!-- CrystalGlobalLanguage2003a -->* {{Cite book |last=Crystal |first=David |title=English as a Global Language |trans-title=Ingles bilang Pandaigdigang Wika|lang=en|author-link=David Crystal |edition=2 |publisher=Cambridge University Press |page=69 |date=2003a |url=https://books.google.com/books?id=d6jPAKxTHRYC |isbn=978-0-521-53032-3}} <!-- CrystalEncyclopedia2003b -->* {{cite book |last=Crystal |first=David |title=Cambridge Encyclopedia of the English Language|trans-title=Ensiklopediya ng Cambridge ukol sa Wikang Ingles|author-link=David Crystal |edition=2|lang=en |publisher=Cambridge University Press |date=2003b |isbn=978-0-521-53033-0 |url=https://books.google.com/books?id=A3b3ngEACAAJ}} <!-- CrystalSubcontinent2004b -->* {{cite news |last=Crystal |first=David |title=Subcontinent Raises Its Voice|trans-title=Itinaas ng Subkontinente ang Kanyang Boses|lang=en|year=2004 |url=https://www.theguardian.com/education/2004/nov/19/tefl |newspaper=The Guardian |archive-date=17 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417171455/http://education.guardian.co.uk/tefl/story/0,,1355064,00.html |url-status=live}} <!-- DanielsBright1996 -->* {{cite book |editor1-last=Daniels |editor1-first=Peter T. |editor2-last=Bright |editor2-first=William |title=The World's Writing Systems|trans-title=Ang mga Sistema ng Oagsulat ng Mundo|lang=en|url=https://books.google.com/books?id=621jAAAAMAAJ |date=1996 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-507993-7}} <!-- Dehaene2009 -->* {{cite book |last=Dehaene |first=Stanislas |title=Reading in the Brain: The Science and Evolution of a Human Invention|trans-title=Pagbabasa sa Utak: Ang Agham at Ebolusyon ng isang Imbensiyon ng Tao|lang=en|date=2009 |publisher=Viking |isbn=978-0-670-02110-9 |url=https://books.google.com/books?id=6Z2hjwEACAAJ}} <!-- DenningKesslerLeben2007 -->* {{cite book |last1=Denning |first1=Keith |last2=Kessler |first2=Brett |last3=Leben |first3=William Ronald |title=English Vocabulary Elements|trans-title=Mga Elemento sa Bokabularyo ng Ingles|lang=en|date=17 February 2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-516803-7 |url=https://books.google.com/books?id=jz76l9RAccQC}} <!-- Deumert2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/01294-3 |chapter=Migration and Language |trans-chapter=Migrasyon at Wika|title=Encyclopedia of Language & Linguistics|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Deumert |first1=A. |pages=129–133 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Dixon 1982 -->* {{cite journal |last=Dixon |first=R. M. W. |date=1982 |title=The grammar of English phrasal verbs|trans-title=Ang balarila ng mga pariralang pandiwa ng Ingles|lang=en|journal=Australian Journal of Linguistics |volume=2 |issue=1 |doi=10.1080/07268608208599280 |pages=1–42}} <!-- Donoghue2008 -->* {{cite book |last=Donoghue |first=D. |title=Old English Literature: A Short Introduction|trans-title=Panitikan ng Lumang Ingles: Maikling Panimula|lang=en|publisher=Wiley |date=2008 |isbn=978-0-631-23486-9 |doi=10.1002/9780470776025 |editor-last=Donoghue |editor-first=Daniel}} <!-- Durrell2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/02189-1 |chapter=Germanic Languages|trans-chapter=Mga Wikang Hermaniko |title=Encyclopedia of Language & Linguistics|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Durrell |first1=M. |pages=53–55 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Eagleson1982 -->* {{cite book |last=Eagleson |first=Robert D. |chapter=English in Australia and New Zealand|trans-chapter=Ingles sa Australia at Nueva Selanda|lang=en|editor1-last=Bailey |editor1-first=Richard W. |editor2-last=Görlach |editor2-first=Manfred |title=English as a World Language|trans-title=Ingles bilang Pandaigdigang Wika|lang=en|pages=415–438 |isbn=978-3-12-533872-2 |date=1982 |publisher=University of Michigan Press}} <!-- Ethnologue -->* {{cite web |url=http://www.ethnologue.com/statistics/size |title=Summary by language size|trans-title=Buod batay sa laki ng wika |lang=en|website=Ethnologue: Languages of the World |ref={{harvid|Ethnologue|2010}} |archive-date=26 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226040016/https://www.ethnologue.com/statistics/size |url-status=live}} <!-- European Commission2012 -->* {{cite report |publisher=European Commission |title=Special Eurobarometer 386: Europeans and Their Languages|trans-title=Mga Natatanging Eurobarometer 386: Mga Europeo at ang Kanilang Wika|lang=en|date=June 2012 |series=Eurobarometer Special Surveys |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106183351/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |archive-date=6 January 2016 |ref={{sfnref|European Commission|2012}}}} <!--FasoldConnor-Linton2014 -->* {{cite book |editor1-last=Fasold |editor1-first=Ralph W. |editor2-last=Connor-Linton |editor2-first=Jeffrey |title=An Introduction to Language and Linguistics|trans-title=Panimula sa Wika at Lingguwistika |edition=2|lang=en|date=2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-06185-5}} * {{cite journal |last1=Flemming |first1=Edward |last2=Johnson |first2=Stephanie |year=2007 |title=''Rosa's roses'': reduced vowels in American English |trans-title=''Mga rosas ni Rosa'': pagbawas sa mga patinig sa Amerikanong Ingles|lang=en|journal=[[Journal of the International Phonetic Association]] |volume=37 |issue=1 |pages=83–96 |doi=10.1017/S0025100306002817 |url=http://web.mit.edu/flemming/www/paper/rosasroses.pdf |citeseerx=10.1.1.536.1989 |s2cid=145535175 |archive-date=19 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919182406/http://web.mit.edu/flemming/www/paper/rosasroses.pdf |url-status=live}} <!-- Giegerich1992 -->* {{cite book |title=English Phonology: An Introduction|url=https://archive.org/details/englishphonology0000gieg|trans-title=Ponolohiya ng Ingles: Panimula|lang=en |first=Heinz J. |last=Giegerich |publisher=Cambridge University Press |date=1992 |isbn=978-0-521-33603-1 |series=Cambridge Textbooks in Linguistics}} <!-- Gneuss2013 -->* {{cite book |last=Gneuss |first=Helmut |chapter=The Old English Language|lang=en|trans-chapter=Ang Lumang Wikang Ingles |editor1-last=Godden |editor1-first=Malcolm |editor2-last=Lapidge |editor2-first=Michael |date=2013 |title=Cambridge Companion to Old English Literature|url=https://archive.org/details/cambridgecompani0000malc |trans-title=Pantulong ng Cambridge ukol sa Panitikan ng Lumang Ingles|edition=2 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-15402-4 |pages=[https://archive.org/details/cambridgecompani0000malc/page/18 19]–49}} <!-- Görlach1991 -->* {{cite book |last=Görlach |first=Manfred |title=Introduction to Early Modern English|lang=en|trans-title=Panimula sa Maagang Modernong Ingles|date=1991 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-32529-5}} <!-- Gordin2015 -->* {{cite magazine |last=Gordin |first=Michael D. |title=Absolute English|trans-title=Ingles Lamang|lang=en |url=http://aeon.co/magazine/science/how-did-science-come-to-speak-only-english/ |magazine=[[Aeon (digital magazine)|Aeon]] |date=4 February 2015 |archive-date=7 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207162247/http://aeon.co/magazine/science/how-did-science-come-to-speak-only-english/ |url-status=dead}} <!-- GordonCampbellHay et al.2004 -->* {{cite book |last1=Gordon |first1=Elizabeth |last2=Campbell |first2=Lyle |last3=Hay |first3=Jennifer |last4=Maclagan |first4=Margaret |last5=Sudbury |first5=Angela |last6=Trudgill |first6=Peter |author-link6=Peter Trudgill |date=2004 |title=New Zealand English: its origins and evolution|url=https://archive.org/details/newzealandenglis0000unse_b8r3 |trans-title=Ingles ng Nueva Selanda : mga pinagmulan at ebolusyon nito|lang=en|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-10895-9 |series=Studies in English Language |ref={{sfnref|Gordon|Campbell|Hay et al.|2004}}}} <!-- Gottlieb2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/04455-2 |chapter=Linguistic Influence|trans-chapter=Impluwensiya ng Wika|title=Encyclopedia of Language & Linguistics|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Gottlieb |first1=H. |pages=196–206 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Graddol2006 -->* {{cite book |last=Graddol |first=David |title=English Next: Why global English may mean the end of 'English as a Foreign Language'|trans-title=Susunod Ingles: Bakit maaaring matapos ang 'Ingles bilang Banyagang Wika' dahil sa pandaigdigang Ingles|author-link=David Graddol |url=http://englishagenda.britishcouncil.org/sites/ec/files/books-english-next.pdf |lang=en|date=2006 |publisher=The British Council |archive-url=https://web.archive.org/web/20150212042939/http://englishagenda.britishcouncil.org/sites/ec/files/books-english-next.pdf |archive-date=12 February 2015}} <!-- Graddol2010 -->* {{cite book |last=Graddol |first=David |title=English Next India: The future of English in India |trans-title=Susunod Ingles sa India: Ang hinaharap ng Ingles sa India|author-link=David Graddol |url=http://englishagenda.britishcouncil.org/sites/ec/files/books-english-next-india-2010.pdf|lang=en |date=2010 |publisher=The British Council |isbn=978-0-86355-627-2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150212042654/http://englishagenda.britishcouncil.org/sites/ec/files/books-english-next-india-2010.pdf |archive-date=12 February 2015}} <!-- GraddolLeithSwann et al.2007 -->* {{cite book |editor1-last=Graddol |editor1-first=David |editor2-last=Leith |editor2-first=Dick |editor3-last=Swann |editor3-first=Joan |editor4-last=Rhys |editor4-first=Martin |editor5-last=Gillen |editor5-first=Julia |title=Changing English |trans-title=Nagbabagong Ingles|lang=en|url=http://www.routledge.com/books/details/9780415376792/ |date=2007 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-37679-2 |ref={{sfnref|Graddol|Leith|Swann et al.|2007}}}} <!--Green2002 -->* {{cite book |last=Green |first=Lisa J. |date=2002 |title=African American English: a linguistic introduction |trans-title=Ingles ng Aprikanong Amerikano: panimula sa wika|lang=en|url=https://archive.org/details/isbn_9780521891387 |url-access=registration |publisher=Cambridge University Press}} <!-- Greenbaum -->* {{cite book |last1=Greenbaum |first1=S. |last2=Nelson |first2=G. |title=An introduction to English grammar |trans-title=Panimula sa balarila ng Ingles|lang=en|date=2002 |edition=2|publisher=Longman |isbn=978-0-582-43741-8}} <!-- Halliday & Hasan 1976 -->* {{cite book |last1=Halliday |first1=M. A. K. |last2=Hasan |first2=Ruqaiya |date=1976 |title=Cohesion in English |url=https://archive.org/details/cohesioninenglis0000hall |trans-title=Pagkakaisa sa Ingles|lang=en |publisher=Pearson |isbn=978-0-582-55041-4}} <!-- Harbert2006 -->* {{cite book |doi=10.1017/CBO9780511755071 |title=The Germanic Languages |trans-title=Mga Wikang Hermaniko|lang=en|date=2006 |last1=Harbert |first1=Wayne |isbn=978-0-521-80825-5}} <!-- Hickey 2007 -->* {{cite book |last=Hickey |first=R. |date=2007 |title=Irish English: History and present-day forms |url=https://archive.org/details/irishenglishhist0000hick |trans-title=Ingles ng Irlanda: Kasaysayan at mga kasalukuyang anyo|lang=en|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-85299-9}} <!-- Hogg1992 -->* {{cite book |date=1992 |chapter=The Place of English in Germanic and Indo-European|trans-title=Ang Lugar ng Ingles sa Hermaniko at Indo-Europeo|lang=en |title=Cambridge History of the English Language |trans-title=Kasaysayan ng Wikang Ingles ng Cambridge|volume=1|editor-last=Hogg |editor-first=Richard M. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-26474-7}} ** {{Harvc |last=Bammesberger |first=Alfred |year=1992 |chapter=The Place of English in Germanic and Indo-European |url=https://books.google.com/books?id=Y83EPUUWnQkC&pg=PA26 |in=Hogg |pages=26–66}} ** {{Harvc |last=Hogg |first=Richard M. |chapter=Phonology and Morphology |in=Hogg |year=1992 |pages=67–168 |id={{sfnref|Hogg|1992a}}}} ** {{Harvc |last=Kastovsky |first=Dieter |chapter=Semantics and Morphology |in=Hogg |year=1992 |pages=290–408}} ** {{Harvc |last=Toon |first=Thomas E. |chapter=Old English Dialects |in=Hogg |year=1992 |pages=409–451}} <!-- HoggDenison2006 -->* {{cite book |editor-last=Hogg |editor-first=Richard M. |editor-last2=Denison |editor-first2=David |title=A History of the English language |publisher=Cambridge University Press |date=2006 |isbn=978-0-521-71799-1}} ** {{Harvc |last=Crystal |first=David |chapter=English worldwide |in=Hogg |in2=Denison |year=2006 |pages=420–439}} ** {{Harvc |last=Fischer |first=Olga |last2=van der Wurff |first2=Wim |in=Hogg |in2=Denison |year=2006 |chapter=Syntax |pages=109–198}} ** {{Harvc |last=Hogg |first=Richard M. |last2=Denison |first2=David |in=Hogg |in2=Denison |chapter=Overview |pages=1–30 |year=2006 |id={{sfnref|Hogg|Denison|2006a}}}} ** {{Harvc |last=Hogg |first=Richard M. |chapter=English in Britain |in=Hogg |in2=Denison |year=2006 |pages=352–383}} ** {{Harvc |last=Kastovsky |first=Dieter |chapter=Vocabulary |in=Hogg |in2=Denison |year=2006 |pages=199–270}} ** {{Harvc |last=Lass |first=Roger |chapter=Phonology and Morphology |in=Hogg |in2=Denison |year=2006 |pages=43–108}} ** {{Harvc |last=Nevalainen |first=Terttu |last2=Tieken-Boon van Ostade |first2=Ingrid |chapter=Standardization |in=Hogg |in2=Denison |year=2006 |pages=271–311}} <!--How English evolved into a global language -->* {{cite news |title=How English evolved into a global language |trans-title=Paano naging pandaigdigang wika ang Ingles|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-12017753 |date=20 December 2010 |work=BBC News |lang=en |ref={{harvid|How English evolved into a global language|2010}} |archive-date=25 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925173407/http://www.bbc.co.uk/news/magazine-12017753 |url-status=live}} <!-- HuddlestonPullum2002 -->* {{cite book |last1=Huddleston |first1=Rodney |last2=Pullum |first2=Geoffrey K. |title=Cambridge Grammar of the English Language |date=2002 |publisher=Cambridge University Press |trans-title=Balarila ng Wikang Ingles ng Cambridge|lang=en|isbn=978-0-521-43146-0 |url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/languages-linguistics/grammar-and-syntax/cambridge-grammar-english-language}} <!-- Hughes & Trudgill 1996 -->* {{cite book |first1=Arthur |last1=Hughes |last2=Trudgill |first2=Peter |author-link2=Peter Trudgill |date=1996 |title=English Accents and Dialects |trans-title=Mga Asento at Dayalekto ng Ingles|lang=en|edition=3 |publisher=Arnold |isbn=978-0-340-61445-7}} <!-- International Civil Aviation Organization -->* {{cite web |title=Personnel Licensing FAQ |trans-title=Mga Madalas Itanong sa Personal na Lisensiya|lang=en|url=http://www.icao.int/safety/airnavigation/pages/peltrgfaq.aspx#anchor14 |publisher=International Civil Aviation Organization – Air Navigation Bureau |date=2011 |at=In which languages does a licence holder need to demonstrate proficiency? |quote=Controllers working on stations serving designated airports and routes used by international air services shall demonstrate language proficiency in English as well as in any other language(s) used by the station on the ground. |archive-date=20 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220003044/http://www.icao.int/safety/airnavigation/pages/peltrgfaq.aspx#anchor14 |url-status=live |ref={{sfnref|International Civil Aviation Organization|2011}}}} <!-- International Maritime Organization2011 -->* {{cite web |publisher=International Maritime Organization |title=IMO Standard Marine Communication Phrases|lang=en|trans-title=Pamantayang Parirala sa Komunikasyon sa Dagat ng IMO|date=2011 |url=http://www.imo.org/OurWork/Safety/Navigation/Pages/StandardMarineCommunicationPhrases.aspx |archive-date=3 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111003233938/http://www.imo.org/OurWork/Safety/Navigation/Pages/StandardMarineCommunicationPhrases.aspx |url-status=dead |ref={{sfnref|International Maritime Organization|2011}}}} <!-- International Phonetics Association1999 -->* {{Cite book |publisher=[[International Phonetic Association]], Cambridge University Press |author-link=International Phonetic Association |date=1999 |title=Handbook of the International Phonetic Association: A guide to the use of the International Phonetic Alphabet |trans-title=Handbook ng Pandaigdigang Ponetikong Asosasyon: Gabay sa paggamit sa Pandaigdigang Ponetikong Alpabeto|lang=en|isbn=978-0-521-65236-0 |ref={{sfnref|International Phonetic Association|1999}}}} <!-- Jambor2007 -->* {{cite journal |last=Jambor |first=Paul Z. |title=English Language Imperialism: Points of View|lang=en|trans-title=Imperyalismo ng Wikang Ingles: Mga Pananaw|journal=Journal of English as an International Language |date=2007 |volume=2 |pages=103–123 |url=https://www.eilj.com/wp-content/uploads/2013/12/2-december%202007.pdf#page=103 |archive-date=11 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211184023/https://www.eilj.com/wp-content/uploads/2013/12/2-december%202007.pdf#page=103 |url-status=live}} <!-- Jespersen 2007 -->* {{cite book |last=Jespersen |first=Otto |title=The Philosophy of Grammar |chapter=Case: The number of English cases|lang=en|trans-title=Ang Pilosopiya ng Balarila|trans-chapter=Kaso: Ang bilang ng mga kaso sa Ingles|publisher=Routledge |orig-date=1924 |date=2007}} <!-- Kachru2006 -->* {{cite encyclopedia |doi=10.1016/B0-08-044854-2/00645-3 |title=English: World Englishes|trans-title=Ingles: Mga Ingles ng Mundo|lang=en |encyclopedia=Encyclopedia of Language & Linguistics |date=2006 |last1=Kachru |first1=B. |pages=195–202 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- KönigvanderAuwera1994 -->* {{cite book |editor-last=König |editor-first=Ekkehard |editor2-last=van der Auwera |editor2-first=Johan |title=The Germanic Languages|trans-title=Mga Hermanikong Wika|lang=en|date=1994 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-28079-2 |series=Routledge Language Family Descriptions |url=http://www.routledge.com/books/details/9780415280792/ |jstor=4176538}} <!-- König 1994 -->* {{cite book |last=König |first=Ekkehard |chapter=English |pages=532–562 |editor1-last=König |editor1-first=Ekkehard |editor2-last=van der Auwera |editor2-first=Johan |title=The Germanic Languages|trans-title=Mga Hermanikong Wika|lang=en|date=1994 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-28079-2 |series=Routledge Language Family Descriptions |chapter-url=http://www.routledge.com/books/details/9780415280792/}} <!-- Labov 1972 -->* {{cite book |last=Labov |first=W. |author-link=William Labov |date=1972 |title=Sociolinguistic patterns|trans-title=Mga patern sa sosyolingguwistika|lang=en|publisher=University of Pennsylvania Press |chapter=The Social Stratification of (r) in New York City Department Stores|trans-chapter=Ang Panlipunang Pagsasagrupo sa (r) sa mga Pamilihan ng Lungsod ng New York|pages=168–178 |doi=10.1007/978-1-349-25582-5_14 |isbn=978-0-333-61180-7 |s2cid=107967883}} <!-- Labov 2012 -->* {{cite book |last=Labov |first=W. |date=2012 |title=Dialect Diversity in America: The Politics of Language Change |url=https://archive.org/details/dialectdiversity0000labo |trans-title=Dibersidad ng Dayalekto sa Amerika: Sng Politika ng Pagbabago ng Wika|lang=en|publisher=University of Virginia Press |chapter=About Language and Language Change|trans-chapter=Ukol sa Wika at Pagbabago ng Wika|isbn=978-0-8139-3327-6}} <!-- Lanham 1982 -->* {{cite book |last=Lanham |first=L. W. |chapter=English in South Africa |trans-chapter=Ingles sa Timog Aprika|editor1-last=Bailey |editor1-first=Richard W. |editor2-last=Görlach |editor2-first=Manfred |title=English as a World Language|trans-title=Ingles bilang Pandaigdigang Wika|lang=en|pages=324–352 |date=1982 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-3-12-533872-2}} <!-- Lass2000 -->* {{cite book |editor-first=Roger |editor-last=Lass |title=Cambridge History of the English Language|trans-title=Kasaysayan ng Wikang Ingles ng Cambridge |lang=en|volume=3 |publisher=Cambridge University Press |date=2000}} ** {{Harvc |in=Lass |date=2000 |last=Lass |first=Roger |chapter=Phonology and Morphology |year=2000 |pages=56–186 |id={{sfnref|Lass|2000a}}}} <!-- Lass 2002 -->* {{citation |last=Lass |first=Roger |chapter=South African English|trans-chapter=Ingles sa Timog Aprika|editor-last=Mesthrie |editor-first=Rajend |date=2002 |title=Language in South Africa|trans-title=Wika sa Timog Aprika|lang=en |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-79105-2}} <!-- Lawler2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/04573-9 |chapter=Punctuation |trans-chapter=Bantas|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Lawler |first1=J. |pages=290–291 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Lawton 1982 -->* {{cite book |last=Lawton |first=David L. |chapter=English in the Caribbean|trans-chapter=Ingles sa Karibe |editor1-last=Bailey |editor1-first=Richard W. |editor2-last=Görlach |editor2-first=Manfred |title=English as a World Language|trans-title=Ingles bilang Pandaigdigang Wika|lang=en|pages=251–280 |date=1982 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-3-12-533872-2}} <!-- Leech 2006 -->* {{cite book |last=Leech |first=G. N. |author-link=Geoffrey Leech |date=2006 |title=A glossary of English grammar |url=https://archive.org/details/glossaryofenglis0000leec |trans-title=Glosaryo ng balarila ng Ingles|lang=en|publisher=Edinburgh University Press |isbn=0-7486-2406-6}} <!-- LeechHundtMairSmith2009 -->* {{cite book |url=http://english.fullerton.edu/publications/clnarchives/2012winter/angus-chng%20contemp_eng.pdf |last1=Leech |first1=Geoffrey |last2=Hundt |first2=Marianne |last3=Mair |first3=Christian |last4=Smith |first4=Nicholas |title=Change in contemporary English: a grammatical study|trans-title=Pagbabago sa kontemporaryong Ingles: gramatikao na pag-aaral|lang=en|publisher=Cambridge University Press |date=2009 |isbn=978-0-521-86722-1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402140536/http://english.fullerton.edu/publications/clnarchives/2012winter/angus-chng%20contemp_eng.pdf |archive-date=2 April 2015 |url-status=live}} <!-- LevineCrocket1966 -->* {{cite journal |last1=Levine |first1=L. |last2=Crockett |first2=H. J. |date=1966 |title=Speech Variation in a Piedmont Community: Postvocalic r*|trans-title=Baryasyon sa Pagbigkas sa isang Pamayanang Piedmont: Posbokalikong r*|lang=en|journal=Sociological Inquiry |volume=36 |issue=2 |pages=204–226 |doi=10.1111/j.1475-682x.1966.tb00625.x}} <!-- Li2003 -->* {{cite journal |last1=Li |first1=David C. S. |title=Between English and Esperanto: what does it take to be a world language? |trans-title=Sa Pagitan ng Ingles at Esperanto: paano maging isang pandaigdigang wika?|lang=en|journal=International Journal of the Sociology of Language |issue=164 |pages=33–63 |date=2003 |issn=0165-2516 |doi=10.1515/ijsl.2003.055}} <!-- LimAnsaldo2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/01701-6 |chapter=Singapore: Language Situation|trans-chapter=Singapura: Sitwasyon sa Wika|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Lim |first1=L. |last2=Ansaldo |first2=U. |pages=387–389 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Maclagan 2010 -->* {{cite book |last=Maclagan |first=Margaret |chapter=The English(es) of New Zealand|trans-chapter=Ang (mga) Ingles ng Nueva Selanda|lang=en|editor-last=Kirkpatrick |editor-first=Andy |date=2010 |title=Routledge Handbook of World Englishes |trans-title=Handbook ng Routledge ukol sa mga Ingles ng Mundo|url=https://archive.org/details/routledgehandboo00kirk |url-access=limited |publisher=Routledge |pages=[https://archive.org/details/routledgehandboo00kirk/page/n173 151]–164 |isbn=978-0-203-84932-3}} <!--MacMahon 2006 -->* {{cite book |last=MacMahon |first=M. K. |date=2006 |chapter=English Phonetics |trans-chapter=Ponetika ng Ingles|lang=en|editor1=Bas Aarts |editor-first2=April |editor-last2=McMahon |title=The Handbook of English Linguistics |trans-title=Ang Handbook ng Lingguwistika ng Ingles|location=Oxford, Inglatera|publisher=Blackwell |pages=359–382 |isbn=978-1-4051-6425-2}} <!-- Macquarie Dictionary2015 -->* {{cite web |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |url=https://www.macquariedictionary.com.au/ |title=Macquarie Dictionary|lang=en |website=Australia's National Dictionary & Thesaurus Online &#124; Macquarie Dictionary |date=2015 |publisher=Macmillan Publishers Group Australia |url-access=registration |ref={{harvid|Macquarie Dictionary|2015}} |archive-date=21 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190721141547/https://www.macquariedictionary.com.au/ |url-status=live}} <!-- Mair & Leech 2006 -->* {{cite book |last1=Mair |first1=C. |last2=Leech |first2=G. |date=2006 |chapter=Current Changes in English Syntax|trans-chapter=Mga Kasalukuyang Pagbabago sa Sintaksis ng Ingles|title=The Handbook of English Linguistics |trans-title=Ang Handbook ng Lingguwistika ng Ingles|lang=en|publisher=Blackwell |isbn=978-1-4051-6425-2}} <!-- Mair 2006 -->* {{cite book |last=Mair |first=Christian |date=2006 |title=Twentieth-century English: History, variation and standardization|url=https://archive.org/details/twentiethcentury0000mair | trans-title=Ingles ng Ikadalawampung Siglo: Kasaysayan, baryasyon, at pagsasapamantayan|lang=en|publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/S1360674307002420 |s2cid=120824612}} <!-- MazruiMazrui1998 -->* {{cite book |last1=Mazrui |first1=Ali A. |last2=Mazrui |first2=Alamin |title=The Power of Babel: Language and Governance in the African Experience |lang=en|trans-title=Ang Kapangyarihan ng Babel: Wika at Pamamahala sa Karanasang Aprikano|date=1998 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-51429-1 |url=https://books.google.com/books?id=6lQTPxdYx8kC}} <!-- McArthur1992 -->* {{cite book |editor-last=McArthur |editor-first=Tom |title=Oxford Companion to the English Language |trans-title=Pantulong ng Oxford sa Wikang Ingles|lang=en|publisher=Oxford University Press |date=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |doi=10.1093/acref/9780192800619.001.0001 |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00mcar}} <!-- McCrumMacNeilCran2003 -->* {{Cite book |last1=McCrum |first1=Robert |last2=MacNeil |first2=Robert |last3=Cran |first3=William |title=The Story of English |url=https://archive.org/details/storyofenglish0000mccr_c8l9 |trans-title=Ang Kuwento ng Ingles|lang=en|location=London |date=2003 |edition=3 |publisher=Penguin |isbn=978-0-14-200231-5}} <!-- McGuinness1997 -->* {{cite book |last=McGuinness |first=Diane |title=Why Our Children Can't Read, and what We Can Do about it: A Scientific Revolution in Reading|trans-title=Bakit Hindi Makapagbasa ang Ating mga Anak, at Ano ang Magagawa Natin: Rebolusyong Maagham sa Pagbabasa|lang=en|author-link=Diane McGuinness |date=1997 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-0-684-83161-9 |url=https://books.google.com/books?id=F-q02ZBKh3wC}} <!-- Meierkord2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/00641-6 |chapter=Lingua Francas as Second Languages |trans-chapter=Mga Lingua Franca bilang mga Pangalawang Wika|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Meierkord |first1=C. |pages=163–171 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- MerriamWebster2015 -->* {{cite dictionary |title=English - Definition and More from the Free Merriam-Webster Dictionary |entry=English |dictionary=Merriam Webster |date=26 February 2015 |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/English |ref={{harvid|Merriam Webster|2015}} |archive-date=25 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150325140932/http://www.merriam-webster.com/dictionary/english |url-status=live}} <!-- Methrie2006 -->* {{cite journal |last1=Mesthrie |first1=Rajend |title=New Englishes and the native speaker debate|url=https://archive.org/details/sim_language-sciences_2010-11_32_6/page/594 |trans-title=Mga Bagong Ingles at ang debate sa katutubong mananalita|lang=en|journal=Language Sciences |date=November 2010 |volume=32 |issue=6 |pages=594–601 |doi=10.1016/j.langsci.2010.08.002}} <!-- Miller 2002 -->* {{cite book |last=Miller |first=Jim |date=2002 |title=An Introduction to English Syntax |trans-title=Panimula sa Sintaksis ng Ingles|lang=en|publisher=Edinburgh University Press |isbn=0-7486-1254-8}} <!-- Montgomery -->* {{cite journal |last=Montgomery |first=M. |date=1993 |title=The Southern Accent—Alive and Well|trans-title=Ang Asento ng Katimugan–Buhay at Maayos|lang=en|journal=Southern Cultures |volume=1 |issue=1 |pages=47–64 |doi=10.1353/scu.1993.0006 |s2cid=143984864}} <!-- Mountford2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/05018-5 |chapter=English Spelling: Rationale|trans-chapter=Pagbabaybay sa Ingles: Paliwanag|lang=en|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|date=2006 |last1=Mountford |first1=J. |pages=156–159 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Mufwene2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/01291-8 |chapter=Language Spread |trans-chapter=Pagkalat ng Wika|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Mufwene |first1=S. S. |pages=613–616 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Mugglestone2012 -->* {{cite book |editor-last=Mugglestone |editor-first=Lynda |title=Oxford History of English|trans-title=Kasaysayan ng Ingles ng Oxford|publisher=Oxford University Press |date=2012 |orig-date=2006 |isbn=978-0-19-966016-2}} ** {{Harvc |in=Mugglestone |year=2012 |first=April |last=McMahon |pages=180–218 |c=Restructuring Renaissance English}} ** {{Harvc |in=Mugglestone |year=2012 |first=Matthew |last=Townend |pages=75–105 |c=Contacts and Conflicts: Latin, Norse, and French}} * {{cite book |last=Müller |first=Stefan |title=Grammatical theory |trans-title=Teorya sa balarila|lang=en|publisher=Language Science Press |date=2020 |isbn=978-3-96110-273-0}} <!-- Nation2001 needs more verification -->* {{Cite book |last=Nation |first=I. S. P. |title=Learning Vocabulary in Another Language|trans-title=Matuto ng Bokabularyo sa Ibang Wika|lang=en|author-link=Paul Nation |publisher=Cambridge University Press |date=2001 |url=https://books.google.com/books?id=sKqx8k8gYTkC |page=477 |isbn=978-0-521-80498-1}} <!-- National Records of Scotland2013 -->* {{cite web |publisher=National Records of Scotland |title=Census 2011: Release 2A|lang=en |series=Scotland's Census 2011 |date=26 September 2013 |url=http://www.scotlandscensus.gov.uk/news/census-2011-release-2a |archive-date=2 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402152137/http://www.scotlandscensus.gov.uk/news/census-2011-release-2a |url-status=live |ref={{sfnref|National Records of Scotland|2013}}}} <!-- Neijt2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/04574-0 |chapter=Spelling Reform |trans-chapter=Reporma sa Pagbaybay|lang=en|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|date=2006 |last1=Neijt |first1=A. |pages=68–71 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Northern Ireland Statistics and Research Agency2012 -->* {{cite web |publisher=Northern Ireland Statistics and Research Agency |title=Census 2011: Key Statistics for Northern Ireland December 2012 |trans-title=Senso 2011: Mga Pangunahing Estadistika para sa Hilagang Irlanda Disyembre 2012|lang=en|periodical=Statistics Bulletin |date=2012 |url=http://www.nisra.gov.uk/Census/key_report_2011.pdf |at=Table KS207NI: Main Language |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121224033625/http://www.nisra.gov.uk/Census/key_report_2011.pdf |archive-date=24 December 2012 |ref={{sfnref|Northern Ireland Statistics and Research Agency|2012}}}} <!-- Northrup2013 -->* {{cite book |last=Northrup |first=David |title=How English Became the Global Language|trans-title=Paano Naging Pandaigdigang Wika ang Ingles|lang=en|date=2013 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-30306-6 |url=https://books.google.com/books?id=YPAlPeB6IvQC}} <!-- O'Dwyer 2006 -->* {{cite book |last=O'Dwyer |first=Bernard |title=Modern English Structures: Form, Function, and Position |trans-title=Estraktura ng Modernong Ingles: Anyo, Gamit, at Posisyon|lang=en|edition=2 |publisher=Broadview |publication-place=Canada |year=2006 |isbn=978-1-55111-763-8}} <!-- Office for National Statistics official census figures for England and Wales -->* {{cite web |publisher=Office for National Statistics |title=Language in England and Wales, 2011|trans-title=Mga Wika sa Inglatera at Gales, 2011|lang=en|date=4 March 2013 |periodical=2011 Census Analysis |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census-analysis/language-in-england-and-wales-2011/rpt---language-in-england-and-wales--2011.html|archive-date=2 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402115009/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census-analysis/language-in-england-and-wales-2011/rpt---language-in-england-and-wales--2011.html |url-status=live |ref={{sfnref|Office for National Statistics|2013}}}} <!-- OxfordLearner'sDictionary -->* {{cite web |title=Oxford Learner's Dictionaries |url=http://www.oxfordlearnersdictionaries.com/ |access-date=25 February 2015 |publisher=Oxford |ref={{harvid|Oxford Learner's Dictionary|2015}} |archive-date=9 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150209040312/http://www.oxfordlearnersdictionaries.com/ |url-status=live|lang=en}} <!-- Patrick2006aJamaica -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/01760-0 |chapter=Jamaica: Language Situation|trans-chapter=Hamayka: Sitwasyon ss Wika|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |date=2006a |last1=Patrick |first1=P. L. |pages=88–90 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Patrick2006bAAVE -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/05092-6 |chapter=English, African-American Vernacular|trans-chapter=Ingles, Aprikanong Amerikano Bernakular|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |date=2006b |last1=Patrick |first1=P. L. |pages=159–163 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Payne & Huddleston 2002 -->* {{cite book |last1=Payne |last2=Huddleston |first1=John |first2=Rodney |editor1-last=Huddleston |editor2-last=Pullum |editor1-first=R. |editor2-first=G. K. |date=2002 |title=Cambridge Grammar of English |url=https://archive.org/details/cambridgegrammar0000hudd |trans-title=Balarila ng Ingles ng Cambridge|lang=en|publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316423530.006 |isbn=978-0-521-43146-0}} * {{cite book |last=Peters |first=Pam |title=The Cambridge Guide to English Usage|url=https://archive.org/details/cambridgeguideto00pete_0 |trans-title=Ang Gabay ng Cambridge sa Paggamit sa Ingles|lang=en|publisher=Cambridge University Press |date=2004 |isbn=978-0-521-62181-6}} <!-- Phillipson2004 -->* {{cite book |last=Phillipson |first=Robert |title=English-Only Europe?: Challenging Language Policy|trans-title=Patakarang Ingles Lamang sa Europa? Paghamon sa Patakaran sa Wika|lang=en|date=28 April 2004 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-44349-9 |url=https://books.google.com/books?id=9HiCAgAAQBAJ&pg=PA47}} <!-- Richter2012 -->* {{cite book |last=Richter |first=Ingo |chapter=Introduction |trans-chapter=Panimula|editor1-last=Richter |editor1-first=Dagmar |editor2-last=Richter |editor2-first=Ingo |editor3-last=Toivanen |editor3-first=Reeta |display-editors=3 |editor4-last=Ulasiuk |editor4-first=Iryna |title=Language Rights Revisited: The challenge of global migration and communication|trans-title=Pagbisita muli sa mga Karapatan sa Wika: Ang hamon ng pandaigdigang migrasyon at komunikasyon|lang=en|date=2012 |publisher=BWV Verlag |isbn=978-3-8305-2809-8 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3u9kBAAAQBAJ&pg=PA29}} <!-- Roach1999 -->* {{cite book |last=Roach |first=Peter |title=English Phonetics and Phonology|trans-title=Ponetika at Ponolohiya ng Ingles|lang=en|date=2009 |publisher=Cambridge |edition=4}} <!-- Robinson1992 -->* {{cite book |last=Robinson |first=Orrin |author-link=Orrin W. Robinson |title=Old English and Its Closest Relatives: A Survey of the Earliest Germanic Languages |trans-title=Lumang Ingles at ang Pinakamalapit Nitong Kamag-anak: Sarbey sa mga Pinakaunang Wikang Hermaniko|lang=en|publisher=Stanford University Press |date=1992 |isbn=978-0-8047-2221-6 |url=https://archive.org/details/oldenglishitsclo0000robi |url-access=registration}} <!-- Romaine1982 -->* {{cite book |last=Romaine |first=Suzanne |chapter=English in Scotland|trans-chapter=Ingles sa Eskosya|lang=en |editor1-last=Bailey |editor1-first=Richard W. |editor2-last=Görlach |editor2-first=Manfred |title=English as a World Language |trans-title=Ingles bilang Pandaigdigang Wika|pages=56–83 |date=1982 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-3-12-533872-2}} <!-- Romaine1999 -->* {{cite book |title=Cambridge History of the English Language |trans-title=Kasaysayan ng Wikang Ingles ng Cambridge|lang=en|volume=4|editor-last=Romaine |editor-first=Suzanne |publisher=Cambridge University Press |date=1999 |isbn=978-0-521-26477-8 |doi=10.1017/CHOL9780521264778.002}} ** {{Harvc |last=Algeo |first=John |chapter=Vocabulary |url=https://books.google.com/books?id=NxHuNOvwt7wC&pg=PA57 |in=Romaine |year=1999 |pages=57–91}} ** {{Harvc |last=Romaine |first=Suzanne |chapter=Introduction |in=Romaine |year=1999 |pages=1–56 |id={{sfnref|Romaine|1999a}}}} <!-- Romaine2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/00646-5 |chapter=Language Policy in Multilingual Educational Contexts|trans-chapter=Patakaran sa Wika sa mga Konteksto ng Multilingwal na Edukasyon |title=Encyclopedia of Language & Linguistics|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|date=2006 |last=Romaine |first=Suzanne |pages=584–596 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Routes of English -->* {{cite news |title=The Routes of English |trans-title=Ang Mga Ruta ng Ingles|lang=en|url=https://www.bbc.co.uk/radio4/routesofenglish/storysofar/programme4_6.shtml |date=1 August 2015 |work=BBC |ref={{harvid|The Routes of English}} |archive-date=24 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151024081346/http://www.bbc.co.uk/radio4/routesofenglish/storysofar/programme4_6.shtml |url-status=live}} <!-- Rowicka2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/01848-4 |chapter=Canada: Language Situation |trans-chapter=Kanada: Sitwasyon sa Wika|lang=en|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |date=2006 |last1=Rowicka |first1=G. J. |pages=194–195 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Rubino2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/01736-3 |chapter=Philippines: Language Situation |trans-chapter=Pilipinas: Sitwasyon sa Wika|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |date=2006 |last1=Rubino |first1=C. |pages=323–326 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Ryan2013 an official report of the United States Census -->* {{cite web |last=Ryan |first=Camille |title=Language Use in the United States: 2011|trans-title=Paggamit ng Wika sa Estados Unidos: 2011|lang=en|periodical=American Community Survey Reports |date=August 2013 |page=1 |url=https://www.census.gov/prod/2013pubs/acs-22.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205101044/http://www.census.gov/prod/2013pubs/acs-22.pdf |archive-date=5 February 2016 |url-status=dead}} <!-- Sailaja 2009 -->* {{cite book |last=Sailaja |first=Pingali |title=Indian English|trans-title=Ingles ng India|lang=en |publisher=Edinburgh University Press |date=2009 |isbn=978-0-7486-2595-6 |series=Dialects of English |url=https://books.google.com/books?id=ntxWxuoRBiwC}} <!-- Schiffrin 1988 -->* {{cite book |last=Schiffrin |first=Deborah |date=1988 |title=Discourse Markers|trans-title=Mga Pananda sa Diskurso|lang=en |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-35718-0 |series=Studies in Interactional Sociolinguistics |url=https://books.google.com/books?id=hs7J-WqPtPAC}} <!-- Schneider2007 -->* {{cite book |last=Schneider |first=Edgar |title=Postcolonial English: Varieties Around the World|trans-title=Poskolonyal na Ingles: Mga Barayti sa Iba't-ibang Panig ng Mundo|lang=en|publisher=Cambridge University Press |date=2007 |isbn=978-0-521-53901-2 |url=https://books.google.com/books?id=QIE6zGSd8okC}} <!-- Schonweitz2001 -->* {{cite journal |last=Schönweitz |first=Thomas |title=Gender and Postvocalic /r/ in the American South: A Detailed Socioregional Analysis |url=https://archive.org/details/sim_american-speech_fall-2001_76_3/page/258 |trans-title=Kasarian at ang Posbokalikong /r/ sa Katimugang Amerika: Detalyadong Sosyorehiyonal na Pagsusuri|lang=en|journal=American Speech |volume=76 |issue=3 |date=2001 |pages=259–285 |doi=10.1215/00031283-76-3-259 |s2cid=144403823}} <!-- Shaywitz2003 -->* {{cite book |last=Shaywitz |first=Sally E. |title=Overcoming Dyslexia: A New and Complete Science-based Program for Reading Problems at Any Level |trans-title=Pagtagumpayan ang Dyslexia: Isang Bago at Kumpletong Programang Nakaayon sa Agham para sa mga Problema sa Pagbabasa|lang=en|date=2003 |publisher=A. A. Knopf |isbn=978-0-375-40012-4 |url=https://books.google.com/books?id=hXbZ1QInSF0C}} <!-- Smith2009 -->* {{cite book |last=Smith |first=Jeremy J. |title=Old English: A Linguistic Introduction|trans-title=Lumang Ingles: Panimula sa Lingguwistika |lang=en|publisher=Cambridge University Press |date=2009 |isbn=978-0-521-86677-4}} <!-- Statistics Canada2014 -->* {{cite web |publisher=Statistics Canada |title=Population by mother tongue and age groups (total), 2011 counts, for Canada, provinces and territories |trans-title=Populasyon batay sa inang wika at grupo ng edad (kabuuan), bilang noong 2011, para sa Kanada, mga lalawigan, at teritoryo|lang=en|date=22 August 2014 |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/hlt-fst/lang/Pages/highlight.cfm?TabID=1&Lang=E&Asc=0&PRCode=01&OrderBy=2&View=1&tableID=401&queryID=1&Age=1#TableSummary |archive-date=26 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726032921/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/hlt-fst/lang/Pages/highlight.cfm?TabID=1&Lang=E&Asc=0&PRCode=01&OrderBy=2&View=1&tableID=401&queryID=1&Age=1#TableSummary |url-status=live |ref={{sfnref|Statistics Canada|2014}}}} <!-- Statistics New Zealand2014 -->* {{cite web |publisher=Statistics New Zealand |title=2013 QuickStats About Culture and Identity|trans-title=2013 QuickStats ukol sa Kultura at Pagkakakilanlan|lang=en|date=April 2014 |url=http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Census/2013%20Census/profile-and-summary-reports/quickstats-culture-identity/quickstats-culture-identity.pdf |page=23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115195639/http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Census/2013%20Census/profile-and-summary-reports/quickstats-culture-identity/quickstats-culture-identity.pdf |archive-date=15 January 2015 |ref={{sfnref|Statistics New Zealand|2014}}}} <!-- Statistics South Africa2012 official census of South Africa -->* {{cite book |publisher=Statistics South Africa |title=Census 2011: Census in Brief|lang=en |id=Report No. 03‑01‑41 |date=2012 |isbn=978-0-621-41388-5 |url=http://www.statssa.gov.za/census/census_2011/census_products/Census_2011_Census_in_brief.pdf |chapter=Population by first language spoken and province |ref={{sfnref|Statistics South Africa|2012}} |page=23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151113164744/http://www.statssa.gov.za/census/census_2011/census_products/Census_2011_Census_in_brief.pdf |archive-date=13 November 2015 |url-status=live |chapter-url=http://www.statssa.gov.za/census/census_2011/census_products/Census_2011_Census_in_brief.pdf#page=28 |editor-first=Pali |editor-last=Lehohla |location=Pretoria}} <!-- Stiles2018 -->* {{Cite book |last=Stiles |first=Patrick |date=2018 |title=Friesische Studien II: Beiträge des Föhrer Symposiums zur Friesischen Philologie vom 7.–8. April 1994 |trans-title=Araling Prisyano II: Mga Artikulo mula sa Föhr Symposium ukol sa Pilolohiyang Prisyano na ginanap noong ika-7 at ika-8 ng Abril 1994F0|url=https://www.academia.edu/37163852 |series=NOWELE Supplement Series |volume=12 |doi=10.1075/nss.12 |isbn=9789027272843 |language=de}} <!-- SvartikLeech2006 -->* {{cite book |last1=Svartvik |first1=Jan |last2=Leech |first2=Geoffrey |title=English: One Tongue, Many Voices |trans-title=Ingles: Isang Dila, Maraming Boses|lang=en|date=2006 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-4039-1830-7 |url=https://archive.org/details/englishonetongue0000svar_y3z3 |url-access=registration}} <!-- Swan2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/05058-6 |chapter=English in the Present Day (Since ca. 1900)|trans-chapter=Ingles sa Kasalukuyang Panahon (simula c. 1900)|title=Encyclopedia of Language & Linguistics|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Swan |first1=M. |pages=149–156 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Sweet1892 -->* {{cite book |last=Sweet |first=Henry |title=A new English grammar |trans-title=Isang bagong balarilang Ingles|lang=en|url=https://archive.org/details/anewenglishgram01sweegoog |publisher=Cambridge University Press |date=2014 |orig-date=1892}} <!-- Thomas 2008 -->* {{cite book |last=Thomas |first=Erik R. |date=2008 |chapter=Rural Southern white accents|trans-chapter=Mga asento ng mga puti sa rural na Katimugan|trans-title=Mga Barayti ng Ingles |title=Varieties of English |volume=2|lang=en |pages=87–114 |editor=Edgar W. Schneider |publisher=de Gruyter |doi=10.1515/9783110208405.1.87 |isbn=978-3-11-020840-5}} <!-- ThomasonKaufman1988 -->* {{cite book |last1=Thomason |first1=Sarah G. |author-link=Sarah Thomason |last2=Kaufman |first2=Terrence |author-link2=Terrence Kaufman |title=Language Contact, Creolization and Genetic Linguistics |trans-title=Kontak sa Wika, Pagsasa-creole, at Lingguwistikang Henetiko|lang=en|url=https://archive.org/details/rosettaproject_afr_detail-2 |publisher=University of California Press |date=1988 |isbn=978-0-520-91279-3}} <!-- Toon1982 -->* {{cite book |last=Toon |first=Thomas E. |chapter=Variation in Contemporary American English|trans-chapter=Baryasyon sa Kontemporaryong Amerikanong Ingles|lang=en|editor1-last=Bailey |editor1-first=Richard W. |editor2-last=Görlach |editor2-first=Manfred |title=English as a World Language|trans-title=Ingles bilang Pandaigdigang Wika|pages=210–250 |date=1982 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-3-12-533872-2}} <!-- TraskTrask2010 -->* {{cite book |last=Trask |first=Robert Lawrence |author-link=Larry Trask |title=Why Do Languages Change?|trans-title=Bakit Nagbabago ang mfa Wika?|lang=en |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-83802-3 |url=https://books.google.com/books?id=9qoZzBgCmFMC}} <!-- Trudgill 1999 -->* {{cite book |last=Trudgill |first=Peter |date=1999 |title=The Dialects of England|url=https://archive.org/details/dialectsofenglan0000trud_f6f5 |trans-title=Mga Dayalekto ng Inglatera|lang=en |edition=2 |publisher=Blackwell |location=Oxford |isbn=978-0-631-21815-9}} <!-- Trudgill2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/01506-6 |chapter=Accent |trans-chapter=Asento|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|lang=en|date=2006 |last1=Trudgill |first1=P. |page=14 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Trudgill & Hannah 2002 replace with 2008 5th edition -->* {{cite book |last1=Trudgill |first1=Peter |first2=Jean |last2=Hannah |date=2002 |title=International English: A Guide to the Varieties of Standard English|trans-title=Pandaigdigang Ingles: Gabay sa mga Barayti ng Pamantayang Ingles|lang=en|edition=4 |location=London |publisher=Hodder |isbn=978-0-340-80834-4}} <!-- Trudgill & Hannah 2008 -->* {{cite book |last1=Trudgill |first1=Peter |first2=Jean |last2=Hannah |date=2008 |title=International English: A Guide to the Varieties of Standard English|trans-title=Pandaigdigang Ingles: Gabay sa mga Barayti ng Pamantayang Ingles|lang=en |edition=5 |location=London |publisher=Arnold |isbn=978-0-340-97161-1 |url=https://books.google.com/books?id=e8u8MR8MNaEC}} <!-- United Nations2008 -->* {{cite web |publisher=United Nations |title=Everything You Always Wanted to Know About the United Nations|trans-title=Lahat ng mga Gusto Mong Malaman Tungkol sa Mga Nagkakaisang Bansa|lang=en|date=2010 |url=https://digitallibrary.un.org/record/705254/files/everything_un.pdf?ln=en |quote=The working languages at the UN Secretariat are English and French. |ref={{sfnref|United Nations|2010}}}} <!-- Versloot2017 -->* {{Cite book |last=Versloot |first=Arjen P. |author-link=:fy:Arjen Versloot |chapter=Traces of a North Sea Germanic Idiom in the Fifth–Seventh Centuries AD|trans-chapter=Mga Bakas ng isang Dagat Hilagang Hermanikong Idiyoma noong Ikalima hanggang Ikapitong Siglo KP |pages=339–373 |url=https://www.cambridge.org/core/books/frisians-and-their-north-sea-neighbours/3E63327F4D3842542B0E1DD40129BE3B |title=Frisians and their North Sea Neighbours: From the Fifth Century to the Viking Age|trans-title=Mga Prisyano at ang Kanilang mga Kapitbahay sa Dagat Hilaga: Mula Ikalimang Siglo hanggang sa Panahon ng mga Viking|lang=en|date=2017 |publisher=Boydell & Brewer |isbn=978-1-78744-063-0 |doi=10.1017/9781787440630 |url-access=subscription |editor-last1=Hines |editor-first1=John |editor-last2=IJssennagger |editor-first2=Nelleke |location=Woodbridge, Inglatera}} <!-- Wardhaugh2010 -->* {{cite book |last=Wardhaugh |first=Ronald |title=An Introduction to Sociolinguistics|trans-title=Panimula sa Sosyolingguwistika |lang=en|edition=6 |publisher=Wiley-Blackwell |date=2010 |isbn=978-1-4051-8668-1 |series=Blackwell textbooks in Linguistics |volume=4}} <!-- Watts2011 -->* {{cite book |last=Watts |first=Richard J. |title=Language Myths and the History of English|url=https://archive.org/details/languagemythshis0000watt_r7c2 |trans-title=Mga Mito sa Wika at ang Kasaysayan ng Ingles|lang=en|date=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-532760-1 |doi=10.1093/acprof:oso/9780195327601.001.0001}} <!--Wells 1982 -->* {{Accents of English}} <!-- Wojcik2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/05081-1 |chapter=Controlled Languages|trans-chapter=Mga Kontroladong Wika|lang=en |title=Encyclopedia of Language & Linguistics|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|date=2006 |last1=Wojcik |first1=R. H. |pages=139–142 |isbn=978-0-08-044854-1}} <!-- Wolfram2006 -->* {{cite book |doi=10.1016/B0-08-044854-2/04256-5 |chapter=Variation and Language: Overview|trans-chapter=Baryasyon at Wika: Buod|trans-title=Ensiklopediya ng Wika at Lingguwistika|title=Encyclopedia of Language & Linguistics |date=2006 |last1=Wolfram |first1=W. |pages=333–341 |isbn=978-0-08-044854-1|lang=en}} {{refend}} == Link sa labas == {{Library resources box |about=yes |by=no }} * [http://www.lel.ed.ac.uk/research/gsound/Eng/Database/Phonetics/Englishes/Home/HomeMainFrameHolder.htm Mga asento ng wikang Ingles mula sa ibat-ibang panig ng mundo] (Pamantasan ng Edinburgh) – mga maiikling rekord ng pagbigkas sa 110 piling salitang Ingles sa 50 asento ng wika. * [http://www.dialectsarchive.com/ International Dialects of English Archive] – mga rekord ng mga asento ng katutubo at pandaigdigang pananalitang L2 ng wikang Ingles. *[http://www.britishcouncil.ph British Council Philippines] *[http://www.tesol.ph TESOL Philippines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402170304/http://www.tesol.ph/ |date=2015-04-02 }} {{Mga wika ng Pilipinas}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Ingles, Wikang}} [[Kategorya:Mga wika ng Pilipinas]] [[Kategorya:Wikang Ingles|*]] 43xusytxu3itq5tqrucx7lc0lj7nbqe 0 1159 2204722 2199671 2026-04-24T20:04:34Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 3 books for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204722 wikitext text/x-wiki {{confuse|rehiyon}} {{Use dmy dates}} [[File:16 religionist symbols.png|thumb|Mga simbolo ng labing-anim sa mga relihiyon ng mundo.]] <!-- Panatilihin ang tuldik sa unang banggit sa paksa. --> '''Relihiyón''' ang sosyokultural na sistema ng mga [[paniniwala]] at [[pananaw sa mundo]], kabilang na ang inaasahang [[pag-uugali]], [[moralidad]], at [[etika]], na madalas nag-uugnay sa sangkatauhan sa mga pangyayaring [[supernatural]], [[transendental]], o [[espirituwal]].<ref>{{cite web |title=Religion |trans-title=Relihiyon |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/religion |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210312024948/https://www.merriam-webster.com/dictionary/religion |archive-date=12 March 2021 |access-date= |website=Merriam-Webster |language=en}}</ref> Walang napagkakasunduan na kahulugan ng relihiyon,<ref name="Nongbri">{{cite book |last1=Nongbri |first1=Brent |title=Before Religion: A History of a Modern Concept |url=https://archive.org/details/beforereligionhi0000nong |date=2013 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-15416-0 |language=en |trans-title=Bago ang Relihiyon: Kasaysayan ng Modernong Konsepto}}</ref> at maaaring nagtataglay ang mga ito ng mga elementong tulad ng [[dibinidad|banal]],{{sfn|James|1902|p=31}} [[sagrado]],{{sfn|Durkheim|1915|p=}} [[pananampalataya]],<ref name="Tillich, P. 1957 p.1">{{Cite book |last=Tillich |first=P. |title=Dynamics of faith |url=https://archive.org/details/dynamicsoffaith00till_1 |date=1957 |publisher=Harper Perennial |language=en |trans-title=Dinamika ng pananampalataya}}</ref> at [[diyos|diyos o mga diyos]] o katulad na sinasamba.<ref name="vergote">{{cite book |last=Vergote |first=A. |title=Religion, Belief and Unbelief: A Psychological Study |publisher=Leuven University Press |year=1996 |page=16 |trans-title=Relihiyon, Paniniwala, at Hindi Naniniwala: Isang Sikolohikal na Pag-aaral |lang=en}}</ref> Tulad ng kahulugan nito, wala ring napagkakasunduan na pinagmulan ng relihiyon. Ipinagpapalagay na umusbong ang mga ito upang bigyang-diin sa mga indibidwal ang kanyang [[kamatayan]], silbi sa lipunan, at mga panaginip.<ref name="Zeigler">{{cite magazine |last=Zeigler |first=David |date=January–February 2020 |title=Religious Belief from Dreams? |trans-title=Paniniwala sa Relihiyon dahil sa Panaginip? |magazine=[[Skeptical Inquirer]] |publisher=[[Center for Inquiry]] |location=[[Amherst]], [[New York]] |pages=51–54 |language=en |volume=44 |issue=1}}</ref> Ang bawat relihiyon ay may mga itinuturing na bagay na banal, tulad ng [[sagradong kasaysayan|kasaysayan]], [[naratibo]], at [[mitolohiya]], na nakapreserba sa pamamagitan ng pasalitang tradisyon, [[kasulatang panrelihiyon|sagradong teksto]], mga [[simbolong panrelihiyon|simbolo]], at mga [[banal na lugar]], at nagpapaliwanag sa [[mito ng paglikha|pinagmulan ng buhay at ng sansinukob]], bukod sa ibang mga penomena. Nagsasagawa rin ang mga ito ng mga [[ritwal]], [[sermon]], pag-alala o paggunita (sa mga [[diyos]] o [[santo]]), [[sakripisyo]], [[pista]], [[pagdiriwang]], [[pagsali]], [[kasal]], [[pagluksa]], [[meditasyon]], [[dasal]], [[musika]], [[sining]], [[sayaw]], o [[paglilingkod sa pamayanan|serbisyong pampubliko]]. Tinatayang nasa 10,000 relihiyon ang kasalukuyang meron sa mundo,<ref>{{cite book |author1=African Studies Association |title=History in Africa |author2=University of Michigan |date=2005 |volume=32 |page=119 |language=en |trans-title=Relihiyon sa Aprika}}</ref> bagamat marami sa mga ito ay nakatuon lang sa kani-kanilang mga lugar. Apat sa mga ito — [[Kristiyanismo]], [[Islam]], [[Hinduismo]], at [[Budismo]] — ay sinusunod ng 77% ng kabuuang populasyon ng tao ayon sa isang ulat noong 2012; kung isasama ang mga [[di-relihiyoso]], aabot ito sa 92%.<ref name="EB2012">{{cite web |date=18 December 2012 |title=The Global Religious Landscape |trans-title=Ang Pandaigdigang Tanawin sa Relihiyon |url=https://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-exec/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130719060225/http://www.pewforum.org/global-religious-landscape.aspx |archive-date=19 July 2013 |access-date= |language=en}}</ref> Ibig sabihin, ang natitirang 8% ng populasyon ng tao ay kabilang sa isa sa di bababa sa 9,000 relihiyong natitira. Itinuturing na di-relihiyoso ang mga tao na walang kinabibilangang relihiyon, [[ateista]], o [[agnostiko]], bagamat iba't iba ang antas ng paniniwala ng mga ito.<ref name="Pew Global Unaffiliated 12/2012">{{cite web |date=18 December 2012 |title=Religiously Unaffiliated |trans-title=Walang Relihiyon |url=https://www.pewforum.org/global-religious-landscape-unaffiliated.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130730043126/http://www.pewforum.org/global-religious-landscape-unaffiliated.aspx |archive-date=30 July 2013 |access-date= |work=The Global Religious Landscape |publisher=[[Pew Research Center]]: Religion & Public Life |language=en |quote=}}</ref> [[Organisadong relihiyon|Organisado]] ang karamihan sa mga [[pandaigdigang relihiyon]], kabilang na ang mga [[Abrahamikong relihiyon]] (Kristiyanismo, Islam, at [[Hudaismo]]), habang ang ilan ay hindi gaanong kaorganisado, tulad ng mga [[tradisyonal na relihiyon|tradisyonal]] at [[katutubong relihiyon]], gayundin sa ilang mga [[Silanganging relihiyon]]. May mahalagang bahagdan ng populasyon na miyembro ng mga [[bagong kilusang panrelihiyon]].<ref name="barker1999">{{Cite book |last=Barker |first=Eileen |author-link=Eileen Barker |title=New Religious Movements: challenge and response |date=1999 |publisher=Routledge |isbn=0-415-20050-4 |editor-last=Wilson |editor-first=Bryan |language=en |trans-title=Bagong Kilusang Panrelihiyon: hamon at tugon |chapter=New Religious Movements: their incidence and significance |trans-chapter=Bagong Kilusang Panrelihiyon: kanilang dami at kahalagahan |editor-last2=Creswell |editor-first2=Jamie}}</ref> Sa kasalukuyang panahon, [[desekularisasyon|patuloy na dumadami ang mga relihiyoso]] dahil sa pagtaas ng populasyon sa mga bansang relihiyoso.<ref name="CambridgeZuckerman">{{cite book |last=Zuckerman |first=Phil |title=The Cambridge Companion to Atheism |date=2006 |isbn=978-1-13900-118-2 |editor1-last=Martin |editor1-first=Michael |pages=47–66 |language=en |trans-title=Companion ng Cambridge sa Ateismo |chapter=Atheism: Contemporary Numbers and Patterns |trans-chapter=Ateismo: Kontemporaryong Bilang at Pattern |doi=10.1017/CCOL0521842700.004}}</ref> Malawak ang saklaw ng [[araling panrelihiyon]], na kinabibilangan ng [[teolohiya]], [[pilosopiya ng relihiyon]], [[pagkukumpara sa relihiyon]], at mga maagham na pag-aaral sa [[sosyolohiya]]. Samantala, sinusubukang masagot ng mga [[teorya ng relihiyon]] ang pinagmulan at pundasyong [[ontolohiya|ontolohikal]] ng mga relihiyon, tulad ng pananampalataya at ang silbi ng [[pag-iral]].<ref>{{cite book |last1=James |first1=Paul |author-link1=Paul James (academic) |title=Religion in a Secular Age: The Struggle for Meaning in an Abstracted World |publisher=Arena Publications |year=2018 |editor=Stephen Ames |pages=56–100 |language=en |trans-title=Relihiyon sa Panahong Sekular: Ang Paghahanap sa Kahulugan sa Mundong Abstrakto |chapter=What Does It Mean Ontologically to Be Religious? |trans-chapter=Anong Ibig Sabihin ng Pagiging Relihiyoso sa Ontolohiya? |access-date= |editor2=Ian Barns |editor3=John Hinkson |editor4=Paul James |editor5=Gordon Preece |editor6=Geoff Sharp |chapter-url=https://www.academia.edu/37278937 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211214151335/https://www.academia.edu/37278937 |archive-date=14 December 2021 |url-status=live}}</ref> == Etimolohiya == Nagmula ang salitang "relihiyon" mula sa [[wikang Espanyol|salitang Espanyol]] na ''religión''.<ref>{{Cite web |title=relihiyon - Diksiyonaryo |url=https://diksiyonaryo.ph/search/relihiyon |access-date=2024-11-15 |website=diksiyonaryo.ph |archive-date=30 Nobiyembre 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130082009/https://diksiyonaryo.ph/search/relihiyon |url-status=dead }}</ref> May kaugnayan ang salitang ito sa [[wikang Ingles|salitang Ingles]] na ''religion'', at parehong nagmula sa [[wikang Latin|salitang Latin]] na ''[[religiō]]''.<ref>{{Cite web |title=religión |trans-title=relihiyon |url=https://dle.rae.es/religi%C3%B3n |access-date=15 Nobyembre 2024 |website=Diccionario de la lengua española |publisher=Real Academia Española |language=es}}</ref> Orihinal na may kahulugan ito na "respeto at pagkilala sa mga sagrado at diyos".<ref>{{Cite web |title=religion, n. |trans-title=relihiyon, pangngalan |url=https://www.oed.com/dictionary/religion_n |url-access=subscription |access-date=15 Nobyembre 2024 |website=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |language=en |doi=10.1093/OED/8738594414}}</ref> Ayon sa [[Mga Romano|Romanong]] pilosopo na si [[Cicero]], nagmula ang ''religiō'' sa ''relegere'', literal na "muling basahin o ikonsidera". Gayunpaman, taliwas ito sa mga teorya ng mga modernong iskolar tulad nina [[Tom Harpur]] at [[Joseph Campbell]] na nagsabi na nagmula ang ''religiō'' mula sa ''religare'', literal na "muling ikonekta". Ang etimolohiyang ito ay pinasikat ni [[San Agustin]] base sa interpretasyon na ginawa ni [[Lactancio]] sa kanyang ''[[Institutiones Divinae]]''.<ref>{{cite book |last=Allen |first=Thomas |title=The Pagan Christ: Recovering the Lost Light |year=2004 |isbn=0-88762-145-7 |place=[[Toronto]], [[Canada]] |language=en |trans-title=Ang Paganong Kristo: Pagrekober sa Nawalang Liwanag}}</ref> Ginamit rin ang salitang ito bilang kasingkahulugan ng [[orden]] noong [[Gitnang Kapanahunan]].<ref name="Huizinga Middle">{{cite book |last1=Huizinga |first1=Johan |title=The Waning of the Middle Ages |title-link=The Autumn of the Middle Ages |date=1924 |publisher=Penguin Books |page=86}}</ref> == Kasaysayan == {{main|Kasaysayan ng relihiyon}} Modernong konsepto ang relihiyon.<ref>{{cite book |last1=Pasquier |first1=Michael |title=Religion in America: The Basics |date=2023 |publisher=Routledge |isbn=978-0367691806 |pages=2–3 |language=en |trans-title=Relihiyon sa Amerika: Panimula |quote=}}</ref> Bagamat matagal na'ng may relihiyon, naisulat lamang ito bilang konsepto matapos ng paghati ng [[Kristiyanismo]] bunga ng [[Repormang Protestante|Repormasyon]] at ang pagsisimula ng [[Panahon ng Paglalakbay]] sa Europa, na nagpakilala sa mga Europeo sa mga wika at kulturang labas sa kanilang kontinente.<ref name="Harrison Territories">{{cite book |last1=Harrison |first1=Peter |title=The Territories of Science and Religion |date=2015 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-18448-7 |language=en |trans-title=Ang mga Teritoryo ng Agham at Relihiyon}}</ref> May ilang iskolar na nagpapanukala na wag gamitin ang termino sa mga kulturang hindi Kanluranin,<ref name="dubuisson">{{cite book |last1=Dubuisson |first1=Daniel |title=The Western Construction of Religion: Myths, Knowledge, and Ideology |url=https://archive.org/details/westernconstruct0000dubu |date=2007 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-0-8018-8756-7 |location=[[Baltimore]], [[Estados Unidos]] |language=en |trans-title=Ang Paggawa ng Kanluran sa Relihiyon: Mito, Kaalaman, at Ideolohiya}}</ref> at meron din ilang mga pinuno ng mga pananampalataya na hayagang kumokontra sa paggamit sa naturang salita upang mailarawan ang kanilang paniniwala.<ref>{{cite book |last1=Smith |first1=Wilfred Cantwell |author-link1=Wilfred Cantwell Smith |url=https://archive.org/details/meaningendofre00smit/page/125/mode/2up |title=The Meaning and End of Religion |publisher=MacMillan |year=1963 |location=New York |pages=125–126 |language=en |trans-title=Ang Kahulugan at Dulo ng Relihiyon}}</ref> Ang konsepto ng isang "sinaunang relihiyon" ay mula sa mga modernong interpretasyon na sumusunod sa modernong kahulugan ng relihiyon, na naimpluwensyahan ng mga diskurso sa Kristiyanismo.<ref>{{cite book |last1=Rüpke |first1=Jörg |url=https://books.google.com/books?id=q-cwmAEACAAJ |title=Religion: Antiquity and its Legacy |date=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780195380774 |pages=7–8 |language=en |trans-title=Relihiyon: Sinauna at ang Legasiya nito}}</ref> Nabuo lamang ang konsepto noong ika-16 at ika-17 siglo;<ref name="Nongbri" /> yan ay kahit na walang pagbanggit man lang sa konsepto o katulad ang makikita sa mga [[kasulatang panrelihiyon|banal na kasulatan]] tulad ng [[Bibliya]], [[Koran]], o [[Torah]].<ref name="Nongbri" /> Halimbawa, walang katumbas na salita ang makikita sa [[wikang Ebreo]] para sa relihiyon. Sa [[Hudaismo]], ang pagkakakilanlan ng pagiging [[Hudyo]] ay hindi nakabase sa relihiyon, bansa, lahi, o lipi.<ref>{{cite web |title=God, Torah, and Israel |trans-title=Diyos, Torah, at Israel |url=https://pluralism.org/god-torah-and-israel |website=Pluralism Project - Judaism |publisher=Harvard University |language=en}}</ref> Isa sa mga konsepto nito ang ''[[halakha]]'' (sinasalin bilang "batas"), isang gabay sa tamang pamumuhay na nakaayon sa kanilang paniniwala.<ref name="WhitefordII2008">{{cite book |last1=Whiteford |first1=Linda M. |url=https://books.google.com/books?id=ZeokAAAAQBAJ&pg=PA22 |title=Ethics for Anthropological Research and Practice |last2=Trotter II |first2=Robert T. |publisher=Waveland Press |year=2008 |isbn=978-1-4786-1059-5 |page=22 |language=en |trans-title=Etika para sa Pananaliksik at Gawain sa Antropolohiya |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610090106/https://books.google.com/books?id=ZeokAAAAQBAJ&pg=PA22 |archive-date=10 June 2016 |url-status=live}}</ref> Bagamat makikita ang mga paniniwala at tradisyon ng Hudaismo sa sinaunang panahon, tinitingnan ng mga sinaunang Hudyo ang pagkakakilanlan nila batay sa lahi, hindi ang sistema ng mga ritwal at paniniwala na kaakibat sa modernong relihiyon.<ref name="Burns Jewish">{{cite book |last1=Burns |first1=Joshua Ezra |title=Peacemaking and the Challenge of Violence in World Religions |url=https://archive.org/details/peacemakingchall0000unse |date=2015 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1-118-95342-6 |editor1-last=Omar |editor1-first=Irfan |pages=[https://archive.org/details/peacemakingchall0000unse/page/86 86]–87 |language=en |trans-title=Pagpapayapa at ang Hamon ng Karahasan sa mga Pandaigdigang Relihiyon |chapter=Jewish ideologies of Peace and Peacemaking |trans-chapter=Mga ideolohiyang Hudyo ukol sa Kapayapaan at Pagpapayapa |editor2-last=Duffey |editor2-first=Michael}}</ref> Noong {{KP|unang siglo}}, ginamit ng historyador na si [[Josephus]] ang [[salitang Griyego]] na ''ioudaismos'' para sa Hudaismo sa kahulugang etniko nito.<ref name="Nongbri" /> Ang konsepto ng Hudaismo bilang isang relihiyon ay nagmula sa [[Simbahan|Simbahang Kristiyano]],<ref>{{cite book |last1=Boyarin |first1=Daniel |title=Judaism: The Genealogy of a Modern Notion |url=https://archive.org/details/judaismgenealogy0000boya |date=2019 |publisher=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-7161-4 |language=en |trans-title=Hudaismo: Ang Pinagmulan ng Modernong Konsepto}}</ref> bagamat nagsimulang ituring rin ng mga Hudyo mismo ang kanilang katutubong kultura bilang relihiyon simula noong ika-19 na siglo.<ref name="Burns Jewish" /> Samantala, makikita naman ang salitang Griyego na ''threskeia'' sa mga sanaysay ng mga Griyegong manunulat tulad ni [[Herodotus]] gayundin sa [[Bagong Tipan]] ng Bibliya. Bagamat isinasalin ngayon ang naturang salitang ito bilang "relihiyon", isinalin ito bilang "pagsamba" noong Gitnang Kapanahunan. Sa Koran naman, sinasalin bilang "relihiyon" sa modernong panahon ang [[wikang Arabo|salitang Arabo]] na ''[[din (salitang Arabo)|din]]'', bagamat isinalin ito bilang "batas" hanggang noong 1600s.<ref name="Nongbri" /> Ganito rin ang kaso sa [[Wikang Sanskrito|salitang Sanskrit]] na ''[[dharma]]'', na madalas sinasalin bilang "relihiyon" at may kahulugan na "batas".<ref name="14.1A: The Nature of Religion">{{cite web |date=15 August 2018 |title=The Nature of Religion |trans-title=Ang Kalikasan ng Relihiyon |url=https://socialsci.libretexts.org/Bookshelves/Sociology/Book%3A_Sociology_(Boundless)/14%3A_Religion/14.01%3A_The_Nature_of_Religion/14.1A%3A_The_Nature_of_Religion#:~:text=For%20example%2C%20the%20Sanskrit%20word,and%20ceremonial%20and%20practical%20traditions.&text=Some%20religions%20place%20an%20emphasis%20on%20belief%20while%20others%20emphasize%20practice. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112070302/https://socialsci.libretexts.org/Bookshelves/Sociology/Book:_Sociology_(Boundless)/14:_Religion/14.01:_The_Nature_of_Religion/14.1A:_The_Nature_of_Religion#:~:text=For%20example%2C%20the%20Sanskrit%20word,and%20ceremonial%20and%20practical%20traditions.&text=Some%20religions%20place%20an%20emphasis%20on%20belief%20while%20others%20emphasize%20practice. |archive-date=12 January 2021 |access-date= |website=Social Sci LibreTexts |language=en}}</ref> Noong klasikal na panahon sa [[Timog Asya]], saklaw ng pag-aaral ng batas ang mga konsepto tulad ng ''[[prāyaścitta]]'' ([[penitensiya]] sa pamamagitan ng pagiging banal) at ''[[ācāra]]'' (mga seremonyal at praktikal na tradisyon). Katulad ito ng pagsasama sa mga batas ng imperyo sa likas na batas ayon sa Budismo sa Gitnang Kapanahunan sa [[Hapon]], bagamat humiwalay din ito kalaunan.<ref>{{Cite book |last=McMullin |first=Neil |title=Buddhism and the State in Sixteenth-Century Japan |url=https://archive.org/details/buddhismstateins0000mcmu |publisher=Princeton University Press |year=1984 |location=[[Princeton]], [[Estados Unidos]] |language=en |trans-title=Budismo at ang Estado sa Hapón ng Ika-16 na Siglo}}</ref> Walang salitang katumbas ang maraming kultura sa mundo para sa relihiyon. Kabilang dito ang [[wikang Tagalog]] gayundin sa [[mga wika sa Pilipinas]]. Pumasok lamang ang konsepto ng relihiyon sa [[Kasaysayan ng Pilipinas (1565–1898)|pagdating ng mga Kastila]], na nagpakalat sa Kristiyanismo.<ref>{{Cite web |last=Miller |first=Jack |title=Religion in the Philippines |trans-title=Relihiyon sa Pilipinas |url=https://asiasociety.org/education/religion-philippines |access-date=27 Nobyembre 2024 |website=Asia Society |language=en}}</ref> Ayon sa [[Pilolohiya|pilologong]] si [[Max Müller]], orihinal na may kahulugan ang salitang ''[[religio]]'' (na pinagmulan ng salitang "relihiyon" mula Latin) bilang "pagsamba sa mga diyos", "pagiging banal", o "pag-aaral sa mga banal na bagay".<ref>{{Cite book |last=Müller |first=Max |author-link=Max Müller |title=Natural Religion |url=https://archive.org/details/naturalreligiong00ml |year=1889 |pages=[https://archive.org/details/naturalreligiong00ml/page/n56 33] |language=en |trans-title=Likas na Relihiyon}}</ref> Dagdag niya, para sa maraming kultura sa mundo noong sinaunang panahon, batas ang relihiyon.<ref>{{cite book |author=Müller |first=Max |author-link=Max Müller |url=https://books.google.com/books?id=aM0FAAAAQAAJ&pg=PA28 |title=Introduction to the Science of Religion: Four Lectures Delivered at the Royal Institution with Two Essays on False Analogies, and the Philosophy of Mythology |year=1870 |page=28 |language=en |trans-title=Panimula sa Agham ng Relihiyon: Apat na Turo na Isinagawa sa Maharlikang Institusyon na may Dalawang Sanaysay sa Pekeng Analohiya, at ang Pilosopiya ng Mitolohiya}}</ref> == Kahulugan == {{main|Kahulugan ng relihiyon}} Isang konseptong Kanluranin ang relihiyon.<ref name="Fitzgerald">{{cite book |last=Fitzgerald |first=Timothy |url=https://archive.org/details/discourseoncivil00fitz |title=Discourse on Civility and Barbarity |publisher=Oxford University Press |year=2007 |isbn=978-0-19-530009-3 |pages=[https://archive.org/details/discourseoncivil00fitz/page/n57 45]–46 |language=en |trans-title=Diskurso sa Sibilidad at Pagkabarbaro |url-access=limited}}</ref> Wala halos ito katumbas na salita sa ibang mga wikang labas sa Europa.<ref name="Nongbri" /> Itinuturing na mahirap ang pagbibigay ng kahulugan sa relihiyon; may ilang iskolar na naniniwalang walang tiyak na kahulugan ito.<ref name=":0">{{Cite journal |last=McKinnon |first=A.M. |date=2002 |title=Sociological Definitions, Language Games and the 'Essence' of Religion |trans-title=Mga Kahulugang Sosyolohikal, Laro ng Wika, at ang 'Esensiya' ng Relihiyon |url=https://aura.abdn.ac.uk/bitstream/2164/3073/1/McKinnon_Definition_of_Religion_author_version_no_format.pdf |format=PDF |journal=Method & Theory in the Study of Religion |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=61-83 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304070842/http://aura.abdn.ac.uk/bitstream/2164/3073/1/McKinnon_Definition_of_Religion_author_version_no_format.pdf |archive-date=4 Marso 2016}}</ref> Bukod dito, meron ding mga iskolar na nagbabala sa paggamit sa naturang konsepto sa mga kulturang labas sa [[Kanluraning Mundo]].<ref name="Fitzgerald" /> Dumadami rin ang mga iskolar na nag-iingat sa pagbibigay ng kahulugan sa esensiya ng relihiyon dahil isa itong modernong konsepto na maaaring hindi maiintindihan ng mga kultura bago ang [[Kapayapaan ng Westphalia]].<ref name=":0" /><ref>{{cite book |last=Smith |first=Wilfred Cantwell |title=The Meaning and End of Religion |date=1978 |publisher=Harper and Row |location=New York |language=en |trans-title=Kahulugan at Dulo ng Relihiyon}}</ref> Ayon sa ensiklopedyang ''Macmillan Encyclopedia of Religions'': {{blockquote|Pangunahing alalahanin ng Kanluran ang pagbibigay ng tiyak na kahulugan sa relihiyon, na mahanap ang maghihiwalay o di kaya'y natatanging esensiya o mga kalidad na naghihiwalay sa pagiging relihiyoso mula sa pamumuhay ng tao. Ang pagsubok na ito ay isang likas na resulta ng espekulasyon, intelektuwal, at maagham na disposisyon ng Kanluran. Produkto rin ito ng dominanteng anyo ng relihiyon sa Kanluran, ang tinatawag na [[Abrahamikong relihiyon|klimang Hudeo-Kristiyano]] o, mas tiyak sabihing, ang teistikong pamana mula sa Hudaismo, Kristiyanismo, at Islam. Nanatiling mahalaga ang teistikong anyo ng paniniwalang ito sa pandalawahang pananaw ng Kanluran sa relihiyon, kahit na lumagnaw man ito dahil sa kultura. Sa madaling salita, masasabing hinihiwalay ng pangunahing estraktura ng [[teismo]] ang transendental na [[diyos]] mula sa iba, sa pagitan ng gumawa at ng mga ginawa, sa pagitan ng Diyos at tao.{{efn|Orihinal na sipi: ''The very attempt to define religion, to find some distinctive or possibly unique essence or set of qualities that distinguish the religious from the remainder of human life, is primarily a Western concern. The attempt is a natural consequence of the Western speculative, intellectualistic, and scientific disposition. It is also the product of the dominant Western religious mode, what is called the Judeo-Christian climate or, more accurately, the theistic inheritance from Judaism, Christianity, and Islam. The theistic form of belief in this tradition, even when downgraded culturally, is formative of the dichotomous Western view of religion. That is, the basic structure of theism is essentially a distinction between a transcendent deity and all else, between the creator and his creation, between God and man.''}}<ref name="encyl">{{cite encyclopedia |last=King |first=W.L. |date=2005 |article=Religion|editor-link=Mircea Eliade |editor-first=Mircea |editor-last=Eliade |title=The Encyclopedia of Religion|trans-title=Ensiklopedya ng Relihiyon|publisher=MacMillan Reference US |edition=2|page=7692}}</ref>}} Dagdag pa nila, may aspetong nararanasan ang mga relihiyon na makikita sa halos lahat ng mga kultura: {{blockquote|...lahat halos ng mga kilalang kultura ay palaging may malalim na dimensiyon para sa mga karanasang pangkultura ...tungo sa maituturing na tugatog at transendensiya na magreresulta sa mga kaugalian at kapangyarihang panghabambuhay. Kung ang mga pag-uugaling ito, natatangi man o hindi, ay nakabase sa malalim na dimensiyong ng isang kultura, maituturing ang estrakturang ito bilang isang relihiyon ayon sa kilala nating anyo nito sa kasaysayan. Relihiyon ang organisasyon ng buhay sa malalim na dimensiyon ng mga karanasan na mararanasan, kumpleto, at malinaw sang-ayon sa kultura nito.{{efn|Orihinal na sipi: ''... almost every known culture have a depth dimension in cultural experiences ... toward some sort of ultimacy and transcendence that will provide norms and power for the rest of life. When more or less distinct patterns of behavior are built around this depth dimension in a culture, this structure constitutes religion in its historically recognizable form. Religion is the organization of life around the depth dimensions of experience—varied in form, completeness, and clarity in accordance with the environing culture.''}}<ref name="encyl"/>}} Ayon naman sa [[Antropolohiya|antropologong]] si [[Clifford Geertz]], relihiyon ang:{{blockquote|... sistema ng mga simbolo na kumikilos upang maitatag ang mga makapangyarihan, laganap, at pangmatagalang ugali at motibasyon sa mga tao sa pamamagitan ng pagsasagawa sa mga konsepto ng isang pangkalahatang kaayusan ng pag-iral at mabihisan ang mga konseptong ito sa isang awra ng pagiging totoo sa puntong halos katangi-tangi ang pagiging makatotohanan ng mga ugali at motibasyong ito. {{efn|Orihinal na sipi: ''... system of symbols which acts to establish powerful, pervasive, and long-lasting moods and motivations in men by formulating conceptions of a general order of existence and clothing these conceptions with such an aura of factuality that the moods and motivations seem uniquely realistic.''}}{{sfn|Geertz|1993|pp=87–125}}}}Binigyang-kahulugan naman ng [[Teolohiya|teologong]] si [[Friedrich Schleiermacher]] noong ika-18 siglo ang relihiyon bilang "pakiramdam ng ganap na pagdedepende".<ref>{{cite journal |last1=Finlay |first1=Hueston E. |year=2005 |title='Feeling of absolute dependence' or 'absolute feeling of dependence'? A question revisited |url=https://archive.org/details/sim_religious-studies_2005-03_41_1/page/80 |trans-title='Pakiramdam ng ganap na pagdedepende' o 'ganap na pakiramdam ng pagdedepende'? Pagbisita muli sa tanong |journal=Religious Studies |language=en |volume=41 |pages=81–94 |doi=10.1017/S0034412504007462 |issn=0034-4125 |s2cid=170541390}}</ref> Noong 1871, ibinigay naman ni [[Edward Burnett Tylor]] ang kahulugan ng relihiyon bilang "paniniwala sa mga espirituwal na nilalang".<ref name="archive.org">{{Cite book |last=Tylor |first=Edward Burnett |url=https://archive.org/details/primitiveculture1tylouoft?view=theater |title=Primitive culture : researches into the development of mythology, philosophy, religion, language, art, and custom |date=1903 |publisher=J. Murray |others=OISE - University of Toronto |location=London |language=en |trans-title=Primitibong kultura: pananaliksik sa pagdebelop ng mitolohiya, pilosopiya, relihiyon, wika, sining, at gawi}}</ref> Sa kanyang aklat na ''[[The Varieties of Religious Experience]]'', binigyang-kahulugan naman ng [[sikolohiya|sikologong]] si [[William James]] ang relihiyon bilang "mga pakiramdam, gawain, at karanasan ng tao sa kanyang pag-iisa, sa puntong iniisip niya kung nasaan siya sa relasyon sa mga itinuturing na mga banal".{{sfn|James|1902|p=31}} Sa aklat naman na ''[[The Elementary Forms of the Religious Life]]'' ng [[sosyolohiya|sosyologong]] si [[Émile Durkheim]], relihiyon ang "pinagkaisang sistema ng mga paniniwala at gawi na may kinalaman sa mga banal na bagay".{{sfn|Durkheim|1915|p=}} == Aspeto == May apat na pangunahing aspeto ang mga relihiyon sa mundo: organisasyon, paniniwala, mitolohiya, at gawain. Organisado ang mga relihiyon, at ang antas ng pagkaorganisado nito ay magkakaiba sa bawat relihiyon. Halimbawa, may tiyak na organisasyon ang [[Simbahang Katolika]] at maraming sekta ng [[Kristiyanismo]] gayundin sa [[Islam]], habang hindi gaanong kaorganisado naman ang mga relihiyon sa India at Silangang Asya kumpara sa mga ito. Gayunpaman, maaari ding tingnan ito batay sa antas ng pagkaorganisado ng mga paniniwala nito. Lahat ng mga relihiyon sa mundo ay may isang tiyak na sistema ng paniniwala. Isang bukas na katanungan ang pinagmulan ng paniniwala; madalas na paliwanag ay upang maipaliwanag ang silbi ng kamatayan, komunidad, at mga panaginip.<ref name="Zeigler" /> [[Pananampalataya]] at [[pagdadahilan]] ang gumagawa sa mga paniniwala, bagamat matagal na'ng pinagdedebatehan ng mga [[pilosopiya|pilosopo]] at [[teolohiya|teologo]] ang paksang ito.<ref name="iep.utm.edu">{{cite web |last=Swindal |first=James |date=April 2010 |title=Faith and Reason |trans-title=Pananampalataya at Pagdadahilan |url=https://iep.utm.edu/faith-re/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131073503/https://iep.utm.edu/faith-re/ |archive-date=31 January 2022 |access-date= |publisher=[[Internet Encyclopedia of Philosophy]] |language=en-US}}</ref> [[File:Kurukshetra.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kurukshetra.jpg|thumb|Manuskritong nagpapakita sa tunggalian sa [[digmaang Kurukshetra]] na inilarawan sa [[Panulaang epiko|epikong]] ''[[Mahabharata]]'', isa sa mga mahahalagang bahagi ng [[Hinduismo|mitolohiyang Hindu]].]] Ang bawat relihiyon sa mundo ay meron ding malinaw na [[mitolohiya]]. Bagamat ginagamit ang salitang "mitolohiya" para sa mga paniniwala ng mga sinaunang relihiyon tulad ng sa [[Mitolohiyang Griyego|sinaunang Gresya]], [[Mitolohiyang Romano|Roma]], at [[Mitolohiyang Norse|Scandinavia]], kumakatawan lamang ito sa [[sosyolohiya]] sa mga kuwentong mahalaga para sa mga naniniwala, totoo man ito o hindi.<ref>{{cite web |title=myth |trans-title=mito |url=https://www.britannica.com/topic/myth |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913072251/https://www.britannica.com/topic/myth |archive-date=13 September 2021 |access-date= |website=[[Encyclopædia Britannica]] |language=en}}</ref> Halimbawa, ang [[pagkabuhay ni Hesus]] ay pinaniniwalaan ng maraming Kristiyano bilang totoong nangyari, bagamat meron ding naniniwalang simboliko lamang ito. Ayon kay [[Joseph Campbell]], mitolohiya "ang relihiyon ng ''iba''", at isang "mitolohiyang hindi lang naintindihan" ang relihiyon.<ref>{{Cite book |last=Campbell |first=Joseph |title=Thou Art That: Transforming Religious Metaphor |year=2001 |url=https://archive.org/details/thouartthattrans0000camp |publisher=New World Library |isbn=1-57731-202-3 |editor-last=Kennedy |editor-first=Eugene |language=en |trans-title=Thou Art That: Pagbago sa Metaporang Panrelihiyon}}</ref> Madalas na nagmumula sa mga mitolohiyang ito ang mga gawain na ginagawa ng mga naniniwala. Halimbawa, sa Simbahang Katolika, ang [[Banal na Misa]] ay tinitingnan bilang paggunita sa [[huling hapunan]] ni [[Hesus]]. == Pag-aaral == {{main|Araling panrelihiyon}} === Teorya === {{main|Mga teorya sa relihiyon}} Isa sa mga paksang tinatalakay sa [[sosyolohiya]] at [[antropolohiya]] ang mga teorya tungkol ukol sa pinagmulan at silbi ng relihiyon.<ref>{{harvnb|Segal|2005|p=49}}</ref> Hindi tiyak na alam sa ngayon kung saan nabuo ang mga relihiyon, o sa paanong paraan. Isa sa mga teorya patungkol rito ay nagsasabi na nabuo ang mga pinakaunang relihiyon bilang bunga ng isang serye ng mga turo ng mga karismatikong tao na bumabase sa isa't isa sa paglipas ng panahon hanggang sa mabuo ang isang sistema ng mga paniniwala na masasabing pundasyon ng isang relihiyon.<ref name=":1">{{cite book |last1=Monaghan |first1=John |url=https://archive.org/details/socialculturalan00mona |title=Social & Cultural Anthropology |last2=Just |first2=Peter |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=978-0-19-285346-2 |location=New York |page=126 |language=en |trans-title=Antropolohiyang Panlipunan & Pangkultura |url-access=limited}}</ref> Nakadepende sa kultura ang anyo nito: maaaring nakatuon ito sa gawain kesa sa paniniwala, sa indibiduwal kesa komunidad, o pangkalahatan o para lamang sa kultura nito.<ref name=":1" /> Iminungkahi ni [[Clifford Geertz]] ang isang pamantayang modelo ng relihiyon, na binansagan niyang "sistemang kultural".<ref>{{Cite book |last=Geertz |first=Clifford |author-link=Clifford Geertz |title=Religion as a Cultural System |date=1973 |language=en |trans-title=Relihiyon bilang Sistemang Kultural}}</ref> Gayunpaman, bagamat ito ang ginagamit na modelo sa araling panrelihiyon, may ilang akademiko na kritikal sa pananaw na ito tulad ni [[Talal Asad]], na naniniwalang isang kategorya sa antropolohiya ang relihiyon.<ref>{{Cite book |last=Asad |first=Talal |title=The Construction of Religion as an Anthropological Category |date=1982 |language=en |trans-title=Ang Pagbuo sa Relihiyon bilang isang Kategorya sa Antropolohiya}}</ref> Samantala, ayon sa [[konstruksiyonismong panlipunan]], isang modernong konsepto ang relihiyon na sumusunod sa sistema ng paniniwala na katulad ng mga [[Abrahamikong relihiyon]] at nilapat lamang kalaunan sa mga paniniwala labas sa [[Kanluraning Mundo]].<ref name="vergote" /> Isa ring paksa sa [[agham pangkaisipan]] ang relihiyon.<ref>{{cite journal |last1=Barrett |first1=Justin L. |date=2007 |title=Cognitive Science of Religion: What Is It and Why Is It? |trans-title=Agham Pangkaisipan ng Relihiyon: Ano Ito at Bakit? |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1749-8171.2007.00042.x |url-status=live |journal=Religion Compass |language=en |volume=1 |issue=6 |pages=768–786 |doi=10.1111/j.1749-8171.2007.00042.x |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112011855/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1749-8171.2007.00042.x |archive-date=12 January 2021 |access-date=}}</ref> Saklaw nito ang [[Relihiyon at schizophrenia|kaugnayan]] ng [[schizophrenia]] sa relihiyon. Marami sa mga inilarawang karanasan ng mga [[propeta]] ay naaayon sa paglalarawan sa mga taong nakaranas ng [[deliryo]] o [[halusinasyon]]; gayunpaman, nasa opinyon ang mga akademiko na imposibleng malaman kung ganito nga ang kaso para sa mga propeta sa kasaysayan.<ref>{{cite journal |last1=Nicholson |first1=PT |date=2014 |title=Psychosis and paroxysmal visions in the lives of the founders of world religions. |trans-title=Pagkabaliw at parosismal na pangitain sa mga buhay ng mga tagapagtatag ng mga pandaigdigang relihiyon. |journal=The Journal of Neuropsychiatry and Clinical Neurosciences |language=en |volume=26 |issue=1 |pages=E13–14 |doi=10.1176/appi.neuropsych.12120412 |pmid=24515692}}</ref> Nangyayari din ang mga ito sa mga taong [[ateista]].<ref>{{cite journal |last1=Reina |first1=Aaron |date=July 2014 |title=Faith Within Atheism |trans-title=Pananampalataya sa Ateismo |journal=Schizophrenia Bulletin |language=en |volume=40 |issue=4 |pages=719–720 |doi=10.1093/schbul/sbt076 |pmc=4059423 |pmid=23760918}}</ref> Konsistent ang pagkakaroon ng [[epilepsiya]] sa [[temporal lobe]] ng [[utak]] sa matinding pagka-relihiyoso at ateismo, gayundin sa [[obsessive–compulsive disorder]].<ref>{{cite journal |last1=Altschuler |first1=EL |date=2004 |title=Temporal lobe epilepsy in the priestly source of the Pentateuch |trans-title=Epilepsiya sa temporal lobe sa mga pinagkukunan ng kaparian sa Pentateuch |journal=South African Medical Journal |language=en |volume=11 |issue=94 |page=870 |pmid=15587438}}</ref><ref name="Heilman">{{cite book |last1=Heilman |first1=Kenneth M. |title=Clinical Neuropsychology |last2=Valenstein |first2=Edward |date=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-538487-1 |page=488 |language=en |trans-title=Neurosikolohiyang Pangklinika |quote=}}</ref> === Pagkukumpara === {{main|Pagkukumpara sa mga relihiyon}} Isa sa mga pangunahing disiplina sa araling panrelihiyon ang [[pagkukumpara sa mga relihiyon]], na nakatuon sa sistematikong pagkukumpara sa mga doktrina at gawain ng mga relihiyon sa mundo. Kabilang sa mga pinag-aaralan dito ang [[pilosopiya ng relihiyon]], [[etika]], [[metapisika]], at ang kalikasan at paraan ng [[kaligtasan (relihiyon)|kaligtasan]]. Madalas na hinahati ang mga relihiyon, lalo na yung may [[pandaigdigang relihiyon|mga pandaigdigang saklaw]], base sa heograpiya kung saan ito unang nabuo.<ref>{{Cite web |date=2024-12-20 |title=Religion {{!}} Definition, Types, Beliefs, Symbols, Examples, Importance, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/religion |access-date=2025-01-01 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> == Klasipikasyon == {{Table alignment}} {| class="wikitable sortable" |+Populasyon ng limang pinakamalaking relihiyon sa mundo, 2015<ref>{{cite web |title=Christians are the largest religious group in 2015 |trans-title=Pinakamalaking grupong panrelihiyon ang mga Kristiyano noong 2015 |url=https://www.pewresearch.org/religion/2017/04/05/the-changing-global-religious-landscape/pf_17-04-05_projectionsupdate_grl310px/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220708123444/https://www.pewresearch.org/religion/2017/04/05/the-changing-global-religious-landscape/pf_17-04-05_projectionsupdate_grl310px/ |archive-date=8 July 2022 |access-date= |website=Pew Research Center |language=en}}</ref> !Relihiyon !Populasyon (bilyon) !% |- |[[Kristiyanismo]] |2.3 |31% |- |[[Islam]] |1.8 |24% |- |[[Hinduismo]] |1.1 |15% |- |[[Budismo]] |0.5 |6.9% |- |[[Katutubong relihiyon]] |0.4 |5.7% |- |'''Kabuuan''' |'''6.1''' |'''83%''' |}[[Talaksan:Prevailing_religious_population_by_country_percentage.svg|thumb|440x440px|Nangungunang relihiyon sa bawat bansa noong 2010.]]Hinahati ng mga iskolar ang mga relihiyon sa mundo sa tatlo: [[pandaigdigang relihiyon]], [[katutubong relihiyon]], at mga [[bagong kilusang panrelihiyon]].<ref>{{Cite book |last=Harvey |first=Graham |title=Indigenous Religions: A Companion |publisher=Cassell |year=2000 |pages=6 |language=en |trans-title=Mga Katutubong Relihiyon: Isang Gabay}}</ref> Mahahati rin ito sa dalawa, base sa kung paano sila kabukas sa mga bagong miyembro: pangkalahatan na tumatanggap ng kahit sino, at etniko na nakatuon lang sa miyembro ng komunidad o tribo.<ref name="Hinnells">{{cite book |last=Park |first=Chris |url=https://books.google.com/books?id=IGspjXKxIf8C |title=The Routledge companion to the study of religion |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=978-0-415-33311-5 |editor-last=Hinnells |editor-first=John R. |pages=439–440 |language=en |trans-title=Ang gabay ng Routledge ukol sa pag-aaral sa relihiyon |chapter=Religion and Geography |trans-chapter=Relihiyon at Heograpiya |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20160509023830/https://books.google.com/books?id=IGspjXKxIf8C |archive-date=9 May 2016 |url-status=live}}</ref> Limang relihiyon ang sinusunod ng mahigit 84% ng kabuuang populasyon ng mundo: Kristiyanismo, Islam, Budismo, Hinduismo, at mga katutubong relihiyon. Ayon sa isang pandaigdigang sarbey sa 57 bansa noong 2012, 59% ang relihiyoso, 23% ang di-relihiyoso (bagamat kasapi ng isang relihiyon), at 13% ang ganap na [[ateista]].<ref name="gia2">{{cite web |date=27 July 2012 |title=Global Index of Religiosity and Atheism |trans-title=Pandaigdigang Indeks ng Pagka-relihiyoso at Ateismo |url=https://www.wingia.com/web/files/richeditor/filemanager/Global_INDEX_of_Religiosity_and_Atheism_PR__6.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120906165952/https://www.wingia.com/web/files/richeditor/filemanager/Global_INDEX_of_Religiosity_and_Atheism_PR__6.pdf |archive-date=6 September 2012 |access-date= |publisher=WIN-Gallup International |language=en}}</ref> Bumaba ang bilang ng mga relihiyoso nang 9% mula sa kaparehong sarbey noong 2005 sa 39 na bansa. Sa parehong sarbey noong 2015, 63% ang relihiyoso, 22% ang di-relihiyoso, at 11% ang ganap na ateista.<ref name="GallupInt2015">{{cite web |date=13 April 2015 |title=Losing our Religion? Two-Thirds of People Still Claim to be Religious |trans-title=Naglalaho ang ating Relihiyon? Dalawang Katlo ng mga Tao ay Nagsasabing Relihiyoso pa rin sila |url=https://www.wingia.com/web/files/news/290/file/290.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430232945/https://www.wingia.com/web/files/news/290/file/290.pdf |archive-date=30 April 2015 |website=WIN/Gallup International |language=en}}</ref> Sa pangkalahatan, mas relihiyoso ang mga babae kesa lalaki.<ref>{{cite web |date=28 February 2009 |title=Women More Religious Than Men |trans-title=Mas Relihiyoso ang mga Babae kesa Lalaki |url=https://www.livescience.com/7689-women-religious-men.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130708085942/http://www.livescience.com/7689-women-religious-men.html |archive-date=8 July 2013 |access-date= |work=Live Science |language=en}}</ref> May ilan din ang naniniwala sa maraming relihiyon dulot ng [[sinkretismo]].<ref>{{Cite web |last=Goldberg |first=Joshua A. |last2= |first2= |date=2009-12-10 |title=New Poll Reveals How Churchgoers Mix Eastern, New Age Beliefs |trans-title=Pinakita sa Bagong Poll Kung Paano Hinahalo ng mga Nagsisimba ang mga Silanganin, Bagong Panahong paniniwala |url=https://www.christianpost.com/news/new-poll-reveals-how-churchgoers-mix-eastern-new-age-beliefs-42215/ |access-date= |website=Christian Post |language=en}}</ref> Inaasahan ang [[desekularisasyon|pagbaba pa lalo ng mga di-relihiyoso]] dahil sa pagtaas ng populasyon ng mga bansang relihiyoso.<ref name="CambridgeZuckerman2">{{cite book |last=Zuckerman |first=Phil |title=The Cambridge Companion to Atheism |date=2006 |isbn=978-1139001182 |editor1-last=Martin |editor1-first=Michael |pages=47–66 |language=en |trans-title=Ang Gabay ng Cambridge ukol sa Ateismo |chapter=Atheism: Contemporary Numbers and Patterns |trans-chapter=Ateismo: Kontemporaryong Bilang at Pattern |doi=10.1017/CCOL0521842700.004}}</ref> == Mga relihiyon == {{multiple image|perrow=2|total_width=335|footer=Mga tagasunod ng ilan sa mga pinakamalalaking relihiyon sa mundo, mula taas pakaliwa: [[Kristiyano]], [[Muslim]], [[Hindu]], [[Budista]], [[Sikh]], at [[Hudyo]].|image1=Via Dolorosa, Jerusalem.jpg|image2=The Umayyad Mosque, Muslim Women, Damascus, Syria.jpg|image3=Hindu marriage ceremony offering.jpg|image4=Incense-LE.jpg|image5=Sikh people.jpg|image6=Western Wall, Jerusalem, (16037897867).jpg}} === Abrahamiko === {{main|Abrahamikong relihiyon}} [[Abrahamikong relihiyon]] ang tawag sa mga relihiyong [[Monoteismo|monoteistiko]] na naniniwalang nagmula sila kay [[Abraham]].<ref>{{Citation |last=Brague |first=Rémi |title=The Concept of the Abrahamic Religions, Problems and Pitfalls |date=2015-10-01 |url=https://academic.oup.com/edited-volume/34340/chapter-abstract/334356122?redirectedFrom=fulltext |work=The Oxford Handbook of the Abrahamic Religions |pages=0 |editor-last=Silverstein |editor-first=Adam J. |trans-title=Ang Konsepto ng mga Abrahamikong Relihiyon, Problema, at Panganib |publisher=Oxford University Press |language=en |doi=10.1093/oxfordhb/9780199697762.013.5 |isbn=978-0-19-969776-2 |access-date= |editor2-last=Stroumsa |editor2-first=Guy G.}}</ref> ==== Hudaismo ==== {{main|Hudaismo}} [[File:Open_Torah_and_pointer.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Open_Torah_and_pointer.jpg|thumb|Ang [[Torah]], pinakasagradong teksto sa Hudaismo.]] [[Hudaismo]] ang pinakamatanda sa mga Abrahamikong relihiyon. Nagmula ito sa sinaunang [[Kaharian ng Israel (Samaria)|Israel]] at [[Judah]]. [[Torah]] ang kanilang sagradong teksto, na bahagi ng mas malaking komposisyong kilala sa tawag na [[Tanakh]]. Meron din itong kaakibat na pasalitang tradisyon na isinulat kalaunan sa mga tekstong tulad ng [[Midrash]] at [[Talmud]]. May iba't-ibang mga kilusan sa loob ng Hudaismo, marami sa mga ito ay nagmula sa [[Rabinikong Hudaismo]] na naniniwalang ibinigay ng Diyos ang kanyang mga batas at [[613 utos]] kay [[Moises]] sa [[Bundok Sinai]] sa anyong [[Torah|pasulat]] at [[Pasalitang Torah|pasalita]]. Nagsimulang kumalat ang [[mga Hudyo]] matapos ng pagkasira ng Ikalawang [[Templo sa Jerusalem]] noong {{CE|70|link=yes}}.<ref name="britannica.com">{{cite web |title=Judaism |trans-title=Hudaismo |url=https://www.britannica.com/topic/Judaism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210101160152/https://www.britannica.com/topic/Judaism |archive-date=1 January 2021 |access-date=10 January 2021 |website=[[Encyclopedia Britannica]] |language=en}}</ref> * [[Ortodoksong Hudaismo]], ang kabuuan tawag sa mga sekta na may literal na interpretasyon sa rebelasyon sa Bundok Sinai. * [[Konserbatibong Hudaismo]], ang sekta ng Hudaismo na nagbibigay ng mas matinding diin sa mga batas at tradisyong Hudyo nabuo sa paglipas ng panahon kesa sa banal na rebelasyon. * [[Repormadong Hudaismo]], liberal na anyo ng Hudaismo na naniniwala sa isang nagpapatuloy na rebelasyon na kaakibat ng rason na hindi limitado sa rebelasyon sa Bundok Sinai. ==== Kristiyanismo ==== {{main|Kristiyanismo}} [[Talaksan:ISR-2013-Jerusalem-Holy_Sepulchre-dome.jpg|thumb|Si [[Hesus]] ang nagtatag sa [[Kristiyanismo]].]] [[Kristiyanismo]] ang relihiyon na nakasentro sa buhay at mga turo ni [[Hesus]] noong {{KP|unang siglo}}. Naniniwala ang mga Kristiyano na si Hesus ang [[Anak ng Diyos]] at ang [[Mesias]] o tagapagligtas, at karamihan sa kanila ay naniniwala sa [[Santatlo]], ang pananaw na ang [[Diyos Ama]], [[Diyos Anak|Anak]], at ang [[Espiritu Santo]] ay tatlong personalidad na [[Pagkadiyos sa Kristiyanismo|pare-parehong mga Diyos]]. Ang [[Kredong Niceno]] ang pahayag ng paniniwala ng karamihan sa mga Kristiyano. Nagsimula ito bilang isang sekta ng Hudaismo sa [[Judea (lalawigang Romano)|Judea]], at mabilis na kumalat matapos itong gawing opisyal na relihiyon ng [[Imperyong Romano]] sa ilalim ni [[Teodosio I]]. Ito ang pangunahing relihiyon sa Europa sa malaking bahagi ng kasaysayan, at may matinding impluwensiya sa politika nito hanggang noong ika-19 siglo.<ref name="Christianity">{{cite web |title=Christianity |trans-title=Kristiyanismo |url=https://www.britannica.com/topic/Christianity |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141101193717/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/115240/Christianity/67592/Forms-of-Christian-education |archive-date=1 November 2014 |access-date= |website=[[Encyclopedia Britannica]] |language=en}}</ref> Sa kasalukuyan, ito ang pinakamalaking relihiyon base sa populasyon nito.<ref>{{cite web |date=5 April 2017 |title=World's largest religion by population is still Christianity |trans-title=Kristiyanismo pa rin ang pinakamalaking relihiyon sa mundo base sa populasyon |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/04/05/christians-remain-worlds-largest-religious-group-but-they-are-declining-in-europe/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191124021738/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/04/05/christians-remain-worlds-largest-religious-group-but-they-are-declining-in-europe/ |archive-date=24 November 2019 |access-date= |website=Pew Research Center |language=en-US}}</ref> * [[Simbahang Katolika]], 24 na Simbahan ''[[sui iuris]]'' (may kalayaan sa isa't isa) na nagkakasundo (komunyon) at pinamumunuan ng [[Papa]] bilang Obispo ng Roma. Kinabibilangan ito ng [[Simbahang Latin]] (Kanlurang Simbahang Katolika) at ang 23 [[Silangang Simbahang Katolika]]. * [[Silangang Kristiyanismo]], ang kolektibong katawagan para sa mga Simbahan na nabuo sa silangang Mediteraneo sa maagang kasaysayan ng Kristiyanismo. Kinabibilangan ito ng [[Silangang Ortodoksiya]], [[Ortodoksiyang Oriental]], at ang [[Simbahan ng Silangan]]. * [[Protestantismo]], ang kabuuang katawagan sa mga humiwalay mula sa Simbahang Katolika bunsod ng [[Repormasyon]] sa Europa noong ika-16 siglo sa pangunguna ni [[Martin Luther]]. Kinabibilangan ito ng [[Luteranismo]], [[Calvinismo]], [[Anglikanismo]], [[Baptist]], [[Metodismo]], at marami pang iba. * [[Restorasyonismo]], na naniniwala na dapat bumalik muli (restorasyon) ang mga Kristiyano sa anyo ng relihiyon noong {{KP|unang siglo}}. Kinabibilangan ito ng [[Latter Day Saint movement]], [[Saksi ni Jehova]], [[Iglesia ni Cristo]], at marami pang iba. ==== Islam ==== {{main|Islam}} [[File:Kaaba,_Makkah6.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kaaba,_Makkah6.jpg|alt=|thumb|220x220px|Ang [[Kaaba]] sa [[Mecca]], [[Saudi Arabia]], ang pinakabanal na lugar sa Islam.]] [[Islam]] ang relihiyong monoteistiko na nakasentro sa mga turo sa sagradong teksto nito na [[Qur'an|Koran]], isa sa [[Mga banal na aklat sa Islam|mga banal na aklat]] na kinokonsidera ng mga [[Muslim]] bilang binigay mismo ni [[Allah]], at mga turo ([[hadith]]) ng propetang si [[Muhammad]], isang politikal at relihiyosong pinunong nabuhay noong {{CE|ika-7 siglo}} sa [[Tangway ng Arabia]].<ref name="Islam">{{cite web |title=Islam |url=https://www.history.com/topics/religion/islam#:~:text=The%20word%20%E2%80%9CIslam%E2%80%9D%20means%20%E2%80%9C,of%20complete%20submission%20to%20Allah. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200503051151/https://www.history.com/topics/religion/islam#:~:text=The%20word%20%E2%80%9CIslam%E2%80%9D%20means%20%E2%80%9C,of%20complete%20submission%20to%20Allah. |archive-date=3 May 2020 |access-date= |website=HISTORY |language=en}}</ref> Si Muhammad ang itinuturing ng mga Muslim bilang ang pinakahuling ipinadala mula sa serye ng mga propeta ng [[Hudaismo]], [[Kristiyanismo]], at iba pang mga [[Abrahamikong relihiyon]] bago ang pagdating niya.<ref>{{Cite web |date=2025-01-04 |title=Islam |url=https://www.britannica.com/topic/Islam |access-date=2025-01-06 |website=[[Encyclopedia Britannica]] |language=en}}</ref> Ito ang pinakalaganap na relihiyon sa [[Timog-silangang Asya]], [[Hilagang Aprika]], [[Gitnang Silangan]], at [[Gitnang Asya]], habang meron din mga bansang may mayorya ang Muslim sa [[Timog Asya]], [[Subsaharang Aprika]], at [[Timog-silangang Europa]]. Meron ding mga bansa na [[Islamikong republika]], tulad ng [[Iran]], [[Pakistan]], [[Mauritanya]], at [[Apganistan]]. Noong 2015, tinatayang nasa 1.8 bilyong katao ang Muslim, halos 25% ng kabuuang populasyon ng mundo.<ref>{{cite web |date=5 April 2017 |title=The Changing Global Religious Landscape |trans-title=Ang Nagbabagong Tanawin ng Pandaigdigang Relihiyon |url=http://www.pewforum.org/2017/04/05/the-changing-global-religious-landscape/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170406033738/http://www.pewforum.org/2017/04/05/the-changing-global-religious-landscape/ |archive-date=6 April 2017 |access-date= |website=Pew Research Center |language=en}}</ref> * [[Sunni Islam]], ang pinakamalaking sekta ng Islam, na naniniwalang pinangalanan ni Muhammad si [[Abu Bakr]] bilang ang susunod sa kanya at maging unang [[kalipa]]. * [[Shia Islam]], kasunod na pinakamalaking sekta ng Islam, na naniniwalang si [[Ali ibn Abi Talib]] ang pinangalanan ni Muhammad bilang susunod sa kanya. ==== Iba pa ==== [[Talaksan:Bahai-house-of-worship-delhi2.jpg|thumb|Ang Templong Lotus ng Baha'i sa [[Delhi]], [[India]].]] Bukod sa tatlong nabanggit, narito ang iba pang mga Abrahamikong relihiyon. * [[Bahá'í]], o Pananampalatayang Bahá'í, isang relihiyon na itinatag ni [[Bahá'u'lláh]] noong ika-19 na siglo sa [[Persia]] mula sa mga turo ni [[Báb]], isang pinunong panrelihiyon na naglahad sa [[Manipestasyon ng Diyos]], ang paniniwala na ang mga relihiyon sa mundo ay isa lamang serye ng mga rebelasyon ng nag-iisang Diyos sa pamamagitan ng mga propetang tulad nina Hesus, Muhammad, Báb, at Bahá'u'lláh.<ref>{{Cite web |date=2024-12-23 |title=Baha’i Faith |trans-title=Pananampalatayang Baha'i |url=https://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith |access-date=2025-01-06 |website=[[Encyclopedia Britannica]] |language=en}}</ref> * [[Druze]], etnikong relihiyon na humiwalay sa [[Islam]] at naniniwala sa [[reinkarnasyon]] at ang pagiging habambuhay ng [[kaluluwa]].<ref>{{cite web |date=8 August 2018 |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |trans-title=Arab o Muslim ba ang mga Druze? Pag-decipher Kung Sino ba Talaga Sila |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |archive-date=20 October 2019 |access-date= |website=Arab America |language=en}}</ref> * [[Rastafari]], etnikong relihiyon na nabuo sa [[Jamaica]] noong dekada 1930s na naniniwala na ang Aprika, partikular na ang [[Etiopiya]], ay ang tirahan ni [[Jah]], ang tawag nila sa Diyos, Ayon sa kanila, naganap na ang [[Ikalawang Pagbabalik]] ni Hesus sa katauhan ni [[Haile Selassie]], emperador ng Etiopiya.<ref>{{Cite web |date=2024-12-11 |title=Rastafari |url=https://www.britannica.com/topic/Rastafari |access-date=2025-01-06 |website=[[Encyclopedia Britannica]] |language=en}}</ref> * [[Mandaeismo]], etnikong relihiyon sa Gitnang Silangan na naniniwalang si [[Juan Bautista]] ang huling propeta ng Diyos.<ref name="Mandaens">{{cite book |last=Buckley |first=Jorunn Jacobsen |author-link= |url=https://books.google.com/books?id=I9G-zLZRMLQC&pg=PA3 |title=The Mandaeans: Ancient Texts and Modern People |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2002 |isbn=978-0-19-515385-9 |location=[[New York City|New York]] |pages=1–20 |language=en |trans-title=Mga Mandaeano: Sinaunang Teksto at Modernong Tao |chapter= |doi=10.1093/0195153855.003.0001 |oclc=57385973 |access-date= |chapter-url= |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208175543/https://books.google.com/books?id=I9G-zLZRMLQC&pg=PA3 |archive-date=8 December 2021 |url-status=live}}</ref> === Silanganin === {{main|Silanganing relihiyon}} [[File:Beijing_China_Hall-of-Prayer-for-Good-Harvests-01.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Beijing_China_Hall-of-Prayer-for-Good-Harvests-01.jpg|thumb|[[Dambana ng Langit]] sa [[Beijing]], [[Tsina]], isang templo ng [[Taoismo]].]] Sentro sa mga relihiyon sa [[Silangang Asya]] ang konsepto ng ''[[dao]]'', sinasalin bilang ang "likas na kaanyuan ng [[sansinukob]]". ==== Taoismo ==== {{main|Taoismo}} [[Taoismo]], o Daoismo, ang tawag sa mga pilosopiya at relihiyon na nagmula sa [[Tsina]] na naniniwala sa konsepto ng ''[[dao (pilosopiya)|dao]]''. Naniniwala sila sa pagkakaisa ng sansinukob, ang pagkakaisa ng materyal at espirituwal na mundo, at ang [[Tatlong Yaman (Taoismo)|Tatlong Yaman]]: pagmamahal, moderasyon, at pagkakumbaba.<ref>{{Cite book |last=Leaman |first=Oliver |title=Key Concepts in Eastern Philosophy |url=https://archive.org/details/keyconceptsineas0000leam |publisher=Routledge |year=1999 |isbn=0-415-17362-0 |pages=[https://archive.org/details/keyconceptsineas0000leam/page/n144 111] |language=en |trans-title=Pangunahing Konsepto sa Silanganing Pilosopiya}}</ref> Nakasentro ang kanilang doktrina sa ''[[wu wei]]'' o pagkawalang aksyon, biglaan, pagkawala, at relatibidad.<ref>{{Cite book |last=Sharot |first=Stephen |title=A Comparative Sociology of World Religions |url=https://archive.org/details/comparativesocio0000shar |publisher=NYU Press |year=2001 |isbn=0-8147-9805-5 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/comparativesocio0000shar/page/78 78] |language=en |trans-title=Komparatibong Sosyolohiya ng mga Pandaigdigang Relihiyon}}</ref> ==== Confucianismo ==== {{main|Confucianismo}} [[Confucianismo]] ang sistema ng pilosopiya at relihiyon na nakasentro sa mga turo ng pilosopong si [[Confucius]]. May matindi itong impluwensiya sa kultura ng Tsina, at naniniwala sa ideya ng [[meritokrasya]] bilang ang tugatog ng pagiging maharlika. Naniniwala rin sila sa mga espiritu ng mga namayapang ninuno.<ref>{{Cite web |date=2024-11-22 |title=Confucianism |trans-title=Confucianismo |url=https://www.britannica.com/topic/Confucianism |access-date=2025-01-06 |website=[[Encyclopedia Britannica]] |language=en}}</ref> ==== Shinto ==== {{main|Shinto}} [[Shinto]] ang etnikong relihiyon ng [[Hapón]].<ref>{{cite book |last=Hardacre |first=Helen |title=Shinto: A History |url=https://archive.org/details/shintohistory0000hard |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=978-0-19-062171-1 |location=Oxford |page=[https://archive.org/details/shintohistory0000hard/page/n23 4] |language=en |trans-title=Shinto: Isang Kasaysayan}}</ref> Literal na may kahulugan na "ang daan sa diyos", may matindi itong pokus sa kalinisan, pamilya, tradisyon, at ritwal. Naniniwala sila sa mga ''[[kami (Shinto)|kami]]'', mga diyos at banal na espiritu sa kalikasan.<ref>{{Cite book |last=Ono |first=Sakyo |title=Shinto: The Kami Way |publisher=Tuttle Publishing |year=2004 |isbn=0-8048-3557-8 |pages=97-99, 103-104 |language=en |trans-title=Shinto: Daan ng Kami}}</ref> === Indiko === {{main|Indikong relihiyon}} [[Indikong relihiyon]] ang tawag sa mga relihiyon na nagmula sa [[subkontinente ng India]]. Naniniwala sila sa konsepto ng ''[[dharma]]'', sinasalin madalas bilang "mga batas ng [[realidad]] na inaasahang dapat sundin". ==== Hinduismo ==== {{main|Hinduismo}} [[File:Sree_Padmanabhaswamy_temple_Thiruvananthapuram,_kerala.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sree_Padmanabhaswamy_temple_Thiruvananthapuram,_kerala.jpg|thumb|Ang [[Templo ng Padmanabhaswamy]] sa [[India]], isang templo na nakalaan kay [[Vishnu]], isa sa mga mahahalagang diyos sa [[Hinduismo]].]] [[Hinduismo]] ang tawag sa mga relihiyon at pilosopiya na nakasentro sa ''[[dharma]]''. Isa sa mga pinakamatatandang relihiyon na nagpapatuloy hanggang ngayon, may mahabang silang tradisyon at mitolohiya. Nahahati ang kanilang sagradong teksto sa dalawang kategorya: [[Śruti]] ("napapakinggan") at [[Smṛti]] ("naaalala"). Kabilang sa mga ito ang [[Veda]], [[Upanishad]], [[Purana]], at ang [[epiko]]ng ''[[Mahabharata]]'' at ''[[Ramayana]]''. Sa kanila galing ang konsepto ng [[karma]], at ang paniniwala na [[reinkarnasyon|ang buhay ay umuulit]] ([[saṃsāra]]). Nahahati sila sa anim na paaralan base sa interpretasyon sa Veda: [[Samkhya]], [[Yoga]], [[Nyaya]], [[Vaisheshika]], [[Mīmāṃsā]], at [[Vedanta]].<ref>{{Cite web |date=2025-01-02 |title=Hinduism |trans-title=Hinduismo |url=https://www.britannica.com/topic/Hinduism |access-date=2025-01-06 |website=[[Encyclopedia Britannica]] |language=en}}</ref> Hinduismo ang pangatlong pinakamalaking relihiyon sa mundo; 15% ng kabuuang populasyon ng tao ay Hindu, nasa [[India]] ang karamihan.<ref>{{Cite web |date=2023 |title=Hindu Countries 2023 |trans-title=Mga Bansang Hindu 2023 |url=https://worldpopulationreview.com/country-rankings/hindu-countries |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311182726/https://worldpopulationreview.com/country-rankings/hindu-countries |archive-date=11 March 2023 |access-date= |website=World Population Review |language=en}}</ref> * [[Visnuismo]], ang sekta ng Hinduismo na sumasamba kay [[Vishnu]] bilang pangkalahatang diyos. * [[Shivaismo]], ang sekta ng Hinduismo na sumasamba kay [[Shiva]] bilang pangkalahatang diyos. * [[Shaktismo]], ang sekta ng Hinduismo na naniniwala na ang mga diyos at ang metapisika ay metaporikal na babae na tinatawag na ''[[Shakti]]''. * [[Smarta|Smartismo]], ang sekta ng Hinduismo na naniniwala sa limang magkakapantay na diyos: Vishnu, Shiva, Shakti, [[Ganesha]], at [[Surya]]. ==== Hainismo ==== {{main|Hainismo}} [[File:Shravanabelagola_Bahubali_wideframe.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shravanabelagola_Bahubali_wideframe.jpg|thumb|Ang [[Rebulto ng Gommateshwara]] sa [[Karnataka]], India, itinayo noong ika-10 siglo at nagpapakita kay [[Bahubali]].]] [[Hainismo]] ang relihiyon sa India na naniniwala sa konsepto ng [[Ahimsa|''ahimsa'']] (kawalang-karahasan) at [[Anekantavada|''anekantavada'']] (kampi sa lahat) para sa lahat ng mga nilalang sa sansinukob upang mawala ang lahat ng mga [[karma]] at marating ang ''[[nirvana]]''. Ang kanilang tradisyon at paniniwala ay nagmula sa 24 na ''[[Tirthankara]]'' (dakilang guro), simula kay [[Rishabhanatha]] hanggang kay [[Mahavira]].<ref>{{Cite web |title=Jainism |trans-title=Hainismo |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/jainism/ |access-date=2025-01-08 |website=[[National Geographic]] |language=en}}</ref> * [[Digambara]], sekta ng Hainismo na naniniwala na makakamit ang ''nirvana'' sa pagtakwil sa ''parigraha'' o ari-arian, kabilang ang mga damit. Hindi sila naniniwala na may mga tekstong isinulat ni Mahavira na umabot sa kasalukuyang panahon. * [[Śvetāmbara]], sekta ng Hainismo na naniniwala sa mga [[Panitikan ng Hainismo|sagradong teksto na isinulat]] ni Mahavira at ang mga naunang guro. Pinakamalaki sa dalawang pangunahing sekta, hindi sila nakahubad, di tulad sa Digambara. ==== Budismo ==== {{main|Budismo}} [[File:Open_front_door_over_Wat_Mixay_and_praying_bhikkhus,_Vientiane,_Laos.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Open_front_door_over_Wat_Mixay_and_praying_bhikkhus,_Vientiane,_Laos.jpg|thumb|Isang dambana ng mga Budista sa [[Vientian|Vientiane]], [[Laos]].]] [[Budismo]] ang relihiyon na itinatag ni Siddharta Gautama, mas kilala sa tawag na [[Gautama Buddha|Buddha]]. Naniniwala ang mga Budista na upang matapos ang walang katapusang paghihirap (''[[dukkha]]'') at [[reinkarnasyon]] (''[[samsara]]''), kailangang sumailalim ang mga tao sa ''[[bhavana]]'' upang marating ang ''[[nirvana]]''. May malaking panitikan ang Budismo, at marami itong mga sangay na nagkakaiba-iba sa interpretasyon sa mga ito.<ref>{{Cite web |title=Buddhism |trans-title=Budismo |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/buddhism/ |access-date=2025-01-08 |website=[[National Geographic]] |language=en}}</ref> * [[Budismong Theravada|Theravada]], naniniwala sa sagradong teksto na kilala sa tawag na [[Pali Canon]]. * [[Mahayana]], naniniwala sa [[Mga sutrang Mahayana|mga sutra]] at sa [[Prajnaparamita]] bilang [[Bodhisattva|daan upang maging buddha]]. * [[Vajrayana]], naniniwala sa kahalagahan ng [[mga Tantra]]. ==== Sikhismo ==== {{main|Sikhismo}} [[Talaksan:The Golden Temple of Amrithsar 7.jpg|thumb|Ang [[Ginintuang Templo]] sa [[Punjab, India]], isa sa mga pinakabanal na lugar sa [[Sikhismo]].]] [[Sikhismo]] ang monoteistikong relihiyon na itinatag ni [[Guru Nanak Dev|Guru Nanak]]. Naniniwala sila sa pagkakaroon ng nag-iisang diyos ([[Ik Onkar]]), pagkakaisa ng sangkatauhan, serbisyo sa iba (''[[sevā]])'', at pagtulong-tulong upang makamit ng lahat ang kaginhawan (''sarbat da bhala''). Nagmula ang kanilang paniniwala sa mga turo ni Guru Nanak at [[Mga guru ng Sikh|ang siyam na guru]] na sumunod sa kanya. Ipinahayag ng ikasampung guru na si [[Guru Gobind Singh]] ang sagradong teksto na [[Guru Granth Sahib]] bilang ang pinakahuli at habambuhay na guru ng mga Sikh.<ref>{{Cite web |date=2024-12-05 |title=Sikhism |trans-title=Sikhismo |url=https://www.britannica.com/topic/Sikhism |access-date=2025-01-08 |website=[[Encyclopedia Britannica]] |language=en}}</ref> === Katutubo at etnikong relihiyon === [[Katutubong relihiyon]] ang tawag sa mga relihiyon na katutubo sa isang lugar.<ref>{{Citation |last=Lokensgard |first=Kenneth H. |title=Indigenous Religions |date=2014 |url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-1-4614-6086-2_9019 |work=Encyclopedia of Psychology and Religion |pages=862–866 |editor-last=Leeming |editor-first=David A. |trans-title=Katutubong relihiyon |place=Boston, Estados Unidos |publisher=Springer US |language=en |doi=10.1007/978-1-4614-6086-2_9019 |isbn=978-1-4614-6086-2 |access-date=2025-01-17 |last2=Gonzalez |first2=Alexander (Alejandro) V.}}</ref> Iba ito sa [[etnikong relihiyon]], na tumutukoy naman sa relihiyon ng isang [[pangkat-etniko]].<ref name="Park">{{cite book |last1=Park |first1=Chris C. |url=https://books.google.com/books?id=NsIzwBRdmFoC&pg=PA38 |title=Sacred Worlds: An Introduction to Geography and Religion |date=1994 |publisher=Routledge |isbn=9780415090124 |page=38 |language=en |trans-title=Mga Banal na Mundo: Panimula sa Heograpiya at Relihiyon |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016053245/https://books.google.com/books?id=NsIzwBRdmFoC&pg=PA38#v=onepage&q&f=false |archive-date=2023-10-16 |url-status=live}}</ref> Halimbawa ang relihiyong [[Shinto]] sa Hapon, na itinuturing na etnikong relihiyon ng mga akademiko gayundin bilang isang katutubong relihiyon, bagamat hindi nagkakasundo ang lahat ng mga eksperto patungkol dito.<ref>{{cite book |last=Nelson |first=John K. |url=https://archive.org/details/yearinlifeofs00nels |title=A Year in the Life of a Shinto Shrine |publisher=University of Washington Press |year=1996 |isbn=978-0295975009 |location= |language=en |trans-title=Taon sa Buhay ng isang Dambanang Shinto |url-access=registration}}</ref> Ginagamit ang mga terminong ito upang ihiwalay ang mga ganitong relihiyon sa mga [[pandaigdigang relihiyon]]. Tipikal na para lamang sa mga miyembro ng pangkat ang pagsapi sa mga relihiyong ito, at bihira, kung hindi talaga, silang mangaral at [[Proselitismo|maghanap ng mga bagong miyembro]] sa labas ng kanilang pangkat. Ilan sa mga halimbawa nito ang mga relihiyon ng [[Mga Aboriheng Awstralyano|mga katutubo ng Australia]] at [[Mga katutubong Amerikano|Amerika]].<ref>{{cite book |last=Harvey |first=Graham |author-link=Graham Harvey |title=Indigenous Religions: A Companion |publisher=Cassell |year=2000 |isbn=978-0304704484 |editor=Graham Harvey |location= |pages=1–19 |language=en |trans-title=Katutubong relihiyon: Kasangga |contribution=}}</ref> === Tradisyonal na Aprika === {{main|Tradisyonal na relihiyon ng Aprika}} [[Talaksan:Brooklyn_Museum_1992.133.4_Figure_of_Shango_on_Horseback.jpg|thumb|[[Shango]], ang ''[[orisha]]'' (espiritu) ng apoy, kidlat, at kulog, sa relihiyon ng mga [[Yoruba]].]] [[Tradisyonal na relihiyon ng Aprika]] ang kolektibong katawagan para sa mga katutubong relihiyon sa [[Aprika]] bago ang kolonisasyon sa kontinente. Madalas na pasalita ang mga paniniwala nito, na pinagpasa-pasahan sa pamamagitan ng tradisyon, kuwento, at ritwal.<ref>{{cite book |last=Mbiti |first=John S. |title=Introduction to African religion |url=https://archive.org/details/introductiontoaf0000mbit_a2y5 |date=1991 |publisher=Heinemann Educational Books |isbn=0-435-94002-3 |publication-place=Inglatera |language=en |trans-title=Panimula sa mga Tradisyonal na relihiyon ng Aprika |oclc=24376978}}</ref> [[Animismo]] ang madalas na anyo ng mga relihiyon nito, na maaari ring [[politeistiko]] o [[panteistiko]].<ref name="Kimmerle 15">{{Cite journal |last=Kimmerle |first=Heinz |date=2006-04-11 |title=The world of spirits and the respect for nature: towards a new appreciation of animism |trans-title=Ang mundo ng mga espiritu at ang pagrespeto sa kalikasan: tungo sa isang bagong pagtingin sa animismo |journal=The Journal for Transdisciplinary Research in Southern Africa |language=en-US |volume=2 |issue=2 |pages=15 |doi=10.4102/td.v2i2.277 |issn=2415-2005 |doi-access=free}}</ref> Ilan sa mga ito ay ang mga relihiyon ng [[Akan]], [[Yoruba]], [[Dinka]], at [[Serer]]. === Iran === {{main|Iranyanong relihiyon}} [[Talaksan:DSC_0145_(1600x1200).jpg|thumb|Ang ''[[atash behram]]'' (apoy ng tagumpay), pinakamataas na grado ng apoy sa [[Zoroastrianismo]], sa [[templong apoy]] ng [[Yazd Atash Behram]] sa [[Iran]].]] [[Iranyanong relihiyon]] ang mga relihiyon na nagmula sa Iran o Persia bago ang paglaganap ng [[Islam]] sa rehiyon. Pinakasikat sa mga ito ang [[Zoroastrianismo]], isang monoteistikong relihiyon na itinatag ni [[Zoroaster]] na sumasamba kay [[Ahura Mazda]] at naniniwala sa tunggalian ng kabutihan at kasamaan.<ref name=":2">{{Cite web |last=Duschene-Guillemin |first=Jacques |title=Zoroastrianism |trans-title=Zoroastrianismo |url=https://www.britannica.com/topic/Zoroastrianism |access-date=2025-01-17 |website=[[Encyclopedia Britannica]] |language=en}}</ref> Bukod dito, may mga malaking populasyon na kabilang sa [[Yazidismo]], isang monoteistikong relihiyon na mas matanda pa sa Zoroastrianismo at naniniwala sa pitong pinili ng Diyos upang pangalagaan ang mundo,<ref name="Allison 20172">{{cite encyclopedia |title=The Yazidis |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Religion |publisher=[[Oxford University Press]] |location= |url=https://oxfordre.com/religion/view/10.1093/acrefore/9780199340378.001.0001/acrefore-9780199340378-e-254 |access-date= |date=25 January 2017 |language=en |trans-title=Mga Yazidi |doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.254 |isbn=9780199340378 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311065225/https://oxfordre.com/religion/view/10.1093/acrefore/9780199340378.001.0001/acrefore-9780199340378-e-254 |archive-date=11 March 2019 |author-last=Allison |author-first=Christine |doi-access=free |url-status=live}}</ref> at [[Yarsanismo]], isang relihiyon na itinatag ng mistikong si [[Sultan Sahak]] noong ika-14 na siglo, na pinaniniwalaan nilang isa sa mga manipestasyon ng Diyos.<ref>{{Cite news |date=2019-11-13 |title=In pictures: Inside Iran's secretive Yarsan faith |language=en-GB |work=Sa mga larawan: sa loob ng palasikretong relihiyong Yarsan sa Iran |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50378946 |access-date=2025-01-17}}</ref> Pareho itong mga relihiyon na nagmula sa [[mga Kurdo]]. === Bagong kilusang panrelihiyon === {{main|Bagong kilusang panrelihiyon}} [[Bagong kilusang panrelihiyon]] ang tawag sa mga bagong relihiyon na naitatag sa nakaraang 100 hanggang 150 taon na hindi sangay ng anuman sa mga pangunahing relihiyon sa mundo. Walang pinagkakasunduan na kahulugan ng pagiging isang "bago" ng isang relihiyon, bagamat marami ang nagtuturo sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] bilang basehan, o di kaya sa pagtatag sa [[Latter Day Saint movement]] at [[Tenrikyo]] noong dekada 1830s.<ref>{{cite book |last=Oliver |first=Paul |title=New Religious Movements: A Guide for the Perplexed |url=https://archive.org/details/newreligiousmove0000oliv |publisher=Continuum |year=2012 |isbn=978-1-4411-0197-6 |location= |language=en |trans-title=Bagong Kilusang Panrelihiyon: Gabay para sa mga Naguguluhan}}</ref><ref>{{cite book |surname=Clarke |given=Peter B. |author-link=Peter B. Clarke |url=https://archive.org/details/newreligionsglob00clar |title=New Religions in Global Perspective: A Study of Religious Change in the Modern World |publisher=Routledge |year=2006 |place= |language=en |trans-title=Mga Bagong Relihiyon sa Pandaigdigang Pananaw: Pag-aaral sa Pagbabago sa Relihiyon sa Modernong Mundo |url-access=limited}}</ref> Bagamat may mga katangian sila ng pagiging relihiyon, ilan sa mga ito ay resulta ng reaksyon kontra sa mga relihiyon ng lipunang pinanggalingan nito. Marami sa mga ito ay maliliit, kung saan tanging ilan lang ay may malaki-laking populasyon.<ref name="barker19992">{{Cite journal |last=Barker |first=Eileen |editor-last=Wilson |editor-first=Bryan |editor2-last=Creswell |editor2-first=Jamie |title=New Religious Movements: their incidence and significance |trans-title=Bagong Kilusang Panrelihiyon: insidensiya at kahalagahan |journal=New Religious Movements: challenge and response |language=en |publisher=Routledge |isbn=0-415-20050-4}}</ref> Ilan sa mga prominenteng relihiyon na itinuturing na bago: * [[Baha'i]], relihiyon na itinatag noong 1863 ni [[Bahá'u'lláh]] sa ngayo'y Iran. * [[Caodaismo]], relihiyon na itinatag sa [[Biyetnam]] noong 1926 na base sa [[Confucianismo]], [[Taoismo]], [[Budismo]], at [[Simbahang Katolika]]. * [[Eckankar]], relihiyon na itinatag ni [[Paul Twitchell]] sa [[Estados Unidos]] noong 1965 mula sa mga paniniwala ng [[Sikhismo]] at [[Hinduismo]]. * [[Falun Gong]] itinatag ni [[Li Hongzhi]] noong dekada 1990s mula sa Budismo at Taoismo. * [[Iglesia ni Cristo]], relihiyon na itinatag noong 1913 ni [[Felix Manalo]], ang pinaniniwalaan nilang huling sugo ng Diyos, sa Pilipinas. * [[Latter Day Saint movement]] at ang kaugnay nitong [[Mormonismo]], itinatag ni [[Joseph Smith, Jr.|Joseph Smith]] na pinaniniwalaang na ipinadalang propeta ng Diyos upang sabihin ang paglalakbay ng ilang tribo ng Israel sa [[Kaamerikahan]]. * [[Saksi ni Jehova]], denominasyong Kristiyano na itinatag ni [[Charles Taze Russell|Charles Russell]] na hindi naniniwala sa [[Santatlo]], pagiging imortal ng kaluluwa, at sa konsepto ng [[impiyerno]]. * [[Satanismo]], paniniwala na nahahati sa dalawa: teistiko tunay na naniniwala kay [[Satanas]] bilang isang diyos, at ateistiko, na tinitingnan si Satanas bilang metapora ng [[paghihiwalay ng simbahan at estado]] tulad ng [[Simbahan ni Satanas]] na itinatag ng [[Ateismo|ateistang]] si [[Anton LaVey]] at an mas bagong [[Templo ni Satanas]]. * [[Scientology]], mga paniniwala na madalas ituring na [[kulto]], [[scam]], [[negosyo]], o isang ganap na relihiyon na nagmula sa Estados Unidos at naniniwala kay [[Xenu]], isang [[alien]] na dumating sa [[Daigdig]] milyon na taon ang nakalipas kasama ng iba pang mga alien na kanya ring nilipol gamit ng mga [[Sandatang nukleyar|sandatang termonukleyar]]. * [[Tenrikyo]], relihiyon na itinatag sa Hapón ni [[Nakayama Miki]], na pinaniniwalaan ng mga tagasunod bilang ang dambana ng Diyos. == Relasyon == === Agham === {{main|Agham at relihiyon}} Maituturing na parehong bago ang mga konsepto ng [[agham]] at relihiyon na nagmula sa [[Kanluraning Mundo]] simula noong ika-17 siglo sa kasagsagan ng kolonisasyon at [[globalisasyon]] bunsod ng [[Repormasyon]].<ref name="Harrison Territories" /> Maraming kultura sa mundo ang walang katumbas na konsepto sa agham o relihiyon, o di kaya'y magkasamang tumutukoy sa iisang salita. Halimbawa, bagamat magkahiwalay na salita sa kasalukuyang panahon, nagmula ang salitang "agham" sa [[wikang Sanskrito]] na ''āgama'', na may kahulugan na "tradisyong ipinapasa" o "pinagmulan" bukod sa "pag-aaral"; relihiyon ang ibig sabihin nito sa ibang mga wika sa Timog at Timog-silangang Asya kagaya ng sa [[wikang Malay]] o sa [[wikang Maranao]] sa Pilipinas. Samantala, sa Europa, nabuo ang konsepto ng agham upang tumukoy sa [[likas na pilosopiya]] at maihiwalay ito sa pag-aaral sa mga bagay na itinuturing na banal, na ngayo'y itinuturing na'ng relihiyon. Marami sa mga pangalan ng relihiyon sa labas ng Europa ang pumasok lamang sa mga bokubularyo ng mga Europeo noong ika-19 na siglo upang mailarawan ang mga paniniwalang ito.<ref name="Harrison Territories" /> Dahil sa mga sari-sarling saklaw nito, maaaring iba ang pananaw ng agham sa relihiyon patungkol sa ilang mga partikular na paksa, kagaya ng sa [[kosmogoniya]] at [[ebolusyon]]. Bagamat iba-iba ang antas ng alitan, maaaring maging kontrobersiyal ang mga ito, kagaya ng [[kontrobersiya ni Galileo|kontrobersiya]] ni [[Galileo Galilei]] ukol sa [[heliosentrismo]], o sa mga protesta para o kontra sa pagtuturo ng [[kreasyonismo]] kasama ng teorya ng [[Big Bang]]. Ang alitan na ito ang nagbigay-daan sa [[tisis ng alitan]] noong ika-19 na siglo na nagsasabi na natural na magkatunggali ang relihiyon at agham.<ref name="Shapin1996">{{cite book |author=Shapin, S. |url=https://archive.org/details/scientificrevolu00shap_0 |title=The Scientific Revolution |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=1996 |isbn=9780226750200 |page=[https://archive.org/details/scientificrevolu00shap_0/page/195 195] |language=en |trans-title=Ang Rebolusyong Makaagham |quote= |url-access=registration}}</ref> Gayunpaman, maraming mga pilosopo at siyentipiko ang naniniwala na maiuugnay ang agham at relihiyon sa isa't isa. Ayon kay [[Albert Einstein]] noong 1940:<ref name="The New Republic">{{cite magazine |last1=Coyne |first1=Jerry A. |date=5 December 2013 |title=Einstein's Famous Quote About Science and Religion Didn't Mean What You Were Taught |trans-title=Mali ang Itinuro sa;yo tungkol sa sinabi ni Einstein sa Agham at Relihiyon |url=https://newrepublic.com/article/115821/einsteins-famous-quote-science-religion-didnt-mean-taught |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129011430/https://newrepublic.com/article/115821/einsteins-famous-quote-science-religion-didnt-mean-taught |archive-date=29 November 2020 |access-date= |magazine=The New Republic |language=en}}</ref> {{blockquote|Bagamat relihiyon ang maaaring naging inspirasyon sa tunguhin, hindi ito, kailanman, matututo sa agham, sa pangkalahatan, kung paano ito makakatulong sa mga tunguhin na pinasimulan nito. Gayunpaman, tanging mga taong may matinding pagnanasang habulin ang katotohanan at pag-unawa ang makakagawa ng agham. Galing sa relihiyon ang pagnanasang ito. Mula rito, maaari ding maniwala sa posibilidad na ang mga regulasyong tama para sa mundong umiiral ay makatuwiran, o sa madaling salita, maiintindihan. Wala akong maisip na siyentipiko na walang taglay na paniniwalang ganon. Mailalarawan ang sitwasyong ito sa isang simpleng imahe: bobo ang agham na walang relihiyon, bulag ang relihiyon na walang agham.{{efn|Orihinal na sipi, isinalin sa wikang Ingles ng artikulo: ''Though religion may be that which determines the goal, it has, nevertheless, learned from science, in the broadest sense, what means will contribute to the attainment of the goals it has set up. But science can only be created by those who are thoroughly imbued with the aspiration toward truth and understanding. This source of feeling, however, springs from the sphere of religion. To this there also belongs the faith in the possibility that the regulations valid for the world of existence are rational, that is, comprehensible to reason. I cannot conceive of a genuine scientist without that profound faith. The situation may be expressed by an image: science without religion is lame, religion without science is blind.''}}}} Ayon sa [[Pambansang Akademiya ng mga Agham]] ng Estados Unidos ukol sa ebolusyon, maaaring maging magkasundo ang mga ebidensiya ng ebolusyon sa [[pananampalataya]]ng panrelihiyon, na pananaw rin ng maraming denominasyon at relihiyon.<ref name="nas">{{cite journal |author= |year=2008 |title=Science, Evolution and Creationism |trans-title=Agham, Ebolusyon, at Kreasyonismo |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |language=en |publisher=National Academy of Sciences |volume=105 |issue=1 |pages=3–4 |doi=10.17226/11876 |isbn=978-0-309-10586-6 |pmc=2224205 |pmid=18178613}}</ref> === Batas === {{Main|Batas at relihiyon}} Isang bagong larangan ang pag-aaral sa relasyon ng [[batas]] at relihiyon. Sentro sa pag-aaral na ito ang [[kalayaan sa relihiyon]] gayundin sa mga epekto ng relihiyon sa mga batas ng isang lugar, lalo na kung pumasok ito sa mga diskurso sa korte o [[Sistemang panghukuman|hudikatura]].<ref>{{Cite book |last=Doe |first=Norman |title=Law and Religion in Europe: A Comparative Introduction |url=https://archive.org/details/lawreligionineur0000doen |date=2011 |language=en |trans-title=Batas at Relihiyon sa Europa: Komparatibong Panimula}}</ref> Mga mga espesyalistang nakatuon sa gampanin ng mga pangunahing relihiyon, partikular na ang Kristiyanismo at Islam sa mga konsepto sa batas tulad ng [[katarungan]] at [[Kapatawaran|pagpapatawad]], [[pagkakapantay-pantay]], at [[disiplina]].<ref>{{Cite book |title=Christianity and Law: An Introduction |url=https://archive.org/details/christianitylawi0000unse |date=2008 |publisher=Cambridge University Press |editor-last=Witte Jr. |editor-first=John |language=en |trans-title=Kristiyanismo at Batas: Panimula |editor-last2=Alexander |editor-first2=Frank S.}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Elizabeth Mayer |first1=Ann |year=1987 |title=Law and Religion in the Muslim Middle East |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-comparative-law_winter-1987_35_1/page/n130 |trans-title=Batas at Relihiyon sa Muslim na Gitnang Silangan |journal=American Journal of Comparative Law |language=en |volume=35 |issue=1 |pages=127–184 |doi=10.2307/840165 |jstor=840165}}</ref> Interes din sa pag-aaral ang [[sekularisasyon]] at ang mga isyu ukol sa kalayaan sa pagpapahayag ng relihiyon, tulad ng pagbawal sa mga [[Hijab|kasuotang pantakip sa ulo]] ng mga kababaihang Muslim sa [[Pransiya]].<ref>{{cite journal |last1=Bennoune |first1=Karima |year=2006 |title=Secularism and human rights: A contextual analysis of headscarves, religious expression, and women's equality under international law |trans-title=Sekularismo at karapatang pantao: Kontekstuwal na pagsusuri sa mga pantakip sa ulo, pamamahayag ng relihiyon, at pagkakapantay-pantay ng kababaihan sa ilalim ng pandaigdigang batas |journal=Columbia Journal of Transnational Law |language=en |volume=45 |page=367}}</ref> === Dayalogo === {{Main|Dayalogong interrelihiyoso}} [[File:Beit_HaTfutzot_20162029-438.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Beit_HaTfutzot_20162029-438.jpg|thumb|Isang paglalarawan sa [[Disputasyon sa Barcelona]] noong 1263.]] Tumutukoy ang [[dayalogong interrehiliyoso]] sa kooperasyon at pag-uusap ng mga miyembro ng iba't ibang relihiyon para sa kapayapaan. Matagal na itong ginawa at sinubukan sa kasaysayan, na may iba't ibang antas ng tagumpay. Isa sa mga pinakaunan halimbawa nito ay ang [[Disputasyon sa Barcelona]], kung saan binigyan ni [[Jaime I ng Aragon]] ang mga Kristiyano at Hudyo ng garantisadong kumpletong [[kalayaan sa pananalita]] ukol sa debate sa pagiging [[mesiyas]] ni [[Hesus]].<ref>{{cite web |title=Disputation of Barcelona |trans-title=Disputasyon sa Barcelona |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0003_0_02023.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150210085554/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0003_0_02023.html |archive-date=2015-02-10 |website=Jewish Virtual Library |language=en}}</ref> Noong 1893, isinagawa ang [[Parlamento ng mga Pandaigdigang Relihiyon]] sa [[World Fair sa Chicago]], na tinitingnan bilang ang pormal na nagpasimula sa mga ganitong klase ng dayalogo.<ref>{{cite web |date=15 June 2012 |title=Charles Bonney and the Idea for a World Parliament of Religions |trans-title=Si Charles Bonney at ang Ideya para sa isang Pandaigdigang Parlamento ng mga Relihiyon |url=http://theinterfaithobserver.org/journal-articles/2012/6/15/charles-bonney-and-the-idea-for-a-world-parliament-of-religi.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926011113/http://theinterfaithobserver.org/journal-articles/2012/6/15/charles-bonney-and-the-idea-for-a-world-parliament-of-religi.html |archive-date=2015-09-26 |language=en}}</ref> === Ekonomiya === {{main|Ekonomika ng relihiyon|Relihiyon at negosyo|Yaman at relihiyon}} [[File:Religion_economy.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Religion_economy.png|thumb|Grap na nagpapakita sa [[Kapantayan ng lakas ng pagbili|PPP]] ng isang bansa sa pagiging relihiyoso nito.]] Ayon sa isang pag-aaral noong 2013, may negatibong korelasyon ang pagkarelihiyoso ng isang bansa sa yaman nito.<ref name="WIN-Gallup">{{cite web |last= |title=Global Index of religion and atheism. |trans-title=Pandaigdigang Indeks ng relihiyon at ateismo |url=https://www.wingia.com/web/files/news/14/file/14.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021065544/https://www.wingia.com/web/files/news/14/file/14.pdf |archive-date=21 October 2013 |access-date= |language=en |format=PDF}}</ref> Ipinagpapalagay naman ng [[Sosyolohiya|sosyologong]] si [[Max Weber]] na mas mayayaman ang mga bansa na [[Protestante]] ay dahil sa [[Etika sa trabaho ng mga Prostestante|etika ng relihiyong ito]],<ref>{{Cite book |last=Weber |first=Max |author-link=Max Weber |title=The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism |date=1904 |language=en |trans-title=Ang Etikang Protestante at ang Espiritu ng Kapitalismo}}</ref> bagamat may mga kontra sa ideyang ito, lalo na ang historyador na si [[Laurence R. Iannaccone]], na nagsabing, "ang katampok-tampok na bahagi ng tisis ng Etikang Protestante ay ang kawalan nito ng kaakibat na empirikal na ebidensiya."<ref name="iannaccone">{{cite journal |last1=Iannaccone |first1=Laurence R. |date=1998 |title=Introduction to the Economics of Religion |trans-title=Panimula sa Ekonomika ng Relihiyon |url=https://www.jstor.org/stable/2564806 |journal=Journal of Economic Literature |language=en |volume=36 |issue=3 |pages=1465–1495 |issn=0022-0515 |jstor=2564806}}</ref> Ayon naman sa isang pag-aaral noong 2015, 55% ng kabuuang yaman ng mundo ay mula sa mga Kristiyano, na sinundan ng mga Muslim (5.8%), Hindu (3.3%), at Hudyo (1.1%). 34.8% ng yaman na ito ay mula sa mga walang relihiyon o mga relihiyon na wala sa nabanggit.<ref>{{cite web |date=14 January 2015 |title=Christians hold largest percentage of global wealth: Report |trans-title=Hawak ng mga Kristiyano ang pinakamalaking bahagdan ng pandaigdigang yaman: Ulat |url=https://www.deccanherald.com/content/453467/christians-hold-largest-percentage-global.html6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614021411/https://www.deccanherald.com/content/453467/christians-hold-largest-percentage-global.html6 |archive-date=14 June 2018 |access-date= |website=Deccan Herald |publisher= |language=en}}</ref> === Kalusugan === {{main|Relihiyon at kalusugan}} Itinuturing na may positibong resulta ang pagkarelihiyoso ng isang tao ayon sa mga pag-aaral. Ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Mayo Clinic]], napag-alaman nila na nakakaalis o nakakapagpababa ng [[depresyon]] at pag-iisip na [[Pagpapatiwakal|magpakamatay]] ang mga taong sumasali sa mga kaganapang panrelihiyon o espirituwal. Kadalasan ay may maayos ang pagtingin nila sa buhay at may positibong kalidad ng pamumuhay.<ref>{{cite journal |last1=Mueller |first1=Paul S. |last2=Plevak |first2=David J. |last3=Rummans |first3=Teresa A. |date=1 December 2001 |title=Religious Involvement, Spirituality, and Medicine: Implications for Clinical Practice |trans-title=Pakikilahok sa Relihiyon, Espirituwalidad, at Medisina: Mga Implikasyon sa Gawaing Pangklinika |url=https://www.mayoclinicproceedings.org/article/S0025-6196(11)62799-7/fulltext |url-status=live |journal=Mayo Clinic Proceedings |language=en |volume=76 |issue=12 |pages=1225–1235 |doi=10.4065/76.12.1225 |pmid=11761504 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210809205018/https://www.mayoclinicproceedings.org/article/S0025-6196%2811%2962799-7/fulltext |archive-date=9 August 2021 |access-date= |doi-access=free}}</ref> Samantala, napag-alaman naman mula sa pagsusuri sa mga datos noong 1998 sa isang pambansang sarbey sa Estados Unidos na, bagamat napapatunayang positibo ang asosasyon ng relihiyon sa maayos na pamumuhay, komplikado ang dinamika nito sa kabuuang pamumuhay ng isang tao. Nagbabala sila kontra sa padalos-dalos na konklusyon ukol sa relasyon ng pagkarelihiyoso at maayos na kalusugan sa iba't-ibang denominasyon o relihiyon at sabihing parehas ang epekto nito sa kalalakihan at kababaihan.<ref>{{cite journal |last1=Maselko |first1=Joanna |last2=Kubzansky |first2=Laura D. |author2-link=Laura Kubzansky |year=2006 |title=Gender differences in religious practices, spiritual experiences and health: Results from the US General Social Survey |url=https://archive.org/details/sim_social-science-medicine_2006-06_62_11/page/n241 |trans-title=Pagkakaiba sa kasarian pagdating sa gawaing panrelihiyon, karanasang espirituwal, at kalusugan: Mga resulta mula sa Pangkalahatang Panlipunang Sarbey ng Estados Unidos |journal=Social Science & Medicine |language=en |volume=62 |issue=11 |pages=2848–2860 |doi=10.1016/j.socscimed.2005.11.008 |pmid=16359765}}</ref> === Karahasan === {{Main|Karahasang panrelihiyon}} [[File:Capturing_Damiate.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Capturing_Damiate.jpg|thumb|Paglalarawan sa pag-atake sa Tore ng Damietta sa [[Ehipto]] sa kasagsagan ng [[Ikalimang Krusada]].]] [[Karahasang panrelihiyon]] ang uri ng [[Karahasan|karahasang]] isinasagawa sa ngalan ng relihiyon.<ref>{{Cite journal |last=Wellman |first=James |author2=Tokuno, Kyoko |year=2004 |title=Is Religious Violence Inevitable? |url=https://archive.org/details/sim_journal-for-the-scientific-study-of-religion_2004-09_43_3/page/n7 |trans-title=Hindi ba Mapipigilan ang Karahasang Panrelihiyon? |journal=Journal for the Scientific Study of Religion |language=en |volume=43 |issue=3 |pages=291 |doi=10.1111/j.1468-5906.2004.00234.x}}</ref> Taglay ng lahat ng mga relihiyon sa mundo ang mga elemento ng [[digmaan]] at karahasan.<ref>{{cite encyclopedia |year=2014 |title=Violence and Religion |encyclopedia=Encyclopedia of Psychology and Religion |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |location=[[Boston]] |last=Jones |first=James W. |editor-last=Leeming |editor-first=David A. |editor-link=David Adams Leeming |edition=2 |pages=1850–1853 |language=en |trans-title=Karahasan at relihiyon |doi=10.1007/978-1-4614-6086-2_849 |isbn=978-1-4614-6087-9}}</ref> Madalas na ginagawa ito ng mga grupo kontra sa isang relihiyon. Mahirap bigyang-kahulugan ang karahasang ito.<ref name="Rowley2">{{cite journal |last1=Rowley |first1=Matthew |date=2015 |title=How Should We Respond to Religious Violence? Fifteen Ways To Critique Our Own Thoughts |trans-title=Paano Dapat Tayo Rumesponde sa Karahasang Panrelihiyon? Labinlimang Paraan para Tuligsain ang Ating mga Kaisipan |url=http://www.klice.co.uk/uploads/Ethics%20in%20Brief/EiB_Rowley_21_2_WEB.pdf |url-status=dead |journal=Ethics in Brief |language=en |volume=21 |issue=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160220155225/http://www.klice.co.uk/uploads/Ethics%20in%20Brief/EiB_Rowley_21_2_WEB.pdf |archive-date=20 February 2016 |access-date=}}</ref> Bihira ang mga relihiyon na aktibong nananawagan na gumawa ng karahasan bilang isang lehitimong paraan. Ilan sa mga kilalang karahasan sa ngalan ng relihiyon ay ang [[Mga Krusada]], [[Inkisisyong Kastila]], at ang [[Terorismong Islamiko|terorismong isinasagawa ng mga pundamentalistang Muslim]] sa modernong panahon. === Kultura === Tinitingnan ng mga akademiko ang kultura at relihiyon bilang konektado sa isa't isa.<ref name="14.1A: The Nature of Religion2">{{cite web |date=15 August 2018 |title=The Nature of Religion |trans-title=Ang Kalikasan ng Relihiyon |url=https://socialsci.libretexts.org/Bookshelves/Sociology/Book%3A_Sociology_(Boundless)/14%3A_Religion/14.01%3A_The_Nature_of_Religion/14.1A%3A_The_Nature_of_Religion#:~:text=For%20example%2C%20the%20Sanskrit%20word,and%20ceremonial%20and%20practical%20traditions.&text=Some%20religions%20place%20an%20emphasis%20on%20belief%20while%20others%20emphasize%20practice. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112070302/https://socialsci.libretexts.org/Bookshelves/Sociology/Book:_Sociology_(Boundless)/14:_Religion/14.01:_The_Nature_of_Religion/14.1A:_The_Nature_of_Religion#:~:text=For%20example%2C%20the%20Sanskrit%20word,and%20ceremonial%20and%20practical%20traditions.&text=Some%20religions%20place%20an%20emphasis%20on%20belief%20while%20others%20emphasize%20practice. |archive-date=12 January 2021 |access-date= |website=Social Sci LibreTexts |language=en}}</ref> Ayon kay Paul Tilch, relihiyon ang "kaluluwa" ng kultura, at nagsabing:<ref>{{Cite book |last=Tilch |first=Paul |title=Theology of Culture |url=https://archive.org/details/theologyofcultur00till |publisher=Oxford University Press |year=1959 |editor-last=Kimball |editor-first=Robert C. |pages=[https://archive.org/details/theologyofcultur00till/page/n53 42] |language=en |trans-title=Teolohiya ng Kultura}}</ref> {{Blockquote|text=Relihiyon bilang pinaka-alalahanin ay ang kahulugan mismo-tagabigay ng sangkap ng kultura, at kultura naman ang totalidad ng mga anyong kung saan ipinapahayag ang mga pangunahing alalahanin ng relihiyon. Sa madaling salita: relihiyon ang sangkap ng kultura, kultura ang anyo ng relihiyon. Tiyak na pinipigilan ng konsiderasyong yon ang pagtatag sa dualismo ng relihiyon at kultura. Ang bawat gawaing panrelihiyon, hindi lamang yung mga nasa organisadong relihiyon, ngunit pati rin ang mga pinakapersonal na paggalaw ng kaluluwa, ay naisasagawa nang kultural.{{efn|Orihinal na sipi: ''Religion as ultimate concern is the meaning-giving substance of culture, and culture is the totality of forms in which the basic concern of religion expresses itself. In abbreviation: religion is the substance of culture, culture is the form of religion. Such a consideration definitely prevents the establishment of a dualism of religion and culture. Every religious act, not only in organized religion, but also in the most intimate movement of the soul, is culturally formed.''}}}} Sang-ayon sa pananaw na ito ang Alemang teologo na si [[Ernst Troeltsch]], na inilarawan ang relihiyon bilang ang "lupa" ng kultura, na masisira kung ilalagak ito sa ibang mga kultura.<ref>{{Citation |last=Sharpe |first=Eric |title=Religion ang Cultures |date=6 Hulyo 1977 |url=https://openjournals.library.sydney.edu.au/index.php/ART/article/download/5496/6167 |trans-title=Relihiyon at mga Kultura |archive-url=https://web.archive.org/web/20200414095017/https://openjournals.library.sydney.edu.au/index.php/ART/article/download/5496/6167 |language=en |format=PDF |archive-date=14 Abril 2020}}</ref> === Politika === {{Main|Relihiyon sa politika}} Malaki ang gampanin ng relihiyon sa politika ng maraming bansa.<ref>{{cite web |title=Religion and Politics|url=https://iep.utm.edu/rel-poli/ |archive-date=18 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118103032/https://iep.utm.edu/rel-poli/ |url-status=live |website=Internet Encyclopedia of Philosophy|lang=en|trans-title=Relihiyon at Politika}}</ref> Halimbawa, sa mga bansa o subdibisyon ng mga bansa na may mayorya ng mga Muslim, ipinpapatupad ang [[sharia]] bukod sa sekular na batas.<ref>{{cite web |title=Sharia Law |url=https://www.mpvusa.org/sharia-law |website=Muslims for Progressive Values |archive-date=11 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111200521/https://www.mpvusa.org/sharia-law |url-status=live|lang=en|trans-title=Batas Sharia}}</ref> May mga bansa rin na may opisyal na relihiyon, kagaya ng Islam sa Iran, Saudi Arabia, at maraming bansa sa Gitnang Silangan. Bukod dito, may matinding epekto rin ang relihiyon sa mga desisyon sa politika kagaya tuwing eleksyon, kung saan may mga ''bloc'' na bumoboto sa isang kandidato dahil sa relihiyon o sa mga isyung dinadala nito na pabor sa paniniwala nila. Ilan sa mga halimbawa nito ay ang [[makakanang Kristiyano sa Estados Unidos]] at sa sama-samang pagboto ng mga tagasunod ng [[Iglesia ni Cristo]] [[Iglesia ni Cristo at eleksyon sa Pilipinas|sa mga ini-endorso ng administrasyon nito]].<ref name="Gannon 1981">{{cite journal |author-last=Gannon |author-first=Thomas M. |date=July–September 1981 |title=The New Christian Right in America as a Social and Political Force |lang=en|trans-title=Ang Bagong Makakanang Kristiyano sa Amerika bilang isang Puwersang Panlipunan at Pampulitika|url=https://www.persee.fr/doc/assr_0335-5985_1981_num_52_1_2226 |journal=[[Archives de sciences sociales des religions]] |location=[[Paris]] |publisher=[[School for Advanced Studies in the Social Sciences|Éditions de l'EHESS]] |volume=26 |issue=52–1 |pages=69–83 |doi=10.3406/assr.1981.2226 |doi-access=free |issn=0335-5985 |jstor=30125411}}</ref><ref name=philstarlife>{{cite news |title=Iglesia Ni Cristo endorsements and how the presidential candidates fared in the past elections|lang=en|trans-title=Mga inendorso ng Iglesia ni Cristo at paano namayagpag ang mga kandidato sa pagkapangulo sa mga nagdaang eleksyon|url=https://philstarlife.com/news-and-views/765308-iglesia-ni-cristo-endorsements-elections-through-the-years |work=Philstar Life |publisher=The Philippine Star |date=4 May 2022}}</ref> Bukod dito, may mga batas o [[panukalang-batas]] na kontrobersiyal dahil taliwas ito sa paniniwala ng isang relihiyon, kagaya ng [[Batas sa Responsableng Pagkamagulang at Kalusugang Reproduktibo ng 2012|batas sa kalusugang reproduktibo]],<ref>{{cite news |last1=Macairan |first1=Evelyn |title=Fight vs RH bill is Catholic Church's biggest challenge|lang=en|trans-title=Laban kontra RH bill ay ang pinakamalaking hamon sa Simbahang Katolika|url=https://www.philstar.com/headlines/2012/12/16/886554/fight-vs-rh-bill-catholic-churchs-biggest-challenge |work=The Philippine Star |date=16 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121230222143/http://www.philstar.com/headlines/2012/12/16/886554/fight-vs-rh-bill-catholic-churchs-biggest-challenge |archive-date=30 December 2012}}</ref> gayundin ang isyu ng [[diborsiyo]],<ref>{{cite news |last1=Santos |first1=Ana |title=The Only Country in the World That Bans Divorce |lang=en|trans-title=Ang Tanging Bansa sa Mundo na Bawal ang Diborsiyo|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2015/06/divorce-philippines-annulment/396449/|work=The Atlantic |date=25 June 2015}}</ref> [[aborsiyon]],<ref>{{Cite journal |last=Racelis |first=Mary |date=2012 |title=Technology and Morality in Women's Lives-and Deaths: The Reproductive Health Debate|lang=en|trans-title=Teknolohiya at Moralidad sa mga Buhay at Kamatayan ng Kababaihan: Ang Debate sa Kalusugang Reproduktibo|url=https://www.jstor.org/stable/43486347 |journal=Philippine Sociological Review |volume=60 |pages=257–290 |jstor=43486347 |issn=0031-7810}}</ref> at [[kasalan ng magkaparehong kasarian]]<ref>{{cite news |last1=Patinio |first1=Ferdinand |title=Prelates laud SC dismissal of plea for same sex marriage |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1079551 |work=Philippine News Agency |date=September 4, 2019|lang=en|trans-title=Ipinagdiwang ng kaparian ang pagbasura ng Korte Suprema sa plea para sa kasalan ng magkaparehong kasarian}}</ref> sa Pilipinas na taliwas sa paniniwala ng [[Simbahang Katolika]]. May malaking impluwensiya ang Simbahang Katolika sa [[politika ng Pilipinas]], kagaya ng gampanin nito sa [[Rebolusyon sa EDSA]] noong 1986, at sa [[EDSA Dos]] noong 2001.<ref name="USAToday-DrugWar">{{Cite news |first= Thomas |last= Maresca |title= Catholic Church dissents on Duterte's drug war|lang=en|trans-title=Kontra ang Simbahang Katolika sa giyera kontra droga ni Duterte|url= https://www.usatoday.com/story/news/world/2017/04/25/duterte-roman-catholic-church-philippines/100461312/ |newspaper= USA Today |pages= 4B |date= April 29, 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.tribune.net.ph/headlines/20080220hed1.html|title=Edsa II a mistake, says CBCP head|lang=en|trans-title=Kamalian ang Edsa II, sabi ng pinuno ng CBCP|author=Ayen Infante|date=February 20, 2008|newspaper=The Daily Tribune|location=Philippines|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423112807/http://www.tribune.net.ph/headlines/20080220hed1.html|archive-date=April 23, 2008}}</ref> == Kritisismo == {{Main|Kritisismo sa relihiyon}} [[File:Marche du 11 Janvier 2015, Paris.jpg|thumb|Protesta kasunod ng [[pamamaril sa Charlie Hebdo|pamamaril sa satirikal na pahayagang ''Charlie Hebdo'']] sa Pransiya noong 2015. Nakasulat sa karatula ang mga katagang ''L'humanité avant la religion'' ({{literal|Tao muna bago relihiyon}}).]] Kritisismo sa relihiyon ang kritisismo sa mga ideya ng mga relihiyon.<ref>{{cite book| last1 = Fitzgerald| first1 = Timothy| year = 2000| title = The Ideology of Religious Studies| lang=en|trans-title=Ang Ideolohiya ng Araling Panrelihiyon| url = https://books.google.com/books?id=R7A1f6Evy84C| location = New York| publisher = Oxford University Press| publication-date = 2003| page = 235| isbn = 978-0195347159}}</ref> May mahaba itong kasaysayan, na nagsimula sa sinaunang Gresya sa pangunguna ni [[Diagoras ng Melos]] at sa [[sinaunang Roma]] tulad ng mga kasulatan ni [[Lucrecio]], partikular na ang ''[[De rerum natura]]'' ({{literal|Ukol sa Kalikasan ng mga Bagay}}). Ayon sa mga kritiko, mapanira ang relihiyon sa parehong indibidwal at sa lipunan. Partikular na tinukoy nina [[Bertrand Russell]] at [[Richard Dawkins]] ang mga karahasang panrelihiyon, pagkontra sa pagbabago sa lipunan, pag-atake sa agham, pagmamaliit sa kababaihan, at pagpapakalat ng [[homophobia]].<ref name="Russell">{{cite web| last=Russell| first=Bertrand| url=http://www.positiveatheism.org/hist/russell2.htm| title=Has Religion Made Useful Contributions to Civilization?|lang=en|trans-title=May Mahalagang Maiambag ba ang Relihiyon sa Sibilisasyon?| url-status=dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20090724090115/http://www.positiveatheism.org/hist/russell2.htm| archive-date=2009-07-24}}</ref> ==Tingnan din== * [[Kosmogoniya]] * [[Kulto]] * [[Pari]] * [[Teokrasya]] * [[Teolohiya]] == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == === Pagsipi === {{reflist}} === Pinagkunan === {{refbegin|30em}} * {{citation |last=Dundas |first=Paul |author-link=Paul Dundas |title=The Jains|trans-title=Mga Jain |url=https://books.google.com/books?id=X8iAAgAAQBAJ |edition=2 |date=2002 |orig-date=1992 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-26605-5 |archive-date=22 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170122135027/https://books.google.com/books?id=X8iAAgAAQBAJ |url-status=live|lang=en}} * {{cite book|last=Durkheim|first=Emile|date=1915|url=https://archive.org/details/elementaryformso00durkrich|title=The Elementary Forms of the Religious Life|trans-title=Ang mga Mababang Anyo ng Buhay Relihiyoso|lang=en|location=London|publisher=George Allen & Unwin}} * {{cite book|last=Geertz|first=Clifford|date=1993|title=The interpretation of cultures|trans-title=Ang interpretasyon sa mga kultura|lang=en|location=London|publisher=Fontana Press|pages=87–125}} * {{cite book|last=James|first=William|date=1902|url=https://archive.org/details/varietiesreligi02jamegoog|title=The Varieties of Religious Experience: A Study in Human Nature|lang=en|trans-title=Ang mga Pagkakaiba ng Karanasang Panrelihiyon: Isang Pag-aaral sa Kalikasan ng Tao|publisher=Longmans, Green, and Co.}} * {{cite journal |last=Massignon |first=Louis |author-link=Louis Massignon |title=Les trois prières d'Abraham, père de tous les croyants|lang=fr|trans-title=Ang tatlong relihiyon ni Abraham, ang ama n lahat ng mga tagasunod|journal=Dieu Vivant |volume=13 |year=1949 |pages=20–23 }} * {{Citation |last=Pals |first=Daniel L. |year=2006 |title=Eight Theories of Religion|lang=en|trans-title=Walong Teorya ng Relihiyon |publisher=Oxford University Press}} * {{cite encyclopedia | first=Robert A | last=Segal | title=Theories of Religion|lang=en|trans-title=Mga Teorya ng Relihiyon| editor-first=John R. | editor-last=Hinnells| encyclopedia=The Routledge Companion to the Study of Religion | year=2005 | publisher=Routledge | pages=49–60}} * {{Citation |last=Stausberg |first=Michael |year=2009 |title=Contemporary Theories of religion |lang=en|trans-title=Mga Kontemporaryong Teorya ng relihiyon|publisher=Routledge}} * {{cite book |last1=Toropov |first1=Brandon |last2=Buckles |first2=Luke |date=2011 |title=Guide to World Religions|lang=en|trans-title=Gabay sa mga Pandaigdigang Relihiyon |publisher=Penguin}} {{refend}} == Link sa labas == '''Mga ensiklopedya''' * {{cite encyclopedia |title=Britannica Encyclopedia of World Religions|trans-title=Ensiklopedya Britannica ng mga Pandaigdigang Relihiyon|lang=en |url={{Google books|id=IDsk47MeksAC|plainurl=y|page=|keywords=|text=}} |editor-surname=Doniger |editor-given=Wendy |editor-link=Wendy Doniger |publisher=[[Encyclopaedia Britannica]] |year=2006 |isbn=978-1593392666}} * {{cite encyclopedia|year=1987 |editor-surname=Eliade |editor-given=Mircea |editor-link=Mircea Eliade |title=The Encyclopedia of Religion|trans-title=Ang Ensiklopedya ng Relihiyon|lang=en|place=New York |publisher=MacMillan |volume=1–16 |isbn=0029094801}} * {{cite encyclopedia |editor-surname=Juergensmeyer |editor-given=Mark |editor-link=Mark Juergensmeyer |editor-surname2=Roof |editor-given2=Wade Clark |year=2012 |title=Encyclopedia of Global Religion|trans-title=Ensiklopedya ng Pandaigdigang Relihiyon|lang=en|url={{Google books|id=B105DQAAQBAJ|plainurl=y|page=|keywords=|text=}} |place=Los Angeles, Estados Unidos |publisher=SAGE Publishing |volume=1 |isbn=978-0-7619-2729-7}} * {{cite encyclopedia|year=2010 |editor-surname1=Melton |editor-given1=J. Gordon |editor-surname2=Baumann |editor-given2=Martin |editor-link1=J. Gordon Melton |title=Religions of the world: a comprehensive encyclopedia of beliefs and practices|lang=en|trans-title=Mga relihiyon ng mundo: isang komprehensibong ensiklopedya ng mga paniniwala at gawi |edition=2 |publisher=ABC-Clio |volume=1–6 |url={{Google books|id=v2yiyLLOj88C|plainurl=y|page=|keywords=|text=}} |isbn=978-1-59884-203-6}} * {{cite encyclopedia |year=2004 |editor1=Walter, Mariko Namba |editor2=Neumann Fridman |editor3=Eva Jane |title=Shamanism: An Encyclopedia of World Beliefs, Practices, and Culture |trans-title=Shamanismo: Isang Ensiklopedya ng mga Pandaigdigang Paniniwala, Gawi, at Kultura|lang=en|publisher=ABC-Clio |volume=1 |isbn=9781576076453}} '''Mga artikulo''' * {{cite journal|last=Barzilai|first=Gad|year=2007|title=Law and Religion|url=https://archive.org/details/lawreligion0000unse_t7e8|trans-title=Batas at Relihiyon|lang=en|journal=The International Library of Essays in Law and Society|publisher=Ashgate|isbn=978-0-7546-2494-3}} * {{cite book|chapter=Sermon 48: The Necessity of Religion|trans-chapter=Sermon 48: Ang Pangangailangan sa Relihiyon|title=Sermons from the Latins|lang=en|trans-title=Mga Sermon mula sa mga Latin|year=1902|publisher=Benziger Brothers |first=Robert |last=Bellarmine|author-link=Robert Bellarmine}} * {{cite journal|last=Inglehart|first=Ronald F.|title=Giving Up on God: The Global Decline of Religion|trans-title=Pagtakwil sa Diyos: Ang Pandaigdigang Pagbaba ng Relihiyon|lang=en|journal=[[Foreign Affairs]]|volume=99|issue= 5|year=2020|pp=110–118}} * {{cite book |last1=James |first1=Paul |last2=Mandaville |first2=Peter |year=2010 |name-list-style=amp |title=Globalization and Culture|trans-title=Globalisasyon at Kultura|volume=2|location=London |url=https://www.academia.edu/4416072 |publisher=Sage Publishing|lang=en}} * {{cite book|last=Lang|first=Andrew|year=1909|url=https://archive.org/details/makingofreligion00languoft/|title=The Making of Religion|trans-title=Ang Paggawa sa Relihiyon|edition=3|publisher=Longmans, Green, and Co.|lang=en}} * {{cite journal|last=Marx|first=Karl|author-link=Karl Marx|year=1844|title=Introduction to A Contribution to the Critique of Hegel's Philosophy of Right|trans-title=Panimula sa Kontribusyon sa Kritik sa Pilosopiya ng Kanan ni Hegel|lang=de|journal=Deutsch-Französische Jahrbücher}} * {{cite book|last=Noss|first=John B.|year=1980|title=Man's Religions|url=https://archive.org/details/mansreligions00john|trans-title=Mga Relihiyon ng Tao|edition=6|place=New York|publisher=Macmillan|orig-year=1949|isbn=978-0-02-388430-6|oclc=4665144|lang=en}} {{Commons category|Religion}} {{Library resources box|onlinebooks=yes}} * {{Sep entry|concept-religion|The Concept of Religion|Kevin Schilbrack}} * [https://web.archive.org/web/20160110065737/https://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/us/religion.htm Estadistika ng relihiyon] mula sa ''UCB Libraries GovPubs'' * [https://web.archive.org/web/20110422093857/https://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html Major Religions of the World Ranked by Number of Adherents] ng Adherents.com (Agosto 2005) * [https://www.iacsr.com/ IACSR – International Association for the Cognitive Science of Religion]{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.as.ua.edu/rel/studyingreligion.html Studying Religion]{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – Panimula sa mga paraan at iskolar ng akademikong pag-aaral sa relihiyon * [https://web.archive.org/web/20120215004018/https://www.law.harvard.edu/students/orgs/hrj/iss16/gunn.shtml The Complexity of Religion and the Definition of "Religion" in International Law] – Artikulo sa ''Harvard Human Rights Journal'' mula sa Pangulo at Fellow ng Kolehiyo ng Harvard (2003) * [https://www.sociologyofreligion.net/ Sociology of Religion] {{Religion topics|state=expanded}} {{Authority control}} [[Kategorya:Relihiyon|*]] [[Kategorya:Mga pangunahing paksa]] p0xkespbhc3mc7byxdzjge2xn1hg86s 0 1163 2204829 2199453 2026-04-24T21:27:31Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204829 wikitext text/x-wiki {{use dmy dates}} <!-- Panatilihin ang tuldik sa unang banggit ng paksa. -->{{multiple image|align=right|perrow=2|total_width=300|direction=horizontal|image1=Students at the Science Battle 2017 in Tartu 1.jpg|image2=Milwaukee Public Museum November 2022 022 (Rainforest--Today's Scientist- In the Museum).jpg|image3=Students and workers wrap new CubeSats in SSPF.jpg|image4=Assistant Pharmacist.jpg|footer=Ilan sa mga gawain na isinasagawa sa mga larangan ng agham}}'''Aghám''' o '''siyénsiyá''' ang [[pamamaraang makaagham|sistematikong]] [[Pananaliksik|pagsasagawa at pagsasaayos]] sa [[kaalaman]] ng [[sangkatauhan]] sa pamamagitan ng mga masusubukang [[Ipotesis|hinuha]] (ipotesis) at [[hula]] (prediksiyon) tungkol sa [[uniberso|sanlibutan]].<ref name="Heilbron2003">{{cite book |last=Heilbron |first=J. L. |author-link=J. L. Heilbron |title=The Oxford Companion to the History of Modern Science |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_s7n3 |publisher=Oxford University Press |year=2003 |isbn=978-0-19-511229-0 |location=New York |pages=vii–x |language=en |trans-title=Ang Pantulong Oxford ukol sa Kasaysayan ng Modernong Agham |chapter=Preface |trans-chapter=Panimula |quote= |display-authors=etal}}</ref> Sa kasalukuyang panahon, madalas na hinahati ito sa dalawa o tatlong sangay:<ref name="Cohen2021">{{cite book |last=Cohen |first=Eliel |url=https://www.routledge.com/The-University-and-its-Boundaries-Thriving-or-Surviving-in-the-21st-Century/Cohen/p/book/9780367562984 |title=The University and its Boundaries: Thriving or Surviving in the 21st Century |publisher=Routledge |year=2021 |isbn=978-0-367-56298-4 |location=New York |pages=14–41 |language=en |trans-title=Ang Pamantasan at ang Hangganan nito: Lumalago o Nanghihina sa Ika-21 Siglo |chapter=The boundary lens: theorising academic activity |trans-chapter=Ang lente ng hangganan: pagteorisa sa akademikong gawain |access-date=}}</ref> ang mga [[likas na agham]] tulad ng [[pisika]], [[kimika]], at [[biolohiya]], na pinag-aaralan ang [[pisikal na mundo]], at mga [[agham pang-ugali]] tulad ng [[ekonomika]], [[sikolohiya]], at [[sosyolohiya]], na nakatuon naman sa mga [[indibidwal]] at [[lipunan]].<ref name="Colander2019">{{cite book |last1=Colander |first1=David C. |title=Social Science: An Introduction to the Study of Society |last2=Hunt |first2=Elgin F. |publisher=Routledge |year=2019 |edition=17 |location=New York |pages=1–22 |language=en |trans-title=Agham Panlipunan: Panimula sa Pag-aaral sa Lipunan |chapter=Social science and its methods |trans-chapter=Agham panlipunan at ang mga kaparaanan nito}}</ref> Kinokonsidera din bilang ikatlong pangunahing sangay ang mga [[pormal na agham]] tulad ng [[matematika]], [[lohika]], at [[teoretikal na agham pangkompyuter]], na nakatuon naman sa mga [[sistemang pormal]] na pinamamahalaan ng mga [[aksoma]] at tuntunin;<ref name="Löwe2002">{{cite journal |last=Löwe |first=Benedikt |author-link=Benedikt Löwe |year=2002 |title=The formal sciences: their scope, their foundations, and their unity |trans-title=Mga pormal na agham: kanilang saklaw, pundasyon, at pagkakaisa |journal=Synthese |language=en |volume=133 |issue=1/2 |pages=5–11 |doi=10.1023/A:1020887832028 |issn=0039-7857 |s2cid=9272212}}</ref> gayunpaman, hindi ito kinokonsidera bilang sangay ng ilang akademiko dahil sa paggamit nito ng [[deduktibong pagdadahilan]] imbes ng [[pamamaraang makaagham]] o mga [[empirikal na ebidensiya]].<ref>{{cite book |last1=Nickles |first1=Thomas |title=Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem |publisher=The University of Chicago Press |year=2013 |page=104 |language=en |trans-title=Ang Pilosopiya ng Seudosiyensiya: Muling Pagkonsidera sa Problema ng Demarkasyon |chapter=The Problem of Demarcation |trans-chapter=Ang Problema ng Demarkasyon}}</ref> Samantala, mga [[nalalapat na agham]] naman ang tawag sa mga agham na gumagamit aa kaalaman ng ibang bahagi ng agham para sa praktikal na mga bagay tulad ng [[inhinyeriya]] at [[medisina]].<ref name="Bunge1966">{{Cite book |last=Bunge |first=M. |title=Contributions to a Philosophy of Technology |publisher=Springer |year=1966 |isbn=978-94-010-2184-5 |editor-last=Rapp |editor-first=F. |location=Dordrecht |pages=19–39 |language=en |trans-title=Mga Ambag sa Pilosopiya ng Teknolohiya |chapter=Technology as Applied Science |trans-chapter=Teknolohiya bilang Nalalapat na Agham |doi=10.1007/978-94-010-2182-1_2 |s2cid=110332727}}</ref> Mahaba ang [[kasaysayan ng agham]], na nagsimula ayon sa kasalukuyang arkeolohiya sa [[sinaunang Ehipto]] at [[Mesopotamia]] noong [[Panahong Bronse]] tinatayang {{BCE|3000|link=yes}}. Malaki ang impluwensiya ng kanilang mga ambag sa [[astronomiya]], matematika, at medisina sa [[likas na pilosopiya]] ng [[Sinaunang Gresya|mga Griyego]], na sumubok na maipaliwanag ang mga pangyayari sa [[kalikasan]], habang nadebelop naman sa [[India]] ang [[Hindu-Arabong sistema ng pagbilang]].<ref name="Grant20072">{{cite book |last=Grant |first=Edward |title=A History of Natural Philosophy: From the Ancient World to the Nineteenth Century |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=978-0-521-68957-1 |location=New York |pages=1–26 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Likas na Pilosopiya: Mula sa Sinaunang Mundo hanggang sa Ika-19 na Siglo |chapter=Ancient Egypt to Plato |trans-chapter=Sinaunang Ehipto hanggang kay Plato |chapter-url=https://archive.org/details/historynaturalph00gran/page/n16 |chapter-url-access=limited}}</ref><ref name="Lindberg20072">{{Cite book |last=Lindberg |first=David C. |title=The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context |url=https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5 |publisher=University of Chicago Press |year=2007 |isbn=978-0226482057 |edition=2 |language=en |trans-title=Ang simula ng Kanluraning agham: ang maagham na tradisyon ng Europa sa kontekstong pampilosopiya, panrelihiyon, at pang-institusyon}}</ref> Bumagal ang [[pananaliksik]] sa agham sa [[Pagbagsak ng Imperyong Romano|pagbagsak]] ang [[Imperyong Romano]] na nagpatuloy hanggang sa [[Gitnang Kapanahunan]], bagamat nakabawi naman ito pagsapit ng [[Renasimiyento ng ika-12 siglo]]. Marami sa mga manuskritong naisulat ng mga Griyego na nawala sa [[Kanlurang Europa]] ang naipreserba ng mga Muslim na iskolar noong [[Ginintuang Panahon ng Islam]],<ref name="Lindberg20072" /> gayundin ng mga Bizantinong Griyego na nagpreserba sa mga ito mula sa [[Silangang Imperyong Romano|Imperyong Bizantino]] papunta sa mga bansa sa Kanlurang Europa na nagpasimula sa [[Renasimiyento]]. Sa panahong ito nagsimula ang paggamit sa pamamaraang makaagham, na resulta ng muling pagtaas ng interes sa likas na pilosopiya, at kalauna'y humantong sa [[Rebolusyong Makaagham]] noong ika-16 na siglo.<ref name="Lindberg20072" /> Pagsapit naman ng ika-18 siglo, nagsimulang maging isang propesyon ang pag-aaral sa mga agham, kasabay ng paglitaw ng mga institusyon at ng pagiging pormal ng mga pag-aaral.<ref>{{cite book |title=From Natural Philosophy to the Sciences: Writing the History of Nineteenth-Century Science |publisher=University of Chicago Press |year=2003 |isbn=978-0-226-08928-7 |editor1-last=Cahan |editor1-first=David |language=en |trans-title=Mula Likas na Pilosopiya papuntang Agham: Pagsusulat sa Kasaysayan ng Agham noong Ika-19 na Siglo}}</ref> Sa kasalukuyan, nabubuo ang mga bagong kaalaman sa agham mula sa mga [[siyentipiko]] na may nilulutas na problema.<ref>{{cite book |last=Marder |first=Michael P. |url=https://www.cambridge.org/core/books/research-methods-for-science/1C04E5D747781B68C52A79EE86BF584B |title=Research Methods for Science |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |isbn=978-0-521-14584-8 |location=New York |pages=1–17 |language=en |trans-title=Mga Paraan sa Pananaliksik sa Agham |chapter=Curiosity and research |trans-chapter=Kuryosidad at pananaliksik |access-date=5 May 2021}}</ref> Kalimitan na isinasagawa ang pananaliksik ngayon sa mga malalaking grupo ng mga siyentipiko sa ilalim ng mga [[akademikong institusyon]], ahensiya ng gobyerno, at ng mga pribadong kumpanya. Ang kanilang mga gawa ang nagsisilbing basehan sa paggawa sa mga [[polisiya sa agham]] ng mga bansa. == Etimolohiya == Nagmula ang salitang ''agham'' sa salitang [[Sanskrit]] na ''{{lang|sa|āgama}}'' ({{Langx|sa|आगम|translit=}}), na nangangahulugang "pag-aaral", "tradisyong pinagpasa-pasahan", o "pinagmulan".<ref>{{Cite web|url=https://sanskritdictionary.com/?iencoding=iast&q=%C4%81gama%22&lang=sans&action=Search|title=āgama|access-date=27 Marso 2025|website=Sanskrit Dictionary|language=en}}</ref> Tulad ng [[wikang Tagalog]], maraming salita sa ibang mga wika ng Pilipinas na nagmula dito ang nakarating sa kani-kanilang wika bilang ''agama'', na nangangahulugang "[[relihiyon]]" naman sa mga wika tulad ng [[wikang Maranao|Maranao]], [[wikang Tausug|Tausug]], at [[wikang Maguindanao|Maguindanao]]. Hindi malinaw kung paano narating ang modernong kahulugan ng naturang salitang ito sa wikang Tagalog, lalo na't iba ito sa kahulugan ng mga karatig-wika nito. Gayunpaman, malinaw na may lumang kahulugan ang salitang ito bilang isang [[pandiwa]] na nangangahulugang "pag-alam sa tunay na [[katauhan]]" ayon sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1613).<ref>{{Cite book |last=Noceda |first=Juan José de |url=https://archive.org/details/vocabulariodelal00noce/page/n37/mode/2up?view=theater |title=Vocabulario de la lengua Tagala, trabaxado por varios sugetos doctos, y graves, y ultimamente añadido, corregido y coordinado |date= |publisher=Imprenta de la Compañia de Iesus |others=John Carter Brown Library |year=1754 |location=Maynila |pages=38 |language=es |trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog, ginawa ng mga aral at seryosong nag-aaral, na kamakailang dinagdag, tinama, at isinaayos}}</ref> Bagamat di na ginagamit sa ganitong kahulugan, makikita ito sa mga salitang ''agam'' at ''agam-agam'', parehong nangangahulugang "kutob" o "pagduda". Samantala, nagmula naman ang salitang ''siyensiya'' sa [[salitang Kastila]] na ''{{lang|es|ciencia}}'', na nagmula naman sa [[lumang Wikang Kastila]] na ''{{lang|osp|çiençia}}''. Parehong nagmula ang salitang ito gayundin ng mga kaugnay na salita nito sa ibang mga [[wikang Romanse]] sa [[salitang Latin]] na ''{{lang|la|scientia}}'', ang anyong basal (sa pamamagitan ng hulaping ''-ia'') ng {{lang|la|sciēns}} ("alam, eksperto"), ang aktibong pangkasalukuyang partisipiyo ng {{lang|la|sciō}} ("kaya (gawin), pag-unawa, alam"). Ayon sa [[dalubwika]]ng si [[Michiel de Vaan]], maaaring nagmula ito sa isang salita sa [[protowikang Italiko]] na {{lang|ine-x-proto|skije-}} o {{lang|ine-x-proto|*skijo-}} ("alam"), na maaari namang nagmula sa salitang {{lang|ine-x-proto|*skh1-ie}}, {{lang|ine-x-proto|*skh1-io}} ("maghiwa") sa [[protowikang Indo-Europeo]]. Ayon naman sa ''[[Lexikon der indogermanischen Verben]]'', isang diksiyonaryong pang-[[etimolohiya]] sa naturang [[protowika]], maaaring nagmula ang salitang ito bilang isang [[pagbabaligtad]] (''back-formation'') ng salitang Latin na {{lang|la|nescīre}} ("hindi alam"), na nagmula naman sa {{lang|ine-x-proto|*sekH}}, na na nagmula sa {{lang|ine-x-proto|*skh2-}} (mula {{lang|ine-x-proto|*sḱʰeh2(i)-}}), na may kahulugan din na "maghiwa" o "maghati".<ref>{{Cite encyclopedia |year=2008 |title=sciō |encyclopedia=Etymological Dictionary of Latin and the other Italic Languages |url=https://archive.org/details/m-de-vaan-2008-etymological-dictionary-of-latin-and-the-other-italic-languages/page/544/ |last=Vaan |first=Michiel de |author-link=Michiel de Vaan |series=[[Indo-European Etymological Dictionary]] |pages=545 |language=en |trans-title= |isbn=978-90-04-16797-1}}</ref> == Kasaysayan == {{Main|Kasaysayan ng agham}} === Maagang kasaysayan === {{Main|Agham sa sinaunang mundo}} [[File:Plimpton_322.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Plimpton_322.jpg|alt=Clay tablet with markings, three columns for numbers and one for ordinals|thumb|Ang [[tabletang Plimpton 322]] na ginawa sa [[Babilonya]] at nagpapakita sa mga [[Tatluhan ni Pitagoras|tatluhan ni Pitagoras.]]]] Walang pinagmulan ang agham. Hiwa-hiwalay itong nadebelop sa iba't-ibang panig ng mundo, bagamat kaunti lang ang alam ukol rito sa kasalukuyan.<ref>{{Citation |last=Carruthers |first=Peter |title=The roots of scientific reasoning: infancy, modularity and the art of tracking |date=2 May 2002 |work=The Cognitive Basis of Science |pages=73–96 |editor-last=Carruthers |editor-first=Peter |trans-title=Ang pinagmulan ng maagham na pagdadahilan: simulain, modularidad, at ang sining ng pagsisiyasat |publisher=Cambridge University Press |language=en |doi=10.1017/cbo9780511613517.005 |isbn=978-0-521-81229-0 |editor2-last=Stich |editor2-first=Stephen |editor3-last=Siegal |editor3-first=Michael}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Lombard |first1=Marlize |last2=Gärdenfors |first2=Peter |year=2017 |title=Tracking the Evolution of Causal Cognition in Humans |trans-title=Pagtunton sa Ebolusyon ng Pag-iisip ng Dahilan sa mga Tao |journal=Journal of Anthropological Sciences |language=en |volume=95 |issue=95 |pages=219–234 |doi=10.4436/JASS.95006 |issn=1827-4765 |pmid=28489015}}</ref> Gayunpaman, halos sigurado ang mga iskolar na malaki ang naging gampanin ng [[Kababaihan sa agham|kababaihan sa maagang kasaysayan ng agham]],<ref>{{cite book |last1=Graeber |first1=David |author-link1=David Graeber |title=The Dawn of Everything |title-link=The Dawn of Everything |last2=Wengrow |first2=David |author-link2=David Wengrow |year=2021 |page=[https://archive.org/details/dawnofeverything0000grae/page/n263 248] |language=en |trans-title=Ang Simula ng Lahat}}</ref> bukod sa mga ritwal ng kani-kanilang mga [[rehiliyon]]. Ginagamit ng ilang iskolar ang katagang "[[proto-agham]]" upang ilarawan ang estado ng agham bago ang modernong konsepto nito,<ref>{{cite book |last=Tuomela |first=Raimo |title=Rational Changes in Science |publisher=Springer |year=1987 |isbn=978-94-010-8181-8 |editor-last1=Pitt |editor-first1=J. C. |series=Boston Studies in the Philosophy of Science |volume=98 |location=Dordrecht, [[Olanda]] |pages=83–101 |language=en |trans-title=Mga Pagbabagong Rasyonal sa Agham |chapter=Science, Protoscience, and Pseudoscience |trans-chapter=Agham, Proto-agham, at Seudosiyensiya |doi=10.1007/978-94-009-3779-6_4 |editor-last2=Pera |editor-first2=M.}}</ref> bagamat hindi lahat ng mga iskolar ay sang-ayon sa katagang ito.<ref>{{cite encyclopedia |year=2011 |title=Science for the West, Myth for the Rest? |encyclopedia=The Postcolonial Science and Technology Studies Reader |publisher=Duke University Press |location=Durham, [[Hilagang Karolina]], [[Estados Unidos]] |last=Scott |first=Colin |editor-last=Harding |editor-first=Sandra |pages=175–197 |language=en |trans-title=Agham sa Kanluran, Mito sa Iba? |doi=10.2307/j.ctv11g96cc.16 |isbn=978-0-8223-4936-5 |jstor=j.ctv11g96cc.16 |chapter=The Case of James Bay Cree Knowledge Construction |trans-chapter=Ang Kaso ng Paggawa ng Kaalaman ng mga James Bay Cree}}</ref> Matapos lumitaw ang mga pinakaunang sistema ng pagsulat sa iab't ibang panig ng mundo noong [[Panahong Bronse]], partikular na sa [[sinaunang Ehipto]] at [[Mesopotamia]], naging malinaw sa mga iskolar ang pagkakaroon ng mga panimulang pag-aaral ng mga sinaunang sibilisasyon sa agham.<ref name="McIntosh2005">{{cite book |last1=McIntosh |first1=Jane R. |author-link=Jane McIntosh |url=https://books.google.com/books?id=9veK7E2JwkUC&q=science+in+ancient+Mesopotamia |title=Ancient Mesopotamia: New Perspectives |publisher=ABC-CLIO |year=2005 |isbn=978-1-57607-966-9 |location=Santa Barbara, [[California]], [[Estados Unidos]] |pages=273–276 |language=en |trans-title=Sinaunang Mesopotamia: Mga Bagong Pananaw |access-date=}}</ref> Karamihan sa mga ito ay ginawa sa kadahilanang praktikal, tulad ng [[medisina]], [[kalendaryo]], at [[heometriya]], bagamat may mga larangan din silang pinag-aralan dahil sa mga kadahilanang [[banal]] o [[Sobrenatural|supernatural]], kagaya ng [[astronomiya]].<ref name="McIntosh2005" /><ref>{{Cite journal |last=Aaboe |first=Asger |author-link=Asger Aaboe |date=2 May 1974 |title=Scientific Astronomy in Antiquity |trans-title=Maagham na Astronomiya sa Sinaunang Panahon |journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society]] |language=en |volume=276 |issue=1257 |pages=21–42 |bibcode=1974RSPTA.276...21A |doi=10.1098/rsta.1974.0007 |jstor=74272 |s2cid=122508567}}</ref> === Panahong klasikal === {{Main|Agham noong panahong klasikal}} [[Talaksan:"The School of Athens" by Raffaello Sanzio da Urbino.jpg|thumb|Ang ''[[Paaralan ng Atenas]]'' (1509-11), ipininta ni [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]], at nagpapakita sa mga mahahalagang siyentipiko, pilosopo, at matematiko ng [[sinaunang Gresya]].]] Noong panahong klasikal sa Europa, tipikal na mga mayayamang kalalakihan lang ang nakakapagdaos ng kani-kanilang imbestigasyon sa kalikasan, madalas dahil sa kagustuhang maipaliwanag ang mga pangyayari sa paligid nila.<ref name=":0">{{cite book |last1=Lehoux |first1=Daryn |title=Wrestling with Nature: From Omens to Science |publisher=University of Chicago Press |year=2011 |isbn=978-0-226-31783-0 |editor1-last=Shank |editor1-first=Michael |page=39 |language=en |trans-title=Pagbubuno sa Kalikasan: Mula Pamahiin papuntang Agham |chapter=Natural Knowledge in the Classical World |trans-chapter=Likas na Kaalaman sa Klasikal na Mundo |editor2-last=Numbers |editor2-first=Ronald |editor3-last=Harrison |editor3-first=Peter}}</ref> Halimbawa, inilarawan ng mga pilosopong namuhay sa [[sinaunang Gresya]] bago ang panahon ni [[Sokrates]] ang mga pangyayari sa [[kalikasan]] bilang mga natural na paraan na idinisenyo ng [[Mitolohiyang Griyego|mga diyos]].<ref>{{Cite book |last1=Strauss |first1=Leo |url=https://books.google.com/books?id=cpx2j0TumyIC |title=An Introduction to Political Philosophy: Ten Essays by Leo Strauss |last2=Gildin |first2=Hilail |publisher=[[Wayne State University Press]] |year=1989 |isbn=978-0814319024 |page=209 |language=en |trans-title=Panimula sa Pilosopiyang Pampolitika: Sampung Sanaysay ni Leo Strauss |chapter=Progress or Return? The Contemporary Crisis in Western Education |trans-chapter=Progreso o Pagbalik? Ang Kontemporaryong Krisis sa Edukasyon ng Kanluran |access-date=}}</ref> Samantala, ipinaliwanag naman ng mga pilosopong tagasunod ni [[Thales|Tales ng Miletus]] ang mga pangyayaring ito nang walang bahid ng supernatural.<ref>{{cite book |last1=O'Grady |first1=Patricia F. |author-link=Patricia O'Grady |url=https://books.google.com/books?id=ZTUlDwAAQBAJ&q=Thales+of+Miletus+first+scientist&pg=PA245 |title=Thales of Miletus: The Beginnings of Western Science and Philosophy |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-0-7546-0533-1 |location=[[New York]] |page=245 |language=en |trans-title=Tales ng Miletus: Mga Simulain ng Agham at Pilosopiya ng Kanluran |access-date=}}</ref> Dinebelop naman ng mga tagasunod ni [[Pitagoras]] ang isang [[Pitagorasismo|mala-relihiyong sistema ng pilosopiya]] na sumesentro sa mga bilang.<ref name="Burkert1972">{{cite book |last=Burkert |first=Walter |author-link=Walter Burkert |url=https://books.google.com/books?id=0qqp4Vk1zG0C&q=Pythagoreanism |title=Lore and Science in Ancient Pythagoreanism |date=1 June 1972 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-53918-1 |location=Cambridge, [[Massachusetts]], [[Estados Unidos]] |language=en |trans-title=Alamat at Agham sa Sinaunang Pitagorasismo}}</ref> Ang simulain ng ideya ng [[atomo]] bilang ang pinakamaliit na yunit ng realidad ay nagsimula naman sa mga ideya ng [[atomismo]] nina [[Democritus|Demokritus]] at [[Epikuro]].<ref>{{Cite book |last1=Pullman |first1=Bernard |url=https://books.google.com/books?id=IQs5hur-BpgC&q=Leucippus+Democritus+atom&pg=PA56 |title=The Atom in the History of Human Thought |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=978-0-19-515040-7 |pages=31–33 |language=en |trans-title=Ang Atomo sa Kasaysayan ng Kaisipan ng Tao |bibcode= |access-date=}}</ref> Nagpokus naman si [[Hippocrates|Hipokrates]] sa pormal na pag-aaral sa medisina; dahil rito, siya ngayon ang itinuturing na "ama ng medisina".<ref>{{cite book |last1=Leff |first1=Samuel |url=https://books.google.com/books?id=HjNrAAAAMAAJ |title=From Witchcraft to World Health |last2=Leff |first2=Vera |publisher=Macmillan |year=1956 |location=[[London]] |language=en |trans-title=Mula Kulam hanggang sa Pandaigdigang Kalusugan |access-date=}}</ref> Pinasimulan ni Sokrates ang imbestigasyon sa mga bagay-bagay sa pamamagitan ng unti-unting pagtanggal sa mga posibleng paliwanag patungkol sa isang bagay dahil sa [[kontradiksiyon]], hanggang sa maabot ang isang [[konklusyon]] na walang kontradiksiyon. Ang paraan na ito, na tinatawag na ngayon bilang ang [[paraang Sokratiko]], ay unang inilarawan ng kanyang estudyante na si [[Platon]] sa mga dayalogong isinulat nito.<ref>{{cite web |title=Plato, Apology |trans-title=Platon, Apolohiya |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0170%3Atext%3DApol.%3Apage%3D17 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129145253/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0170%3Atext%3DApol.%3Apage%3D17 |archive-date=29 January 2018 |access-date= |page=17 |language=en}}</ref> Noong {{BKP|ika-4 na siglo|link=yes}}, dinebelop ni [[Aristoteles]] ang isang sistematikong programa sa [[teleolohiya]].<ref>{{cite book |author1=[[Aristoteles]] |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0054%3Abekker%20page%3D1139b |title=Nicomachean Ethics |edition= |at=1139b |language=en |trans-title=Etikang Nikomakeno |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20120317140402/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc= |archive-date=17 March 2012 |url-status=live}}</ref> Iminungkahi naman ni [[Aristarco]] ang isang modelo ng kalangitan kung saan ang [[Araw (astronomiya)|Araw]] ang nasa sentro ([[heliosentrismo]]).<ref name="McClellan2015">{{cite book |last1=McClellan |first1=James E. III |url=https://books.google.com/books?id=ah1ECwAAQBAJ&q=Aristarchus+heliocentrism&pg=PA99 |title=Science and Technology in World History: An Introduction |last2=Dorn |first2=Harold |publisher=Johns Hopkins University Press |year=2015 |isbn=978-1-4214-1776-9 |location=Baltimore |pages=99–100 |access-date=20 October 2020}}</ref> Gayunpaman, hindi ito nakakuha ng laganap na suporta dahil pinaniwalaan noon na labag ito sa mga batas ng pisika,<ref name="McClellan20152">{{cite book |last1=McClellan |first1=James E. III |url=https://books.google.com/books?id=ah1ECwAAQBAJ&q=Aristarchus+heliocentrism&pg=PA99 |title=Science and Technology in World History: An Introduction |last2=Dorn |first2=Harold |publisher=Johns Hopkins University Press |year=2015 |isbn=978-1-4214-1776-9 |location=[[Baltimore]] |pages=99–100 |language=en |trans-title=Agham at Teknolohiya sa Kasaysayan ng Mundo: Panimula |access-date=}}</ref> at mas tinanggap ang mungkahi ni [[Ptolomeo]] na modelo kung saan nasa sentro ang [[Daigdig]] ([[heosentrismo]]), na una niyang inilarawan sa kanyang aklat na ''[[Almagest]]''; ito ang nanaig na modelo ng sansinukob hanggang sa [[Renasimiyento]].<ref>{{Cite book |last=Grasshoff |first=Gerd |title=The History of Ptolemy's Star Catalogue |publisher=Springer |year=1990 |isbn=978-1-4612-8788-9 |series=Studies in the History of Mathematics and Physical Sciences |volume=14 |location=[[New York]] |language=en |trans-title=Ang Kasaysayan ng Katalogo ng mga Bituin ni Ptolomeo |doi=10.1007/978-1-4612-4468-4}}</ref> Samantala, malaki naman ang ambag ng matematikong si [[Arkimedes|Arkimedes ng Syracuse]], kabilang na sa [[paglutang]] ng mga bagay sa tubig. Isinulat naman ng Romanong si [[Matandang Plinio]] ang aklat na ''[[Likas na Kasaysayan (Plinio)|Likas na Kasaysayan]]''.<ref>{{cite book |last1=Lawson |first1=Russell M. |url=https://books.google.com/books?id=1AY1ALzh9V0C&q=Pliny+the+Elder+encyclopedia&pg=PA190 |title=Science in the Ancient World: An Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |year=2004 |isbn=978-1-85109-539-1 |location=Santa Barbara, [[California]], [[Estados Unidos]] |pages=190–191 |language=en |trans-title=Agham sa Sinaunang Mundo: Ensiklopedya |access-date=}}</ref> === Gitnang Kapanahunan === [[Talaksan:Maqamat hariri.jpg|thumb|Ang [[Tahanan ng Karunungan]] sa [[Baghdad]], itinuturing na isa sa mga sentro ng kaalaman ng panahong ito. Nasira ito noong kasagsagan ng mga [[Pagkubkob sa Baghdad (1258)|pag-atake]] ng [[Imperyong Monggol|mga Mongol]] sa lungsod noong 1258.]] Naging mabagal ang pag-usad ng agham sa Europa pagsapit ng [[Gitnang Kapanahunan]] mula noong [[Pagbagsak ng Imperyong Romano|bumagsak ang Imperyong Romano]].<ref name="Lindberg20072" /> Gayunpaman, nagawang mapreserba ng ilang mga iskolar tulad ni [[Isidro ng Sevilla]] ang malaking bahagdan ng kaalaman noong panahong yon sa pamamagitan ng mano-manong pagkopya sa mga natitirang panitikan at pagtipon nito sa mga bolyum tulad ng 20 bolyum ng ''[[Etymologiae]]''.<ref>{{cite book |last1=Grant |first1=Edward |url=https://books.google.com/books?id=YyvmEyX6rZgC |title=The Foundations of Modern Science in the Middle Ages: Their Religious, Institutional and Intellectual Contexts |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=978-0-521-56762-6 |series=Cambridge Studies in the History of Science |pages=7–17 |language=en |trans-title=Ang mga Pundasyon ng Modernong Agham sa Gitnang Kapanahunan: Kanilang mga Kontekstong Panrelihiyon, Pang-institusyon, at Intelektuwal |access-date=}}</ref> Sa kabilang banda naman, ang relatibong katatagan ng [[Silangang Imperyong Romano|Imperyong Bisantino]] noong panahong ito ang naging dahilan upang patuloy na magsagawa ng agham ang mga iskolar nito. Halimbawa, bagamat laganap ang mga [[Aristotelismo|ideya]] ni [[Aristoteles]] sa Europa kagaya ng heosentrismo at pisika, may mga ilang kritiko nito sa panahong ito tulad ni [[Juan Filopono]], na nagpakilala sa [[teorya ng impetus]], isang sinaunang teorya na sumubok ipaliwanag kung paano [[Mosyon|gumagalaw]] ang mga bagay. Ginamit ang kanyang kritisismo ng mga sumunod na iskolar hanggang sa pagsapit ng [[Renasimiyento]], nang ginamit ito ni [[Galileo Galilei]].<ref name="Lindberg20072" /> Madalas gamitin ang mga ideya ni Aristoteles sa pagpapaliwanag sa mga pangyayari sa paligid. Sentro sa mga ideya niya ang [[apat na sanhi]]: materyal, pormal, paggalaw, at huling sanhi.<ref>{{Cite encyclopedia |year=2019 |title=Aristotle on Causality |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2019/entries/aristotle-causality/#FouCau |access-date= |last=Falcon |first=Andrea |editor-last=Zalta |editor-first=Edward |edition= |language=en |trans-title=Aristoteles sa Kasanhian |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009032459/https://plato.stanford.edu/archives/spr2019/entries/aristotle-causality/#FouCau |archive-date=9 October 2020 |url-status=live}}</ref> Kristiyano (madalas [[Nestorianismo]] at [[Miapisismo]]) ang karamihan sa mga nakapagpreserba sa mga sinaunang panitikan, na nagsalin sa iba't-ibang wika. Sa ilalim ng mga [[Dinastiyang Abasida|Abasida]], pinahusay pa ang salin sa wikang Arabo ng mga Arabong siyentipiko.<ref>{{cite book |last=Grant |first=Edward |url=https://archive.org/details/historynaturalph00gran |title=A History of Natural Philosophy: From the Ancient World to the Nineteenth Century |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=978-0-521-68957-1 |pages=[https://archive.org/details/historynaturalph00gran/page/n77 62–67] |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Likas na Pilosopiya: Mula sa Sinaunang Mundo hanggang Ika-19 na Siglo |chapter=Islam and the eastward shift of Aristotelian natural philosophy |trans-chapter=Islam at ang pasilangang paglipat ng likas na pilosopiya ni Aristoteles |url-access=limited}}</ref> Sa kabisera nito ng [[Baghdad]] makikita ang [[Tahanan ng Karunungan]], isa sa mga pinakamalalaking aklatan ng panahong ito at nagpatuloy hanggang sa [[Pagkubkob sa Baghdad (1258)|pagsalakay]] ng [[Imperyong Mongol|mga Mongol]] sa naturang lungsod noong 1258. Sa karatig na [[Imperyong Sasanida]] naman itinatag ang [[Akademiya ng Gondashipur]], na itinuturing bilang isa sa mga pinakamahahalagang institusyon ng [[medisina]] ng sinaunang mundo. Pinasimulan naman ni [[Alhazen]] ang mga eksperimento bilang pangkumpirma sa isang hinuha, na kanyang ginamit sa mga eksperimento niya ukol sa [[paningin]]. Samantala, isinulat naman ni [[Avicenna]] ang ''[[Kanon ng Medisina]]'', isang komprehensibong ensiklopedya ng medisina na itinuturing bilang isa sa mga pinakamahahalagang aklat sa larangan sa panahong ito.<ref>{{Cite book |last=Fisher |first=W. B. |title=The Cambridge history of Iran |date=1968–1991 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-20093-6 |language=en |trans-title=Ang Kasaysayan ng Iran ng Cambridge}}</ref> Noong 1088, itinatag ang [[Unibersidad ng Bolonia|Pamantasan ng Bolonia]] sa [[Italya]], ang pinakaunang [[pamantasan]] sa Europa at aktibo magpahanggang ngayon.<ref>{{Cite journal |last=Russell |first=Josiah C. |year=1959 |title=Gratian, Irnerius, and the Early Schools of Bologna |url=https://archive.org/details/sim_mississippi-quarterly_fall-1959_12_4/page/n14 |trans-title=Gratian, Ireneo, at ang mga Pinakaunang Paaralan ng Bolonia |journal=[[The Mississippi Quarterly]] |language=en |volume=12 |issue=4 |pages=168–188 |jstor=26473232 |quote=}}</ref> Nagsimulang maglitawan ang mga institusyon at pamantasan sa kontinente, na nagpasimula sa [[Renasimiyento ng ika-12 siglo]] at nagbigay-daan sa pagtaas ng pangangailangan sa mga salin sa [[wikang Latin]] ng mga sinaunang teksto at aklat.<ref name="Lindberg20072" /> Lumaganap ang [[eskolastika]] sa Europa, at nagsimula ang mga iskolar na magkalap ng mga kaalaman sa maraming larangan.<ref>{{cite encyclopedia |title=St. Albertus Magnus |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Saint-Albertus-Magnus |access-date= |language=en |trans-title=San Alberto Magno |archive-url=https://web.archive.org/web/20171028045424/https://www.britannica.com/biography/Saint-Albertus-Magnus |archive-date=28 October 2017 |url-status=live}}</ref> Noong ika-13 siglo, inilathala ni [[Mondino de Luzzi]] ang unang aklat ukol sa [[anatomiya]] base sa mga pagbukas ng mga iskolar sa [[Bolonia]] sa mga katawan ng mga [[bangkay]].<ref>{{cite book |last=Numbers |first=Ronald |url=http://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674057418 |title=Galileo Goes to Jail and Other Myths about Science and Religion |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0-674-03327-6 |page=45 |language=en |trans-title=Nakulong si Galileo at Iba pang mga Mito ukol sa Agham at Relihiyon |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120190509/https://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674057418 |archive-date=20 January 2021 |url-status=live}}</ref> === Renasimiyento === {{Main|Rebolusyong Makaagham}} [[File:De_Revolutionibus_manuscript_p9b.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:De_Revolutionibus_manuscript_p9b.jpg|alt=Drawing of planets' orbit around the Sun|thumb|Pagguhit ni [[Nicolaus Copernicus]] sa ideya ng [[heliosentrismo]] sa kanyang aklat na ''[[De revolutionibus orbium coelestium]].'']] Malaki ang naging ambag ng mga pag-abante sa larangan ng [[optika]] sa paglunsad ng [[Renasimiyento]] sa Europa, tulad ng [[teleskopyo]] at ang [[camera obscura]]. Sa simula nito, inilatag ng mga pilosopong tulad ni [[Roger Bacon]], [[Vitelio|Vitello]], at [[John Peckham]] ang [[ontolohiya]] ng realidad na nakikita ng mga mata; humantong ito sa ideya ng [[perspektibismo]], na ginamit sa sining upang kopyahin ang kanilang nakikita sa kalikasan.<ref name="Smith2001">{{cite book |last=Smith |first=A. Mark |title=Alhacen's Theory of Visual Perception: A Critical Edition |title-link=De Aspectibus |publisher=[[American Philosophical Society]] |year=2001 |isbn=978-0-87169-914-5 |series=Transactions of the American Philosophical Society |volume=91 |location=[[Philadelphia]], Estados Unidos |language=en |trans-title=Teorya ng Biswal na Persepsyon ni Alhacen: Kritikal na Edisyon |issue=4–5}}</ref> Samantala, noong ika-16 na siglo, inilatag ng paring siyentipiko na si [[Nicolaus Copernicus]] ang modelong [[heliosentrismo]] kung saan nasa gitna ang [[Araw (astronomiya)|Araw]] at umiikot ang [[Daigdig]] dito. Bagamat taliwas ito sa nananaig na modelong [[heosentrismo]] sa panahong ito, ang pagtuklas ni [[Johannes Kepler]] sa mga [[Mga batas mosyon ng mga planeta ni Kepler|batas ng paggalaw ng mga planeta]] at ang mga ambag ni [[Galileo Galilei]] sa larangan ang nagpatunay kalaunan sa katotohanan ng heliosentrismo.<ref>{{Cite journal |last1=Goldstein |first1=Bernard R. |year=2016 |title=Copernicus and the Origin of his Heliocentric System |trans-title=Si Copernicus at ang Pinagmulan ng kanyang Sistemang Heliosentro |url=http://pdfs.semanticscholar.org/e610/194b7b608cab49e034a542017213d827fb70.pdf |url-status=dead |journal=Journal for the History of Astronomy |language=en |volume=33 |issue=3 |pages=219–235 |doi=10.1177/002182860203300301 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200412211013/http://pdfs.semanticscholar.org/e610/194b7b608cab49e034a542017213d827fb70.pdf |archive-date=12 April 2020 |access-date= |s2cid=118351058}}</ref><ref>{{Cite book |last=Koestler |first=Arthur |author-link=Arthur Koestler |url=https://archive.org/details/sleepwalkershist00koes_0/page/1 |title=The Sleepwalkers: A History of Man's Changing Vision of the Universe |publisher=Penguin |year=1990 |isbn=0-14-019246-8 |location=[[Londres]], Reyno Unido |page=[https://archive.org/details/sleepwalkershist00koes_0/page/1 1] |language=en |trans-title=Ang Mga Naglalakad nang Tulog: Kasaysayan ng Nagbabagong Pagtanaw ng Sangkatauhan sa Sansinukob |orig-date=1959}}</ref> Ang pagkaimbento sa [[Limbagin|limbagan]] ang nagpabilis sa pagkalat ng impormasyon, kabilang na yung mga kinokonsiderang ipinagbabawal o hindi sumasang-ayon sa mga ideya ng panahong yon.<ref>{{cite journal |last=Gingerich |first=Owen |year=1975 |title=Copernicus and the Impact of Printing |trans-title=Si Copernicus at ang Epekto ng Paglilimbag |journal=Vistas in Astronomy |language=en |volume=17 |issue=1 |pages=201–218 |bibcode=1975VA.....17..201G |doi=10.1016/0083-6656(75)90061-6}}</ref> Nagsimula namang kuwestyunin ng mga pilosopong siyentipiko tulad ni [[Francis Bacon]] at [[Rene Descartes]] ang mga ideya ni Aristoteles; pumabor sila sa paggamit ng mga eksperimento imbes ng kontemplasyon sa pag-aaral sa kalikasan.<ref>{{cite book |last1=Davis |first1=Philip J. |title=Descartes' Dream: The World According to Mathematics |url=https://archive.org/details/descartesdreamwo0000davi |last2=Hersh |first2=Reuben |publisher=[[Harcourt Brace Jovanovich]] |year=1986 |location=[[Cambridge]], [[Massachusetts]], [[Estados Unidos]] |language=en |trans-title=Ang Pangarap ni Descartes: Ang Mundo ayon sa Matematika}}</ref> === Kaliwanagan === {{Main|Agham sa Panahon ng Kaliwanagan}} [[File:Newton's_Principia_title_page.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Newton's_Principia_title_page.png|thumb|Ang [[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|''Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica'']] ni [[Isaac Newton]], na unang inilimbag noong 1687.]] Sa simula ng [[Panahon ng Kaliwanagan]], nilimbag ni Isaac Newton ang [[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|''Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica'']], isa sa mga kinokonsiderang pinakamahahalagang aklat ng [[pisika]].<ref>{{cite book |last=Gribbin |first=John |title=Science: A History 1543–2001 |publisher=Allen Lane |year=2002 |isbn=978-0-7139-9503-9 |page=241 |language=en |trans-title=Agham: Isang Kasaysayan 1543–2001 |quote=}}</ref> Samantala, lumayo ang mga siyentipiko mula sa mga turo ni Aristoteles, kagaya ni [[Gottfried Leibniz|Gottfried Wilhelm Leibniz]], na tiningnan ang mga bagay bilang sumusunod sa mga batas ng kalikasan, hindi dahil may mga layunin ang mga ito.<ref>{{Cite web |title=Gottfried Leibniz – Biography |trans-title=Gottfried Leibniz – Talambuhay |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Leibniz/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170711221621/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Leibniz.html |archive-date=11 Hulyo 2017 |access-date= |website=Maths History |language=en}}</ref> Dinomina ng mga grupong nakatuon sa agham ang pag-aaral sa mga larangan sa panahong ito, di tulad ng mga nagdaang panahon kung saan nasa mga pamantasan nakasentro ang mga pag-aaral. Naging mabilis naman ang pag-unsad ng samu't saring mga larangan sa panahong ito, partikular na ang medisina, pisika, at biolohiya.<ref>{{Cite book |last=van Horn Melton |first=James |url=https://www.cambridge.org/core/books/rise-of-the-public-in-enlightenment-europe/BA532085A260114CD430D9A059BD96EF |title=The Rise of the Public in Enlightenment Europe |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |isbn=978-0511819421 |pages=82–83 |language=en |trans-title=Ang Pag-angat ng Publiko sa Europa noong [Panahon ng] Kaliwanagan |doi=10.1017/CBO9780511819421 |access-date= |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20220120143805/https://www.cambridge.org/core/books/rise-of-the-public-in-enlightenment-europe/BA532085A260114CD430D9A059BD96EF |archive-date=20 January 2022 |url-status=live}}</ref> Sinimulan ni [[Carl Linnaeus|Carolus Linnaeus]] na pagpangkatin ang lahat ng buhay, na ngayo'y bahagi na ng larangan ng [[taksonomiya]].<ref>{{cite journal |last1=Calisher |first1=CH |author1-link=Charles Calisher |year=2007 |title=Taxonomy: what's in a name? Doesn't a rose by any other name smell as sweet? |trans-title=Taksonomiya: ano'ng meron sa pangalan? Sintamis ba ang amoy ng rosas sa ibang pangalan? |journal=Croatian Medical Journal |language=en |volume=48 |issue=2 |pages=268–270 |pmc=2080517 |pmid=17436393}}</ref> Sa panahong ito nadiskubre at napag-aralan ang [[magnetismo]] at [[Daloy ng kuryente|kuryente]].<ref>{{cite book |last1=Darrigol |first1=Olivier |url=https://archive.org/details/electrodynamicsf0000darr |title=Electrodynamics from Ampère to Einstein |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=0198505949 |location=New York |language=en |trans-title=Elektrodinamika mula kay Ampère hanggang kay Einstein |url-access=registration}}</ref> Mabilis din ang pag-unsad sa kaalaman sa [[kimika]], [[ekonomika]], [[sosyolohiya]], at [[lipunan]]. Noong 1776, inilathala ni [[Adam Smith]] ang ''[[The Wealth of Nations|Kayamanan ng mga Bansa]]'', na kinokonsiderang pinakaunang aklat ng modernong ekonomika.<ref>{{Cite book |last=Fry |first=Michael |url=https://archive.org/details/adamsmithslegacy0000unse |title=Adam Smith's Legacy: His Place in the Development of Modern Economics |publisher=[[Routledge]] |others= |year=1992 |isbn=978-0-415-06164-3 |language=en |trans-title=Legasiya ni Adam Smith: Ang Kanyang Lugar sa Pagdebelop ng Modernong Ekonomika |url-access=registration}}</ref> === Ika-19 na siglo === Nagsimulang magkaroon ng mga katangian na masasabing "moderno" ang mga larangan pagsapit ng ika-19 na siglo. Kabilang sa mga ito ang pagiging isang ganap na propesyon ng [[siyentipiko]], gayundin ang pagbilis ng [[industriyalisasyon]] ng mga bansa. Nagsimulang magsilitawan ang mga [[Kathang-isip na pang-agham|sanaysay at panitikan]] na may kinalaman sa agham, gayundin ang mga pinakaunang [[Diyaryong akademiko|akademikong dyornal]].<ref name=":0" /> Magkahiwalay na iminungkahi nina [[Charles Darwin]] at [[Alfred Russel Wallace]] ang teorya ng ebolusyon sa pamamagitan ng [[likas na pagpili]], na nagpapaliwanag kung paano at saan nagmula ang mga hayop at halaman. Inilatag ito nang husto ni Darwin sa kanyang aklat na ''[[On the Origin of Species|Ukol sa Pinagmulan ng mga Espesye]]'' (1859).<ref>{{cite journal |last=Padian |first=Kevin |year=2008 |title=Darwin's enduring legacy |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-02-07_451_7179/page/632 |trans-title=Ang nananaig na legasiya ni Darwin |journal=Nature |language=en |volume=451 |issue=7179 |pages=632–634 |bibcode=2008Natur.451..632P |doi=10.1038/451632a |pmid=18256649 |doi-access=free}}</ref> Samantala, unang naipaliwanag ni [[Gregor Mendel]] ang mga prinsipyo ng [[Pagmamana ng katangian|mana sa mga buhay]], na nagpasimula sa larangan ng [[henetika]].<ref>{{Cite book |last=Henig |first=Robin Marantz |author-link=Robin Marantz Henig |url=https://archive.org/details/monkingardenlost00heni |title=The monk in the garden: the lost and found genius of Gregor Mendel, the father of genetics |year=2000 |pages=134–138 |language=en |trans-title=Ang monghe sa hardin: ang nawala ngunit nakitang kahenyuhan ni Gregor Mendel, ang ama ng henetika}}</ref> Itinatag naman ni [[Wilhelm Wundt]] ang pinakaunang laboratoryo para sa [[sikolohiya]] noong 1879.<ref>{{cite book |last=Leahey |first=Thomas Hardy |title=A History of Psychology: From Antiquity to Modernity |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-138-65242-2 |edition=8 |location=[[New York]] |pages=219–253 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Sikolohiya: Mula Sinaunang Panahon hanggang sa Ngayon |chapter=The psychology of consciousness |trans-chapter=Ang sikolohiys ng kamalayan}}</ref> Iminungkahi ni John Dalton ang [[Teorya ng atomo|teorya]] ng [[atomo]] mula sa ideya ng sinaunang Griyegong pilosopong si [[Democritus|Demokrito]].<ref>{{cite journal |last1=Rocke |first1=Alan J. |year=2005 |title=In Search of El Dorado: John Dalton and the Origins of the Atomic Theory |url=https://archive.org/details/sim_social-research_spring-2005_72_1/page/124 |trans-title=Ang Paghahanap sa El Dorado: Si John Dalton at ang mga Pinagmulan ng Teoryang Atomiko |journal=Social Research |language=en |volume=72 |issue=1 |pages=125–158 |doi=10.1353/sor.2005.0003 |jstor=40972005 |s2cid=141350239}}</ref> Nabuo rin sa siglong ito ang [[Elektromagnetismo|teorya ng elektromagnetika]], na nagpakita sa mga sitwasyong hindi madaling maipaliwanag sa [[Mga batas ng mosyon ni Newton|pisikang inilahad ni Newton]]. Samantala, ang aksidenteng pagkadiskubre naman ni [[Wilhelm Roentgen]] sa mga [[x-ray]] ang nagpasimula sa isang serye ng mga pagdiskubre sa iba't ibang anyo ng [[radyasyon]] at [[radyoaktibidad]], partikular na kay [[Marie Curie]] at ng asawa niyang si [[Pierre Curie]].<ref>{{cite book |last=Mould |first=Richard F. |title=A century of X-rays and radioactivity in medicine: with emphasis on photographic records of the early years |publisher=Inst. of Physics Publ. |year=1995 |isbn=978-0-7503-0224-1 |edition= |location=[[Bristol]], Reyno Unido |page=12 |language=en |trans-title=Isang siglo ng mga x-ray at radyoaktibidad sa medisina: na may diin sa mga naitalang larawan sa mga unang taon}}</ref> Si Roentgen ang unang nakatanggap ng [[Gantimpalang Nobel]], at si Marie Curie naman ang unang babaeng nanalo sa naturang premyo at ang unang nakatanggap ng dalawang magkahiwalay na parangal sa magkaibang larangan.<ref name="Estreicher1938">{{cite book |last=Estreicher |first=Tadeusz |author-link=Tadeusz Estreicher |title=Polski słownik biograficzny, vol. 4 |title-link=Polski słownik biograficzny |year=1938 |page=113 |language=pl |chapter=Curie, Maria ze Skłodowskich}}</ref> Nagtapos ang siglo sa pagkadiskubre sa [[elektron]], isang [[subatomikong partikulo]].<ref>{{cite journal |last=Thomson |first=J. J. |year=1897 |title=Cathode Rays |journal=[[Philosophical Magazine]] |language=en |volume=44 |issue=269 |pages=293–316 |doi=10.1080/14786449708621070}}</ref> === Ika-20 siglo === {{Main|Agham noong ika-20 siglo}} [[File:Carte_trou_ozone_Antarctique.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Carte_trou_ozone_Antarctique.jpg|alt=Graph showing lower ozone concentration at the South Pole|thumb|Ang [[Pagkaubos ng osono|butas sa osono]] sa [[Antartika]] noong 1987.]] Pinahusay ng mga [[Antibiyotiko|antibiotiko]] at [[Pataba|artipisyal na pataba]] ang kalidad ng pamumuhay ng mga tao sa buong mundo.<ref>{{Cite journal |last=Goyotte |first=Dolores |year=2017 |title=The Surgical Legacy of World War II |trans-title=Ang Legasiyang Surhikal ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig |url=https://www.ast.org/ceonline/articles/402/files/assets/common/downloads/publication.pdf |url-status=live |journal=The Surgical Technologist |language=en |volume=109 |pages=257–264 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505180530/https://www.ast.org/ceonline/articles/402/files/assets/common/downloads/publication.pdf |archive-date=5 May 2021 |access-date=}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Erisman |first1=Jan Willem |last2=Sutton |first2=M. A. |last3=Galloway |first3=J. |last4=Klimont |first4=Z. |last5=Winiwarter |first5=W. |date=October 2008 |title=How a century of ammonia synthesis changed the world |trans-title=Paano binago ng isang siglo ng sintesis sa ammonia ang mundo |url=http://www.physics.ohio-state.edu/~wilkins/energy/Resources/Essays/ngeo325.pdf.xpdf |url-status=dead |journal=[[Nature Geoscience]] |language=en |volume=1 |issue=10 |pages=636–639 |bibcode=2008NatGe...1..636E |doi=10.1038/ngeo325 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100723223052/http://www.physics.ohio-state.edu/~wilkins/energy/Resources/Essays/ngeo325.pdf.xpdf |archive-date=23 July 2010 |access-date= |s2cid=94880859}}</ref> Sa kabilang banda, sa siglong ito nagsimulang tingnan ng mga siyentipiko ang mga isyu sa kalikasan na dulot ng tao, kagaya ng [[polusyon]], [[Pagbabago ng klima|pag-init ng Daigdig]], at ang [[Pagkaubos ng osono|pagbaba ng osono sa atmospera]], at humantong sa pagsimula sa pag-aaral ng agham pangkalikasan bilang isang ganap na larangan.<ref>{{cite journal |last1=Emmett |first1=Robert |last2=Zelko |first2=Frank |year=2014 |title=Minding the Gap: Working Across Disciplines in Environmental Studies |trans-title=Pagpapaliit sa Pagitan: Pagtrabaho sa Maraming Disiplina sa Araling Pangkalikasan |url=http://www.environmentandsociety.org/perspectives/2014/2/minding-gap-working-across-disciplines-environmental-studies |journal=Environment & Society Portal |series=RCC Perspectives no. 2 |language=en |doi=10.5282/rcc/6313 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220121054306/https://www.environmentandsociety.org/perspectives/2014/2/minding-gap-working-across-disciplines-environmental-studies |archive-date=21 January 2022 |editor-last1=Emmett |editor-first1=Rob |editor-last2=Zelko |editor-first2=Frank}}</ref> Dahil sa dalawang digmaang pandaigdig sa siglong ito at ang sumunod na [[Digmaang Malamig|digmaang malamig]], bumilis ang pananaliksik at tumaas ang pagpopondo sa agham ng mga pamahalaan ng mundo.<ref>{{Cite journal |last=Furner |first=Jonathan |date=1 June 2003 |title=Little Book, Big Book: Before and After Little Science, Big Science |trans-title=Maliit na Aklat, Malaking Aklat: Bago at Pagkatapos ng Maliit na Agham, Malaking Agham |journal=Journal of Librarianship and Information Science |language=en |volume=35 |issue=2 |pages=115–125 |doi=10.1177/0961000603352006 |s2cid=34844169}}</ref> Halimbawa, nagsimula ang [[Karerang Pangkalawakan|Karera sa Kalawakan]] dahil sa kompetisyon ng [[Estados Unidos]] at [[Unyong Sobyet]] matapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]; humantong ito kalaunan sa paglunsad ng pinakaunang [[Satelayt|artipisyal na satelayt]], ang [[Sputnik]] ng Unyong Sobyet gayundin ang pagpapadala ng mga [[astronauta]] sa [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] ng Estados Unidos simula noong 1969, nang lumapag sa kalupaan ng Buwan ang [[Apollo 11]].<ref>{{cite book |last1=Kraft |first1=Chris |author-link1=Christopher C. Kraft, Jr. |url=https://archive.org/details/flight00chri |title=Flight: My Life in Mission Control |last2=Schefter |first2=James |publisher=Dutton |year=2001 |isbn=0-525-94571-7 |location=New York |pages=3–5 |language=en |trans-title=Paglipad: Ang Buhay Ko sa Mission Control}}</ref> Gayunpaman, nagdulot rin ito ng pagdami ng mga [[Sandata ng malawakang pagkawasak|sandatang kayang makapinsala sa isang malawak na lugar]], tulad ng [[sandatang nukleyar]], na unang ginamit (at ang tanging paggamit sa kasalukuyan) sa digmaan noong 1945, nang [[Pagbombang nukleyar sa Hiroshima at Nagasaki|ginamit ito]] ng Estados Unidos kontra sa [[Imperyo ng Hapon|Imperyong Hapon]] sa mga lungsod ng [[Hiroshima]] at [[Nagasaki]].<ref>{{cite book |last=Kahn |first=Herman |author-link=Herman Kahn |title=Thinking about the Unthinkable |url=https://archive.org/details/thinkingaboutunt0000kahn |publisher=Horizon |year=1962 |language=en |trans-title=Pag-isip sa Hindi Maiisip}}</ref> Dumami rin ang [[kababaihan sa agham]], bagamat nananatili pa rin ang mga isyu sa kasarian magpahanggang ngayon sa ilang mga larangan.<ref>{{cite book |last=Rosser |first=Sue V. |title=Breaking into the Lab: Engineering Progress for Women in Science |date=12 March 2012 |publisher=New York University Press |isbn=978-0-8147-7645-2 |page=7 |language=en |trans-title=Pagpasok sa mga Laboratoryo: Pagsasagawa sa Progreso para sa Kababaihan sa Agham}}</ref> Samantala, nadiskubre ang [[cosmic microwave background]] noong 1964,<ref>{{cite journal |last=Penzias |first=A. A. |year=2006 |title=The origin of elements |trans-title=Ang pinagmulan ng mga elemento |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1978/penzias-lecture.pdf |url-status=live |journal=Science |language=en |publisher=[[Nobel Foundation]] |volume=205 |issue=4406 |pages=549–554 |doi=10.1126/science.205.4406.549 |pmid=17729659 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110117225210/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1978/penzias-lecture.pdf |archive-date=17 January 2011 |access-date=}}</ref> isang matinding ebidensiyang pumapabor sa [[Big Bang|teorya ng Big Bang]] na unang iminungkahi ng [[Belhika|Belhikanong]] pari na si [[Georges Lemaître]] noong 1931.<ref>{{cite book |last=Weinberg |first=S. |url=https://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0/page/495 |title=Gravitation and Cosmology |publisher=John Whitney & Sons |year=1972 |isbn=978-0-471-92567-5 |pages=[https://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0/page/495 464–495] |language=en |trans-title=Grabitasyon at Kosmolohiya |url-access=registration}}</ref> Nagawang maipagsama ang teorya ng [[Ebolusyon|ebolusyon ni Darwin]] sa [[Pagmamanang Mendeliano|henetika ni Mendel]].<ref>{{Cite book |last1=Futuyma |first1=Douglas J. |title=Evolution |url=https://archive.org/details/evolution0000futu_j9h3 |last2=Kirkpatrick |first2=Mark |publisher=Sinauer |year=2017 |isbn=978-1605356051 |edition=4 |pages=[https://archive.org/details/evolution0000futu_j9h3/page/n21 3]–26 |language=en |trans-title=Ebolusyon |chapter=Evolutionary Biology |trans-chapter=Biolohiyang Ebolusyonal}}</ref> Samantala, ang [[teorya ng pangkalahatang relatibidad]] na unang inilatag ni [[Albert Einstein]] noong unang dekada ng siglo ay napatunayan sa sumunod na dekada; nagpasimula ito sa larangan ng [[Mekanikang quantum|mekanikang kwantum]] upang ilarawan ang pisikang nagaganap sa mga napakaliit na haba, oras, at grabidad. Ang pagkaimbento sa mga [[integradong sirkito]] ang isa sa mga nagpabilis sa komunikasyon sa mundo, at nagpasimula sa isang rebolusyon sa larangan ng [[teknolohiyang pang-impormasyon]] tulad halimbawa ng mga [[kompyuter]], [[smartphone]], at [[internet]].<ref>{{cite journal |last1=von Bertalanffy |first1=Ludwig |year=1972 |title=The History and Status of General Systems Theory |url=https://archive.org/details/sim_academy-of-management-journal_1972-12_15_4/page/n12 |trans-title=Ang Kasaysayan at Estado ng Teorya ng mga Pangkalahatang Sistema |journal=The Academy of Management Journal |language=en |volume=15 |issue=4 |pages=407–426 |jstor=255139}}</ref> === Ika-21 siglo === [[File:Apjlab0e85f4_EHT-images-M87-four-teams.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Apjlab0e85f4_EHT-images-M87-four-teams.jpg|alt=|thumb|350x350px|Apat sa mga larawan ng [[itim na butas]] sa gitnang ng [[galaksiyang M87]] na nakuhanan sa apat na lokasyon.]] Nakumpleto ang [[Proyektong Henoma ng Tao]] noong 2003 matapos ng 13 taong pag-aaral upang imapa at tukuyin ang lahat ng mga [[Hene (biyolohiya)|hene]] ng [[henoma ng tao]].<ref>{{Cite journal |last1=Naidoo |first1=Nasheen |last2=Pawitan |first2=Yudi |last3=Soong |first3=Richie |last4=Cooper |first4=David N. |last5=Ku |first5=Chee-Seng |date=October 2011 |title=Human genetics and genomics a decade after the release of the draft sequence of the human genome |trans-title=Henetika ng tao at henomika isang dekada pagkatapos ng paglabas sa unang sekwensiya ng henoma ng tao |journal=Human Genomics |language=en |volume=5 |issue=6 |pages=577–622 |doi=10.1186/1479-7364-5-6-577 |pmc=3525251 |pmid=22155605 |doi-access=free}}</ref> Samantala, nagawa ng isang grupo ng mga siyentipiko mula sa [[Hapon]] noong 2006 na maibalik ang mga matatandang [[selula]] patungo sa panimulang anyo nito ([[selulang madre]]).<ref>{{Cite journal |last1=Rashid |first1=S. Tamir |last2=Alexander |first2=Graeme J. M. |date=March 2013 |title=Induced pluripotent stem cells: from Nobel Prizes to clinical applications |trans-title=Inudyok na pluripotenteng selulang madre: mula sa mga Premyong Nobel hanggang sa mga aplikasyong klinikal |journal=Journal of Hepatology |language=en |volume=58 |issue=3 |pages=625–629 |doi=10.1016/j.jhep.2012.10.026 |issn=1600-0641 |pmid=23131523 |doi-access=free}}</ref> Natuklasan at nakumpirma ang pag-iral ng partikulong [[Higgs boson]] noong 2013, na nagpakumpleto sa mga partikulong hinuha ng [[Pamantayang Modelo]] ng pisika.<ref>{{cite press release|last=O'Luanaigh|first=C.|date=14 March 2013|title=New results indicate that new particle is a Higgs boson|publisher=[[CERN]]|url=http://home.web.cern.ch/about/updates/2013/03/new-results-indicate-new-particle-higgs-boson|access-date=|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151020000722/http://home.web.cern.ch/about/updates/2013/03/new-results-indicate-new-particle-higgs-boson|archive-date=20 October 2015|trans-title=Ipinapakita ng mga bagong resulta na ang bagong partikulo ay isang Higgs boson|lang=en}}</ref> Noong 2015 naman, [[Unang pagsagap sa alon ng grabitasyon|nasagap]] ang mga pinakaunang [[alon ng grabitasyon]] na inilarawan ng pangkalahatang relatibidad noong nagdaang siglo.<ref>{{cite journal |last1=Cho |first1=Adrian |year=2017 |title=Merging neutron stars generate gravitational waves and a celestial light show |trans-title=Gumagawa ng mga alon ng grabitasyon at ng isang pangkalawakang palabas ng liwanag ang mga nagsasanib na bituing neutron |journal=Science |language=en |doi=10.1126/science.aar2149}}</ref> Samantala, direktang nakuhanan ng larawan sa unang pagkakataon ang isang [[itim na butas]] sa pamamagitan ng [[Event Horizon Telescope|isang pandaigdigang kolaborasyon]].<ref>{{Cite web |date=20 April 2019 |title=Media Advisory: First Results from the Event Horizon Telescope to be Presented on April 10th |trans-title=Abiso sa Midya: Ipepresenta sa Ika-10 ng Abril ang mga Unang Resulta mula sa Event Horizon Telescope |url=https://eventhorizontelescope.org/blog/media-advisory-first-results-event-horizon-telescope-be-presented-april-10th |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420135254/https://eventhorizontelescope.org/blog/media-advisory-first-results-event-horizon-telescope-be-presented-april-10th |archive-date=20 April 2019 |access-date= |publisher=[[Event Horizon Telescope]] |language=en}}</ref> == Sangay == {{Main|Sangay ng agham}}Kalimitang hinahati ang agham sa apat na sangay: [[Pormal na agham|pormal]], [[Likas na agham|likas]], [[Agham panlipunan|panlipunan]], at [[Nalalapat na agham|nalalapat]]. === Pormal na agham === {{Main|Pormal na agham}} [[Pormal na agham]] ang sangay ng agham na nakatuon sa mga [[sistemang pormal]], tulad ng [[matematika]], [[lohika]], [[estadistika]], at [[teoretikal na agham pangkompyuter]]. Di tulad ng ibang mga sangay ng agham, gumagamit ng mga [[Tuntunin ng imperensiya|tuntunin]] at [[Katuturan|kahulugan]] ang mga pormal na agham imbes na mga [[empirikal na ebidensiya]]; dahil dito, minsan din silang hindi itinuturing na mga ganap na agham. Ilan sa mga pangunahing sangay nito ang mga sumusunod: * [[Lohika]] ang pag-aaral sa mga tuntunin ng imperensiya, mga relasyon na humahantong sa isang [[konklusyon]] base sa mga [[sanhi]]. Sa malawak na kahulugan, ito ang pagsusuri sa mga [[argumento]]. Ginugrupo ito madalas sa [[pilosopiya]] at [[matematika]], bagamat ginagamit na rin ito sa [[agham pang-isipan]], [[agham pangkompyuter]], [[lingguwistika]], at [[sikolohiya]]. * [[Matematika]] ang pag-aaral sa mga bilang, estraktura, ekwasyon, hugis at iba pang mga bagay na basal. Kalimitan itong itinuturing bilang hiwalay sa agham dahil sa lawak ng saklaw nito, o di kaya'y ginagawang kasingkahulugan ng pormal na agham, kung ituring man ito bilang sangay ng agham. [[Aritmetika]], [[alhebra]], [[heometriya]], at [[kalkulo]] ang ilan sa mga pangunahing sangay nito. * [[Estadistika]] ang pag-aaral, pagkolekta, at pagsusuri sa mga nakalap na [[datos]]. Madalas itong tumutukoy sa pagsasagawa ng mga [[sarbey]] at [[panayam]], gayundin ng mga [[eksperimento]]. * [[Teoretikal na agham pangkompyuter]] ang bahagi ng [[agham pangkompyuter]] na nakatuon sa [[komputasyon]] at [[pagkukuwenta]]. Ilan sa mga larangang pumapailalim dito ay ang [[teorya ng automata]], [[artipisyal na katalinuhan]], [[teorya ng impormasyon]], at [[kriptograpiya]]. === Likas na agham === {{Main|Likas na agham}} [[Likas na agham]] ang mga agham na nakatuon sa [[kalikasan]] at sa pisikal na mundo kabilang na ang mga likas na pangyayari. Kalimitan itong nahahati sa dalawa: buhay at pisikal. [[Biolohiya]] ang pag-aaral sa [[buhay]], samantalang nahahati naman ang pisikal na agham sa apat na pangunahing sangay: [[pisika]], [[kimika]], [[astronomiya]], at [[agham pandaigdig]]. * [[Pisika]] ang pag-aaral sa [[materya]], mga [[pangunahing partikulo|partikulo]] nito, at ang mga ugali nito sa [[espasyo-panahon|espasyo at panahon]], [[enerhiya]], at [[puwersa]]. Isa ito sa mga pangunahing larangan ng agham, at isa rin sa mga pinakamatatanda. * [[Kimika]] ang pag-aaral sa pagbabagong nagaganap sa mga materya, lalo na ang komposisyon nito, reaksyon, ugali, estraktura, at katangian nito. Kabilang sa mga pinag-aaralan sa kimika ang mga [[sustansiyang kemikal|sustansiya]], [[atomo]], at [[molekulo]]. * [[Astronomiya]] ang pag-aaral sa mga bagay sa [[kalawakan]], kabilang na ang mga [[planeta]], [[bituin]], [[galaksiya]], [[nebula]], at [[itim na butas]]. Sa madaling salita, astronomiya ang pag-aaral sa mga bagay sa labas ng [[atmospera]] ng Daigdig. Kabilang rin sa larangan ang [[kosmolohiya]], ang larangan na nakatuon sa [[uniberso|sanlibutan]] sa pangkalahatan. * [[Agham pandaigdig]] ang katawagan para sa mga agham na nakatuon sa pag-aaral sa [[Daigdig]] at ang mga nagaganap na penomena at proseso sa loob nito. ** [[Meteorolohiya]] ang pag-aaral sa [[atmospera|himpapawid]] ng Daigdig at sa [[lagay ng panahon]]. ** [[Oseanograpiya]] ang pag-aaral sa [[idrospera|katubigan]] ng Daigdig, partikular na ang [[karagatan]], ang heograpiya, pisika, kimika, at biolohiya nito. ** [[Heolohiya]] ang pag-aaral sa [[heospera|kalupaan]] ng Daigdig, kabilang na ang mga prosesong tulad ng [[paggalaw ng mga kontinente]], mga [[bato (heolohiya)|bato]] nito, at ang mga [[siklo ng bato|pagbabago]] sa mga ito sa paglipas ng panahon. * [[Biolohiya]] ang pag-aaral sa lahat ng [[buhay]] sa Daigdig, kabilang na ang mga [[organismo]]. Kasama sa malawak na pag-aaral na ito ang pananaliksik ukol sa [[pinagmulan ng buhay]], [[ebolusyon]], at ang pagkalat nito. Sentro sa pag-aaral ang [[selula]], [[hene]], [[homeostatis]], at ang antas ng organisasyon ng buhay, na saklaw ng [[taksonomiya]]. ** [[Mikrobiolohiya]] ang pag-aaral sa mga [[mikrobyo]], kabilang ang mga [[birus]], [[protista]], [[fungus]], at [[parasito]]. ** [[Botanika]] ang pag-aaral sa mga [[halaman]], kabilang na ang mga prosesong nagaganap sa mga ito tulad halimbawa ng [[potosintesis]]. ** [[Soolohiya]] ang pag-aaral sa mga [[hayop]], kabilang na ang mga prosesong nagaganap sa mga ito. Kalimitang hindi isinasama sa pag-aaral ang mga [[tao]], ngunit hindi sa lahat ng pagkakataon. ** [[Ekolohiya]] ang pag-aaral sa mga nagaganap na interaksyon at proseso sa mga [[ekosistema]], lalo na sa kabuuang [[biospera]] ng Daigdig. === Agham panlipunan === {{Main|Agham panlipunan}}[[Agham panlipunan]] ang mga agham na may pangunahing pokus sa [[tao]] at sa mga [[lipunan]] ng tao. Una itong ginamit upang tumukoy sa ngayo'y sosyolohiya bago ang ika-18 siglo. Nahahati ang larangan sa dalawang pangunahing pananaw: [[positibismo]] na gumagamit ng mga pamamaraang kagaya ng sa [[agham pangkalikasan]], at [[antipositibismo]] na gumagamit naman ng mga simbolikong interpretasyon at kritisismo upang pag-aralan ang mga lipunan. * [[Antropolohiya]] ang agham na nakapokus sa mga tao, kabilang na ang mga [[kaugalian]], [[kultura]], at ibang mga aspeto na naghihiwalay sa mga tao mula sa ibang mga hayop. * [[Araling pangkomunikasyon]] ang agham na nakatuon sa proseso ng [[komunikasyon]] sa pagitan ng mga tao, parehong [[Lingguwistika|pasalita]] at [[Pagsusulat|pasulat]], kabilang na ang sikolohiya ng pakikipag-usap at ang paglalapat ng [[kahulugan]] sa mga simbolo tulad ng mga [[titik]], [[salita]], [[Senyas ng kamay|senyas]], at [[meme]]. * [[Ekonomika]] ang agham na nag-aaral sa produksiyon at daloy ng [[yaman]]. Kalimitan itong inilalarawan bilang ang pag-aaral sa relasyon ng [[kailangan]] at [[Kakapusan (ekonomiya)|kakapusan]], at ang ugali ng tao pagdating sa [[Salapi|pera]]. Nahahati ito sa dalawang pangunahing sangay: [[Makroekonomiya|makroekonomika]] na nag-aaral sa pangkalahatan, at [[Mikroekonomiya|mikroekonomika]] na nag-aaral naman sa isang partikular na grupo tulad ng [[pamilya]] o [[pamayanan]]. * [[Edukasyon]] ang larangan na nakatuon sa paglipat ng [[kaalaman]] ukol sa isang larangan patungo sa iba. Kabilang dito ang [[pedagohiya]], ang teoretikal nitong anyo. * [[Heograpiya]] ang agham na nakatuon sa pag-aaral sa [[litospera|kalupaan]] ng Daigdig, partikular na ang ibabaw nito. Isa itong malawak na larangan na saklaw din ang pag-aaral sa ginagalawang kapaligiran ng mga tao. * [[Kasaysayan]] ang pag-aaral sa [[nakaraan]] ng sangkatauhan. Kalimitang tumutukoy ito sa mga naisulat na pangyayari, bagamat saklaw rin ng pag-aaral ang mga pangyayari bago naimbento ang pagsusulat sa ilalim ng katawagang "[[prehistorya]]". * [[Batas]] ang larangan na nakatuon naman sa mga tuntunin na isinakodigo ng mga tao sa isang lugar. * [[Lingguwistika]] ang pag-aaral sa mga [[wika]] ng tao, kabilang na ang mga proseso sa pagbuo at pagkamatay ng mga wika, at ang mekanismo ng paggawa ng tunog na nagiging salitang naiintindihan ng iba. * [[Agham pampolitika]] ang maagham na pag-aaral sa [[politika]] ng isang lugar, at paano nakakaapekto ang mga [[ideolohiya]] at desisyon ng mga pinuno sa mga nasasakupan nito. * [[Sikolohiya]] ang agham na nakatuon sa [[isip|pag-isip]], partikular na ang mga mekanismo ng isip na nakakaapekto sa mga pang-araw-araw na gawain ng mga tao. * [[Sosyolohiya]] ang maagham na pag-aaral sa mga [[lipunan]], lalo na sa mga grupo ng tao. Kabilang dito ang pag-aaral sa mga pamayanan, samahan, pamilya, at iba pang mga estrakturang sosyal. === Nalalapat na agham === {{Main|Nalalapat na agham}} [[Nalalapat na agham]] ang tawag sa mga agham na gumagamit sa kaalaman mula sa ibang mga sangay ng agham sa praktikal na paraan. Madalas itong inihahambing sa ibang mga agham dahil sa paggamit nito ng kaalaman imbes na gumawa o kumalap ng kaalaman katulad sa ibang mga sangay. * [[Agrikultura]] ang agham ng pagtatanim at pagpapanatili sa mga ani upang maging pagkain. Tinatawag din ito bilang ''agrosiyensiya'', lalo na sa mga konteksto kung saan sinasama ang ibang mga paraan ng pagkalap ng pagkain kagaya ng [[pangingisda]] at [[pangangaso]]. * [[Arkitektura]] ang larangan na nakatuon sa pagdisenyo sa mga [[gusali]] at istrakturang tinitirhan o ginagamit ng mga tao. * [[Elektronika]] ang larangan na nakatuon naman sa paggamit sa [[kuryente]] upang makabuo ng mga bagay-bagay, tulad ng mga [[integradong sirkito]] at [[kompyuter]]. * [[Inhinyeriya]] ang agham na nakatuon sa pagbuo sa mga gusali, imprastraktura, at istraktura na ginagamit at tinitirhan ng mga tao. * [[Agham pangkapaligiran]] ang agham na nakatuon sa [[kapaligiran]] at paano ito mapapangalagaan. * [[Medisina]] ang agham ng panggagamot, kabilang na ang pagpapagaling, pagtuklas sa mga [[karamdaman]], at pagdisenyo sa nararapat na [[lunas]] at reseta para sa isang pasyente. == Pananaliksik == {{main|Pananaliksik}} Nagsasagawa ang mga siyentipiko ng [[pananaliksik]] upang makakuha ng kaalaman. Kalimitan itong hinahati sa dalawang anyo: [[pangunahing pananaliksik|pangunahin]] na nakatuon sa pagkalap ng kaalaman sa ngalan ng agham at kadalasa'y walang praktikal na gamit, at [[nalalapat na pananaliksik|nalalapat]], na nakatuon naman sa pagkalap ng kaalaman na may layunin na magamit ito sa praktikal na gamit.<ref>{{cite web |last=Dawkins |first=Richard |author-link=Richard Dawkins |date=10 May 2006 |title=To Live at All Is Miracle Enough |trans-title=Isang Himala na Buhay Tayo |url=http://richarddawkins.net/articles/91 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119113522/http://richarddawkins.net/articles/91 |archive-date=19 January 2012 |access-date= |publisher=RichardDawkins.net |language=en}}</ref> === Pamamaraang makaagham === {{main|Pamamaraang makaagham}} [[Talaksan:The_Scientific_Method.svg|thumb|Mga pangunahing hakbang sa [[pamamaraang makaagham]].]] Ginagamit sa pananaliksik ang [[pamamaraang makaagham]], na may layunin na [[obhetibo (agham)|obhetibong]] maipaliwanag ang mga pangyayari sa [[kalikasan]] sa paraang [[magagawa muli]].<ref name="di Francia1976">{{cite book |last=di Francia |first=Giuliano Toraldo |chapter=The method of physics |trans-chapter=Ang paraan ng pisika|trans-title=Ang Imbestigasyon sa Pisikal na Mundo |lang=en|title=The Investigation of the Physical World |publisher=Cambridge University Press |year=1976 |pages=1–52 |isbn=978-0-521-29925-1}}</ref> Sa pagsasagawa nito, may mga pangunahing kalagayan na itinuturing bilang totoo; sa madaling salita, may [[realidad]] na nararanasan ng lahat na dinidiktahan ng mga [[likas na batas]]. Natuklasan ang mga ito sa pamamagitan ng sistematikong [[obserbasyon]] at [[eksperimento]].<ref name="Heilbron2003" /> Mahalaga ang [[matematika]] sa pagsasagawa sa mga [[hinuha]] at [[teorya]], dahil ginagamit ito sa pagkalkula, pagsasagawa ng mga modelo, at pagkolekta sa mga tiyak na [[sukat]].<ref>{{cite book |last=Popper |first=Karl R. |url=https://archive.org/details/logicscientificd00popp_574 |title=The Logic of Scientific Discovery |publisher=Routledge |year=2002e |isbn=978-0-415-27844-7 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/logicscientificd00popp_574/page/n133 3]–26 |language=en |trans-title=Ang Lohika ng Maagham na Pagtuklas |chapter=The problem of the empirical basis |trans-chapter=Ang problema ng empirikal na basehan |orig-date=1959 |url-access=limited}}</ref> Kapwa ding mahalaga ang larangan ng [[estadistika]], na siyang nakatuon naman sa pagsusuri sa mga nakalap na [[datos]], na ginagamit naman ng mga siyentipiko upang matukoy kung mapagkakatiwalaan o mahalaga ba ang mga resultang nakalap mula sa mga eksperimento.<ref>{{Cite book |last1=Diggle |first1=Peter J. |author-link=Peter Diggle |title=Statistics and Scientific Method: An Introduction for Students and Researchers |url=https://archive.org/details/statisticsscient0000digg |last2=Chetwynd |first2=Amanda G. |author2-link=Amanda Chetwynd |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0199543182 |pages=[https://archive.org/details/statisticsscient0000digg/page/n17 1]–2 |language=en |trans-title=Estadistika at ang Pamamaraang Makaagham: Panimula para sa mga Estudyante at Mananaliksik}}</ref> [[Talaksan:Fata_Morgana_Example_Detail.jpg|thumb|Isa sa mga iniiwasan ng pamamaraang makaagham ang mga maling konklusyon dahil sa limitasyon ng tao. Halimbawa, nagmimistulang lumulutang sa ere ang [[barko]]ng ito dahil sa ilusyon ng ''[[fata morgana]]''.]] Nagsisimula ang pamamaraang makaagham sa pagsasagawa ng isang [[palaisipan]] o [[palagay]] bilang posibleng paliwanag sa isang naobserbahang pangyayari. Susubukang patunayan (o kabaligtaran depende sa [[disenyo ng eksperimento]]) ang isang palagay o paliwanag sa pamamagitan ng pagsasagawa ng mga [[eksperimento]] upang maiwasan sa mga bitag ng konklusyon tulad ng [[bitag ng korelasyon]].<ref>{{Cite journal |last=Aldrich |first=John |year=1995 |title=Correlations Genuine and Spurious in Pearson and Yule |url=https://archive.org/details/sim_statistical-science_1995-11_10_4/page/364 |trans-title=Mga Korelasyong Totoo at Nagkataon Lang sa Pearson and Yule |journal=Statistical Science |language=en |volume=10 |issue=4 |pages=364–376 |doi=10.1214/ss/1177009870 |jstor=2246135 |doi-access=free}}</ref> Gayunpaman, may mga ilang larangan na nangangailangan lamang ng palagay na obserbasyon dahil sa limitasyon ng tao, tulad halimbawa sa pagpapalagay sa hitsura ng isang planeta sa labas ng [[Sistemang Solar]] sa larangan ng [[astronomiya]], o di kaya'y sa hitsura ng mga napakaliit na bagay sa larangan naman ng [[mekanikang kwantum]]. Binabago minsan ang isang palagay kung hindi ito sumasalamin sa mga resulta, at magiging bahagi ito ng isang [[teorya]] kung ito ay napatunayang tama. Inilalarawan ng isang teorya ang mga magkakaparehong obserbasyong isinagawa, mula sa iba't-ibang mga palagay sa paglipas ng panahon. Maaari ding magkaroon ito ng kaakibat na [[pagmomodelong maagham|modelo]] na siyang gagamiting kinatawan ng mga siyentipiko upang ilarawan ang isang bahagi ng realidad.<ref>{{cite book |last1=Nola |first1=Robert |title=Philosophy, science, education and culture |last2=Irzik |first2=Gürol |publisher=Springer |year=2005 |isbn=978-1-4020-3769-6 |series= |volume=28 |pages=207–230 |language=en |trans-title=Pilosopiya, agham, edukasyon, at kultura}}</ref> Isa sa mga pinakamahalagang isyu sa pagsasagawa sa pananaliksik ay ang pagkiling ng mga siyentipiko tungo sa isang partikular na resulta.<ref>{{cite web |last=Pease |first=Craig |date=6 September 2006 |title=Deliberate bias: Conflict creates bad science |trans-title=Sinadyang pagkiling: Gumagawa ng pangit na agham ang tunggalian |url=http://law-and-science.net/Science4BLJ/Scientific_Method/Deliberate.bias/Text.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619154617/http://law-and-science.net/Science4BLJ/Scientific_Method/Deliberate.bias/Text.htm |archive-date=19 June 2010 |website=Science for Business, Law and Journalism |publisher=Vermont Law School |language=en}}</ref> Bagamat hindi maiaalis ang pagkiling na ito, nililimitahan ito ng pagproseso sa [[disenyo ng eksperimento]] at [[peer review]].<ref>{{cite book |last=Krimsky |first=Sheldon |url=https://archive.org/details/scienceinprivate0000krim |title=Science in the Private Interest: Has the Lure of Profits Corrupted the Virtue of Biomedical Research |publisher=Rowman & Littlefield |year=2003 |isbn=978-0-7425-1479-9 |language=en |trans-title=Agham sa Pribadong Interes: Kinorap ba ng Pagnanasang Kumita ang mga Birtud sa Biomedikal na Pananaliksik?}}</ref> Matapos ito, inilalathala ang mga resulta sa isang [[akademikong dyornal|siyentipikong dyornal]]. Tipikal din na dumadaan muna sa isa pang hakbang ang ilang mga pananaliksik upang masigurong tama ito, sa pamamagitan ng pag-ulit muli sa naturang eksperimento ng ibang grupo ng mga siyentipiko.<ref>{{cite book |last=Ziman |first=John |title=Reliable knowledge: An exploration of the grounds for belief in science |publisher=Cambridge University Press |year=1978c |isbn=978-0-521-22087-3 |pages=[https://archive.org/details/reliableknowledg00john/page/42 42–76] |language=en |trans-title=Mapagkakatiwalaang kaalaman: Paglalakbay sa mga basehan ng paniniwala sa agham |chapter=Common observation |trans-chapter=Karaniwang obserbasyon |chapter-url=https://archive.org/details/reliableknowledg00john/page/42}}</ref> === Paglalathala === {{main|Paglalathalang maagham}} [[Talaksan:Nature_cover,_November_4,_1869.jpg|thumb|Ang unang pahina ng unang edisyon ng ''[[Nature (akademikong dyornal)|Nature]]'' noong 1869.]] Inilalathala ang mga pananaliksik sa mga larangan sa agham sa mga [[akademikong dyornal]].<ref>{{cite journal |last=Ziman |first=J. M. |author-link=John Ziman |year=1980 |title=The proliferation of scientific literature: a natural process |url=https://archive.org/details/sim_science_1980-04-25_208_4442/page/368 |trans-title=Ang pag-usbong ng panitikang maagham: isang likas na proseso |journal=Science |language=en |volume=208 |issue=4442 |pages=369–371 |bibcode=1980Sci...208..369Z |doi=10.1126/science.7367863 |pmid=7367863}}</ref> Dinodokumento sa mga ito ang mga resulta at nalaman ng mga grupo ng mga siyentipiko o mga institusyon. Pinakamatanda sa mga ito ang dyornal na ''[[Journal des sçavans]]'' sa [[Pransiya]] at ang ''[[Philosophical Transactions]]'' sa [[Reyno Unido]] noong 1665. Simula noon, dahan-dahang dumami ang mga dyornal sa mundo; ayon sa isang pagtataya noong 1981, nasa 11,500 dyornal ang aktibo.<ref>{{cite book |last1=Subramanyam |first1=Krishna |title=Scientific and Technical Information Resources |last2=Subramanyam |first2=Bhadriraju |publisher=CRC Press |year=1981 |isbn=978-0-8247-8297-9 |language=en |trans-title=Mga Mapagkukunan ng Impormasyong Maagham at Teknikal}}</ref> Bagamat may mga dyornal na tumatanggap ng mga pananaliksik sa samu't saring mga larangan, tipikal na nakatuon lamang sa isang larangan ang karamihan sa mga ito. Sa kasalukuyang panahon, naging karaniwan na ang mga balita at anunsyo ukol sa mga bagong kaalaman at natuklasan sa mga larangan.<ref name="Bush1945">{{cite web |last=Bush |first=Vannevar |date=July 1945 |title=Science the Endless Frontier |trans-title=Agham ang Walang Hanggang Hangganan |url=https://www.nsf.gov/od/lpa/nsf50/vbush1945.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161107221306/https://www.nsf.gov/od/lpa/nsf50/vbush1945.htm |archive-date=7 November 2016 |access-date= |publisher=National Science Foundation |language=en}}</ref> === Hamon === {{main|Kritisismo sa agham|Pagkiling ng akademya}} Kasalukuyang nasa isang [[krisis sa paggaya]] ang maraming mga larangan ng agham, lalo na sa mga agham panlipunan at pambuhay. Napag-alaman sa maraming mga pag-aaral na isinagawa noong ika-21 siglo na marami sa mga nalathalang pananaliksik ay [[magagawa muli|hindi kayang maulit]].<ref>{{Cite journal |last1=Schooler |first1=J. W. |year=2014 |title=Metascience could rescue the 'replication crisis' |trans-title=Posibleng masalba ng meta-agham ang 'krisis sa paggaya' |journal=Nature |language=en |volume=515 |issue=7525 |page=9 |bibcode=2014Natur.515....9S |doi=10.1038/515009a |pmid=25373639 |doi-access=free}}</ref> Unang ginawa ang naturang salita noong dekada 2010s,<ref>{{Cite journal |last1=Pashler |first1=Harold |last2=Wagenmakers |first2=Eric Jan |year=2012 |title=Editors' Introduction to the Special Section on Replicability in Psychological Science: A Crisis of Confidence? |trans-title=Panimula ng mga patnugot ukol sa Espesyal na Bahagi sa Pagkamagagaya sa mga Agham Pangkaisipan: Isang Krisis sa Tiwala? |journal=Perspectives on Psychological Science |language=en |volume=7 |issue=6 |pages=528–530 |doi=10.1177/1745691612465253 |pmid=26168108 |doi-access=free |s2cid=26361121}}</ref> noong sumikat ang naturang problema. Mahalagang bahagi ng [[meta-agham]] ang paglutas sa krisis, na may layuning pataasin ang kalidad ng lahat ng mga pananaliksik sa agham nang walang masyadong itinatapon.<ref>{{Cite journal |last1=Ioannidis |first1=John P. A. |last2=Fanelli |first2=Daniele |last3=Dunne |first3=Debbie Drake |last4=Goodman |first4=Steven N. |date=2 October 2015 |title=Meta-research: Evaluation and Improvement of Research Methods and Practices |trans-title=Metapananaliksik: Ebalwasyon at Pagpapahusay sa mga Pamamaraan at Gawain sa Pananaliksik |journal=PLOS Biology |language=en |volume=13 |issue=10 |pages=–1002264 |doi=10.1371/journal.pbio.1002264 |issn=1545-7885 |pmc=4592065 |pmid=26431313 |doi-access=free}}</ref> Samantala, [[seudosiyensiya]] naman ang tawag sa mga pananaliksik na nagpapanggap na bahagi ng agham, kagaya halimbawa ng [[astrolohiya]]. Ayon kay [[Richard Feynman]], ''[[Kultong Kargo|cargo cult]]'' ang tawag sa mga agham kung saan naniniwalang ang mga mananaliksik na tama at walang butas ang kanilang pananaliksik, pero hindi nila kayang tanggapin ang mga kritisismo at kamalian na tinukoy ng iba ukol sa kanilang mga resulta.<ref>{{cite web |last=Feynman |first=Richard |author-link=Richard Feynman |year=1974 |title=Cargo Cult Science |trans-title=Agham na Cargo Cult |url=http://neurotheory.columbia.edu/~ken/cargo_cult.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050304032544/http://neurotheory.columbia.edu/~ken/cargo_cult.html |archive-date=4 March 2005 |access-date= |website=Center for Theoretical Neuroscience |publisher=Columbia University |language=en}}</ref> Bukod dito, problema din sa agham ang [[pagkiling]] ng mga mananaliksik. Itinuturing na "pangit na agham" ang agham na may mabuting layunin ngunit hindi tama, hindi kumpleto, o di kaya'y masyadong pinasimple. Meron ding mga kaso ng [[panloloko sa agham]], kung saan sadyang naglalathala ang mga mananaliksik ng mga maling datos at resulta, o di kaya'y bigyan ng kredit ang maling tao ukol sa isang natuklasan halimbawa.<ref>{{cite journal |title=Coping with fraud |trans-title=Pagkaya sa panloloko |url=http://www.publicationethics.org.uk/reports/1999/1999pdf3.pdf |journal=The COPE Report 1999 |language=en |pages=11–18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928151119/http://www.publicationethics.org.uk/reports/1999/1999pdf3.pdf |archive-date=28 September 2007 |access-date= |quote=}}</ref> == Pilosopiya == {{main|Pilosopiya ng agham}} [[Talaksan:Epicycle_and_deferent.svg|thumb|Ayon kay [[Thomas Kuhn]], normal lang ang pagdagdag ng [[episiklo]] sa [[heosentrismo]], samantalang rebolusyonaryo naman ang ideya na [[heliosentrismo|umiikot ang Daigdig sa Araw]] dahil direktang taliwas ito sa nananaig na pananaw.]] Maraming mga paaralan ng [[pilosopiya ng agham]]. Pinakasikat sa mga ito ang posisyon ng [[empirisismo]], na naniniwalang nabubuo ang kaalaman sa pamamagitan isang proseso na kinabibilangan ng obserbasyon, kung saan teorya ang paliwanag sa mga obserbasyon. Saklaw nito ang [[induktibismo]], ang posisyon na nagpapaliwanag sa kung paano kayang maipaliwanag ng mga teorya ang mga pangyayari gamit lamang ang limitadong pangkat ng mga empirikal na ebidensiya. Bukod dito, ginagamit rin ang ideya ang [[Bayesianismo]], na gumagamit ng risonableng pagtataya ukol sa mga obserbasyon, at [[pamamaraang hipotetikong deduktibo]], isang mungkahi sa [[pamamaraang makaagham]] kung saan gagawa muna ng isang palagay na maaaring mali at siyang papatunayan tama o mali sa pamamagitan ng mga eksperimento.<ref name="Godfrey-Smith2003a">{{cite book |last=Godfrey-Smith |first=Peter |url=https://archive.org/details/theoryrealityint00godf |title=Theory and Reality: An Introduction to the Philosophy of Science |publisher=University of Chicago |year=2003c |isbn=978-0-226-30062-7 |pages=[https://archive.org/details/theoryrealityint00godf/page/n53 39]–56 |language=en |trans-title=Teorya at Realidad: Panimula sa Pilosopiya ng Agham |chapter= |trans-chapter= |url-access=limited}}</ref> Kabaligtaran naman ng empirisismo ang [[rasyonalismo]], na naniniwala naman sa ideyang nabubuo ang kaalaman sa isipan ng tao, hindi dahil sa obserbasyon. Kabilang rito ang [[kritikal na rasyonalismo]] na unang pinasimulan ni [[Karl Popper]]. Lubos siyang kumokontra sa pananaw ng empirisismo ukol sa paggawa ng kaalaman. Ayon sa kanya, hindi nabubuo ang kaalaman dahil sa obserbasyon, kundi dahil sa obserbasyon dahil may teoryang gustong patunayan o kabaligtaran.<ref name="Godfrey-Smith2003a" /> Samantala, ayon naman sa [[instrumentalismo]], pawang mga instrumento lamang ang mga teorya na siyang ginagamit upang ipaliwanag ang mga likas na pangyayari sa kalikasan. Mahalaga lang sa pananaw na ito ang sanhi at bunga; dapat isantabi ang lohika.<ref>{{cite book |last=Newton-Smith |first=W. H. |url=https://archive.org/details/rationalityofsci0000newt |title=The Rationality of Science |publisher=Routledge |year=1994 |isbn=978-0-7100-0913-5 |location=London |page=[https://archive.org/details/rationalityofsci0000newt/page/30 30] |language=en |trans-title=Ang Rasyonalidad ng Agham |url-access=registration}}</ref> Ayon kay [[Thomas Kuhn]], nagaganap ang obserbasyon at ebalwasyon sa isang paradigma, lohikal na pananaw sa mundo na konsistent din sa mga obserbasyong isinagawa. Ayon sa kanya, "normal na agham" ang agham na nagaganap sa loob ng kasalukuyang paradigma, o sa madaling salita, konsistent sa kasalukuyang pananaw. Masasabing rebolusyonaryong agham naman ang isang bagay kung ito ay taliwas sa paradigma. Halimbawa, ang pagdagdag ng [[episiklo]] upang ipaliwanag ang paggalaw ng mga planeta sa ilalim ng modelong [[heosentrismo]] ay matatawag na "normal" sa pananaw na yon, dahil hindi naman ito kumokontra sa ideya ng heosentrismo. Kaya naman, rebolusyonaryo ang ideya ng [[heliosentrismo]] dahil direktang taliwas ito sa ideya ng naturang paradigma.<ref>{{Cite encyclopedia |year=2013 |title=Thomas Kuhn |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/fall2013/entries/thomas-kuhn/ |access-date=26 October 2015 |last=Bird |first=Alexander |editor1-last=Zalta |editor1-first=Edward N. |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200715191833/https://plato.stanford.edu/archives/fall2013/entries/thomas-kuhn/ |archive-date=15 July 2020 |url-status=live}}</ref> == Tingnan din == * [[Kaalaman]] * [[Pamamaraang makaagham]] * [[Pananaliksik]] * [[Seudosiyensiya]] * [[Siyentipiko]] == Sanggunian == {{reflist}} {{Philosophy of science}} {{Science and technology studies}} [[Kategorya:Agham|*]] [[Kategorya:Mga disiplinang pang-akademiya]] [[Kategorya:Mga pangunahing paksa]] eaoq6bl76630psnjd4wit3ht29tjlo8 0 1166 2204767 2182080 2026-04-24T20:38:14Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 3 books for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204767 wikitext text/x-wiki {{redirect|Mga tao|konsepto|taumbayan|pangkat-etniko sa Taiwan|Mga Tao (pangkat-etniko)}} {{For|relihiyon|Taoismo}} {{otheruses}} {{use dmy dates}} {{Speciesbox | name = Tao | fossil_range = {{Fossil range|0.3|0}} [[Chibano]] – [[Holoseno|ngayon]] | image = Akha cropped hires.JPG <!--The choice of image has been discussed at length. Please don't change it without first obtaining consensus. See FAQ on talk page. Also used at Akha people (section Dress)--> | image_caption = Taong lalaki (kaliwa) at babae (kanan) <!--T| status = LC | status_system = IUCN3.1--> | taxon = Homo sapiens | authority = [[Linnaeus]], [[Systema Naturae|1758]] | subdivision_ranks = Subspecies | range_map = World Population Density Map 2020.png | range_map_caption = Densidad ng ''Homo sapiens'' noong 2020 | synonyms = }} <!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa. --> '''Táo''' ('''''Homo sapiens''''') o '''modérnong táo''' ang pinakakaraniwan at pinakalaganap na [[espesye]] ng [[Primata|primado]], at ang huling nabubuhay na espesye ng [[henus]] na ''[[Homo]]''. Bahagi ng [[pamilya (biyolohiya)|pamilyang]] [[Hominidae]], natatangi ang mga tao sa kanilang kawalan ng buhok kumpara sa kapamilya nila, paglalakad gamit ng [[bipedalismo|dalawang paa]], at mataas na antas ng [[katalinuhan]]. May mga malalaking [[utak]] ang mga tao, na nagbigay sa kanila ng kakayahang [[kognisyon|kognitibo]] na naging dahilan upang makatira sila sa iba't-ibang klase ng kapaligiran at makagawa ng mga [[kagamitan]], [[lipunan]], at [[sibilisasyon]]. Isang [[sosyalidad|nakikihalubilong hayop]] ang mga tao, kung saan ang bawat isang tao ay miyembro ng isang grupo na nagdidikta ng kani-kanilang relasyon sa iba, tulad halimbawa ng [[pamilya]], [[kaibigan]], [[korporasyon]], at [[estado|politikal na estado]]. Dahil rito, nakapagtatag ang mga tao ng napakaraming klase ng [[kaugalian]], [[wika]], at [[tradisyon]], mga pangunahing sangkap ng isang lipunan ng tao. May matinding ring [[kuryosidad]] ang mga tao; ang pagnanasang maunawaan at maimpluwensyahan ang mga [[penomena]] ang nag-udyok sa mga tao upang maidebelop ang [[agham]], [[teknolohiya]], [[pilosopiya]], [[mitolohiya]], [[relihiyon]], at iba pang mga [[larangan]] ng [[kaalaman]]. Bukod dito, pinag-aaralan din nila ang kani-kanilang sarili sa pamamagitan ng [[antropolohiya]], [[agham panlipunan]], [[kasaysayan]], [[sikolohiya]], at [[medisina]]. Sa kasalukuyan, tinatayang [[populasyon ng tao|nasa walong bilyon ang kabuuang populasyon]] ng mga tao sa [[Daigdig]]. Sa malaking bahagi ng kanilang kasaysayan, [[nomadiko]] ang pamumuhay ng mga tao, umaasa sa mga pagkain sa kapaligiran o manghuli ng ibang mga hayop para kainin. Nagsimula lamang maging [[modernong pag-uugali|moderno]] ang mga tao noong bandang 160,000 hanggang 60,000 taong ang nakalilipas. Naganap ang [[Rebolusyong Neolitiko]] sa iba't-ibang lugar nang halos sabay, una sa rehiyon ng [[Kanlurang Asya]] 13,000 taon ang nakaraan. Sa mga lugar na ito, nagsimulang [[tirahan ng mga tao|manatili]] ang mga tao [[agrikultura|upang magsaka]] imbes na mangalugad, na siyang nagbigay-daan upang maitatag ang mga pinakaunang [[sibilisasyon]] na minarkahan ng [[paglobo ng populasyon]] at pagbilis ng [[pagbabago sa teknolohiya]]. Simula noon, samu't saring mga sibilisasyon ang umangat at bumagsak, at nagsimula ring magbago ang pamumuhay ng mga tao. [[Omniboro]] ang mga tao; ibig sabihin, kumakain sila ng halaman at karne. Simula noong panahong ng mga ''[[Homo erectus]]'', ginagamit rin nila ang [[apoy]] upang [[pagluluto|lutuin]] ang mga pagkain nila, na nagpataas kalaunan sa kanilang nutrisyon at pagdami ng mga maaaring kainin. Maituturing na [[diurnal]] ang mga tao, [[pagtulog|natutulog]] nang tinatayang pito hanggang siyam na oras kada araw. May malaking epekto ang mga tao sa kalikasan. Mga [[superdepredador]] ({{lang|en|superpredator}}) sila, at kaunti at bihira lamang silang tugisin ng ibang mga hayop. Ang kanilang mabilis na pagdami, [[industriyalisasyon]], [[polusyon]], at pagkonsumo ang dahilan ng [[Malawakang pagkaubos sa Holoseno|kasalukuyang malawakang pagkaubos]] ng ibang mga nilalang. Sa nakalipas na siglo, narating ng mga tao ang mga pinakamasasamang kapaligiran para sa buhay, tulad ng [[Antartika]], [[kalawakan|labas ng Daigdig]] at ang kailaliman ng mga [[karagatan]], bagamat limitado lamang ang pananatili nila sa mga ito. Nakarating ang mga tao sa [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] at nakapagpadala ng kanilang mga gawa sa iba't-ibang bahagi ng [[Sistemang Solar]]. Bagamat ginagamit din ang salitang "tao" upang tukuyin ang lahat ng mga miyembro ng henus na ''Homo'', madalas itong ginagamit sa ''Homo sapiens'', ang natitirang espesye nito. Ginagamit ang salitang "modernong tao" upang ihiwalay ang mga ito sa mga sinaunang tao. Unang lumitaw ang mga [[anatomikal na modernong tao]] sa [[Aprika]] 300,000 taon ang nakaraan, mula sa ''[[Homo heidelbergensis]]'' o kaparehong espesye. [[Kamakailang pinagmulang Aprikano|Mula Aprika]], unti-unti nilang nilahian at pinalitan ang ibang mga espesye ng tao sa mga lugar, tulad halimbawa ng mga [[Neandertal]], na pinaniniwalaang naubos dahil sa kompetisyon, alitan, at paglalahi ng mga ''Homo sapiens'' sa kanilang populasyon. Naimpluwensyahan ng kapaligiran at mga [[hene]] ang [[biyolohiyang pantao|biolohikal na pagkakaiba]] ng mga tao na makikita tulad halimbawa ng kulay ng balat, tangkad, at [[pisyolohiya]], gayundin ang mga namamanang sakit at katangian. Bagamat ganito, isa ang mga tao sa may pinakamakaunting pagkakaiba sa henetika sa mga primado, kung saan nasa 99% na magkapareho ang alinmang dalawang tao. May [[Dimorpismong pangkasarian|dalawang biolohikal na kasarian]] ang mga tao; sa pangkalahatan, mas malakas ang mga lalaking tao habang mas maraming taba naman ang mga babaeng tao. Nagsisimulang lumitaw ang mga [[sekondaryong katangiang pangkasarian]] pagsapit ng [[kabaguntauhan]]. Kayang manganak ng mga babaeng tao, simula sa pagsisimula ng kabaguntauhan hanggang sa [[layog|maglayog]] bandang 50 taong gulang. Delikado ang [[panganganak]], kung saan maraming komplikasyon ang maaaring kaharapin ng nanganganak na maaari ding humantong sa [[kamatayan]], bagamat nakadepende ito sa [[serbisyong medikal]]. Madalas na magkaparehong tatay at nanay ang nagpapalaki sa [[sanggol]], na [[prekosyalidad at altrisiyalidad|walang muwang pagkapanganak]] sa kanila. ==Pagpapangalan== {{main|Mga pangalan sa espesye ng tao|Taksonomiyang pantao}} Nagmula ang salitang "tao" sa [[lumang Tagalog]] na salitang "tawo", na ginagamit pa rin sa ibang mga wika sa Pilipinas partikular na sa [[Kabisayaan]]. Pare-parehong nagmula ito sa [[Protowikang Pilipino|Proto-Pilipinong]] salita na {{lang|tl|tau|proto=yes|italic=yes}}, na nagmula naman sa [[Protowikang Austronesyo|Proto-Austronesyong]] salitang na {{lang|tl|Cau|proto=yes|italic=yes}}.<ref>{{Cite web |last=Blust |first=Robert |last2=Trussel |first2=Stephen |last3=Smith |first3=Alexander |last4=Forkel |first4=Robert |title=*Cau person, human being |url=https://acd.clld.org/cognatesets/25883#5/7.758/121.239 |access-date=24 Hunyo 2025 |website=Austronesian Comparative Dictionary Online |language=en}}</ref> Isa sa mga deribatibo nito, "[[pagkatao]]", ay ginagamit upang tukuyin ang [[kondisyon ng tao|kondisyon ng pagiging tao]].<ref>{{Cite journal |last=Roman Jr, |first=Guillermo Q. |date=2010 |title=TAO: Being and Becoming Human |trans-title=TAO: Pagiging at Magiging Tao |url=https://po.pnuresearchportal.org/ejournal/index.php/normallights/article/view/61/51 |format=PDF |journal=[[Philippine Normal University|The Normal Lights]] |language=en |publisher=[[Philippine Normal University]] |volume=5 |issue=1 |doi=10.56278/tnl.v5i1.61 |access-date=24 Hunyo 2025 |archive-date=26 Hunyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250626035303/https://po.pnuresearchportal.org/ejournal/index.php/normallights/article/view/61/51 |url-status=dead }}</ref> Bagamat malinaw ang pagkakaibang ito sa wikang Tagalog, itinuturing ang dalawang ito bilang magkasingkahulugan sa ibang mga wika. Halimbawa, sa [[wikang Ingles]], itinuturing na magkapareho ang mga salitang {{lang|en|human}} at {{lang|en|person}} sa karaniwang diskurso. Gayunpaman, sa [[pilosopiya]], ginagamit ang {{lang|en|person}} sa kahulugan na "pagkatao".<ref>{{Cite web |title=Concept of Personhood |trans-title=Konsepto ng Pagkatao |url=https://medicine.missouri.edu/centers-institutes-labs/health-ethics/faq/personhood |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304011726/https://medicine.missouri.edu/centers-institutes-labs/health-ethics/faq/personhood |archive-date=4 March 2021 |access-date= |website=[[University of Missouri School of Medicine]] |language=en}}</ref> [[File:Carl von Linné, 1707-1778, botanist, professor (Alexander Roslin) - Nationalmuseum - 15723.tif|thumb|upright|Si [[Carl Linnaeus]] ang nagbigay ng pangalang ''Homo sapiens'' sa ''[[Systema Naturae]]''.]] Samantala, nagmula naman ang [[pangalang binomial]] ng tao, ''Homo sapiens'', mula sa ''[[Systema Naturae]]'' ni [[Carl Linnaeus]] noong 1735 na ang ibig sabihin ay "tao na may karunungan".<ref>{{cite journal |vauthors=Spamer EE |date=29 January 1999 |title=Know Thyself: Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus, 1758 |trans-title=Alamin ang Sarili: Responsableng Agham at ang Lektotipo ng Homo sapiens Linnaeus, 1758 |journal=Proceedings of the Academy of Natural Sciences |language=en |volume=149 |issue=1 |pages=109–114 |jstor=4065043}}</ref> Ang henus nito, ''[[Homo]]'', ay isang [[aral na hiram]] mula sa [[wikang Latin]] na {{lang|la|homō}}, na tumutukoy sa tao mapaanuman ang kasarian.<ref>{{cite dictionary |title=Homo |dictionary=Dictionary.com |publisher=Random House |url=https://dictionary.reference.com/browse/Homo |date=23 September 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080927011551/https://dictionary.reference.com/browse/homo |archive-date=27 September 2008 |url-status=live}}</ref> Maaaring gamitin ang salitang "tao" upang tukuyin ang lahat ng mga miyembro ng naturang henus; sa ganitong pananaw, ginagamit ang salitang "modernong tao" upang ihiwalay ito sa ibang mga miyembro ng henus. Sa kasalukuyan, may mga pagtatalo sa akademiya kung dapat bang ituring ang ilang patay na klase ng tao, tulad ng mga [[Neandertal]], bilang isang hiwalay na espesye o bilang isang sub-espesye sa ilalim ng ''Homo sapiens''.<ref name="Barras-20162">{{cite web |last=Barras |first=Colin |date=11 January 2016 |title=We don't know which species should be classed as 'human' |trans-title=Hindi natin alam kung ano-anong mga espesye ang dapat ituring bilang 'tao' |url=https://www.bbc.com/earth/story/20160111-what-is-it-that-makes-you-a-human-and-not-something-else |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826223800/http://www.bbc.com/earth/story/20160111-what-is-it-that-makes-you-a-human-and-not-something-else |archive-date=26 August 2021 |access-date= |website=BBC |language=en}}</ref> == Ebolusyon == {{main|Ebolusyon ng tao}}{{clade|{{clade |1=[[Hylobatidae]] |label2=[[Hominidae]] |2={{clade|label1=[[Ponginae]] |1={{clade |label1=[[Orangutan|Pongo]] |1={{clade |1=''[[Pongo abelii]]'' |label2= |2={{clade |1=''[[Pongo tapanuliensis]]'' |2=''[[Pongo pygmaeus]]'' }} }} }} |label2=[[Homininae]] |2={{clade|label1=[[Gorillini]] |1={{clade |label1=[[Gorilya|Gorilla]] |1={{clade |1=''[[Gorilla gorilla]]'' |2=''[[Gorilla beringei]]'' }} }} |label2=[[Hominini]] |2={{clade |label1=[[Panina]] |1={{clade|label1=[[Pan (hayop)|Pan]]|1={{clade |1=''[[Pan troglodytes]]'' |2=''[[Pan paniscus]]'' }} }} |2={{clade|label1=[[Hominina]]|1='''''Homo sapiens'''''}} }} }} }} }}|style1=font-size:80%; line-height:80%|label1=[[Hominoidea]]}} Mga [[bakulaw]] ang mga tao; bahagi sila ng superpamilyang [[Bakulaw|Homonoidea]].<ref>{{Cite book |author-link=Russell Tuttle |title=International Encyclopedia of Biological Anthropology |vauthors=Tuttle RH |date=4 October 2018 |publisher=[[John Wiley & Sons, Inc.]] |isbn=978-1-118-58442-2 |veditors=Trevathan W, Cartmill M, Dufour D, Larsen C |place=[[New Jersey]], [[United States]] |pages=1–2 |language=en |trans-title=Pandaigdigang Ensiklopedya ng Antropolohiyang Biolohikal |chapter=Hominoidea: conceptual history |trans-chapter=Hominoidea: kasaysayan ng konsepto |doi=10.1002/9781118584538.ieba0246 |access-date= |chapter-url=https://doi.wiley.com/10.1002/9781118584538.ieba0246 |s2cid=240125199}}</ref> Unang humiwalay ang mga ninuno ng modernong tao mula sa mga [[gibon]] (pamilyang Hylobatidae), tapos [[orangutan]] (henus ''Pongo''), tapos [[gorilya]] (henus ''Gorilla''), at panghuli, sa mga [[chimpanzee]] at [[bonobo]] (henus ''[[Pan (hayop)|Pan]]'').<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Goodman M, Tagle DA, Fitch DH, Bailey W, Czelusniak J, Koop BF, Benson P, Slightom JL |date=March 1990 |title=Primate evolution at the DNA level and a classification of hominoids |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1990-03_30_3/page/260 |trans-title=Ebolusyon ng mga primado sa antas ng DNA at klasipikasyon ng mga hominoid |journal=[[Journal of Molecular Evolution]] |language=en |volume=30 |issue=3 |pages=260–266 |bibcode=1990JMolE..30..260G |doi=10.1007/BF02099995 |pmid=2109087 |s2cid=2112935}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Ruvolo M |date=March 1997 |title=Molecular phylogeny of the hominoids: inferences from multiple independent DNA sequence data sets |trans-title=Piloheniyang molekular sa mga hominoid: mga hinuha mula sa iba't-ibang mga data set ng sekuwensiya ng DNA |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |language=en |volume=14 |issue=3 |pages=248–265 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a025761 |pmid=9066793 |doi-access=free}}</ref> Ang panghuling hiwalayang ito ay naganap noong bandang 8–4 milyong taon ang nakaraan, sa huling bahagi ng kapanahunang [[Mioseno]]. Sa hiwalayang ito, nabuo ang [[kromosoma 2]] mula sa pagsasama ng dalawang kromosoma, na naging dahilan kung bakit may 23 pares lamang ang mga modernong tao kumpara sa 24 sa ibang mga bakulaw.<ref>{{cite web |title=Human Chromosome 2 is a fusion of two ancestral chromosomes |trans-title=Pagsasama ng dalawang sinaunang kromosoma ang Kromosoma 2 ng Tao |url=https://www.evolutionpages.com/chromosome_2.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809040210/https://www.evolutionpages.com/chromosome_2.htm |archive-date=9 August 2011 |access-date= |work=Evolution Pages |language=en |vauthors=MacAndrew A}}</ref> Matapos nito, dumami ang mga [[hominin]] sa maraming espesye at di bababa sa dalawang henus. Gayunpaman, tanging mga tao, bahagi ng henus na ''[[Homo]]'', lamang ang natira sa kasalukuyan.<ref>{{Cite web |last=McNulty |first=Kieran P. |year=2016 |title=Hominin Taxonomy and Phylogeny: What's In A Name? |trans-title=Taksonomiya at Piloheniya ng Hominin: Anong Meron sa Pangalan? |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/hominin-taxonomy-and-phylogeny-what-s-in-142102877/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160110013134/https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/hominin-taxonomy-and-phylogeny-what-s-in-142102877/ |archive-date=10 January 2016 |access-date= |website=Nature Education Knowledge |language=en}}</ref> [[File:Lucy_Skeleton.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lucy_Skeleton.jpg|thumb|Isang rekonstruksiyon sa katawan ni [[Lucy (Australopithecus)|Lucy]], isang [[Australopithecus afarensis|''Australopithecus afarensis'']].]] Nagmula ang ''Homo'' mula sa mga ''[[Australopithecus]]''.<ref>{{cite journal |vauthors=Strait DS |date=September 2010 |title=The Evolutionary History of the Australopiths |trans-title=Ang Kasaysayan ng Ebolusyon ng mga Australopiteko |journal=Evolution: Education and Outreach |language=en |volume=3 |issue=3 |pages=341–352 |doi=10.1007/s12052-010-0249-6 |issn=1936-6434 |doi-access=free |s2cid=31979188}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Dunsworth HM |date=September 2010 |title=Origin of the Genus Homo |trans-title=Pinagmulan ng Henus na Homo |journal=Evolution: Education and Outreach |language=en |volume=3 |issue=3 |pages=353–366 |doi=10.1007/s12052-010-0247-8 |issn=1936-6434 |doi-access=free |s2cid=43116946}}</ref> Bagamat kaunti lamang ang mga [[posil]] sa hiwalayang ito, makikita sa mga kalansay ng mga pinakamatatandang posil ng ''Homo'' ang mga pagkakapareho sa mga ''Australopithecus''.<ref>{{cite journal |vauthors=Kimbel WH, Villmoare B |date=July 2016 |title=From Australopithecus to Homo: the transition that wasn't |trans-title=Mula Australopithecus patungong Homo: ang transisyon na hindi |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |language=en |volume=371 |issue=1698 |page=20150248 |doi=10.1098/rstb.2015.0248 |pmc=4920303 |pmid=27298460 |s2cid=20267830}}</ref><ref name="Villmoare201522">{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Villmoare B, Kimbel WH, Seyoum C, Campisano CJ, DiMaggio EN, Rowan J, Braun DR, Arrowsmith JR, Reed KE |date=March 2015 |title=Paleoanthropology. Early Homo at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia |trans-title=Paleoantropolohiya. Mga unang Homo noong 2.8 Ma mula sa Ledi-Guraru, Afar, Etopiya |journal=[[Science (dyornal)|Science]] |language=en |volume=347 |issue=6228 |pages=1352–1355 |bibcode=2015Sci...347.1352V |doi=10.1126/science.aaa1343 |pmid=25739410 |doi-access=free}}</ref> Tinatayang naganap ang hiwalayan ng dalawang henus 4.3–2.6 na milyong taon ang nakaraan batay sa [[orasang molekular]], bagamat may mga ilang iskolar na nagtataya sa hiwalayan noong 1.87 milyong taon ang nakaraan kung tatanggalin ang ilan sa mga naunang posil na pinaniniwalaang namali ng lagay sa ''Homo''.<ref>{{cite journal |last1=Püschel |first1=Hans P. |last2=Bertrand |first2=Ornella C. |last3=O’Reilly |first3=Joseph E. |last4=Bobe |first4=René |last5=Püschel |first5=Thomas A. |date=June 2021 |title=Divergence-time estimates for hominins provide insight into encephalization and body mass trends in human evolution |trans-title=Nagbigay-linaw ang mga pagtataya sa paghihiwalay ng mga hominin sa trend ng ensepalisasyon at masa ng katawan sa ebolusyon ng tao |url=https://www.research.ed.ac.uk/en/publications/35151870-c7b5-477e-aca8-2c75c8382002 |journal=[[Nature Ecology & Evolution]] |language=en |volume=5 |issue=6 |pages=808–819 |bibcode=2021NatEE...5..808P |doi=10.1038/s41559-021-01431-1 |pmid=33795855 |hdl-access=free |s2cid=232764044 |hdl=20.500.11820/35151870-c7b5-477e-aca8-2c75c8382002}}</ref><ref name=":0">{{cite journal |last=Wood |first=Bernard |date=28 June 2011 |title=Did early Homo migrate "out of" or "in to" Africa? |trans-title=Lumipat ba "patungo" o "papuntang" Aprika ang mga unang Homo? |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=108 |issue=26 |pages=10375–10376 |bibcode=2011PNAS..10810375W |doi=10.1073/pnas.1107724108 |issn=0027-8424 |pmc=3127876 |pmid=21677194 |doi-access=free}}</ref> Ang pinakamatandang tala ng ''Homo'' ay ang [[LD-350-1]] mula sa [[Etiopiya]] na tinatayang nasa 2.8 milyong taon ang tanda. Samantala, ang pinakamatatandang mga espesye na napangalanan ay ang ''[[Homo habilis]]'' at ''[[Homo rudolfensis]]'' na tinatayang nabuhay noong bandang 2.3 milyong taon ang nakaraan.<ref name="Villmoare20152">{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Villmoare B, Kimbel WH, Seyoum C, Campisano CJ, DiMaggio EN, Rowan J, Braun DR, Arrowsmith JR, Reed KE |date=March 2015 |title=Paleoanthropology. Early Homo at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia |trans-title=Paleoantropolohiya. Mga unang Homo noong 2.8 Ma mula sa Ledi-Guraru, Afar, Etopiya |journal=[[Science (dyornal)|Science]] |language=en |volume=347 |issue=6228 |pages=1352–1355 |bibcode=2015Sci...347.1352V |doi=10.1126/science.aaa1343 |pmid=25739410 |doi-access=free}}</ref> Unang lumitaw naman sa mga tala ang ''[[Homo erectus]]'' bandang 2 milyong taon ang nakaraan, ang unang ''Homo'' na nakalabas sa kontinente ng [[Aprika]] at kumalat sa [[Eurasya]] at ang una na may katawang kahawig ng sa modernong tao.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Zhu Z, Dennell R, Huang W, Wu Y, Qiu S, Yang S, Rao Z, Hou Y, Xie J, Han J, Ouyang T |date=July 2018 |title=Hominin occupation of the Chinese Loess Plateau since about 2.1 million years ago |trans-title=Okupasyon ng mga hominin sa Talampas ng Loess sa Tsina simula noong 2.1 milyong taon ang nakaraan |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |language=en |volume=559 |issue=7715 |pages=608–612 |bibcode=2018Natur.559..608Z |doi=10.1038/s41586-018-0299-4 |pmid=29995848 |s2cid=49670311}}</ref> Lumitaw naman ang mga ''Homo sapiens'' noing 300,000 taon ang nakaraan mula sa ''[[Homo heidelbergensis]]'' o ''[[Homo rhodesiensis]]'', mga espesye ng ''Homo erectus'' na nanatili sa Aprika.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Hublin JJ, Ben-Ncer A, Bailey SE, Freidline SE, Neubauer S, Skinner MM, Bergmann I, Le Cabec A, Benazzi S, Harvati K, Gunz P |date=June 2017 |title=New fossils from Jebel Irhoud, Morocco and the pan-African origin of Homo sapiens |trans-title=Mga bagong posil mula sa Jebel Irhoud, Moroko at ang pan-Aprikanomg pinagmulan ng Homo sapiens |url=https://kar.kent.ac.uk/62267/1/Submission_288356_1_art_file_2637492_j96j1b.pdf |url-status=live |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |language=en |volume=546 |issue=7657 |pages=289–292 |bibcode=2017Natur.546..289H |doi=10.1038/nature22336 |pmid=28593953 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108234003/https://kar.kent.ac.uk/62267/1/Submission_288356_1_art_file_2637492_j96j1b.pdf |archive-date=8 January 2020 |access-date= |hdl=1887/74734 |s2cid=256771372}}</ref> Kagaya ng ''Homo erectus'', lumabas ang mga ''Homo sapiens'' sa Aprika kalaunan, at unti-unting pinalitan ang populasyon ng mga sinaunang tao sa lugar.<ref>{{cite journal |author-link=Chris Stringer |vauthors=Stringer C |date=June 2003 |title=Human evolution: Out of Ethiopia |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-06-12_423_6941/page/692 |trans-title=Ebolusyon ng tao: Paglabas sa Etiopiya |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |language=en |volume=423 |issue=6941 |pages=692–693, 695 |bibcode=2003Natur.423..692S |doi=10.1038/423692a |pmid=12802315 |s2cid=26693109}}</ref> Nagsimula maging moderno ang pag-uugali ng mga ''Homo sapiens'' bandang 160,000–70,000 taon ang nakaraan o mas maaga.<ref>{{cite journal |last1=Marean |first1=Curtis |display-authors=etal |date=2007 |title=Early human use of marine resources and pigment in South Africa during the Middle Pleistocene |trans-title=Paggamit ng mga unang tao sa yamang-tubig at tinta sa Timog Aprika noong kalagitnaan ng Pleistoseno |url=http://doc.rero.ch/record/15550/files/PAL_E2962.pdf |url-status=live |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |language=en |volume=449 |issue=7164 |pages=905–908 |bibcode=2007Natur.449..905M |doi=10.1038/nature06204 |pmid=17943129 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525103726/https://doc.rero.ch/record/15550/files/PAL_E2962.pdf |archive-date=25 May 2023 |access-date= |s2cid=4387442}}</ref> Umusbong ang katangian ito sa gitna ng nagaganap na [[pagbabago ng klima|likas na pagbabago ng klima]] noong kalagitnaan hanggang sa dulo ng kapanahunang [[Pleistoseno]].<ref>{{Cite journal |last1=Wilkins |first1=Jayne |last2=Schoville |first2=Benjamin J. |date=June 2024 |title=Did climate change make Homo sapiens innovative, and if yes, how? Debated perspectives on the African Pleistocene record |trans-title=Naging inobatibo ba ang mga Homo sapiens dahil sa pagbabago ng klima, at kung oo, paano? Mga pinagdedebatehan na pananaw sa mga nakatala sa Pleistoseno sa Aprika |journal=Quaternary Science Advances |language=en |volume=14 |pages=100179 |bibcode=2024QSAdv..1400179W |doi=10.1016/j.qsa.2024.100179 |doi-access=free}}</ref> Naganap ang [[Kamakailang pinagmulang Aprikano|migrasyon palabas ng Aprika]] sa dalawang bahagi: una noong 130,000–100,000 taon ang nakaraan pahilaga sa Eurasya, at pangalawa noong 70,000–50,000 taon ang nakaraan patimog papunta sa katimugang baybayin ng [[Asya]].<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Posth C, Renaud G, Mittnik A, Drucker DG, Rougier H, Cupillard C, Valentin F, Thevenet C, Furtwängler A, Wißing C, Francken M, Malina M, Bolus M, Lari M, Gigli E, Capecchi G, Crevecoeur I, Beauval C, Flas D, Germonpré M, van der Plicht J, Cottiaux R, Gély B, Ronchitelli A, Wehrberger K, Grigorescu D, Svoboda J, Semal P, Caramelli D, Bocherens H, Harvati K, Conard NJ, Haak W, Powell A, Krause J |date=March 2016 |title=Pleistocene Mitochondrial Genomes Suggest a Single Major Dispersal of Non-Africans and a Late Glacial Population Turnover in Europe |trans-title=Iminumungkahi ng mga Henomang Mitokondrial noong Pleistoseno na may Iisang Pangunahing Pagkalat ng mga hindi Aprikano at may Pagpalit ng Populasyon noong Huling Bahagi ng Panahong Yelo sa Europa |url=https://pure.rug.nl/ws/files/79384808/Pleistocene_Mitochondrial_Genomes_Suggest_a_Single_Major_Dispersal_of_Non_Africans.pdf |url-status=live |journal=[[Current Biology]] |language=en |volume=26 |issue=6 |pages=827–833 |bibcode=2016CBio...26..827P |doi=10.1016/j.cub.2016.01.037 |pmid=26853362 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250312080455/https://pure.rug.nl/ws/files/79384808/Pleistocene_Mitochondrial_Genomes_Suggest_a_Single_Major_Dispersal_of_Non_Africans.pdf |archive-date=12 March 2025 |access-date= |hdl-access=free |s2cid=140098861 |hdl=2440/114930}}</ref><ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Karmin M, Saag L, Vicente M, Wilson Sayres MA, Järve M, Talas UG, Rootsi S, Ilumäe AM, Mägi R, Mitt M, Pagani L, Puurand T, Faltyskova Z, Clemente F, Cardona A, Metspalu E, Sahakyan H, Yunusbayev B, Hudjashov G, DeGiorgio M, Loogväli EL, Eichstaedt C, Eelmets M, Chaubey G, Tambets K, Litvinov S, Mormina M, Xue Y, Ayub Q, Zoraqi G, Korneliussen TS, Akhatova F, Lachance J, Tishkoff S, Momynaliev K, Ricaut FX, Kusuma P, Razafindrazaka H, Pierron D, Cox MP, Sultana GN, Willerslev R, Muller C, Westaway M, Lambert D, Skaro V, Kovačevic L, Turdikulova S, Dalimova D, Khusainova R, Trofimova N, Akhmetova V, Khidiyatova I, Lichman DV, Isakova J, Pocheshkhova E, Sabitov Z, Barashkov NA, Nymadawa P, Mihailov E, Seng JW, Evseeva I, Migliano AB, Abdullah S, Andriadze G, Primorac D, Atramentova L, Utevska O, Yepiskoposyan L, Marjanovic D, Kushniarevich A, Behar DM, Gilissen C, Vissers L, Veltman JA, Balanovska E, Derenko M, Malyarchuk B, Metspalu A, Fedorova S, Eriksson A, Manica A, Mendez FL, Karafet TM, Veeramah KR, Bradman N, Hammer MF, Osipova LP, Balanovsky O, Khusnutdinova EK, Johnsen K, Remm M, Thomas MG, Tyler-Smith C, Underhill PA, Willerslev E, Nielsen R, Metspalu M, Villems R, Kivisild T |date=April 2015 |title=A recent bottleneck of Y chromosome diversity coincides with a global change in culture |trans-title=Naganap kasabay ng pandaigdigang pagbabago sa kultura ang isang kamakailang pagkonti sa dibersidad ng kromosoma Y |journal=[[Genome Research]] |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=459–466 |doi=10.1101/gr.186684.114 |pmc=4381518 |pmid=25770088}}</ref> Narating ng mga ''Homo sapiens'' ang mga kontinente ng [[Australia]] 65,000 taon ang nakaraan at ang [[Kaamerikahan]] noong 15,000 taon ang nakaraan, gayundin sa [[Madagascar]] noong bandang {{KP|300|link=y}} at sa mga pinakamalalayong kapuluan sa [[Karagatang Pasipiko]] tulad ng [[Nueva Selanda]] noon lamang taong 1280.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Clarkson C, Jacobs Z, Marwick B, Fullagar R, Wallis L, Smith M, Roberts RG, Hayes E, Lowe K, Carah X, Florin SA, McNeil J, Cox D, Arnold LJ, Hua Q, Huntley J, Brand HE, Manne T, Fairbairn A, Shulmeister J, Lyle L, Salinas M, Page M, Connell K, Park G, Norman K, Murphy T, Pardoe C |date=July 2017 |title=Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago |trans-title=Okupasyon ng mga tao sa hilagang Australia bandang 65,000 taon ang nakaraan |url=https://ro.uow.edu.au/smhpapers/4803 |url-status=live |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |language=en |volume=547 |issue=7663 |pages=306–310 |bibcode=2017Natur.547..306C |doi=10.1038/nature22968 |pmid=28726833 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815000135/https://ro.uow.edu.au/smhpapers/4803/ |archive-date=15 August 2024 |access-date= |hdl-access=free |s2cid=205257212 |hdl=2440/107043}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Appenzeller T |date=May 2012 |title=Human migrations: Eastern odyssey |trans-title=Mga migrasyon ng tao: Paglalakbay pasilangan |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |language=en |volume=485 |issue=7396 |pages=24–26 |bibcode=2012Natur.485...24A |doi=10.1038/485024a |pmid=22552074 |doi-access=free}}</ref> Hindi simple ang ebolusyon ng tao dahil sa [[pagtatalik ng mga sinauna at modernong tao|pagtatalik nila sa ibang mga espesye ng tao]]. Ayon sa mga pananaliksik na isinagawa sa henoma ng tao, karaniwan ang pagtatalik sa pagitan ng mga malalayong kamag-anak ng mga modernong tao. Tinatayang aabot nang 6% ng [[DNA]] ng mga tao sa labas ng [[Sahara|sub-Sahara]] sa kasalukuyan ang nagmula sa mga hene ng mga Neandertal at ibang mga espesye tulad ng mga [[Denisovan]].<ref>{{cite journal |vauthors=Noonan JP |date=May 2010 |title=Neanderthal genomics and the evolution of modern humans |trans-title=Henomika ng mga Neandertal at ang ebolusyon ng modernong tao |journal=[[Genome Research]] |language=3n |volume=20 |issue=5 |pages=547–553 |doi=10.1101/gr.076000.108 |pmc=2860157 |pmid=20439435}}</ref><ref name="pmid21179161">{{cite journal |author-link1=David Reich |display-authors=6 |vauthors=Reich D, Green RE, Kircher M, Krause J, Patterson N, Durand EY, Viola B, Briggs AW, Stenzel U, Johnson PL, Maricic T, Good JM, Marques-Bonet T, Alkan C, Fu Q, Mallick S, Li H, Meyer M, Eichler EE, Stoneking M, Richards M, Talamo S, Shunkov MV, Derevianko AP, Hublin JJ, Kelso J, Slatkin M, Pääbo S |date=December 2010 |title=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |trans-title=Kasaysayang panghenetika ng isang sinaunang grupo ng mga hominin mula sa Kuweba ng Denisova sa Siberia |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |language=en |volume=468 |issue=7327 |pages=1053–1060 |bibcode=2010Natur.468.1053R |doi=10.1038/nature09710 |pmc=4306417 |pmid=21179161 |hdl=10230/25596}}</ref> Pinakamakikita sa mga pagbabagong naganap sa ebolusyon ng tao ay ang kawalan nito ng buhok sa katawan kumpara sa ibang mga bakulaw, gayundin ang [[bipedalismo|paglalakad sa dalawang paa]], mas malalaking [[utak]], at ang [[neotenya|pagkakapareho halos]] ng katangian ng magkaibang kasarian kumpara sa ibang mga bakulaw. Kasalukuyan may debate ukol sa kung ano ang relasyon ng mga pagbabagong ito sa isa't isa.<ref>{{cite book |author1-link=Robert Boyd |url=https://archive.org/details/howhumansevolved03edboyd |title=How Humans Evolved |vauthors=Boyd R, Silk JB |author2-link=Joan Silk |publisher=[[W. W. Norton & Company|Norton]] |year=2003 |isbn=978-0-393-97854-4 |location=New York |language=en |trans-title=Paano Umusbong ang mga Tao |url-access=registration}}</ref> == Kasaysayan == {{main|Kasaysayan ng mundo}} === Prehistorya === {{main|Prehistorya}} [[File:Early_migrations_mercator.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Early_migrations_mercator.svg|thumb|Pagkalat ng mga tao sa bawat kontinente mula sa [[Lambak ng Great Rift]] sa silangang [[Aprika]], kabilang ang pinaniniwalaang rutang dinaanan sa timog (kahel at dilaw).]] Hanggang noon lamang 12,000 taon ang nakaraan, nangangalap at nangangaso ang mga tao.<ref>{{Cite book |last=Scarre |first=Chris |author-link=Chris Scarre |title=The Human Past: World Prehistory and the Development of Human Societies |publisher=[[Thames & Hudson]] |year=2018 |isbn=978-0-500-29335-5 |editor-last=Scarre |editor-first=Chris |edition=4 |location=London |pages=174–197 |language=en |trans-title=Ang Nakaraan ng Tao: Prehistorya ng Mundo at ang Pag-usbong ng mga Lipunan ng Tao |chapter=The world transformed: from foragers and farmers to states and empires |trans-chapter=Ang nabagong mundo: mula nangangalap at nagsasaka hanggang sa estado at imperyo}}</ref> Nagsimula ang [[Rebolusyong Neolitiko]] sa iba't-ibang panig ng mundo nang maimbento ang [[agrikultura]]. Sa [[Kanlurang Asya]] natagpuan ang mga pinakamatatandang ebidensiya ng agrikultura, habang may mga ebidensiya rin ng hiwalay na pagkaimbento nito sa ibang panig ng mundo, partikular na sa [[Tsina]] at [[Mesoamerika]].<ref>{{Cite book |title=Origins and Spread of Domestic Animals in Southwest Asia and Europe |vauthors=Colledge S, Conolly J, Dobney K, Manning K, Shennan S |date=2013 |publisher=Left Coast |isbn=978-1-61132-324-5 |location= |pages=13–17 |language=en |trans-title=Mga Pinagmulan at Pagkalat ng mga Domestikadong Hayop sa Timog-kanlurang Asya at Europa}}</ref><ref>{{cite book |title=Animals and Human Society |vauthors=Scanes CG |date=January 2018 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-12-805247-1 |veditors=Scanes CG, Toukhsati SR |pages=103–131 |language=en |trans-title=Mga Hayop at Lipunan ng Tao |chapter=The Neolithic Revolution, Animal Domestication, and Early Forms of Animal Agriculture |trans-chapter=Ang Rebolusyong Neolitiko, Domestikasyon ng Hayop, at mga Sinaunang Anyo ng Agrikulturang Panghayop |doi=10.1016/B978-0-12-805247-1.00006-X}}</ref><ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Lu H, Zhang J, Liu KB, Wu N, Li Y, Zhou K, Ye M, Zhang T, Zhang H, Yang X, Shen L, Xu D, Li Q |date=May 2009 |title=Earliest domestication of common millet (Panicum miliaceum) in East Asia extended to 10,000 years ago |trans-title=Nausog sa 10,000 taon ang nakaraan ang pinakamaagang domestikasyon ng karaniwang dawa (Panicum miliaceum) sa Silangang Asya |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |language=en |volume=106 |issue=18 |pages=7367–7372 |bibcode=2009PNAS..106.7367L |doi=10.1073/pnas.0900158106 |pmc=2678631 |pmid=19383791 |doi-access=free}}</ref> Agrikultura ang nakikitang dahilan ng mga iskolar sa pananatili kalaunan ng mga tao sa iisang lugar, na nagbigay-daan kalaunan din sa pagsuporta sa mga malalaking populasyon at pag-usbong ng mga pinakaunang [[sibilisasyon]].<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=LceiAgAAQBAJ&q=western+civilisation+egypt&pg=PT65 |title=Western Civilization |vauthors=Spielvogel J |date=1 January 2014 |publisher=Cengage |isbn=978-1-285-98299-1 |language=en |trans-title=Kanluraning Sibilisasyon |access-date=}}</ref> === Sinaunang panahon === {{main|Sinaunang kasaysayan}} [[File:All_Gizah_Pyramids.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:All_Gizah_Pyramids.jpg|thumb|Ang [[Dakilang Piramide ng Giza]] sa [[Ehipto]].]] Naganap ang isang [[rebolusyong urban]] noong {{BKP|ika-4 na milenyo|link=y}} kasabay ng pagtatag sa mga [[lungsod-estado]] sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite book |last=Garfinkle |first=Steven J. |title=The Oxford Handbook of the State in the Ancient Near East and Mediterranean |date=2013 |publisher=Oxford Academic |isbn=978-0-19-518831-8 |editor1=Peter Fibiger Bang |editor1-link=Peter Fibiger Bang |pages=94–119 |language=en |trans-title=Ang Handbook ng Oxford sa Estado ng Sinaunang Malapit na Silangan at Mediteraneo |chapter=Ancient Near Eastern City-States |trans-chapter=Mga Sinaunang Lungsod-estado sa Malapit na Silangan |doi=10.1093/oxfordhb/9780195188318.013.0004 |editor2=Walter Scheidel |editor2-link=Walter Scheidel}}</ref> Sa mga lungsod na ito natagpuan ang mga [[kuneiporme]] na tinatayang ginamit simula noong {{BKP|3000}}.<ref>{{cite book |title=A Companion to Ancient Near Eastern Languages |vauthors=Woods C |date=28 February 2020 |publisher=Wiley |isbn=978-1-119-19329-6 |veditors=Hasselbach-Andee R |edition=1 |pages=27–46 |language=en |trans-title=Gabay sa mga Sinaunang Wika ng Malapit na Silangan |chapter=The Emergence of Cuneiform Writing |trans-chapter=Ang Pag-usbong ng Pagsusulat sa Kuneiporme |doi=10.1002/9781119193814.ch2 |s2cid=216180781}}</ref> Bukod sa Mesopotamia, umusbong din ang mga sibilisasyon ng [[sinaunang Ehipto]] at sa [[Kabihasnan ng Lambak ng Indo|Lambak ng Indus]].<ref>{{cite journal |vauthors=Robinson A |date=October 2015 |title=Ancient civilization: Cracking the Indus script |trans-title=Sinaunang sibilisasyon: Paglutas sa sulat Indus |journal=Nature |language=en |volume=526 |issue=7574 |pages=499–501 |bibcode=2015Natur.526..499R |doi=10.1038/526499a |pmid=26490603 |doi-access=free |s2cid=4458743}}</ref> Nakipagkalakalan din kalaunan ang mga ito sa isa't-isa at naimbento ang [[gulong]], [[araro]], at [[Layag (bangka)|layag]].<ref>{{cite book |author-link=Harriet Crawford |title=The Sumerian World |vauthors=Crawford H |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-1-136-21911-5 |pages=447–461 |language=en |trans-title=Ang mundo ng Sumer |chapter=Trade in the Sumerian world |trans-chapter=Kalakalan sa mundo ng Sumer}}</ref> Samantala, sa Kaamerikahan, umusbong ang [[sibilisasyong Caral-Supe]] sa ngayo'y [[Peru]] noong {{BKP|3000}}, ang pinakamatandang sibilisasyon sa kontinente.<ref>{{cite web |last1= |first1= |title=Sacred City of Caral-Supe |trans-title=Sagradong Lungsod ng Caral-Supe |url=https://whc.unesco.org/en/list/1269/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240523053341/https://whc.unesco.org/en/list/1269/ |archive-date=23 May 2024 |access-date=27 May 2024 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> Nadebelop rin sa panahong ito ang [[astronomiya]] at [[matematika]], na ginamit ng mga taga-Ehipto upang magawa ang [[Dakilang Piramide ng Giza]], na nakatayo pa rin hanggang ngayon.<ref>{{cite journal |vauthors=Edwards JF |date=2003 |title=Building the Great Pyramid: Probable Construction Methods Employed at Giza |url=https://archive.org/details/sim_technology-and-culture_2003-04_44_2/page/n120 |trans-title=Pagtayo sa Dakilang Piramide: Mga Posibleng Paraan ng Konstruksiyon na Isinagawa sa Giza |journal=Technology and Culture |language=en |volume=44 |issue=2 |pages=340–354 |doi=10.1353/tech.2003.0063 |issn=0040-165X |jstor=25148110 |s2cid=109998651}}</ref> May ebidensiya ng isang napakatinding [[tagtuyot]] na [[Pangyayari noong 4.2 libong taon|naganap 4,200 taon ang nakaraan]] na tumagal nang isang siglo at nagpabagsak sa maraming mga sibilisasyon sa mundo,<ref>{{cite journal |vauthors=Voosen P |date=August 2018 |title=New geological age comes under fire |trans-title=Pinuna ng marami ang bagong panahong heolohikal |journal=Science |language=en |volume=361 |issue=6402 |pages=537–538 |bibcode=2018Sci...361..537V |doi=10.1126/science.361.6402.537 |pmid=30093579 |s2cid=51954326}}</ref> bagamat pinalitan din sila ng ibang mga sibilisasyon tulad ng [[Babilonya]] sa Mesopotamia at [[dinastiyang Shang|Shang]] sa Tsina.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of Ancient China: From the Origins of Civilization to 221 BC |vauthors=Keightley DN |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-47030-8 |veditors=Loewe M, Shaughnessy EL |pages=232–291 |language=en |trans-title=Ang Kasaysayan ng Cambridge sa Sinaunang Tsina: Mula sa mga Pinagmulan ng Sibilisasyon hanggang 221 BKP |chapter=The Shang: China's first historical dynasty |trans-chapter=Ang Shang: unang makasaysayang dinastiya ng Tsina}}</ref><ref>{{cite book |title=Babylonians |url=https://archive.org/details/babylonians0000sagg |vauthors=Saggs HW |publisher=University of California Press |year=2000 |isbn=978-0-520-20222-1 |page=[https://archive.org/details/babylonians0000sagg/page/n8 7] |language=en |trans-title=Mga taga-Babilonya}}</ref> Gayunpaman, [[Pagbagsak noong huling bahagi ng Panahong Bronse|bumagsak ang marami sa mga ito]] noong huling bahagi ng [[Panahong Bronse]] bandang {{BKP|1200}} dahil sa mga kadahilanang hindi pa lubos na maipaliwanag ng mga siyentipiko.<ref>{{cite journal |vauthors=Drake BL |date=1 June 2012 |title=The influence of climatic change on the Late Bronze Age Collapse and the Greek Dark Ages |trans-title=Ang impluwensiya ng pagbabago ng klima sa Pagbagsak sa huling bahagi ng Panahong Bronse at ang Madilim na Panahon ng Gresya |journal=Journal of Archaeological Science |language=en |volume=39 |issue=6 |pages=1862–1870 |bibcode=2012JArSc..39.1862D |doi=10.1016/j.jas.2012.01.029}}</ref> Ang pangyayaring ito ang nagpasimula sa [[Panahon ng Bakal]] sa maraming panig ng mundo na nagpalit sa paggamit sa [[bronse]] bilang pangunahing sangkap sa mga kagamitan.<ref>{{cite book |title=European Prehistory |url=https://archive.org/details/europeanprehisto0000unse_q5z8_2ed |vauthors=Wells PS |date=2011 |publisher=Springer |isbn=978-1-4419-6633-9 |veditors=Milisauskas S |series=Interdisciplinary Contributions to Archaeology |place=New York |pages=[https://archive.org/details/europeanprehisto0000unse_q5z8_2ed/page/n424 405]–460 |language=en |trans-title=Prehistoryang Europeo |chapter=The Iron Age |trans-chapter=Ang Panahon ng Bakal |doi=10.1007/978-1-4419-6633-9_11}}</ref> Simula noong {{BKP|ika-5 siglo}}, [[kasaysayan|nagsimulang itala]] ng mga tao ang mga pangyayari sa paligid nila.<ref>{{cite book |title=History as Wonder: Beginning with Historiography. |vauthors=Hughes-Warrington M |publisher=Taylor & Francis |year=2018 |isbn=978-0-429-76315-1 |location=[[Reyno Unido]] |language=en |trans-title=Kasaysayan bilang Wonder: Simula sa Historiograpiya |chapter=Sense and non-sense in Ancient Greek histories |trans-chapter=Katuturan at kawalang katuturan sa mga kasaysayan ng Sinaunang Gresya}}</ref> Sa panahong ito din nagsimulang yumabong ang ilan sa mga pinakamaimpluwensiyang sibilisasyon ng sinaunang panahon, ang [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] sa Europa.<ref>{{cite web |date=2 October 2015 |title=Why ancient Rome matters to the modern world |trans-title=Bakit mahalaga sa modernong mundo ang sinaunang Roma |url=https://www.theguardian.com/books/2015/oct/02/mary-beard-why-ancient-rome-matters |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414130448/https://www.theguardian.com/books/2015/oct/02/mary-beard-why-ancient-rome-matters |archive-date=14 April 2021 |access-date= |website=The Guardian |language=en |vauthors=Beard M}}</ref><ref>{{cite web |date=11 June 2015 |title=Stanford scholar debunks long-held beliefs about economic growth in ancient Greece |trans-title=Pinabulaanan ng iskolar ng Stanford ang mga matagal na'ng paniniwala tungkol sa paglago ng ekonomiya sa sinaunang Gresya |url=https://news.stanford.edu/news/2015/june/greek-economy-growth-061115.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418190351/https://news.stanford.edu/news/2015/june/greek-economy-growth-061115.html |archive-date=18 April 2021 |access-date= |publisher=[[Stanford University]] |language=en |vauthors=Vidergar AB}}</ref> Samantala, umusbong din ang mga malalaking sibilisasyon sa ibang kontinente, tulad halimbawa ng mga [[sibilisasyong Maya|Maya]] na gumawa ng mga komplikadong [[kalendaryo]],<ref>{{cite journal |vauthors=Milbrath S |date=March 2017 |title=The Role of Solar Observations in Developing the Preclassic Maya Calendar |trans-title=Ang Gampanin ng mga Obserbasyong Solar sa Pagdebelop sa Preklasikong Kalendaryonf Maya |journal=Latin American Antiquity |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=88–104 |doi=10.1017/laq.2016.4 |issn=1045-6635 |s2cid=164417025}}</ref> at [[Kaharian ng Aksum|Aksum]], na naging daanan ng mga kalakal mula sa Europa papuntang India at pabalik.<ref>{{cite journal |vauthors=Benoist A, Charbonnier J, Gajda I |date=2016 |title=Investigating the eastern edge of the kingdom of Aksum: architecture and pottery from Wakarida |trans-title=Pag-imbestiga sa silangang sulok ng kaharian ng Aksum: arkitektura at pamamalayok mula sa Wakarida |journal=Proceedings of the Seminar for Arabian Studies |language=en |volume=46 |pages=25–40 |issn=0308-8421 |jstor=45163415}}</ref> Naging batayan naman ng mga sumunod na imperyo sa rehiyon ang [[Imperyong Achaemenid]] sa Kanlurang Asya dahil sa kanilang sentralisadong pamamahala,<ref>{{cite journal |vauthors=Farazmand A |date=1 January 1998 |title=Administration of the Persian Achaemenid world-state empire: implications for modern public administration |trans-title=Administrasyon ng pandaigdigang imperyong estado ng Achaemenid sa Persia: mga implikasyon para sa modernong pampublikong administrasyon |journal=International Journal of Public Administration |language=en |volume=21 |issue=1 |pages=25–86 |doi=10.1080/01900699808525297 |issn=0190-0692}}</ref> at narating naman ng [[Imperyong Gupta]] sa India at [[dinastiyang Han|Han]] sa Tsina ang kinokonsiderang ginintuang panahon sa kani-kanilang lugar.<ref>{{cite journal |vauthors=Ingalls DH |date=1976 |title=Kālidāsa and the Attitudes of the Golden Age |trans-title=Kālidāsa at ang Kaugalian ng Ginintuang Panahon |journal=Journal of the American Oriental Society |language=en |volume=96 |issue=1 |pages=15–26 |doi=10.2307/599886 |issn=0003-0279 |jstor=599886}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Xie J |date=2020 |title=Pillars of Heaven: The Symbolic Function of Column and Bracket Sets in the Han Dynasty |trans-title=Mga Haligi ng Langit: Ang Simbolikong Silbi ng Hanay at Bracket Set sa Dinastiyang Han |journal=Architectural History |language=en |volume=63 |pages=1–36 |doi=10.1017/arh.2020.1 |issn=0066-622X |s2cid=229716130}}</ref> === Gitnang Kapanahunan === {{main|Gitnang Kapanahunan}} [[Talaksan:Combat_deuxième_croisade.jpg|thumb|Isang depiksiyon sa isang labanan sa kasagsagan ng [[Ikalawang Krusada]].]] Markado ang [[Gitnang Kapanahunan]] sa Europa bilang ang panahon mula sa [[pagbagsak ng Kanlurang Imperyong Romano|pagbagsak]] ng [[Kanlurang Imperyong Romano]] noong {{KP|476|link=y}} hanggang sa [[Pagbagsak ng Constantinopla|pagbagsak]] ng [[Silangang Imperyong Romano]] noong 1453.<ref>{{cite journal |vauthors=Marx W, Haunschild R, Bornmann L |date=2018 |title=Climate and the Decline and Fall of the Western Roman Empire: A Bibliometric View on an Interdisciplinary Approach to Answer a Most Classic Historical Question |trans-title=Klima at ang Paghina at Pagbagsak ng Kanlurang Imperyong Romano: Pananaw sa Bibliometriya ukol sa Interdisiplinaryong Pagtingin para Masagot ang Pinakaklasikal na Tanong sa Kasaysayan |journal=Climate |language=en |volume=6 |issue=4 |page=90 |bibcode=2018Clim....6...90M |doi=10.3390/cli6040090 |doi-access=free}}</ref> Sa panahong ito, kontrolado ng [[Simbahang Katolika]] ang halos lahat ng aspeto ng pamumuhay at edukasyon sa naturang kontinente. Samantala, lumaganap naman ang [[Islam]] sa [[Gitnang Silangan]] na humantong kalaunan sa [[Ginintuang Panahon ng Islam|isang ginintuang panahon]] sa rehiyon.<ref name="Renima-2016">{{cite book |title=The State of Social Progress of Islamic Societies |vauthors=Renima A, Tiliouine H, Estes RJ |date=2016 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-24774-8 |veditors=Tiliouine H, Estes RJ |series=International Handbooks of Quality-of-Life |place= |pages=25–52 |language=en |trans-title=Ang Estado ng mga Progreso sa Lipunan ng mga Lipunang Islam |chapter=The Islamic Golden Age: A Story of the Triumph of the Islamic Civilization |trans-chapter=Ang Ginintuang Panahon ng Islam: Kuwento ng Tagumpay ng Sibilisasyong Islam |doi=10.1007/978-3-319-24774-8_2}}</ref> Ang magkaibang paniniwalang ito ang naging dahilan upang magtunggali ang dalawang relihiyon sa isang [[Mga Krusada|serye ng mga digmaan]] upang makontrol ang [[Banal na Lupain]], na itinuturing na sagrado ng parehong relihiyon.<ref>{{cite book |title=The Crusades: The War for the Holy Land |vauthors=Asbridge T |publisher=Simon and Schuster |year=2012 |isbn=978-1-84983-770-5 |language=en |trans-title=Mga Krusada: Ang Digmaan para sa Banal na Lupain |chapter=Introduction: The world of the crusades |trans-chapter=Panimula: Ang mundo ng mga krusada}}</ref> Sa kabilang panig ng mundo naman, umusbong ang mga [[kulturang Mississippi]] sa Hilagang Amerika.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Mississippian Period |encyclopedia=New Georgia Encyclopedia |url=https://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-707 |access-date= |date=2002 |trans-title=Panahong Mississippi |archive-url=https://web.archive.org/web/20090819042104/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-707 |archive-date=19 August 2009 |author=Adam King |url-status=dead}}</ref> Sinakop ng [[Imperyong Mongol]] ang napakalaking bahagi ng Asya noong 1200s.<ref>{{cite book |title=The Mongol Conquests in World History |vauthors=May T |publisher=Reaktion Books |year=2013 |isbn=978-1-86189-971-2 |page=7 |language=en |trans-title=Ang Pananakop ng mga Mongol sa Kasaysayan ng Mundo}}</ref> Sa Aprika, narating ng [[Imperyong Mali]] ang kanilang tugatog,<ref>{{Cite encyclopedia |title=The Empire of Mali |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |url=https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-266 |access-date= |date=25 February 2019 |language=en |trans-title=Ang Imperyo ng Mali |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.266 |isbn=978-0-19-027773-4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020034919/https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-266 |archive-date=20 October 2021 |vauthors=Canós-Donnay S |url-status=live}}</ref> habang naging isang prominenteng estado sa [[Karagatang Pasipiko]] ang [[Imperyong Tonga]].<ref>{{cite journal |vauthors=Canela SA, Graves MW |title=The Tongan Maritime Expansion: A Case in the Evolutionary Ecology of Social Complexity |trans-title=Ang Pagpapalawak ng Tonga sa Karagatan: Kaso sa Ebolusyonal na Ekolohiya ng Pagkakomplikado ng Lipunan |url=https://www.researchgate.net/publication/46734826 |journal=Asian Perspectives |language=en |volume=37 |issue=2 |pages=135–164}}</ref> Naging makapangyarihan naman ang mga [[Aztec]] sa Mesoamerika at mga [[Inca]] sa [[Andes]].<ref>{{cite book |title=Religion and Empire: The Dynamics of Aztec and Inca Expansionism |url=https://archive.org/details/religionempiredy0000conr |vauthors=Conrad G, Demarest AA |publisher=Cambridge University Press |year=1984 |isbn=0-521-31896-3 |page=[https://archive.org/details/religionempiredy0000conr/page/n17 2] |language=en |trans-title=Relihiyon at Imperyo: Ang Dinamika ng Pagpapalawak ng Aztec at Inca}}</ref> === Modernong panahon === {{main|Makabagong kasaysayan}} Hinahati ng mga iskolar ang modernong panahon sa dalawang bahagi: maaga at huli. Itinuturing na nagsimula ang maagang modernong panahon sa [[Pagbagsak ng Constantinopla|pagbagsak]] ng [[Silangang Imperyong Romano]] at ang pagsisimula ng [[Imperyong Ottoman]].<ref>{{cite book |last1=Kafadar |first1=Cemal |title=Handbook of European History 1400–1600: Late Middle Ages, Renaissance and Reformation |date=1 January 1994 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-39165-9 |veditors=Brady T, Oberman T, Tracy JD |pages=589–635 |language=en |trans-title=Handbook ng Kasaysayan ng Europa 1400–1600: Huling Gitnang Kapanahunan, Renasimiyento, at Repormasyon |chapter=Ottomans and Europe |trans-chapter=Mga Ottoman at Europa |doi=10.1163/9789004391659_019 |access-date= |chapter-url=https://brill.com/view/book/edcoll/9789004391659/BP000019.xml |archive-url=https://web.archive.org/web/20220502073325/https://brill.com/view/book/edcoll/9789004391659/BP000019.xml |archive-date=2 May 2022 |url-status=live}}</ref> Samantala, nagsimula naman ang [[panahong Edo]] sa [[Hapon]],<ref>{{Cite encyclopedia |title=The Culture of Travel in Edo-Period Japan |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Asian History |publisher=Oxford University Press |url=https://oxfordre.com/asianhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277727.001.0001/acrefore-9780190277727-e-72 |access-date= |date=19 November 2020 |language=en |trans-title=Ang Kultura ng Paglalakbay sa Hapón noong Panahong Edo |doi=10.1093/acrefore/9780190277727.013.72 |isbn=978-0-19-027772-7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812150712/https://oxfordre.com/asianhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277727.001.0001/acrefore-9780190277727-e-72 |archive-date=12 August 2021 |vauthors=Goree R |url-status=live}}</ref> ang [[dinastiyang Qing]] sa [[Tsina]],<ref>{{Cite journal |vauthors=Mosca MW |date=2010 |title=China's Last Empire: The Great Qing |trans-title=Ang Huling Imperyo ng Tsina: Ang Dakilang Qing |url=https://www.proquest.com/openview/a516602ac28aba8955507e46ab41483e/1?pq-origsite=gscholar&cbl=25135 |url-status=live |journal=Pacific Affairs |language=en |volume=83 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220306014457/https://www.proquest.com/openview/a516602ac28aba8955507e46ab41483e/1?pq-origsite=gscholar&cbl=25135 |archive-date=6 March 2022 |access-date=}}</ref> at ang [[Imperyong Mughal]] sa [[India]].<ref>{{Cite journal |vauthors=Suyanta S, Ikhlas S |date=19 July 2016 |title=Islamic Education at Mughal Kingdom in India (1526–1857) |trans-title=Edukasyong Islam sa Kaharian ng Mughal sa India (1526–1857) |url=https://journal.tarbiyahiainib.ac.id/index.php/attalim/article/view/228 |url-status=live |journal=Al-Ta Lim Journal |language=en |volume=23 |issue=2 |pages=128–138 |doi=10.15548/jt.v23i2.228 |issn=2355-7893 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407082504/http://journal.tarbiyahiainib.ac.id/index.php/attalim/article/view/228 |archive-date=7 April 2022 |access-date= |doi-access=free}}</ref> Naganap naman sa Europa ang [[Renasimiyento]] at ang [[Panahon ng Pagtuklas]].<ref>{{cite book |url=https://www.worldcat.org/oclc/893909816 |title=The European Renaissance, 1400–1600 |vauthors=Kirkpatrick R |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-88646-4 |page=1 |language=en |trans-title=Ang Renasimiyento sa Europa: 1400–1600 |oclc=893909816 |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730032848/https://www.worldcat.org/title/european-renaissance-1400-1600/oclc/893909816 |archive-date=30 July 2022 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |url=https://www.worldcat.org/oclc/859536800 |title=The Age of Discovery, 1400–1600 |vauthors=Arnold D |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-47968-7 |edition=2 |pages=xi |language=en |trans-title=Ang Panahon ng Pagtuklas, 1400–1600 |oclc=859536800 |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730032848/https://www.worldcat.org/title/age-of-discovery-1400-1600/oclc/859536800 |archive-date=30 July 2022 |url-status=live}}</ref> Nagsimulang maglakbay ang mga Europeo sa iba't-ibang panig ng mundo, simula sa [[kolonisasyon ng Kaamerikahan]] at ang [[Palitang Kolumbiyano]].<ref>{{cite journal |vauthors=Dixon EJ |date=January 2001 |title=Human colonization of the Americas: timing, technology and process |trans-title=Kolonisasyon ng mga Tao sa Kaamerikahan: tayming, teknolohiya, at proseso |journal=Quaternary Science Reviews |language=en |volume=20 |issue=1–3 |pages=277–299 |bibcode=2001QSRv...20..277J |doi=10.1016/S0277-3791(00)00116-5}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Keehnen |first1=Floris W. M. |last2=Mol |first2=Angus A. A. |date=2020 |title=The roots of the Columbian Exchange: an entanglement and network approach to early Caribbean encounter transactions |trans-title=Ang mga ugat ng Palitang Kolumbiyano: paghahawi at sala-salabat na pagtingin sa mga unang transaksyon sa pagkikita sa Caribbean |journal=Journal of Island and Coastal Archaeology |language=en |volume=16 |issue=2–4 |pages=261–289 |doi=10.1080/15564894.2020.1775729 |pmc=8452148 |pmid=34557059}}</ref> Ang paglawak ng mga nasasakupang teritoryo ng mga Europeo ang naging simula ng [[Palitan ng alipin sa Atlantiko|palitan ng mga alipin]] sa magkabilang panig ng [[Karagatang Atlantiko]] at ang [[henosidyo]] sa mga [[katutubong Amerikano]] sa kontinente.<ref>{{Cite journal |vauthors=Lovejoy PE |date=1989 |title=The Impact of the Atlantic Slave Trade on Africa: A Review of the Literature |trans-title=Ang Epekto sa Aprika ng Palitan ng Alipin sa Atlantiko: Rebyu sa Literatura |url=https://www.jstor.org/stable/182914 |url-status=live |journal=The Journal of African History |language=en |volume=30 |issue=3 |pages=365–394 |doi=10.1017/S0021853700024439 |issn=0021-8537 |jstor=182914 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220306011109/https://www.jstor.org/stable/182914 |archive-date=6 March 2022 |access-date= |s2cid=161321949}}</ref><ref>{{cite book |title=The Historiography of Genocide |url=https://archive.org/details/isbn_9781403992192 |vauthors=Cave AA |date=2008 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-29778-4 |veditors=Stone D |place=London |pages=[https://archive.org/details/isbn_9781403992192/page/n292 273]–295 |language=en |trans-title=Historiograpiya ng Henosidyo |chapter=Genocide in the Americas |trans-chapter=Henosidyo sa Kaamerikahan |doi=10.1057/9780230297784_11}}</ref> Sa panahon ding ito nagsimula ang [[Rebolusyong Makaagham]], na nagpaabante sa mga larangan ng agham kabilang na ang [[matematika]], [[mekanika]], [[astronomiya]], at [[pisyolohiya]].<ref>{{cite journal |vauthors=Delisle RG |date=September 2014 |title=Can a revolution hide another one? Charles Darwin and the Scientific Revolution |trans-title=Maaari bang makapagtago ng rebolusyon sa isa pang rebolusyon? Si Charles Darwin at ang Rebolusyong Makaagham |journal=Endeavour |language=en |volume=38 |issue=3–4 |pages=157–158 |doi=10.1016/j.endeavour.2014.10.001 |pmid=25457642}}</ref> {{multiple image|align=right|perrow=2|total_width=400|direction=horizontal|image1=Bataille de Verdun 1916.jpg|image2=Nagasakibomb.jpg|footer=Ang [[Unang Digmaang Pandaigdig|Una]] at [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] noong ika-20 siglo.}} Samantala, nagsimula naman ang huling modernong panahon noong 1800 sa pagsisimula ng [[Rebolusyong Industriyal]] sa Europa. Bilang resulta ng [[Panahon ng Kaliwanagan]], naganap ang maraming rebolusyon sa iba't-ibang panig ng Europa at Kaamerikahan, kagaya ng sa [[Rebolusyong Pranses|Pransiya]] at [[Rebolusyong Amerikano|Estados Unidos]].<ref>{{cite web |title=Sister Revolutions: American Revolutions on Two Continents |trans-title=Magkapatid na Rebolusyon: Ang Rebolusyong Amerikano sa Dalawang Kontinente |url=https://www.nps.gov/articles/000/sister-revolutions-american-revolutions-on-two-continents-teaching-with-historic-places.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240527071735/https://www.nps.gov/articles/000/sister-revolutions-american-revolutions-on-two-continents-teaching-with-historic-places.htm |archive-date=27 May 2024 |access-date= |website=US National Park Services |language=en}}</ref> Naganap naman sa Europa noong unang bahagi ng siglo ang mga [[digmaang Napoleoniko]].<ref>{{Cite journal |vauthors=O'Rourke KH |date=March 2006 |title=The worldwide economic impact of the French Revolutionary and Napoleonic Wars, 1793–1815 |trans-title=Ang pandaigdigang epekto sa ekonomiya ng Rebolusyong Pranses at ang mga Digmaang Napoleoniko, 1793–1815 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S1740022806000076/type/journal_article |url-status=live |journal=Journal of Global History |language=en |volume=1 |issue=1 |pages=123–149 |doi=10.1017/S1740022806000076 |issn=1740-0228 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730032852/https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-global-history/article/abs/worldwide-economic-impact-of-the-french-revolutionary-and-napoleonic-wars-17931815/B5D21C47E53307E78358803D4695FCE8 |archive-date=30 July 2022 |access-date=}}</ref> Nawala sa kontrol ng [[Imperyong Kastila|Espanya]] ang halos lahat ng kanilang teritoryo sa Kaamerikahan sa [[Mga digmaan ng kalayaan sa Kaamerikahang Espanyol|isang serye ng mga magkakaugnay na rebolusyon]] sa kontinente.<ref>{{Cite journal |vauthors=Zimmerman AF |date=November 1931 |title=Spain and Its Colonies, 1808–1820 |trans-title=Espanya at ang mga Kolonya nuto, 1808–1820 |url=https://www.jstor.org/stable/2506251 |url-status=live |journal=The Hispanic American Historical Review |language=en |volume=11 |issue=4 |pages=439–463 |doi=10.2307/2506251 |jstor=2506251 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220306014948/https://www.jstor.org/stable/2506251 |archive-date=6 March 2022 |access-date=}}</ref> Samantala, nag-agawan naman ng teritoryo ang mga Europeo sa [[Pag-aagawan para sa Aprika|kontinente ng Aprika]] gayundin sa [[Oseaniya]].<ref>{{cite web |date=2011 |title=British History in depth: Slavery and the 'Scramble for Africa' |trans-title=Malalimang pagtalakay sa Kasaysayan ng Britanya: Pang-aalipin at ang 'Agawan para sa Aprika' |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/abolition/scramble_for_africa_article_01.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324121231/https://www.bbc.co.uk/history/british/abolition/scramble_for_africa_article_01.shtml |archive-date=24 March 2022 |access-date= |website=[[BBC]] |language=en-GB |vauthors=David S}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Raudzens G |date=2004 |title=The Australian Frontier Wars, 1788–1838 |trans-title=Ang mga Digmaan sa Hangganan ng Australya, 1788–1838 |url=https://dx.doi.org/10.1353/jmh.2004.0138 |journal=The Journal of Military History |language=en |volume=68 |issue=3 |pages=957–959 |doi=10.1353/jmh.2004.0138 |issn=1543-7795 |s2cid=162259092}}</ref> Bago matapos ang siglo, narating ng [[Imperyong Britaniko]] ang kanilang tugatog sa nasasakupang teritoryo, ang pinakamalaki sa kasaysayan.<ref>{{cite journal |vauthors=Palan R |date=14 January 2010 |title=International Financial Centers: The British-Empire, City-States and Commercially Oriented Politics |trans-title=Mga Pandaigdigang Sentrong Pampinansiyal: Ang Imperyong Britaniko, mga Lungsod-estado, at Politikang Nakatuon sa Komersyo |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.2202/1565-3404.1239/html |url-status=live |journal=Theoretical Inquiries in Law |language=en |volume=11 |issue=1 |doi=10.2202/1565-3404.1239 |issn=1565-3404 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826211616/https://www.degruyter.com/document/doi/10.2202/1565-3404.1239/html |archive-date=26 August 2021 |access-date= |s2cid=56216309}}</ref> Sa sumunod na siglo, nasira ang [[balanse ng kapangyarihan]] sa Europa na nagresulta sa [[Unang Digmaang Pandaigdig]] noong 1914, ang pinakamadugong digmaan noong panahong yon. Dahil sa tindi ng digmaan, sinubukang ayusin ng [[Kasunduan sa Versailles]] ang kapangyarihan sa mundo at itinatag ang [[Liga ng mga Bansa]].<ref>{{Cite book |url=https://www.worldcat.org/oclc/794136314 |title=The sleepwalkers : how Europe went to war in 1914 |vauthors=Clark CM |date=2012 |publisher=Allen Lane |isbn=978-0-7139-9942-6 |location=London |language=en |trans-title=Naglalakad nang tulog: paano nauwi sa digmaan ang Europa noong 1914 |chapter=Polarization of Europe, 1887–1907 |trans-chapter=Polarisasyon ng Europa, 1887–1907 |oclc=794136314 |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730032849/https://www.worldcat.org/title/sleepwalkers-how-europe-went-to-war-in-1914/oclc/794136314 |archive-date=30 July 2022 |url-status=live}}</ref> Gayunpaman, hindi nito napigilan ang unti-unting pag-angat ng [[awtoritarismo]], partikular na sa [[Pasistang Italya|Italya]], [[Alemanyang Nazi|Alemanya]], at [[Imperyong Hapon|Hapon]]. Dahil dito at sa [[Malawakang Depresyon|pagbagsak ng ekonomiya]] sa maraming bansa noong dekada 1930s, naganap ang [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], isang napakalawak na digmaan na pinaglabanan ng halos lahat ng mga bansa sa mundo noong panahong yon at nagresulta sa pinakamadugong digmaan sa tala ng kasaysayan. Matapos ng digmaan, binuo ang [[Mga Nagkakaisang Bansa]] bilang pamalit sa Liga ng mga Bansa. Samantala, bumagsak ang maraming imperyo dahil sa digmaan, na nagbigay-daan naman sa [[dekolonisasyon]] at ang pag-angat ng [[Estados Unidos]] at [[Unyong Sobyetiko]] bilang mga pinakamakapangyarihang bansa.<ref>{{cite book |author=Dahl |first=Robert |url=https://archive.org/details/democracyitscrit00dahl_0 |title=Democracy and Its Critics |publisher=Yale UP |year=1989 |isbn=0-300-15355-4 |pages=[https://archive.org/details/democracyitscrit00dahl_0/page/239 239–240] |language=en |trans-title=Demokrasya at ang mga Kritiko Nito |url-access=registration}}</ref> {{multiple image|align=right|perrow=2|total_width=400|direction=horizontal|image1=Гагарин перед полётом.jpg|image2=Aldrin Apollo 11 original.jpg|footer=Si [[Yuri Gagarin]], ang unang tao sa kalawakan, at [[Neil Armstrong]], ang unang tao sa [[Buwan (astronomiya)|Buwan]].}} Ang sigalot ng dalawang makapangyarihang bansa ang nagpasimula sa [[Digmaang Malamig]], ang panahon kung saan ginamit ng dalawang bansa ang mga digmaan sa iba't-ibang panig ng mundo bilang digmaan ng impluwensiya, kagaya sa [[Digmaang Koreano|tangway ng Korea]] at [[Digmaan sa Biyetnam|Biyetnam]]. Nagparamihan ang dalawa ng mga [[sandatang nukleyar]] bilang paghahanda sa inaasahang [[Ikatlong Digmaang Pandaigdig]];<ref>{{Cite journal |vauthors=Plous S |date=May 1993 |title=The Nuclear Arms Race: Prisoner's Dilemma or Perceptual Dilemma? |trans-title=Ang Karera sa Sandatang Nukleyar: Dilema ng Preso o Pananaw? |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0022343393030002004 |url-status=live |journal=Journal of Peace Research |language=en |volume=30 |issue=2 |pages=163–179 |doi=10.1177/0022343393030002004 |issn=0022-3433 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221155825/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0022343393030002004 |archive-date=21 February 2022 |access-date= |s2cid=5482851}}</ref> bagamat may mga muntikang pangyayari, hindi ito nauwi sa naturang digmaan. Samantala, [[Karera sa Kalawakan|nagkarera din sila sa kalawakan]]: naipadala ng Unyong Sobyetiko ang pinakaunang [[satelayt]], [[Vostok 1]], at ang pinakaunang tao, [[Yuri Gagarin]], sa kalawakan. Gayunpaman, humupa ito kalaunan nang naipadala ng Estados Unidos ang mga pinakaunang tao sa [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] sa misyong [[Apollo 11]] na kinabilangan nina [[Neil Armstrong]], [[Buzz Aldrin]], at [[Michael Collins]]. Nagtapos ang naturang digmaan sa [[pagbagsak ng Unyong Sobyetiko]] noong 1991 sa maraming mga republika.<ref>{{Cite journal |vauthors=McDougall WA |date=May 1985 |title=Sputnik, the space race, and the Cold War |trans-title=Sputnik, ang karera sa kalawakan, at ang Digmaang Malamig |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00963402.1985.11455962 |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |language=en |volume=41 |issue=5 |pages=20–25 |bibcode=1985BuAtS..41e..20M |doi=10.1080/00963402.1985.11455962 |issn=0096-3402}}</ref> Ang pagkaimbento sa [[kompyuter]], [[internet]], at [[smartphone]] ang nagpasimula sa kasalukuyang [[Panahon ng Impormasyon]].<ref>{{Cite journal |vauthors=Sachs JD |date=April 2017 |title=Globalization{{snd}}In the Name of Which Freedom? |trans-title=Globalisasyon{{snd}}Sa Ngalan ng Anong Kalayaan? |journal=Humanistic Management Journal |language=en |volume=1 |issue=2 |pages=237–252 |doi=10.1007/s41463-017-0019-5 |issn=2366-603X |doi-access=free |s2cid=133030709}}</ref> == Tirahan at populasyon == {{main|Heograpiyang pantao|Demograpiya}} {{Infobox | image = | image2 = [[File:Population Density, v4.11, 2020 (48009093621).jpg|thumb|upright=2.05 | Mapang nagpapakita sa [[densidad ng populasyon]] kada kilometro kuwadrado mula sa isang pagtataya noong 2020.]] | title = Estadistika ng populasyon{{#tag:ref|Ang populasyon at densidad ng populasyon ng mundo ayon sa pinakahuling tala noong 2022 mula sa pinagsamang estadistika ng CIA World Factbook at ng United Nations World Population Prospects.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world |title=World |trans-title=Mundo|lang=en|work=[[The World Factbook]] |publisher=[[CIA]] |date=17 May 2016|archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_KeyFindings.pdf |format=pdf|lang=en|trans-title=World Population Prospects l: Rebisyon noong 2017|publisher=[[United Nations]] |date=2017 |title=World Population Prospects: The 2017 Revision |page=2&17 |archive-date=26 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626225001/https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_KeyFindings.pdf |url-status=live }}</ref>|group=n}} | label1 = [[Populasyon ng mundo]] | data1 = {{#expr: {{data world|poptoday}} / 1e9 round 1}}&nbsp;bilyon | label2 = [[Densidad ng populasyon]] | data2 = {{Pop density|{{data world|poptoday}}|{{data world|pst2|total area}}|km2|sqmi|prec=0}} sa kabuuang lawak<br />{{Pop density|{{data world|poptoday}}|{{data world|pst2|land area}}|km2|sqmi|prec=0}} sa lawak ng kalupaan | label3 = [[Talaan ng mga pinakamalalaking lungsod|Pinakamataong lungsod]]{{#tag:ref|Mga lungsod na may lagpas 10 milyong katao noong 2018.<ref>{{cite news|title=The World's Cities in 2018|lang=en|trans-title=Ang mga Lungsod ng Mundo noong 2018|url=https://www.un.org/en/events/citiesday/assets/pdf/the_worlds_cities_in_2018_data_booklet.pdf|format=pdf|newspaper=[[United Nations]]|archive-date=1 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181101135338/http://www.un.org/en/development/desa/population/publications/pdf/urbanization/the_worlds_cities_in_2018_data_booklet.pdf|url-status=live}}</ref>|group=n}} | data3 = [[Tokyo]], [[Delhi]], [[Shanghai]], [[São Paulo]], [[Lungsod ng Mexico]], [[Cairo]], [[Mumbai]], [[Beijing]], [[Dhaka]], [[Osaka]] }} Nakadepende sa layo mula sa isang [[anyong-tubig]] ang mga sinaunang tirahan ng mga tao, gayundin sa ibang mga [[likas na yaman]] kagaya halimbawa ng mga hayop para sa [[pangangaso]] at matabang lupa para sa [[pagsasaka]].<ref>{{cite book |title=The Early River Valley Civilizations |vauthors=Rector RK |date=2016 |publisher=Rosen Publishing |isbn=978-1-4994-6329-3 |edition=1 |location=New York |page=10 |language=en |trans-title=Ang mga Unang Sibilisasyon sa Lambak-ilog |oclc=953735302}}</ref> Gayunpaman, kayang baguhin ng mga modernong tao ang kanilang kapaligiran sa pamamagitan ng [[teknolohiya]], [[patubig]], pagpaplano ng mga [[lungsod]], paggawa sa mga [[gusali]], [[deporestasyon]], at [[desertipikasyon]].<ref>{{cite web |author=<!--Not stated--> |title=How People Modify the Environment |trans-title=Paano Binabago ng mga Tao ang Kapaligiran |url=https://www.westerville.k12.oh.us/userfiles/4188/Classes/7526/humanforcesthatchangeenvironment.pdf?id=448117 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225132108/http://www.westerville.k12.oh.us/userfiles/4188/Classes/7526/humanforcesthatchangeenvironment.pdf?id=448117 |archive-date=25 February 2021 |access-date= |publisher=Westerville City School District |language=en}}</ref> Palaging nasa peligro ang mga tirahan ng tao dahil sa mga likas na [[sakuna]] kagaya ng [[bagyo]], [[lindol]], o [[pagguho ng lupa]].<ref>{{cite web |date=October 2003 |title=Natural disasters and the urban poor |trans-title=Mga likas na sakuna at ang mga mahihirap sa urbanong lugar |url=https://siteresources.worldbank.org/INTLACREGTOPHAZMAN/Resources/EN_Breve_Oct03_32_Nat_Dis_EN.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809063303/https://siteresources.worldbank.org/INTLACREGTOPHAZMAN/Resources/EN_Breve_Oct03_32_Nat_Dis_EN.pdf |archive-date=9 August 2017 |publisher=[[World Bank]] |language=en}}</ref> Madalas na ginagawa ng mga tao ang mga tirahan para sa mga kadahilanan ng depensa, pagpapahinga, pagpapakita ng yaman, pagpapalawak ng makakain, estetika, at pagpapalago ng kaalaman.<ref>{{cite book |title=The state of the world's cities 2012 / prosperity of cities. |url=https://archive.org/details/stateofworldscit0000unse_j7w0 |vauthors=Habitat UN |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-01559-6 |location=[[London]] |pages=x |language=en |trans-title=Ang katayuan ng mga lungsod ng mundo ng 2012 / kayamanan ng mga lungsod |oclc=889953315}}</ref> Isa ang mga tao sa mga espesyeng kayang mamuhay sa iba't-ibang anyo ng kapaligiran, kahit na isa rin sila sa mga pinakapalaging nasa peligro dahil sa kanilang mahinang kakayahan upang mamuhay sa ilan sa mga pinakadelikadong kapaligiran para sa buhay.<ref name="Piantadosi-2003">{{cite book |title=The biology of human survival : life and death in extreme environments |url=https://archive.org/details/biologyofhumansu0000pian |vauthors=Piantadosi CA |date=2003 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-974807-5 |location=Oxford |pages=[https://archive.org/details/biologyofhumansu0000pian/page/n21 2]–3 |language=en |trans-title=Ang biolohiya ng pamamalagi ng tao: buhay at kamatayan sa mga peligrosong kapaligiran |oclc=70215878}}</ref> Sa kasalukuyan, may taong naninirahan sa walong [[bioheograpikal na rehiyon]] ng [[Daigdig]], bagamat limitado lamang ang pananatili nila sa [[Antartika]] at kumokonti tuwing taglamig doon. Nakapagtatag ang mga tao sa natitirang pitong rehiyon ng mga bansa, kagaya ng [[Pilipinas]] sa [[rehiyong Indomalaya]], [[Hapon]] sa [[rehiyong Paleartiko]], [[Timog Aprika]] sa [[rehiyong Aprotropikal]], [[Estados Unidos]] sa [[rehiyong Neartiko]], [[Australya]] sa [[rehiyong Austrolasya]], at [[Brasil]] sa [[rehiyong Neotropikal]]. Nakarating ang mga tao simula noong nakaraang siglo sa [[Karagatan|kailaliman ng dagat]] gayundin sa [[Kalawakan|labas ng Daigdig]]. Gayunpaman, nananatiling limitado ang paninirahan at pananatili ng mga tao sa mga ganitong klase ng lugar.<ref name="Heim-1991">{{cite journal |vauthors=Heim BE |year=1990–1991 |title=Exploring the Last Frontiers for Mineral Resources: A Comparison of International Law Regarding the Deep Seabed, Outer Space, and Antarctica |trans-title=Pangangalugad sa mga Pinakahuling Pinagkukunan ng mga Yamang Mineral: Pagkukumpara sa Pandaigdigang Batas ukol sa Kalupaan sa Ilalim ng Dagat, Labas ng Daigdig, at Antartika |url=https://heinonline.org/HOL/Page?handle=hein.journals/vantl23&id=831&div=&collection= |url-status=live |journal=[[Vanderbilt Journal of Transnational Law]] |language=en |volume=23 |page=819 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210623152719/https://heinonline.org/HOL/Page?handle=hein.journals%2Fvantl23&id=831&div=&collection= |archive-date=23 June 2021 |access-date=}}</ref> Narating din ng mga tao ang [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] at nakapagpadala na rin sila ng mga [[sasakyang pangkalawakan]] patungo sa iba't-ibang bahagi ng [[Sistemang Solar]]. Simula noong 2000, tuloy-tuloy na may tao sa [[Pandaigdigang Estasyong Pangkalawakan]] (ISS) sa labas ng Daigdig.<ref>{{cite web |date=11 December 2010 |title=JSC celebrates ten years of continuous human presence aboard the International Space Station |trans-title=Ipinagdidiriwang ng JSC ang sampung taon ng tuloy-tuloy na pananatili ng sangkatauhan sa Pandaigdigang Estasyong Pangkalawakan |url=https://www.jsc.nasa.gov/jscfeatures/articles/000000945.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120216221409/https://www.jsc.nasa.gov/jscfeatures/articles/000000945.html |archive-date=16 February 2012 |access-date= |work=JSC Features |publisher=[[Johnson Space Center]] |language=en |vauthors=Kraft R}}</ref> Sa pamamagitan ng mga [[Kasangkapan|kagamitan]] at [[pananamit]], nagawa ng mga tao na mamuhay sa iba't-ibang klase ng kapaligiran.<ref name="Piantadosi-2003" /> Dahil dito, itinuturing ang mga tao bilang mga [[espesyeng kosmopolitano]] dahil nakikita sila sa saanmang bahagi ng mundo.<ref>{{cite web |title=Human Biological Adaptability; Overview |trans-title=Adaptibilidad ng Biolohiya ng Tao: Lagom |url=https://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306124405/https://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm |archive-date=6 March 2013 |access-date= |publisher=Palomar College |language=en |vauthors=O'Neil D}}</ref> Gayunpaman, hindi pantay-pantay ang [[Densidad ng populasyon|densidad ng mga tao]] sa bawat lugar;<ref name="Piantadosi-2003" /> karamihan sa kanila ay nakatira sa kontinente ng [[Asya]].<ref>{{cite journal |vauthors=Bunn SE, Arthington AH |date=October 2002 |title=Basic principles and ecological consequences of altered flow regimes for aquatic biodiversity |url=https://archive.org/details/sim_environmental-management_2002-10_30_4/page/492 |trans-title=Mga pangunahing prinsipyo at ekolohikal na kahihinatnan ng pagbabago sa daloy ng tubig sa biodibersidad ng karagatan |journal=[[Environmental Management]] |language=en |volume=30 |issue=4 |pages=492–507 |bibcode=2002EnMan..30..492B |doi=10.1007/s00267-002-2737-0 |pmid=12481916 |hdl-access=free |s2cid=25834286 |hdl=10072/6758}}</ref> [[File:Distribution-of-earths-mammals.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Distribution-of-earths-mammals.png|thumb|Kumakatawan sa 96% ng kabuuang biomasa ng mga mamalya sa mundo ang mga tao at ang kanilang domestikadong hayop, at tanging nasa 4% lamang ang ibang mga mamalya.<ref name="Bar-On">{{cite journal |vauthors=Bar-On YM, Phillips R, Milo R |date=June 2018 |title=The biomass distribution on Earth |trans-title=Ang distribusyon ng biomasa sa Daigdig |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |language=en |volume=115 |issue=25 |pages=6506–6511 |bibcode=2018PNAS..115.6506B |doi=10.1073/pnas.1711842115 |pmc=6016768 |pmid=29784790 |doi-access=free}}</ref>]] Tinatayang nasa 1–15 milyong katao ang naninirahan sa mundo nang matuklasan ang [[agrikultura]] noong bandang {{BCE|10000|link=yes}}.<ref>{{cite book |url={{GBurl|id=cXuCjDbxC1YC|p=26}} |title=Urban world history: an economic and geographical perspective |vauthors=Tellier LN |date=2009 |publisher=Presses de l'Université du Québec |isbn=978-2-7605-1588-8 |page=26 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng urbanong mundo: pananaw sa ekonomiya at heograpiya |access-date=}}</ref> Nasa 50–60 milyong katao ang naninirahan sa pinagsamang [[Silangang Imperyong Romano|Silangan]] at [[Kanlurang Imperyong Romano]] noong {{CE|ikaapat na siglo}}.<ref>{{cite web |date=1998 |title=Population estimates of the Roman Empire |trans-title=Mga pagtataya sa populasyon ng Imperyong Romano |url=https://www.tulane.edu/~august/H303/handouts/Population.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160507061006/https://www.tulane.edu/~august/H303/handouts/Population.htm |archive-date=7 May 2016 |access-date= |publisher=Tulane.edu |language=en |vauthors=Harl KW}}</ref> Nangalahati ang populasyon ng mga tao dahil sa [[Bubonik|salot na bubonik]] na unang naitala noong ikaanim na siglo, at pumatay sa tinatayang 75–200 milyong katao sa [[Eurasya]] at [[Hilagang Aprika]] pa lamang.<ref>{{cite journal |vauthors=Zietz BP, Dunkelberg H |date=February 2004 |title=The history of the plague and the research on the causative agent Yersinia pestis |trans-title=Ang kasaysayan ng salot at ang pananaliksik sa sanhi nito na Yersinia pestis |journal=International Journal of Hygiene and Environmental Health |language=en |volume=207 |issue=2 |pages=165–178 |bibcode=2004IJHEH.207..165Z |doi=10.1078/1438-4639-00259 |pmc=7128933 |pmid=15031959}}</ref> Tinatayang umabot nang isang bilyon ang [[populasyon ng mga tao]] pagsapit ng 1800, at mabilis na umangat sa mga sumunod siglo: dalawang bilyon noong 1930, tatlong bilyon noong 1960, apat noong 1975, lima noong 1987, anim noong 1999,<ref>{{cite news |date=5 August 1999 |title=World's population reaches six billion |language=en |trans-title=Umabot na nang anim na bilyon ang populasyon ng mundo |work=BBC News |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/411162.stm |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20080415053354/https://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/411162.stm |archive-date=15 April 2008}}</ref> pito noong 2011, at walo noong 2022.<ref>{{Cite web |author=United Nations |title=World population to reach 8 billion on 15 November 2022 |trans-title=Aabot na sa walong bilyon ang populasyon ng mundo pagsapit ng ika-15 ng Nobyembre 2022 |url=https://www.un.org/en/desa/world-population-reach-8-billion-15-november-2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120024524/https://www.un.org/en/desa/world-population-reach-8-billion-15-november-2022 |archive-date=20 January 2023 |access-date= |website=United Nations |language=en}}</ref> Inabot ng dalawang milyong taon bago umabot ang dami ng tao sa isang bilyon, at tanging 207 taon para umabot sa pito.<ref>{{cite web |date=27 October 2011 |title=World Population to Hit Milestone With Birth of 7 Billionth Person |trans-title=Aabot sa Milestone ang Populasyon ng Mundo sa Kapanganakan ng Ikapitong Bilyong Tao |url=https://www.pbs.org/newshour/show/world-population-to-hit-milestone-with-birth-of-7-billionth-person |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170924090953/http://www.pbs.org/newshour/bb/world-july-dec11-population1_10-27/ |archive-date=24 September 2017 |access-date= |website=PBS NewsHour |language=en}}</ref> Tinatayang nasa 60 milyong tonelada ang kabuuang [[biomasa]] ng lahat ng mga tao noong 2018, o sampung beses na mas marami kesa sa lahat ng mga hindi domestikadong [[mamalya]].<ref name="Bar-On" /> Noong 2018, tinatayang nasa 4.2 bilyong katao ang nakatira sa mga [[Pook na urbano|urbanisadong lugar]], o 55% ng kabuuang populasyon, mula sa 751 milyon noong 1950. Nasa 82% ng populasyon ng [[Hilagang Amerika]] ang nakatira sa mga urbanisadong lugar, ang pinakamataas sa mga kontinente, na malapit na sinundan ng 81% ng [[Timog Amerika]]. Samantala, 90% ng [[Pook na rural|rural]] na populasyon ng tao ay nakatira sa Asya at [[Aprika]].<ref name="United Nations Department of Economic and Social Affairs (DESA)-2018">{{cite web |date=16 May 2018 |title=68% of the world population projected to live in urban areas by 2050, says UN |trans-title=68% ng populasyon ng mundo ang inaasahang titira sa mga urbanisadong lugar pagsapit ng 2050, sabi ng UN |url=https://www.un.org/development/desa/en/news/population/2018-revision-of-world-urbanization-prospects.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310163911/https://www.un.org/development/desa/en/news/population/2018-revision-of-world-urbanization-prospects.html |archive-date=10 March 2021 |access-date= |work=United Nations Department of Economic and Social Affairs (DESA) |language=en-US}}</ref> == Biolohiya == === Anatomiya at pisyolohiya === {{main|Katawan ng tao}} [[File:Anterior view of human female and male, with labels.svg|thumb|Mga pangunahing bahagi ng katawan ng taong babae (kaliwa) at lalaki (kanan).]] Maituturing na [[Homolohiya (biolohiya)|magkapareho]] halos ang mga pangunahing bahagi ng katawan ng tao kumpara sa ibang mga hayop. Ang [[ayos ng ngipin]] nila ay kapareho ng ibang mga miyembro ng orden na [[Catarrhini]] na kanilang kinabibilangan. Gayunpaman, mas maliit ang kanilang mga [[ngipin]] at mas maiksi ang kanilang [[ngala-ngala]] kumpara sa ibang mga [[Primates|primado]]. Sila lamang ang tanging primado na may kaliitan ang [[pangil]]. Siksik ang kanilang ngipin, kung saan agad na napupunan ang mga espasyo sa pagitan ng ngipin lalo na sa mga bata. Unti-unting nawawala sa mga tao ang kanilang [[bagang-bait]], at may ilang tao na wala na'ng ganito pagkapanganak.<ref name="Revolution">{{cite book |url=https://archive.org/details/humanrevolutionf0000coll |title=The Human Revolution: From Ape to Artist |vauthors=Collins D |publisher=Phaidon |year=1976 |isbn=978-0-7148-1676-0 |page=[https://archive.org/details/humanrevolutionf0000coll/page/208 208] |language=en |trans-title=Ang Rebolusyon ng Tao: Mula Bakulaw Hanggang Artista |url-access=registration}}</ref> Tulad ng mga [[chimpanzee]], may [[buntot]] ang mga tao, bagamat hindi na ito malinaw na nakikita sa labas at wala na ring gamit.<ref>{{cite news |last=Weisberger |first=Mindy |date=23 March 2024 |title=Why don't humans have tails? Scientists find answers in an unlikely place |language=en |trans-title=Bakit walang buntot ang mga tao? Nahanap ng mga siyentipiko ang sagot sa di-inaasahang lugar |work=[[CNN]] |url=https://www.cnn.com/2024/03/23/world/humans-tails-genetic-mutation-junk-dna-scn/index.html |url-status=live |archiveurl=https://archive.today/20240324031927/https://www.cnn.com/2024/03/23/world/humans-tails-genetic-mutation-junk-dna-scn/index.html |archivedate=24 March 2024 |accessdate=}}</ref> Meron din silang [[apendiks]], nababanat na [[balikat]], [[Daliri sa kamay|daliring]] nakakahawak, at [[Hinlalaki|hinlalaking]] naigagalaw sa ibang daliri ({{Lang|en|opposable thumb}}).<ref>{{cite book |title=Human Biodiversity: Genes, Race, and History |vauthors=Marks JM |date=2001 |publisher=Transaction Publishers |isbn=978-0-202-36656-2 |page=16 |language=en |trans-title=Biodibersidad ng mga Tao: Hene, Lahi, at Kasaysayan}}</ref> Dahil sa paglalakad nang nakatayo, mala-balires ang kanilang dibdib kumpara sa ibang mga bakulaw na hugis imbudo.<ref>{{cite journal |last1=Gea |first1=J |year=2008 |title=The Evolution of the Human Species: A Long Journey for the Respiratory System |trans-title=Ang Ebolusyon ng Espesye ng Tao: Ang Mahabang Paglalakbay para sa Sistema ng Paghinga |journal=Archivos de Bronconeumología |language=en |volume=44 |issue=5 |pages=263–270 |doi=10.1016/S1579-2129(08)60042-7 |pmid=18448018}}</ref> Bukod sa [[laki ng utak]] at ang [[Bipedalismo|paglalakad gamit dalawang paa]], nag-iiba ang mga tao mula sa chimpanzee sa kanilang [[Sistemang pang-amoy|pang-amoy]], [[Pandinig na sistema|pandinig]], at mga [[protina]] sa [[Pagtunaw ng pagkain|pangtunaw ng pagkain]].<ref name="O'Neil">{{cite web |title=Humans |trans-title=Mga Tao |url=https://anthro.palomar.edu/primate/prim_8.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111004211/https://anthro.palomar.edu/primate/prim_8.htm |archive-date=11 January 2013 |access-date=6 January 2013 |work=Primates |publisher=Palomar College |language=en |vauthors=O'Neil D}}</ref> Bagamat maikukumpara ang kapal ng [[buhok]] ng mga tao sa ibang mga [[bakulaw]], napakaliit lamang ang mga ito at halos di makita.<ref>{{cite news |date=2017 |title=How to be Human: The reason we are so scarily hairy |language=en |trans-title=Pagiging Tao: Ang dahilan bakit tayo ay masyadong mabuhok |work=New Scientist |url=https://www.newscientist.com/article/mg23631460-700-why-are-humans-so-hairy/ |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225235006/https://www.newscientist.com/article/mg23631460-700-why-are-humans-so-hairy/ |archive-date=25 February 2021}}</ref> Tinatayang may dalawang milyong [[Pawis|glandula ng pawis]] ang mga tao, na nakakalat sa malaking bahagi ng katawan di tulad ng ibang mga primado na kaunti lamang ang glandula at makikita sa paa at kamay.<ref>{{cite web |date=2 February 2001 |title=The Biology of Skin Color: Black and White |trans-title=Ang Biolohiya ng Kulay ng Balát: Itim at Puti |url=https://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/07/3/text_pop/l_073_04.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130216070146/https://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/07/3/text_pop/l_073_04.html |archive-date=16 February 2013 |access-date= |work=Evolution: Library |publisher=PBS |language=en |vauthors=Kirchweger G}}</ref> Tinatayang nasa {{convert|1.71|m|ft|abbr=on}} ang karaniwang [[Tangkad ng tao|tangkad]] ng taong lalaki na nasa hustong edad, at {{convert|1.59|m|ft|abbr=on}} naman sa mga taong babae.<ref>{{cite journal |author1=Roser M |author1-link=Max Roser |author2=Appel C |author3=Ritchie H |author3-link=Hannah Ritchie |date=8 October 2013 |title=Human Height |trans-title=Tangkad ng Tao |url=https://ourworldindata.org/human-height |url-status=live |journal=Our World in Data |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130203158/https://ourworldindata.org/human-height |archive-date=30 January 2021 |access-date=}}</ref> Maaari magsimula sa kalagitnaan ng buhay ng tao ang [[Pagkapandak|pagpandak]], bagamat nagiging normal ito pagsapit ng [[katandaan]].<ref>{{cite web |title=Senior Citizens Do Shrink – Just One of the Body Changes of Aging |trans-title=Pumapandak talaga ang mga Matatanda – Isa sa mga Pagbabago sa Katawan dahil sa Katandaan |url=https://seniorjournal.com/NEWS/Aging/5-11-28-SeniorsDoShrink.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130219004303/https://seniorjournal.com/NEWS/Aging/5-11-28-SeniorsDoShrink.htm |archive-date=19 February 2013 |access-date= |work=News |publisher=Senior Journal |language=en}}</ref> Tumatangkad ang mga tao sa paglipas ng panahon bilang resulta ng maayos na [[nutrisyon]], [[kalusugan]], at pamumuhay.<ref>{{cite journal |vauthors=Bogin B, Rios L |date=September 2003 |title=Rapid morphological change in living humans: implications for modern human origins |trans-title=Mabilisang pagbabago sa morpolohiya ng mga nabubuhay na tao: mga implikasyon para sa pinagmulan ng modernong tao |journal=Comparative Biochemistry and Physiology. Part A, Molecular & Integrative Physiology |language=en |volume=136 |issue=1 |pages=71–84 |doi=10.1016/S1095-6433(02)00294-5 |pmid=14527631}}</ref> Tinatayang nasa {{convert|77|kg|lb|abbr=on}} ang karaniwang bigat ng taong lalaki at {{convert|59|kg|lb|abbr=on}} naman sa mga taong babae.<ref>{{cite web |date=2003 |title=Mass Of An Adult |trans-title=Bigat ng Taong nasa Hustong Edad |url=https://hypertextbook.com/facts/2003/AlexSchlessingerman.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180101030223/https://hypertextbook.com/facts/2003/AlexSchlessingerman.shtml |archive-date=1 January 2018 |access-date= |publisher=The Physics Factbook: An Encyclopedia of Scientific Essays |language=en |vauthors=Schlessingerman A}}</ref> Nakadepende ang bigat at tangkad sa henetika at kapaligiran kung saan lumaki ang isang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Adams JP, Murphy PG |date=July 2000 |title=Obesity in anaesthesia and intensive care |trans-title=Katabaan sa pangangalagang naka-anesthesia at matindihan |journal=British Journal of Anaesthesia |language=en |volume=85 |issue=1 |pages=91–108 |doi=10.1093/bja/85.1.91 |pmid=10927998 |doi-access=free}}</ref> Mas mabilis at mas tumpak [[Paghagis|maghagis]] ang mga tao kesa sa ibang mga hayop.<ref>{{cite journal |vauthors=Lombardo MP, Deaner RO |date=March 2018 |title=Born to Throw: The Ecological Causes that Shaped the Evolution of Throwing In Humans |trans-title=Ipinanganak para Maghagis: Ang mga Ekolohikal na Dahilan na Humulma sa Ebolusyon ng Paghahagis ng mga Tao |journal=The Quarterly Review of Biology |language=en |volume=93 |issue=1 |pages=1–16 |doi=10.1086/696721 |issn=0033-5770 |s2cid=90757192}}</ref> Isa rin sila sa mga pinakamagagaling na [[pagtakbo|tumakbo]] nang malayuan kumpara sa ibang mga hayop, bagamat mabagal sila sa mga maiikling distansiya.<ref>{{cite news |author-link1=Tara Parker-Pope |date=27 October 2009 |title=The Human Body Is Built for Distance |language=en |trans-title=Ginawa ang Katawan ng Tao para sa Distansiya |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/10/27/health/27well.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151105211812/https://www.nytimes.com/2009/10/27/health/27well.html |archive-date=5 November 2015 |vauthors=Parker-Pope T}}</ref> Dahil sa matinding pagpapawis at manipis na buhok sa katawan kaya nagagawang maiwasan ng mga tao na [[Pagod dahil sa init|mapagod agad dahil sa init]].<ref>{{cite web |title=What is the role of sweating glands in balancing body temperature when running a marathon? |trans-title=Ano ang gampanin ng mga glandula ng pawis sa pagbabalanse sa temperatura ng katawan habang tumatakbo sa isang marathon? |url=https://www.livestrong.com/article/514545-what-is-the-role-of-sweat-glands-in-balancing-body-temperature-when-running-a-marathon/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130131184339/https://www.livestrong.com/article/514545-what-is-the-role-of-sweat-glands-in-balancing-body-temperature-when-running-a-marathon/ |archive-date=31 January 2013 |access-date= |publisher=Livestrong.com |language=en |vauthors=John B}}</ref> Kumpara sa ibang mga bakulaw, mas malalakas ang [[puso]] ng mga tao at mas malaki ang kanilang [[aorta]].<ref>{{cite journal |last1=Ríos |first1=L |last2=Sleeper |first2=M. M. |last3=Danforth |first3=M. D. |display-authors=etal |year=2023 |title=The aorta in humans and African great apes, and cardiac output and metabolic levels in human evolution |trans-title=Ang aorta ng mga tao at mga dambuhalang bakulaw ng Aprika at ang nilalabas ng puso at antas ng metabolismo sa ebolusyon ng tao |journal=Scientific Reports |language=en |volume=13 |issue=6841 |page=6841 |bibcode=2023NatSR..13.6841R |doi=10.1038/s41598-023-33675-1 |pmc=10133235 |pmid=37100851 |hdl-access=free |hdl=10261/309357}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Shave |first1=R. E. |last2=Lieberman |first2=D. E. |last3=Drane |first3=A. L. |display-authors=etal |year=2019 |title=Selection of endurance capabilities and the trade-off between pressure and volume in the evolution of the human heart |trans-title=Pagpili sa mga kakayahan sa patagalan at ang kapalit sa pagitan ng presyur at bolyum sa ebolusyon ng puso ng tao |journal=PNAS |language=en |volume=116 |issue=40 |pages=19905–19910 |bibcode=2019PNAS..11619905S |doi=10.1073/pnas.1906902116 |pmc=6778238 |pmid=31527253 |doi-access=free}}</ref> === Henetika === {{main|Henetika ng tao}} [[File:Karyotype.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Karyotype.png|thumb|Ang [[karyotipo]] ng tao, na nagpapakita sa 22 autosoma at ang kromosomang pangkasarian para sa babae (XX) at lalaki (XY).]] Tulad ng maraming buhay na nilalang, kabilang ang mga tao sa [[Eukaryota]]. Taglay ng bawat [[somatikong selula]] nila ang dalawang grupo ng tigda-23 [[kromosoma]] mula sa tatay at nanay. Samantala, taglay lang ng [[Gameto|gameta]] ang isang grupo ng mga kromosoma na resulta ng pinagsamang pares ng magulang. Sa 23 kromosomang ito, 22 sa mga ito ang [[autosoma]] at isang pares ng [[Sistema ng pantukoy ng kasarian|kromosomang pangkasarian]]. Tulad ng maraming [[mamalya]], ginagamit ng mga tao ang isang [[Sistemang pangkasarian na XY|sistema ng pantukoy]] sa kalalabasang kasarian ng anak, kung saan babae kung XX ang pares ng kromosomang pangkasarian, o lalaki kung XY naman.<ref>{{cite book |title=Human Chromosomes: Structure, Behavior, Effects |vauthors=Therman E |date=1980 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer US]] |isbn=978-1-4684-0109-7 |pages=112–124 |language=en |trans-title=Kromosoma ng Tao: Estraktura, Ugali, at Epekto |doi=10.1007/978-1-4684-0107-3 |s2cid=36686283}}</ref> Nakakaapekto ang [[Pagmamana ng katangian|namanang]] [[Hene (biyolohiya)|hene]] at kapaligiran ng tao sa magiging hitsurang pisikal nito, gayundin ang [[pisyolohiya]], pag-iisip, at tiyansa na makakuha ng ilang partikular na sakit. Gayunpaman, hindi pa rin lubos na nauunawaan ng mga siyentipiko ang relasyon nito sa katangian ng indibiduwal na tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Edwards JH, Dent T, Kahn J |date=June 1966 |title=Monozygotic twins of different sex |trans-title=Monosigotong kambal na magkaiba ng kasarian |journal=Journal of Medical Genetics |language=en |volume=3 |issue=2 |pages=117–123 |doi=10.1136/jmg.3.2.117 |pmc=1012913 |pmid=6007033}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Machin GA |date=January 1996 |title=Some causes of genotypic and phenotypic discordance in monozygotic twin pairs |trans-title=Ilang mga sanhi ng henotipo at penotipong pagkakaiba ng mga magkakambal na monosigoto |journal=American Journal of Medical Genetics |language=en |volume=61 |issue=3 |pages=216–228 |doi=10.1002/(SICI)1096-8628(19960122)61:3<216::AID-AJMG5>3.0.CO;2-S |pmid=8741866}}</ref> Bagamat walang dalawang tao ang siyento porsiyentong magkatulad ng henetika, kahit maging mga [[kambal]] na [[Monosigotong kambal|nagmula sa iisang sigoto]],<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Jonsson H, Magnusdottir E, Eggertsson HP, Stefansson OA, Arnadottir GA, Eiriksson O, Zink F, Helgason EA, Jonsdottir I, Gylfason A, Jonasdottir A, Jonasdottir A, Beyter D, Steingrimsdottir T, Norddahl GL, Magnusson OT, Masson G, Halldorsson BV, Thorsteinsdottir U, Helgason A, Sulem P, Gudbjartsson DF, Stefansson K |date=January 2021 |title=Differences between germline genomes of monozygotic twins |trans-title=Pagkakaiba sa pagitan ng mga henomang germline ng mga monosigotong kambal |journal=Nature Genetics |language=en |volume=53 |issue=1 |pages=27–34 |doi=10.1038/s41588-020-00755-1 |pmid=33414551 |s2cid=230986741}}</ref> aabot pa rin nang 99.5% hanggang 99.9% na magkatulad sa henetika ang bawat dalawang tao.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Levy S, Sutton G, Ng PC, Feuk L, Halpern AL, Walenz BP, Axelrod N, Huang J, Kirkness EF, Denisov G, Lin Y, MacDonald JR, Pang AW, Shago M, Stockwell TB, Tsiamouri A, Bafna V, Bansal V, Kravitz SA, Busam DA, Beeson KY, McIntosh TC, Remington KA, Abril JF, Gill J, Borman J, Rogers YH, Frazier ME, Scherer SW, Strausberg RL, Venter JC |date=September 2007 |title=The diploid genome sequence of an individual human |trans-title=Ang sekuwensiya ng diploid na henoma ng isang indibiduwal na tao |journal=PLOS Biology |language=en |volume=5 |issue=10 |pages=e254 |doi=10.1371/journal.pbio.0050254 |pmc=1964779 |pmid=17803354 |doi-access=free}}</ref> Ibig sabihin, isa sila sa mga hayop na may pinakamagkatulad na henetika sa isa't-isa, lalo na sa mga kapwa [[bakulaw]].<ref>{{cite web |title=Chimps show much greater genetic diversity than humans |trans-title=Ipinapakita na mas matindi ang dibersidad sa henetika ng mga chimpanzee kesa sa mga tao |url=https://www.ox.ac.uk/media/news_stories/2012/120302.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131218091207/https://www.ox.ac.uk/media/news_stories/2012/120302.html |archive-date=18 December 2013 |access-date= |work= |publisher=University of Oxford |language=en}}</ref> Dahil dito, ipinagpapalagay ng mga siyentipiko na may naganap na sobra-sobrang pagkonti ng mga tao noong huling bahagi ng [[Pleistoseno|Panahong Pleistoseno]] bandang 100,000 taon ang nakalipas.<ref>{{cite journal |vauthors=Harpending HC, Batzer MA, Gurven M, Jorde LB, Rogers AR, Sherry ST |date=February 1998 |title=Genetic traces of ancient demography |trans-title=Mga bakas sa henetika ng sinaunang demograpiya |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |language=en |volume=95 |issue=4 |pages=1961–1967 |bibcode=1998PNAS...95.1961H |doi=10.1073/pnas.95.4.1961 |pmc=19224 |pmid=9465125 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Jorde LB, Rogers AR, Bamshad M, Watkins WS, Krakowiak P, Sung S, Kere J, Harpending HC |date=April 1997 |title=Microsatellite diversity and the demographic history of modern humans |trans-title=Mikrosatelayt na dibersidad at ang kasaysayang pandemograpiya ng mga modernong tao |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |language=en |volume=94 |issue=7 |pages=3100–3103 |bibcode=1997PNAS...94.3100J |doi=10.1073/pnas.94.7.3100 |pmc=20328 |pmid=9096352 |doi-access=free}}</ref> Patuloy pa rin nakakaapekto ang [[likas na pagpili]] sa mga tao, partikular na ang [[pagpiling direksiyonal]], na makikita sa kanilang [[henoma]] sa nakalipas na 15,000 taon.<ref>{{cite news |date=7 March 2007 |title=Still Evolving, Human Genes Tell New Story |language=en |trans-title=Patuloy na Nag-eebolb, Nagpapakita ng Bagong Kuwento ang mga Hene ng Tao |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/03/07/science/07evolve.html |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114232231/https://www.nytimes.com/2006/03/07/science/07evolve.html |archive-date=14 January 2012 |vauthors=Wade N}}</ref> Unang nasekuwensiya ang [[henoma ng tao]] noong 2001,<ref>{{cite journal |author-link=Elizabeth Pennisi |vauthors=Pennisi E |date=February 2001 |title=The human genome |url=https://archive.org/details/sim_science_2001-02-16_291_5507/page/1176 |trans-title=Ang henoma ng tao |journal=Science |language=en |volume=291 |issue=5507 |pages=1177–1180 |doi=10.1126/science.291.5507.1177 |pmid=11233420 |s2cid=38355565}}</ref> at pagsapit ng 2020, daan-daang libong henoma ng tao na ang nasekuwensiya.<ref>{{cite journal |vauthors=Rotimi CN, Adeyemo AA |date=February 2021 |title=From one human genome to a complex tapestry of ancestry |trans-title=Mula sa isang henoma ng tao patungo sa isang komplikadong tapestriya ng mga ninuno |journal=Nature |language=en |volume=590 |issue=7845 |pages=220–221 |bibcode=2021Natur.590..220R |doi=10.1038/d41586-021-00237-2 |pmid=33568827 |s2cid=231882262}}</ref> Noong 2012, kinumpara ng [[International HapMap Project]] ang henoma ng 1,184 na indibiduwal mula sa 11 populasyon at nakapagtukoy ng 1.6 milyong [[single-nucleotide polymorphism]].<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Altshuler DM, Gibbs RA, Peltonen L, Altshuler DM, Gibbs RA, Peltonen L, Dermitzakis E, Schaffner SF, Yu F, Peltonen L, Dermitzakis E, Bonnen PE, Altshuler DM, Gibbs RA, de Bakker PI, Deloukas P, Gabriel SB, Gwilliam R, Hunt S, Inouye M, Jia X, Palotie A, Parkin M, Whittaker P, Yu F, Chang K, Hawes A, Lewis LR, Ren Y, Wheeler D, Gibbs RA, Muzny DM, Barnes C, Darvishi K, Hurles M, Korn JM, Kristiansson K, Lee C, McCarrol SA, Nemesh J, Dermitzakis E, Keinan A, Montgomery SB, Pollack S, Price AL, Soranzo N, Bonnen PE, Gibbs RA, Gonzaga-Jauregui C, Keinan A, Price AL, Yu F, Anttila V, Brodeur W, Daly MJ, Leslie S, McVean G, Moutsianas L, Nguyen H, Schaffner SF, Zhang Q, Ghori MJ, McGinnis R, McLaren W, Pollack S, Price AL, Schaffner SF, Takeuchi F, Grossman SR, Shlyakhter I, Hostetter EB, Sabeti PC, Adebamowo CA, Foster MW, Gordon DR, Licinio J, Manca MC, Marshall PA, Matsuda I, Ngare D, Wang VO, Reddy D, Rotimi CN, Royal CD, Sharp RR, Zeng C, Brooks LD, McEwen JE |date=September 2010 |title=Integrating common and rare genetic variation in diverse human populations |trans-title=Pagsasama sa karaniwan at bihirang mga baryasyon sa henetika sa magkakaibang populasyon ng tao |journal=Nature |language=en |volume=467 |issue=7311 |pages=52–58 |bibcode=2010Natur.467...52T |doi=10.1038/nature09298 |pmc=3173859 |pmid=20811451}}</ref> Pinakamaraming pribadong baryasyon sa henetika ang mga populasyon sa Aprika. Bagamat nakikita rin sa Aprika ang mga karaniwang baryasyon sa henetika na makikita rin sa ibang mga kontinente, meron ding mga pribadong baryasyon ang ibang mga kontinente lalo na sa Oseaniya at Kaamerikahan.<ref name="Bergstrom2020">{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Bergström A, McCarthy SA, Hui R, Almarri MA, Ayub Q, Danecek P, Chen Y, Felkel S, Hallast P, Kamm J, Blanché H, Deleuze JF, Cann H, Mallick S, Reich D, Sandhu MS, Skoglund P, Scally A, Xue Y, Durbin R, Tyler-Smith C |date=March 2020 |title=Insights into human genetic variation and population history from 929 diverse genomes |trans-title=Mga nalaman sa baryasyon sa henetika ng tao at kasaysayan ng populasyon mula sa 929 na magkakaibang henoma |journal=Science |language=en |volume=367 |issue=6484 |pages= |doi=10.1126/science.aay5012 |pmc=7115999 |pmid=32193295 |quote=}}</ref> Ayon sa mga pagtatayang ginawa noong 2010, nasa 22,000 hene ang meron sa mga tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Pertea M, Salzberg SL |year=2010 |title=Between a chicken and a grape: estimating the number of human genes |trans-title=Sa pagitan ng manok at ubas: pagtataya sa bilang ng mga hene ng tao |journal=Genome Biology |language=en |volume=11 |issue=5 |page=206 |doi=10.1186/gb-2010-11-5-206 |pmc=2898077 |pmid=20441615 |doi-access=free}}</ref> Sa pamamagitan ng pagkumpara sa [[mitokondriang DNA]] na tanging ipinapasa lang ng nanay, ipinagpapalagay ng mga [[Henetika|henetista]] na tinatayang namuhay noong 90,000 hanggang 200,000 taon ang nakalipas ang pinakahuling karaniwang ninunong babae ng lahat ng mga buhay na tao ngayon, ang tinatawag na [[Mitochondrial Eve]].<ref>{{cite journal |vauthors=Cann RL, Stoneking M, Wilson AC |year=1987 |title=Mitochondrial DNA and human evolution |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1987-01-01_325_6099/page/30 |trans-title=Mitokondrial na DNA at ang ebolusyon ng tao |journal=Nature |language=en |volume=325 |issue=6099 |pages=31–36 |bibcode=1987Natur.325...31C |doi=10.1038/325031a0 |pmid=3025745 |s2cid=4285418}}</ref> === Buhay === {{main|Panganganak|Inaasahang haba ng buhay}} [[File:Tubal_Pregnancy_with_embryo.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tubal_Pregnancy_with_embryo.jpg|thumb|Isang {{convert|10|mm|in|abbr=on|adj=on}} na [[bilig]] ng tao pagsapit ng ikalimang linggo.]] Nagaganap ang [[reproduksiyon ng tao]] sa [[Pagpupunlang panloob|loob ng katawan]] sa pamamagitan ng [[Siping (tao)|seksuwal na pagtatalik]], bagamat posible rin itong matulungan sa [[Pantulong na teknolohiya sa panganganak|pamamagitan ng teknolohiya]].<ref>{{cite book |url={{GBurl|id=-gSeCAAAQBAJ|p=406}} |title=The Wiley Blackwell Encyclopedia of Family Studies |vauthors=Shehan CL |date=2016 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-65845-1 |page=406 |language=en |trans-title=Ang Ensiklopedya ng Wiley Blackwell sa Araling Pampamilya |name-list-style=vanc}}</ref> Karaniwang umaabot nang 38 linggo ang [[Pagbubuntis na ektopiko|pagbubuntis]], bagamat maaaring umabot pa nang hanggang 37 araw bago ito [[Panganganak|iluwal]].<ref>{{cite journal |vauthors=Jukic AM, Baird DD, [[Clarice Weinberg|Weinberg CR]], McConnaughey DR, Wilcox AJ |date=October 2013 |title=Length of human pregnancy and contributors to its natural variation |trans-title=Haba ng pagkabuntis ng tao at mga may pakana sa likas nitong pagkakaiba |journal=Human Reproduction |language=en |volume=28 |issue=10 |pages=2848–2855 |doi=10.1093/humrep/det297 |pmc=3777570 |pmid=23922246}}</ref> Madedebelop ang [[bilig]] ng tao sa unang walong linggo sa [[Bahay-bata|sinapupunan]], at pagsapit ng ikasiyam, tinatawag na itong [[fetus]].<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=B47OVg25g-QC&q=fetal+stage+begins&pg=PA103 |title=Introductory Maternity Nursing |vauthors=Klossner NJ |date=2005 |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |isbn=978-0-7817-6237-3 |page=103 |language=en |trans-title=Panimula sa Pagnanars sa Buntis |quote= |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408103945/https://books.google.com/books?id=B47OVg25g-QC&q=fetal+stage+begins&pg=PA103 |archive-date=8 April 2022 |url-status=live}}</ref> Maaaring magsimula nang mas maaga ang panganganak o di kaya'y [[Sesaryan|manganak nang sesaryan]] kung kailanganin.<ref>{{cite web |author=[[World Health Organization]] |date=November 2014 |title=Preterm birth Fact sheet N°363 |trans-title=Fact sheet sa panganganak preterm N°363 |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs363/en/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150307050438/https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs363/en/ |archive-date=7 March 2015 |access-date= |work= |language=en}}</ref> Sa mga [[Bansang maunlad|mauunlad na bansa]], tipikal na tumitimbang ang mga bagong panganak na sanggol nang {{convert|3|-|4|kg|lb|abbr=on}} at may laki na {{convert|47|-|53|cm|in|abbr=on}}.<ref>{{cite journal |vauthors=Kiserud T, Benachi A, Hecher K, Perez RG, Carvalho J, Piaggio G, Platt LD |date=February 2018 |title=The World Health Organization fetal growth charts: concept, findings, interpretation, and application |trans-title=Ang mga tsart ng Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan ukol sa sa paglaki ng fetus: konsepto, nalaman, interpretasyon, at gamit |journal=American Journal of Obstetrics and Gynecology |language=en |volume=218 |issue=2S |pages=S619–S629 |doi=10.1016/j.ajog.2017.12.010 |pmid=29422204 |doi-access=free |s2cid=46810955}}</ref> Gayunpaman, maaaring mas mababa kesa sa mga sukat na ito ang timbang ng mga sanggol na ipinanganak sa mga [[papaunlad na bansa]], na nagpapataas sa [[mortalidad ng mga sanggol]] sa mga bansang ito.<ref>{{cite journal |vauthors=Khor GL |date=December 2003 |title=Update on the prevalence of malnutrition among children in Asia |trans-title=Update sa paglaganap ng malnutrisyon sa mga bata ng Asya |journal=Nepal Medical College Journal |language=en |volume=5 |issue=2 |pages=113–122 |pmid=15024783}}</ref> Kumpara sa ibang mga espesye, delikado ang panganganak sa mga tao kung saan mas mataas ang tiyansa ng komplikasyon at kamatayan.<ref>{{cite journal |vauthors=Rosenberg KR |date=1992 |title=The evolution of modern human childbirth |trans-title=Ang ebolusyon ng modernong panganganak ng tao |journal=American Journal of Physical Anthropology |language=en |volume=35 |issue=S15 |pages=89–124 |bibcode=1992AJPA...35S..89R |doi=10.1002/ajpa.1330350605 |issn=1096-8644}}</ref> Mas sakto ang ulo ng sanggol sa [[bewang]] kumpara sa ibang mga [[Primates|primado]], na nagpapasakit sa panganganak na maaaring umabot nang 24 oras. Ang sitwasyong ito, na tinatawag na [[problema sa panganganak]], ay madalas na iniuugnay sa presyur ng [[Ebolusyon ng tao|ebolusyon]] dahil sa [[Bipedalismo|paglalakad nang nakatayo]] at [[paglaki ng utak]], ngunit hindi pa ito lubos na naiintindihan ng mga siyentipiko magpahanggang ngayon.<ref name="Pavlicev">{{cite journal |vauthors=Pavličev M, Romero R, Mitteroecker P |date=January 2020 |title=Evolution of the human pelvis and obstructed labor: new explanations of an old obstetrical dilemma |trans-title=Ebolusyon ng bewang ng tao at ang pagle-labor na may balakid: mga bagong paliwanag sa matagal na'ng problema sa panganganak |journal=American Journal of Obstetrics and Gynecology |language=en |volume=222 |issue=1 |pages=3–16 |doi=10.1016/j.ajog.2019.06.043 |pmc=9069416 |pmid=31251927 |s2cid=195761874}}</ref> Gumanda ang tiyansa ng maayos na panganganak pagsapit ng ika-20 siglo sa mga mauunlad na bansa sa tulong ng teknolohiya. Gayunpaman, nananatili pa ring delikado sa nanay ang panganganak, kung saan tinatayang 100 beses na mas mataas ang tiyansang [[Mortalidad ng nanganganak|mamatay ang babae]] sa mga papaunlad na bansa dahil dito.<ref>{{cite journal |vauthors=Rush D |date=July 2000 |title=Nutrition and maternal mortality in the developing world |trans-title=Nutrisyon at mortalidad ng buntis sa mundong papaunlad |journal=The American Journal of Clinical Nutrition |language=en |volume=72 |issue=1 Suppl |pages=212S–240S |doi=10.1093/ajcn/72.1.212S |pmid=10871588 |doi-access=free}}</ref> Parehong inaalagaan ng tatay at nanay ang sanggol pagkapanganak, kumpara sa ibang mga primado na nanay madalas ang nag-aalaga.<ref>{{cite book |url={{GBurl|id=2KcbFVBSxWYC}} |title=Sense and Nonsense: Evolutionary Perspectives on Human Behaviour |vauthors=Laland KN, Brown G |date=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-958696-7 |page=7 |language=en |trans-title=Meron at Walang Katuturan: Mga Ebolusyonal na Pananaw sa Ugali ng Tao |access-date=}}</ref> [[Walang muwang]] pagkapanganak, lumalaki ang mga tao sa mga susunod na taon hanggang sa ika-15 hanggang ika-17 taon kung saan mararating nila ang [[Pagkahinog ng seksuwalidad|pagkahinog ng kanilang seksuwalidad]].<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=E-n5E7oyCgoC&pg=PA296 |title=Human Development: A Lifespan View |vauthors=Kail RV, Cavanaugh JC |publisher=[[Cengage Learning]] |year=2010 |isbn=978-0-495-60037-4 |edition=5 |page=296 |language=en |trans-title=Pagdebelop ng Tao: Pananaw sa Kabuuan ng Buhay |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003072150/https://books.google.com/books?id=E-n5E7oyCgoC |archive-date=3 October 2023 |url-status=live}}</ref> Madalas na hinahati sa mga yugtong aabot nang tatlo hanggang labindalawa ang buhay ng isang tao. Tipikal na yugto ang mga sumusunod: sanggol, [[pagkabata]], [[kabaguntauhan]], [[Adulto|hustong edad]], at [[katandaan]].<ref>{{cite book |title=Encyclopedia of American Social History |vauthors=Mintz S |date=1993 |volume=3 |pages=7–33 |language=en |trans-title=Ensiklopedya ng Kasaysayang Panlipunan ng Amerika |chapter=Life stages |trans-chapter=Mga yugto ng buhay}}</ref> Nakadepende sa kultura ang haba ng bawat yugtong ito ngunit pinakakaraniwan ang yugto kung saan nagaganap ang mabilis na paglaki sa kasagsagan ng kabaguntauhan.<ref>{{cite journal |vauthors=Soliman A, De Sanctis V, Elalaily R, Bedair S |date=November 2014 |title=Advances in pubertal growth and factors influencing it: Can we increase pubertal growth? |trans-title=Mga pag-abante sa paglaki sa kabaguntauhan at mga salik na nakaimpluwensiya rito: Kaya ba nating patindihin ang kabaguntauhan? |journal=Indian Journal of Endocrinology and Metabolism |language=en |volume=18 |issue=Suppl 1 |pages=S53-62 |doi=10.4103/2230-8210.145075 |pmc=4266869 |pmid=25538878 |doi-access=free}}</ref> [[Layog|Natatapos]] ang [[regla]] sa mga babaeng tao pagsapit nila ng 50 taon banda.<ref>{{cite journal |vauthors=Walker ML, Herndon JG |date=September 2008 |title=Menopause in nonhuman primates? |trans-title=Menopause sa mga primadong hindi tao? |journal=Biology of Reproduction |language=en |volume=79 |issue=3 |pages=398–406 |doi=10.1095/biolreprod.108.068536 |pmc=2553520 |pmid=18495681}}</ref> Ayon sa [[hinuhang lola]], pinagpapalagay ng mga siyentipiko na mas nagtatagumpay ang reproduksiyon ng mga babaeng tao dahil mas nakakatuon sila sa pangangalaga sa kanilang mga anak, at gayundin sa magiging mga apo nila, kesa manganak pa rin sila sa katandaan.<ref>{{cite journal |vauthors=Peccei JS |year=2001 |title=Menopause: Adaptation or epiphenomenon? |trans-title=Menopause: Adaptasyon o Epipenomena? |journal=Evolutionary Anthropology |language=en |volume=10 |issue=2 |pages=43–57 |doi=10.1002/evan.1013 |s2cid=1665503}}</ref> Nakadepende sa dalawang salik ang [[Inaasahang haba ng buhay|haba ng buhay ng isang tao]]: henetika at pamumuhay.<ref>{{cite news |date=7 December 2010 |title=Reaching Toward the Fountain of Youth |language=en |trans-title=Pagkamit tungo sa Bukal ng Pagkabata |work=USC Trojan Family Magazine |url=https://uscnews.usc.edu/health/reaching_toward_the_fountain_of_youth.html |url-status=dead |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20101213203112/https://uscnews.usc.edu/health/reaching_toward_the_fountain_of_youth.html |archive-date=13 December 2010 |vauthors=Marziali C}}</ref> Dahil sa samu't saring dahilan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kesa sa mga lalaking tao.<ref>{{cite web |year=2002 |title=Why Men Die Younger: Causes of Mortality Differences by Sex |trans-title=Bakit Mas Maagang Mamatay ang mga Lalaki: Mga Sanhi ng Pagkakaiba sa Mortalidad ng bawat Kasarian |url=https://www.soa.org/news-and-publications/publications/other-publications/monographs/m-li01-1-toc.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130701185241/https://www.soa.org/news-and-publications/publications/other-publications/monographs/m-li01-1-toc.aspx |archive-date=1 July 2013 |publisher=Society of Actuaries |language=en |vauthors=Kalben BB}}</ref> Noong 2018, tinatayang nasa 74.9 na taon ang inaasahang buhay ng isang babaeng tao kumpara sa 70.4 na taon sa mga lalaki sa buong mundo.<ref>{{cite web |date=2018 |title=Life expectancy at birth, female (years) |trans-title=Inaasahang haba ng buhay, babae (taon) |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.FE.IN |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124203646/https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.FE.IN |archive-date=24 January 2021 |access-date= |website=[[World Bank]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |date=2018 |title=Life expectancy at birth, male (years) |trans-title=Inaasahang haba ng buhay, lalaki (taon) |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.MA.IN |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224133034/https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.MA.IN |archive-date=24 February 2021 |access-date= |website=[[World Bank]] |language=en}}</ref> Gayunpaman, nagkakaiba ang haba na ito depende sa lugar, madalas dahil sa gaano kaunlad ito. Halimbawa, sa [[Hong Kong]], nasa 87.6 na taon ang inaasahang buhay ng mga babae doon at 81.8 taon naman sa mga lalaki. Sa kabilang banda, sa [[Republika ng Gitnang Aprika]], 55.0 taon lamang ang inaasahang buhay ng mga babae at 50.6 naman sa mga lalaki.<ref>{{cite book |url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf |title=Human Development Report |vauthors=Conceição P, etal |date=2019 |publisher=United Nations Development Programme |isbn=978-92-1-126439-5 |language=en |trans-title=Ulat sa Pagdebelop ng Tao |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320094952/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf |archive-date=20 March 2021 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Human Development Report 2019 |trans-title=Ulat sa Pagdebelop ng Tao 2019 |url=https://hdr.undp.org/sites/all/themes/hdr_theme/country-notes/MLT.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422102059/https://hdr.undp.org/sites/all/themes/hdr_theme/country-notes/MLT.pdf |archive-date=22 April 2022 |access-date= |publisher=United Nations Development Programme |language=en}}</ref> Sa pangkalahatan, tumatanda nang tumatanda ang edad ng populasyon ng mga mauunlad na bansa, kung saan nasa 40 ang karaniwang edad ng mga tao roon. Sa mga papaunlad na bansa naman, nasa 15 hanggang 20 taon lamang ito. Sa bawat limang Europeo, isa sa kanila ay nasa lagpas 60 taon ang edad. Ikumpara ito sa mga Aprikano, kung saan tanging isa sa dalawampung tao roon ang nasa lagpas 60 taon ang edad.<ref>{{cite web |title=The World Factbook |trans-title=Ang Factbook nf Mundo |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20090912045414/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |archive-date=12 September 2009 |access-date= |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |language=en}}</ref> Noong 2012, tinatayang nasa 316,600 tao ang may edad na lagpas 100 taon (mga [[sentenaryo]]) sa buong mundo.<ref>{{cite web |year=2012 |title=Chapter 1: Setting the Scene |trans-title=Kabanata 1: Pag-setup sa Eksena |url=http://www.unfpa.org/webdav/site/global/shared/documents/publications/2012/UNFPA-Report-Chapter1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130612052543/http://www.unfpa.org/webdav/site/global/shared/documents/publications/2012/UNFPA-Report-Chapter1.pdf |archive-date=12 June 2013 |access-date= |publisher=UNFPA |language=en}}</ref> {| class="wikitable plain-column-headers" style="width: 80%; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |[[Talaksan:Baby_with_Aerobie_flying_ring.jpg|center|150x150px]] |[[Talaksan:Ромський_хлопчик_(Мукачево).jpg|center|138x138px]] |[[Talaksan:Boy_in_Dar_es_Salaam_(14453809622).jpg|center|151x151px]] |[[Talaksan:Pataxo001.jpg|center|148x148px]] |[[Talaksan:An_old_age.JPG|center|149x149px]] |- |[[Talaksan:Baby_playing_with_yellow_paint._Work_by_Dutch_artist_Peter_Klashorst_entitled_"Experimental".jpg|center|150x150px]] |[[Talaksan:Ethnie_dong_6511a.jpg|center|150x150px]] |[[Talaksan:Portrait_of_a_Persian_lady_in_Iran,_10-08-2006_(cropped).jpg|center|143x143px]] |[[Talaksan:Punjabi_woman_smile.jpg|center|146x146px]] |[[Talaksan:HappyPensioneer.jpg|center|132x132px]] |- ! scope="col" style="text-align: center; width: 20%;" |[[Sanggol]] ! scope="col" style="text-align: center; width: 20%;" |[[Pagkabata]] ! scope="col" style="text-align: center; width: 20%;" |[[Kabaguntauhan]] ! scope="col" style="text-align: center; width: 20%;" |[[Adulto|Hustong edad]] ! scope="col" style="text-align: center; width: 20%;" |[[Katandaan]] |} === Pagkain === {{main|Nutrisyon ng tao}} [[File:Preparing_The_Feast.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Preparing_The_Feast.jpg|thumb|Mga tao sa [[Bali, Indonesia]], na naghahanda ng [[pagkain]].]] Mga [[omniboro]] ang mga tao, kayang kumain ng parehong [[karne]] at [[halaman]].<ref>{{cite book |title=Evolution of the human diet: the known, the unknown and the unknowable |vauthors=Cordain L |year=2007 |veditors=Ungar PS |pages=264–265 |language=en |trans-title=Ebolusyon ng diyeta ng tao: ang alam, hindi alam, at hindi malalaman |chapter=Implications of Plio-pleistocene diets for modern humans |trans-chapter=Mga implikasyon ng mga diyetang Pliopleistoseno sa mga modernong tao |quote=}}</ref> Iba-iba ang [[diyeta]] ng mga tao, mula sa pagiging [[Veganism|vegan]] hanggang sa pagiging [[karniboro]]. Sa ilang mga kaso, humahantong sa kakulangan sa nutrisyon ang mga restriksiyon sa mga kinakain; gayunpaman, sa pangkalahatan, [[Nutrisyon|balanse ang pagkain]] ng mga tao mula sa iba't-ibang mga kultura.<ref>{{cite journal |author1= |date=June 2003 |title=Position of the American Dietetic Association and Dietitians of Canada: Vegetarian diets |trans-title=Posisyon ng American Dietetic Association at Dietitians of Canada: mga diyetang vegetarian |journal=Journal of the American Dietetic Association |language=en |volume=103 |issue=6 |pages=748–765 |doi=10.1053/jada.2003.50142 |pmid=12778049}}</ref> Nakakabit sa kultura ang pagkain ng mga tao at humantong kalaunan sa pag-usbong ng [[agham pampagkain]].<ref name="Crittenden-2017">{{cite journal |vauthors=Crittenden AN, Schnorr SL |date=2017 |title=Current views on hunter-gatherer nutrition and the evolution of the human diet |trans-title=Mga kasalukuyang pananaw sa nutrisyon ng mga nangangaso at nangangalap at ang ebolusyon ng diyeta ng tao |journal=American Journal of Physical Anthropology |language=en |volume=162 |issue=S63 |pages=84–109 |bibcode=2017AJPA..162S..84C |doi=10.1002/ajpa.23148 |pmid=28105723 |doi-access=free}}</ref> Bago ang pag-usbong ng [[agrikultura]], pawang mga nangangalap at nangangaso ang mga tao para sa kanilang kakainin.<ref name="Crittenden-2017" /> Madalas na kumokolekta sila ng mga nakapirmeng makakain tulad ng mga halaman, [[prutas]], at mga [[lamang-dagat]] sa dalampasigan, at nangangaso ng mga hayop na dapat hulihin muna bago makain.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |name-list-style=vanc |vauthors=Cordain L, Eaton SB, Sebastian A, Mann N, Lindeberg S, Watkins BA, O'Keefe JH, Brand-Miller J |date=February 2005 |title=Origins and evolution of the Western diet: health implications for the 21st century |trans-title=Mga pinagmulan at ebolusyon ng Kanluraning diyeta: mga implikasyon sa kalusugan sa ika-21 siglo |journal=The American Journal of Clinical Nutrition |language=en |volume=81 |issue=2 |pages=341–354 |doi=10.1093/ajcn.81.2.341 |pmid=15699220 |doi-access=free}}</ref> Ipinagpapalagay ng mga siyentipiko na natuklasan at nagamit na ng mga tao ang [[apoy]] sa [[Pagluluto|pagluto]] sa kanilang kakainin simula pa noong panahon ng mga [[Homo erectus|''Homo erectus'']].<ref>{{cite journal |vauthors=Ulijaszek SJ |date=November 2002 |title=Human eating behaviour in an evolutionary ecological context |trans-title=Kaugalian ng mga tao sa pagkain sa kontekstong ebolusyonal at ekolohikal |journal=The Proceedings of the Nutrition Society |language=en |volume=61 |issue=4 |pages=517–526 |doi=10.1079/PNS2002180 |pmid=12691181 |doi-access=free}}</ref> Nagsimula naman ang domestikasyon ng mga tao sa mga halaman bandang 11,700 taon ang nakalipas,<ref>{{cite journal |author=John Carey |date=2023 |title=Unearthing the origins of agriculture |trans-title=Paghuhukay sa pinagmulan ng agrikultura |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]] |language=en |volume=120 |issue=15 |pages=e2304407120 |bibcode=2023PNAS..12004407C |doi=10.1073/pnas.2304407120 |pmc=10104519 |pmid=37018195 |doi-access=free}}</ref> na kalauna'y humantong sa agrikultura at nagpasimula sa [[Rebolusyong Neolitiko]].<ref>{{cite journal |author1=Ayelet Shavit |author2=Gonen Sharon |date=2023 |title=Can models of evolutionary transition clarify the debates over the Neolithic Revolution? |trans-title=Malilinaw ba ng mga modelo sa transisyon ng ebolusyon ang mga debate ukol sa Rebolusyong Neolitiko? |journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society B]] |language=en |volume=378 |issue=1872 |doi=10.1098/rstb.2021.0413 |pmc=9869441 |pmid=36688395}}</ref> Ang pagbabagong ito ay ipinagpapalagay na nagpabago din sa biolohiya ng tao; halimbawa, dahil sa [[gatas]] at [[keso]] kaya nagawang [[Pagtunaw ng pagkain|matunaw sa tiyan]] ng mga tao ang [[laktasa]], bagamat [[Intoleransya sa laktosa|hindi lahat ng populasyon ng tao ay kayang gawin ito]] magpahanggang ngayon.<ref>{{cite journal |vauthors=Holden C, Mace R |date=October 1997 |title=Phylogenetic analysis of the evolution of lactose digestion in adults |url=https://archive.org/details/sim_human-biology_1997-10_69_5/page/604 |trans-title=Pagsusuring pilohenetiko sa ebolusyon ng pagtunaw sa laktasa sa mga nasa hustong edad |journal=Human Biology |language=en |volume=69 |issue=5 |pages=605–628 |pmid=9299882}}</ref> Nakadepende sa lugar, panahon, at kultura ang mga pagkaing madalas kainin ng mga tao, gayundin sa kung paano ito hinahanda.<ref>{{cite web |title=The Evolution of Diet |trans-title=Ang Ebolusyon ng Diyeta |url=https://www.nationalgeographic.com/foodfeatures/evolution-of-diet/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140818204010/https://www.nationalgeographic.com/foodfeatures/evolution-of-diet/ |archive-date=18 August 2014 |access-date= |website=[[National Geographic]] |language=en |vauthors=Gibbons A}}</ref> Sa pangkalahatan, maaaring magtagal nang walong linggo ang tao nang walang kinakain, depende sa [[Taba|taba ng katawan]].<ref>{{cite web |date=2004 |title=How Long Can a Person Survive without Food? |trans-title=Gaano Katagal Mabubuhay ang Tao nang Walang Pagkain? |url=https://www.scientificamerican.com/article/how-long-can-a-person-survive-without-food/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190214012729/https://www.scientificamerican.com/article/how-long-can-a-person-survive-without-food/ |archive-date=14 February 2019 |access-date= |website=Scientific American |language=en |vauthors=Lieberson AD}}</ref> Gayunpaman, aabot lamang ng tatlo hanggang apat na araw ang tao nang walang iniinom na [[tubig]], pinakamahaba na ang isang linggo.<ref>{{cite web |date=9 March 2018 |title=Here's how many days a person can survive without water |trans-title=Narito ang dami ng araw mabubuhay ang tao nang walang tubig |url=https://www.businessinsider.com/how-many-days-can-you-survive-without-water-2014-5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140626030756/https://www.businessinsider.com.au/how-many-days-can-you-survive-without-water-2014-5 |archive-date=26 June 2014 |access-date= |website=Business Insider Australia |language=en |vauthors=Spector D}}</ref> Noong 2020, tinatayang nasa siyam na milyong katao ang namamatay araw-araw sa [[gutom]] mismo o dahil dito.<ref>{{cite web |date=2020 |title=U.N. Warns Number Of People Starving To Death Could Double Amid Pandemic |trans-title=Nagbabala ang UN na Maaaring Dumoble dahil sa Pandemya ang Bilang ng mga Taong Namamatay dahil sa Gutom |url=https://www.npr.org/sections/coronavirus-live-updates/2020/05/05/850470436/u-n-warns-number-of-people-starving-to-death-could-double-amid-pandemic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210628090826/https://www.npr.org/sections/coronavirus-live-updates/2020/05/05/850470436/u-n-warns-number-of-people-starving-to-death-could-double-amid-pandemic |archive-date=28 June 2021 |access-date= |website=NPR |language=en |vauthors=Mai HJ}}</ref> Isa ang [[malnutrisyon]] sa mga pinakakaraniwang dahilan ng pagkasakit ng mga bata sa mundo.<ref>{{cite journal |vauthors=Murray CJ, Lopez AD |date=May 1997 |title=Global mortality, disability, and the contribution of risk factors: Global Burden of Disease Study |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1997-05-17_349_9063/page/1436 |trans-title=Pandaigdigang mortalidad, kapansanan, at ang kontribusyon ng mga salik sa peligro: Pag-aaral sa Pandaigdigang Pasanin ng Sakit |journal=Lancet |language=en |volume=349 |issue=9063 |pages=1436–1442 |doi=10.1016/S0140-6736(96)07495-8 |pmid=9164317 |s2cid=2569153}}</ref> Hindi pantay-pantay ang pagkakaroon ng pagkain sa bawat lugar, at problema sa ilang mga lugar ang [[labis na katabaan]], na maaaring humantong sa mga komplikasyon sa katawan at pagtaas ng mortalidad sa mga [[Bansang maunlad|mauunlad]] at ilang [[papaunlad na bansa]]. Tinatayang nasa lagpas isang bilyong tao ang labis na [[Katabaan|mataba]] sa buong mundo.<ref name="Haslam">{{cite journal |vauthors=Haslam DW, James WP |date=October 2005 |title=Obesity |trans-title=Labis na Katabaan |journal=Lancet |language=en |volume=366 |issue=9492 |pages=1197–1209 |doi=10.1016/S0140-6736(05)67483-1 |pmid=16198769 |s2cid=208791491}}</ref> Sa Estados Unidos, 35% ng populasyon ang kinokonsiderang labis na mataba, kaya inilalarawan ito bilang isang [[Epidemiyolohiya ng labis na katabaan|epidemya]].<ref>{{cite journal |vauthors=Catenacci VA, Hill JO, Wyatt HR |date=September 2009 |title=The obesity epidemic |trans-title=Ang epidemya ng katabaan |journal=Clinics in Chest Medicine |language=en |volume=30 |issue=3 |pages=415–444, vii |doi=10.1016/j.ccm.2009.05.001 |pmid=19700042}}</ref> Resulta ang katabaan ng pagkain ng sobra-sobrang [[Kaloriya|kalori]] kesa sa nasusunog ng katawan, na tipikal sa mga diyeta na mas nangangailangan ng [[enerhiya]].<ref name="Haslam" /> === Pagkakaibang biolohikal === {{main|Pagkakaiba sa henetika ng tao}}Nagkakaiba ang mga tao sa kanilang katangian kagaya ng [[tangkad]], [[Dugo|uri ng dugo]], hugis ng [[mukha]] at korte ng [[bungo]], kulay ng [[Balat (anatomiya)|balat]] at [[buhok]], at maging mga [[Pagmamana ng katangian|namamanang]] [[sakit]].<ref>{{cite web |title=Adapting to Climate Extremes |trans-title=Pag-adapt sa Tindi ng Klima |url=https://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_2.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130106211840/https://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_2.htm |archive-date=6 January 2013 |access-date= |work=Human Biological Adaptability |publisher=Palomar College |language=en |vauthors=O'Neil D}}</ref> Karaniwan na umaabot nang {{Convert|1.4|-|1.9|m|ft|abbr=on}} ang kanilang tangkad, na nakadepende sa [[kasarian]], pinanggalingan, at henetika. Nakadepende rin ang timbang sa henetika gayundin sa pamumuhay at pagkain.<ref>{{cite journal |vauthors=Rask-Andersen M, Karlsson T, Ek WE, Johansson Å |date=September 2017 |title=Gene-environment interaction study for BMI reveals interactions between genetic factors and physical activity, alcohol consumption and socioeconomic status |trans-title=Ipinakita sa pag-aaral sa interaksyon ng hene at kalikasan para sa BMI ang mga interaksyon sa pagitan ng mga salik sa henetika at pisikal na gawain, pagkonsumo ng alak, at estadng sosyoekonomiko |journal=PLOS Genetics |language=en |volume=13 |issue=9 |pages=e1006977 |doi=10.1371/journal.pgen.1006977 |pmc=5600404 |pmid=28873402 |doi-access=free}}</ref> May ebidensiya na nagpapatunay na nagbabago ang henetika ng mga tao depende sa kapaligiran nito. Halimbawa, dahil kasama sa karaniwang pagkain ng ilang grupo ng mga tao ang mga pagkaing gawa sa [[gatas]] ng [[baka]], nagawang umayon ang kanilang katawan upang [[Pagtunaw ng pagkain|matunaw]] ang [[laktasa]], na [[Intoleransya sa laktosa|hindi kaya ng maraming tao]].<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Beja-Pereira A, Luikart G, England PR, Bradley DG, Jann OC, Bertorelle G, Chamberlain AT, Nunes TP, Metodiev S, Ferrand N, Erhardt G |date=December 2003 |title=Gene-culture coevolution between cattle milk protein genes and human lactase genes |trans-title=Koebolusyon ng kultura at hene sa pagitan ng mga hene ng protina ng gatas ng baka at mga hene ng laktasa ng mga tao |journal=Nature Genetics |language=en |volume=35 |issue=4 |pages=311–313 |doi=10.1038/ng1263 |pmid=14634648 |s2cid=20415396}}</ref> Madalas ring may [[Sakit na sickle-cell|sickle cell anemia]] ang mga taong nakatira sa lugar kung saan talamak ang [[malaria]].<ref>{{cite journal |vauthors=Weatherall DJ |date=May 2008 |title=Genetic variation and susceptibility to infection: the red cell and malaria |trans-title=Pagkakaiba sa henetika at pagkakaroon ng impeksiyon: ang pulang selula at ang malaria |journal=British Journal of Haematology |language=en |volume=141 |issue=3 |pages=276–286 |doi=10.1111/j.1365-2141.2008.07085.x |pmid=18410566 |doi-access=free |s2cid=28191911}}</ref> Nadebelop ng mga populasyon ang mga pagbabagong kinakailangan sa paglipas ng panahon bunsod ng kanilang paninirahan sa isang partikular na lugar, kagaya halimbawa ng mas malalakas na [[Baga (anatomiya)|baga]] para sa mga taong nakatira sa mga matataas na lugar at sa [[pagsisid sa ilalim ng dagat]] nang mas matagal tulad ng [[Badjao|mga Badjao]] sa katimugang Pilipinas.<ref>{{cite journal |vauthors=Shelomi M, Zeuss D |date=5 April 2017 |title=Bergmann's and Allen's Rules in Native European and Mediterranean Phasmatodea |trans-title=Mga Tuntunin ni Bergmann at Allen sa Phasmatodea ng Katutubong Europeo at Mediteraneo |journal=Frontiers in Ecology and Evolution |language=en |volume=5 |page=25 |bibcode=2017FrEEv...5...25S |doi=10.3389/fevo.2017.00025 |issn=2296-701X |doi-access=free |hdl-access=free |s2cid=34882477 |hdl=11858/00-001M-0000-002C-DD87-4}}</ref><ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Ilardo MA, Moltke I, Korneliussen TS, Cheng J, Stern AJ, Racimo F, de Barros Damgaard P, Sikora M, Seguin-Orlando A, Rasmussen S, van den Munckhof IC, Ter Horst R, Joosten LA, Netea MG, Salingkat S, Nielsen R, Willerslev E |date=April 2018 |title=Physiological and Genetic Adaptations to Diving in Sea Nomads |trans-title=Pisyolohikal at Henetikal na Adaptasyon sa Pagsisid ng mga Sea Nomad |journal=Cell |language=en |volume=173 |issue=3 |pages=569–580.e15 |doi=10.1016/j.cell.2018.03.054 |pmid=29677510 |doi-access=free}}</ref> [[File:Hair_colors.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hair_colors.jpg|thumb|Mga kulay ng buhok ng tao, mula kaliwang taas paorasang ikot: itim, kayumanggi, olandes, puti, at pula.]] [[File:Coloured-family.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Coloured-family.jpg|thumb|Taglay ng pamilyang ito ng mga tao mula sa [[Timog Aprika]] ang ibat-ibang kulay ng mga balat ng tao.]] Itim ang pinakakaraniwang [[kulay ng buhok]] ng mga tao, bagamat meron ding mga buhok na kulay kayumanggi, olandes, o pula.<ref>{{cite journal |vauthors=Rogers AR, Iltis D, Wooding S |year=2004 |title=Genetic variation at the MC1R locus and the time since loss of human body hair |url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_2004-02_45_1/page/104 |trans-title=Pagkakaiba sa henetika sa MC1R locus at ang panahon simula sa pagkalagas ng buhok ng tao |journal=Current Anthropology |language=en |volume=45 |issue=1 |pages=105–08 |doi=10.1086/381006 |s2cid=224795768}}</ref> Nakadepende sa dami ng [[melanin]] ang kulay ng buhok, na kalaunan ay kumokonti na nagiging dahilan ng pagputi nito. Samantala, maaaring maging maitim hanggang maputi ang [[kutis ng balat]] ng tao, at sa ilang mga kaso tulad ng mga taong [[anak-araw]], sobrang puti. Tipikal na nakadepende sa dami ng nakukuhang [[Ultrabiyoleta|UV]] sa balat ang magiging kulay nito, kaya sa mga rehiyon sa o malapit sa [[ekwador]] makikita ang karamihan sa mga taong maitim ang balat.<ref name=":1">{{cite journal |vauthors=Nina J |year=2004 |title=The evolution of human skin and skin color |trans-title=Ang ebolusyon ng balat ng tao at kutis |journal=Annual Review of Anthropology |language=en |volume=33 |pages=585–623 |doi=10.1146/annurev.anthro.33.070203.143955}}</ref> Pinaniniwalaang panangga laban sa sinag ng Araw ang pagkaitim ng balat ng mga tao sa mga rehiyong ito.<ref>{{cite journal |vauthors=Jablonski NG, Chaplin G |date=May 2010 |title=Colloquium paper: human skin pigmentation as an adaptation to UV radiation |trans-title=Colloquium paper: kulay ng balat ng tao bilang adaptasyon sa radyasyong UV |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |language=en |volume=107 |issue=Supplement_2 |pages=8962–8968 |bibcode=2010PNAS..107.8962J |doi=10.1073/pnas.0914628107 |pmc=3024016 |pmid=20445093 |doi-access=free}}</ref> Samantala, sa mga rehiyong hindi masyadong naaarawan, puti ang balat ng mga tao rito upang mapanatili ang [[bitamina D]] na nagmumula sa sinag ng [[Araw (astronomiya)|Araw]].<ref>{{cite journal |vauthors=Jablonski NG, Chaplin G |date=July 2000 |title=The evolution of human skin coloration |trans-title=Ang ebolusyon ng kulay ng balat ng tao |url=https://www.bgsu.edu/departments/chem/faculty/leontis/chem447/PDF_files/Jablonski_skin_color_2000.pdf |journal=Journal of Human Evolution |language=en |volume=39 |issue=1 |pages=57–106 |bibcode=2000JHumE..39...57J |doi=10.1006/jhev.2000.0403 |pmid=10896812 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114203210/https://www.bgsu.edu/departments/chem/faculty/leontis/chem447/PDF_files/Jablonski_skin_color_2000.pdf |archive-date=14 January 2012}}</ref> Kayang umitim ang balat ng mga tao bilang tugon sa [[Radiyasyon|radyasyong]] UV kung kailanganin.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Harding RM, Healy E, Ray AJ, Ellis NS, Flanagan N, Todd C, Dixon C, Sajantila A, Jackson IJ, Birch-Machin MA, Rees JL |date=April 2000 |title=Evidence for variable selective pressures at MC1R |trans-title=Ebidensiya para sa nagbabagong mga presyur sa pagpili sa MC1R |journal=American Journal of Human Genetics |language=en |volume=66 |issue=4 |pages=1351–1361 |doi=10.1086/302863 |pmc=1288200 |pmid=10733465}}</ref> Napakaliit lang ang pagkakaiba ng mga tao sa isa't-isa; karamihan sa mga pagkakaiba ay hanggang sa indibiduwal lamang.<ref>{{cite web |title=The Science Behind the Human Genome Project |trans-title=Ang Agham sa Likod ng Proyektong Henoma ng Tao |url=https://www.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/project/info.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102065343/https://www.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/project/info.shtml |archive-date=2 January 2013 |access-date= |work=Human Genome Project |publisher=US Department of Energy |language=en |quote=}}</ref> Walang hangganan halos ang mga pagkakaibang ito,<ref>{{cite journal |vauthors=Keita SO, Kittles RA, Royal CD, Bonney GE, Furbert-Harris P, Dunston GM, Rotimi CN |date=November 2004 |title=Conceptualizing human variation |trans-title=Paglalarawan sa pagkakaiba ng mga tao |journal=Nature Genetics |language=en |volume=36 |issue=11 Suppl |pages=S17-20 |doi=10.1038/ng1455 |pmid=15507998 |doi-access=free}}</ref> at ayon sa mga datos sa henetika, mapaanuman ang gamiting basehan sa paggugrupo, ang tindi ng pagkakaiba ng dalawang tao mula sa parehong grupo ay walang pinagkaiba halos sa pagkakaiba ng dalawang tao mula sa magkaibang grupo.<ref>{{cite web |title=Genetic – Understanding Human Genetic Variation |trans-title=Henetika – Pag-unawa sa Pagkakaiba sa Henetika ng Tao |url=https://science.education.nih.gov/supplements/nih1/genetic/guide/genetic_variation1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825143543/https://science.education.nih.gov/supplements/nih1/genetic/guide/genetic_variation1.htm |archive-date=25 August 2013 |access-date= |work=Human Genetic Variation |publisher=National Institute of Health (NIH) |language=en |quote=}}</ref> Hindi magkakaugnay sa isa't-isa ang mga maiitim na tao mula sa [[Aprika]], [[Australya|Australia]], at [[Timog Asya]].<ref name=":1" /> Ayon din sa mga pananaliksik sa henetika, pinakamayabong ang henetika ng mga tao mula sa Aprika, na mabilis na kumokonti habang palayo sa naturang kontinente,<ref>{{cite journal |vauthors=Jorde LB, Watkins WS, Bamshad MJ, Dixon ME, Ricker CE, Seielstad MT, Batzer MA |date=March 2000 |title=The distribution of human genetic diversity: a comparison of mitochondrial, autosomal, and Y-chromosome data |trans-title=Ang distribusyon ng dibersidad sa henetika ng tao: pagkukumpara sa mitokondrial, autosomal, at kromosomang Y na datos |journal=American Journal of Human Genetics |language=en |volume=66 |issue=3 |pages=979–988 |doi=10.1086/302825 |pmc=1288178 |pmid=10712212}}</ref> marahil dahil sa resulta ng pagkonti ng mga populasyon sa mga lugar na pinuntahan nila.<ref>{{cite journal |author-link3=Francois Balloux |vauthors=Manica A, Amos W, Balloux F, Hanihara T |date=July 2007 |title=The effect of ancient population bottlenecks on human phenotypic variation |trans-title=Ang epekto ng pagliit ng mga sinaunang populasyon sa baryasyon ng penotipo ng tao |journal=Nature |language=en |volume=448 |issue=7151 |pages=346–348 |bibcode=2007Natur.448..346M |doi=10.1038/nature05951 |pmc=1978547 |pmid=17637668}}</ref> Nahaluan ang mga taong lumabas sa kontinente ng mga hene ng ibang mga espesye ng tao, kagaya ng mga [[Neandertal]] at [[Denisova hominin|Denisovan]], bagamat maaari ring nahaluan ang mga tao sa Aprika ng mga ito.<ref name="Bergstrom2020" /><ref>{{cite journal |vauthors=Chen L, Wolf AB, Fu W, Li L, Akey JM |date=February 2020 |title=Identifying and Interpreting Apparent Neanderthal Ancestry in African Individuals |trans-title=Pagkilala at Paglalarawan sa Diumano'y Ninunong Neandertal sa mga Aprikano |journal=Cell |language=en |volume=180 |issue=4 |pages=677–687.e16 |doi=10.1016/j.cell.2020.01.012 |pmc= |pmid=32004458 |doi-access=free |s2cid=210955842}}</ref> Ayon din sa mga kamakailang pag-aaral, taglay ng mga tao sa Aprika, lalo na sa [[Kanlurang Aprika]], ang mga hene na wala sa mga taong nasa labas ng kontinente. Pinaniniwalaan na nagmula ito sa isang hindi pa tukoy na laos na espesye ng mga tao sa Aprika na unang humiwalay sa mga ''Homo sapiens'' bago pa ang mga Neandertal.<ref name="Bergstrom2020" /> [[Gonokorismo|Gonokorista]] ang mga tao; ibig sabihin, may dalawang [[kasarian]] sila.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=AKGsDwAAQBAJ&q=homo+sapiens+gonochoric&pg=PA304 |title=The Biology of Reproduction |vauthors=Fusco G, Minelli A |date=10 October 2019 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-49985-9 |page=304 |language=en |trans-title=Ang Biolohiya ng Reproduksiyon |access-date=30 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022071224/https://books.google.com/books?id=AKGsDwAAQBAJ&q=homo+sapiens+gonochoric&pg=PA304 |archive-date=22 October 2022 |url-status=live}}</ref> Pinakamatindi ang pagkakaiba ng mga tao base sa kanilang kasarian; bagamat nasa 0.5% lamang na magkaiba ang dalawang tao ng parehong kasarian, aabot nang 2% ang pagkakaiba ng dalawang tao ng magkaibang kasarian.<ref>{{cite journal |vauthors=Gustafsson A, Lindenfors P |date=October 2004 |title=Human size evolution: no evolutionary allometric relationship between male and female stature |trans-title=Ebolusyon ng laki ng tao: walang relasyong alometriko sa pagitan ng tindig ng lalaki at babae |journal=Journal of Human Evolution |language=en |volume=47 |issue=4 |pages=253–266 |bibcode=2004JHumE..47..253G |doi=10.1016/j.jhevol.2004.07.004 |pmid=15454336}}</ref> Tipikal na mas mabigat ang mga lalaking tao nang 15% at {{Convert|15|cm|in|abbr=on}} na mas matangkad kesa sa mga babaeng tao. 40–50% na mas malakas ang itaas na bahagi ng katawan at 20–30% na mas malakas ang mababang bahagi ng mga lalaki kesa mga babae dahil sa dami ng mga hibla ng [[Kalamnan|masel]] nila.<ref>{{cite journal |vauthors=Miller AE, MacDougall JD, Tarnopolsky MA, Sale DG |year=1993 |title=Gender differences in strength and muscle fiber characteristics |trans-title=Pagkakaiba ng kasarian sa lakas at katangian ng mga hibla ng masel |journal=European Journal of Applied Physiology and Occupational Physiology |language=en |volume=66 |issue=3 |pages=254–262 |doi=10.1007/BF00235103 |pmid=8477683 |hdl-access=free |s2cid=206772211 |hdl=11375/22586}}</ref> Samantala, karaniwang mas marami ang nakaimbak na [[Taba|taba sa katawan]] ang mga babae kesa sa mga lalaki, mas makikinis ang balat dahil sa pangangailangan ng bitamina D tuwing [[Pagdadalantao|nagdadalang-tao]] at [[Pagpapasuso|nagpapasuso]].<ref>{{Cite book |title=Sex and Gender Factors Affecting Metabolic Homeostasis, Diabetes and Obesity |vauthors=Bredella MA |date=2017 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-70177-6 |veditors=Mauvais-Jarvis F |series=Advances in Experimental Medicine and Biology |volume=1043 |place=Cham |pages=9–27 |language=en |trans-title=Mga Salik sa Kasarian na Nakakaapekto sa Metabolikong Homeostatis, Diyabetes, at Katabaan |chapter=Sex Differences in Body Composition |trans-chapter=Pagkakaiba ng Kasarian sa Komposisyon ng Katawan |doi=10.1007/978-3-319-70178-3_2 |pmid=29224088}}</ref> Dahil sa pagkakaiba sa [[kromosoma]], may ilang kondisyon na tanging nakakaapekto sa lalaki o sa babae.<ref>{{cite web |title=Sex Linked |trans-title=Nauugnay sa Kasarian |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Sex-Linked |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220414183337/https://www.genome.gov/genetics-glossary/Sex-Linked |archive-date=14 April 2022 |access-date= |website=National Human Genome Research Institute |language=en |vauthors=Easter C}}</ref> Mas malalim nang isang [[oktaba]] ang boses ng mga lalaki kesa sa mga babae.<ref>{{cite journal |vauthors=Puts DA, Gaulin SJ, Verdolini K |date=July 2006 |title=Dominance and the evolution of sexual dimorphism in human voice pitch. |url=https://archive.org/details/sim_evolution-and-human-behavior_2006-07_27_4/page/282 |trans-title=Dominasyon at ebolusyon ng dimorpismong pangkasarian sa tinis ng boses ng tao |journal=Evolution and Human Behavior |language=en |volume=27 |issue=4 |pages=283–296 |bibcode=2006EHumB..27..283P |doi=10.1016/j.evolhumbehav.2005.11.003 |s2cid=32562654}}</ref> Mas mahaba ang buhay ng mga babae sa halos lahat ng panig ng mundo.<ref>{{cite web |title=Gender, women, and health |trans-title=Kasarian, kababaihan, at kalusugan |url=https://www.who.int/gender/documents/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20130625083240/https://www.who.int/gender/documents/en/ |archive-date=25 June 2013 |work= |publisher=[[World Health Organization]] |language=en}}</ref> May mga [[intersex]] din na tao, na nagtataglay ng parehong [[Titi|panlalaki]] at [[Kaluban|pambabaeng ari]], ngunit bihira lamang ito.<ref>{{Cite journal |last=Sax |first=Leonard |date=1 August 2002 |title=How common is lntersex? A response to Anne Fausto-Sterling |trans-title=Gaano Kakaraniwan ang mga Intersex? Tugon kay Anne Fausto-Sterling |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00224490209552139 |journal=The Journal of Sex Research |language=en |volume=39 |issue=3 |pages=174–178 |doi=10.1080/00224490209552139 |issn=0022-4499 |pmid=12476264 |s2cid=33795209}}</ref> == Sikolohiya == {{Pangunahin|Sikolohiya}} [[Talaksan:Human_brain_lateral_view_description.JPG|thumb|Ang panlabas na hitsura ng [[utak ng tao]]. Markado ang mga pangunahing lobo ng [[serebrum]]: [[Harapang lobo|harapan]] (1), [[Lobong parietal|parietal]] (2), [[Temporal na lobo|temporal]] (3), at [[Oksipital na lobo|oksipital]] (4). Tumutukoy ang ibang mga bilang sa mga mahahalagang pananda ng hangganan ng apat na lobo. Makikita naman ang [[Serebelyum|serebelum]] sa ibabang kanang sulok.]] Isa ang [[utak]] ng tao sa mga pinakamahahalagang bahagi ng katawan nito. Ito ang pangunahing [[Organo (anatomiya)|organo]] ng [[gitnang sistemang nerbiyos]], at kumokontrol sa [[periperong sistemang nerbiyos]]. Bukod sa pagkontrol sa mga "mabababang" gawaing kusang (otomatiko) ginagawa kagaya ng [[paghinga]] at [[pagtunaw ng pagkain]], ito rin ang may kontrol sa mga "matataas" na gawain tulad ng [[pag-iisip]], [[pagdadahilan]], at [[pagbabasal]].<ref>{{cite web |title=3-D Brain Anatomy |trans-title=Anatomiya ng Utak sa 3-D |url=https://www.pbs.org/wnet/brain/3d/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170905064816/https://www.pbs.org/wnet/brain/3d/index.html |archive-date=5 September 2017 |access-date= |work=The Secret Life of the Brain |publisher=Public Broadcasting Service |language=en}}</ref> Ang mga ito ang kumakatawan sa [[isip]], na siyang pinag-aaralan sa larangan ng [[sikolohiya]]. May mga ilang katangian na bagamat hindi partikular na natatangi sa mga tao, ay nagtatangi sa mga tao mula sa ibang mga hayop.<ref>{{cite web |date=9 November 2016 |title=We've got human intelligence all wrong |trans-title=Nagkamali tayo sa katalinuhan ng tao |url=https://www.bbc.com/future/article/20161108-weve-got-human-intelligence-all-wrong |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131122837/https://www.bbc.com/future/article/20161108-weve-got-human-intelligence-all-wrong |archive-date=31 January 2021 |access-date= |website=BBC |language=en |vauthors=Robson D}}</ref> Maaaring sila lamang ang mga hayop na kayang magsagawa ng [[alaalang episodiko]] at [[Pag-iisip labas sa kasalukuyan|makapag-isip labas sa kasalukuyan]] ({{Lang|en|mental time travel}}).<ref>{{cite news |date=26 February 2015 |title=Many Animals{{snd}}Including Your Dog{{snd}}May Have Horrible Short-Term Memories |language=en |trans-title=Maraming mga Hayop{{snd}}Kabilang ang Iyong Aso{{snd}}Ang Napakamalimutin |work=National Geographic News |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/article/150225-dogs-memories-animals-chimpanzees-science-mind-psychology |url-status=dead |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210419150625/https://www.nationalgeographic.com/animals/article/150225-dogs-memories-animals-chimpanzees-science-mind-psychology |archive-date=19 April 2021 |vauthors=Owen J}}</ref> Kahit ikumpara sa ibang mga [[nakikihalubilong hayop]], napakarami ng mga ekspresyon sa [[mukha]] na kayang gawin ng mga tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Schmidt KL, Cohn JF |date=2001 |title=Human facial expressions as adaptations: Evolutionary questions in facial expression research |trans-title=Mga ekspresyon sa mukha ng tao bilang adaptasyon: Mga katanungan sa ebolusyon sa pananaliksik sa ekspresyon ng mukha |journal=American Journal of Physical Anthropology |language=en |volume=116 |issue=S33 |pages=3–24 |bibcode=2001AJPA..116S...3S |doi=10.1002/ajpa.20001 |pmc=2238342 |pmid=11786989}}</ref> Sila lamang ang natatanging hayop sa kasalukuyan na kayang [[Pag-iyak|umiyak]] dahil sa emosyon.<ref>{{cite news |date=5 January 2011 |title=Tears in Her Eyes: A Turnoff for Guys? |language=en |trans-title=Mga Luha sa Kanyang Mata: Ayaw ng mga Lalaki? |work=ABC News |url=https://abcnews.go.com/Health/MindMoodNews/womens-tears-chemical-turnoff-men/story?id=12540975 |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130050944/https://abcnews.go.com/Health/MindMoodNews/womens-tears-chemical-turnoff-men/story?id=12540975 |archive-date=30 January 2021 |vauthors=Moisse K}}</ref> Isa sila sa mga hayop na kayang [[Pagsubok sa harap ng salamin|makilala ang kanilang sarili sa harap ng salamin]].<ref>{{cite news |date=2018 |title=The 'me' illusion: How your brain conjures up your sense of self |language=en |trans-title=Ang ilusyon ng 'ako': Paano ginagawa ng utak mo ang sarili mo |work=New Scientist |url=https://www.newscientist.com/article/mg23931940-100-the-me-illusion-how-your-brain-conjures-up-your-sense-of-self/ |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218175649/https://www.newscientist.com/article/mg23931940-100-the-me-illusion-how-your-brain-conjures-up-your-sense-of-self/ |archive-date=18 February 2021 |vauthors=Deleniv S}}</ref> Mas malalaki ang kanilang [[kortesang prepontal]], ang rehiyon ng utak na may kontrol sa [[kognisyon]], kumpara sa ibang mga primado, kaya naman itinuturing sila bilang isa sa, kundi ang pinakamatatalinong hayop.<ref>{{cite journal |vauthors=Stern P |date=22 June 2018 |title=The human prefrontal cortex is special |trans-title=Natatangi ang kortesang prepontal ng tao |journal=Science |language=en |volume=360 |issue=6395 |pages=1311–1312 |bibcode=2018Sci...360S1311S |doi=10.1126/science.360.6395.1311-g |issn=0036-8075 |doi-access=free |s2cid=149581944}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Erickson R |date=22 September 2014 |title=Are Humans the Most Intelligent Species? |trans-title=Mga Tao Nga Ba ang Pinakamatatalinong Espesye? |journal=Journal of Intelligence |language=en |volume=2 |issue=3 |pages=119–121 |doi=10.3390/jintelligence2030119 |issn=2079-3200 |doi-access=free}}</ref> Gayunpaman, kasalukuyang pinagdedebatehan kung sila nga lang ba talaga ang mga hayop na pasok sa kahulugan ng [[teorya ng isip]].<ref>{{Cite journal |last1=Penn |first1=Derek C. |last2=Povinelli |first2=Daniel J. |date=2007-04-29 |title=On the lack of evidence that non-human animals possess anything remotely resembling a 'theory of mind' |trans-title=Ukol sa kawalan ng ebidensiya sa pagkakaroon ng kahit anong maituturing na 'teorya ng isip' sa mga hayop na hindi tao |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |language=en |volume=362 |issue=1480 |pages=731–744 |doi=10.1098/rstb.2006.2023 |issn=0962-8436 |pmc=2346530 |pmid=17264056}}</ref><ref>{{cite web |title=Humans not smarter than animals, just different, experts say |trans-title=Hindi mas matalino ang mga tao kesa sa mga hayop, iba lang sila, ayon sa mga eksperto |url=https://phys.org/news/2013-12-humans-smarter-animals-experts.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130063650/https://phys.org/news/2013-12-humans-smarter-animals-experts.html |archive-date=30 January 2021 |access-date= |website=Phys.org |language=en}}</ref> === Tulog at panaginip === {{Main|Tulog|Panaginip}} Kadalasan, [[diurnal]] ang mga tao; ibig sabihin, aktibo sila tuwing [[Araw (panahon)|araw]] at natutulog tuwing [[Gabi (panahon)|gabi]]. [[Tulog|Natutulog]] ang mga batang tao nang siyam hanggang sampung oras, at pito hanggang siyam na oras naman sa mga matatanda. Gayunpaman, hindi ito madalas nasusunod, na nagiging dahilan ng [[Puyat|pagkapuyat]] na nakakaapekto sa katawan tulad ng [[pagkaantok]], [[pagod]], at [[agresyon]].<ref>{{cite journal |vauthors=Grandner MA, Patel NP, Gehrman PR, Perlis ML, Pack AI |date=August 2010 |title=Problems associated with short sleep: bridging the gap between laboratory and epidemiological studies |trans-title=Mga problemang nauugnay sa maikling tulog: pagtutulay sa pagitan ng mga pag-aaral sa laboratoryo at epidemyolohiya |journal=Sleep Medicine Reviews |language=en |volume=14 |issue=4 |pages=239–247 |doi=10.1016/j.smrv.2009.08.001 |pmc=2888649 |pmid=19896872}}</ref> [[Panaginip|Nananaginip]] ang mga tao tuwing natutulog, kung saan nakakaranas sila ng mga imaheng nakikita at mga tunog na naririnig dahil sa pagiging aktibo ng mga [[pons]] sa [[yugtong REM ng pagtulog]]. Iba-iba ng mga panagbawatp, mula sa ilang segundo lamang hanggang tatlumpung minuto.<ref>{{cite journal |vauthors=Hobson JA |date=November 2009 |title=REM sleep and dreaming: towards a theory of protoconsciousness |trans-title=Pagtulog na REM at panaginip: tungo sa teorya ng protokamalayan |journal=Nature Reviews. Neuroscience |language=en |volume=10 |issue=11 |pages=803–813 |doi=10.1038/nrn2716 |pmid=19794431 |s2cid=205505278}}</ref> Nagkakaroon ng tatlo hanggang limang panaginip ang mga tao kada gabi, pinakamarami na ang pito. Bagamat malilimutan agad ang mga panaginip pagkagising, mas mataas ang tiyansang maaalala ito ng indibiduwal kung nagising siya sa kalagitnaan ng yugtong REM ([[Alimpungat|naalimpungatan]]). Hindi nakokontrol ng mga nananaginip ang kanilang mga panaginip, maliban sa kaso ng mga [[namamalayang panaginip]], kung saan alam ng indibiduwal na nananaginip siya at nakokontrol ang mga pangyayari nito.<ref>{{cite web |date=29 July 2010 |title=How Can You Control Your Dreams? |trans-title=Paano Mo Makokontrol ang mga Panaginip Mo? |url=https://www.scientificamerican.com/article/how-to-control-dreams/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150202070145/https://www.scientificamerican.com/article/how-to-control-dreams/ |archive-date=2 February 2015 |website=Scientific America |language=en |vauthors=Lite J}}</ref> === Kamalayan at pag-iisip === {{Main|Kamalayan|Kognisyon}}Sa pinakasimpleng paliwanag, [[kamalayan]] ang [[pagkamulat]] o kaalaman sa [[pag-iral]] ng [[sarili]] sa loob at labas.<ref>{{cite encyclopedia |title=Consciousness |dictionary=Merriam-Webster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/consciousness |access-date= |language=en |trans-title=Kamalayan |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907122314/https://www.merriam-webster.com/dictionary/consciousness |archive-date=7 September 2019 |url-status=live}}</ref> Bagamat sentro sa napakaraming debate at pag-aaral sa [[pilosopiya]] at [[agham]], nananatili pa rin itong enigmatiko at hindi lubos na maintindihan.<ref>{{cite encyclopedia |year=2004 |title=Consciousness |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |url=https://plato.stanford.edu/entries/consciousness/ |access-date= |language=en |trans-title=Kamalayan |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014065308/https://plato.stanford.edu/entries/consciousness/ |archive-date=14 October 2019 |vauthors=van Gulick R |url-status=live}}</ref> Tanging nagkakasundo lamang ang mga eksperto sa ideya ng kamalayan bilang tunay na umiiral.<ref>{{cite book |author-link=John Searle |title=The Oxford companion to philosophy |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_f5n3 |vauthors=Searle J |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=978-0-19-926479-7 |veditors=Honderich T |language=en |trans-title=Ang gabay ng Oxford sa pilosopiya |chapter=Consciousness |trans-chapter=Kamalayan}}</ref> Tipikal itong hinahanay kasama ng [[isip]] bilang bahagi nito o ang mismong esensiya nito. Binigyang kahulugan ito sa kasaysayan bilang isang anyo ng [[introspeksiyon]], pansariling [[kaisipan]], [[imahinasyon]], at [[pagkukusa]].<ref>{{cite book |author-link=Julian Jaynes |url=https://s-f-walker.org.uk/pubsebooks/pdfs/Julian_Jaynes_The_Origin_of_Consciousness.pdf |title=The Origin of Consciousness in the Breakdown of the Bicameral Mind |vauthors=Jaynes J |publisher=Houghton Mifflin |year=2000 |isbn=0-618-05707-2 |language=en |trans-title=Ang Pinagmulan ng Kamalayan sa Pagsilip sa Bikameral na Isip |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20190807100304/https://s-f-walker.org.uk/pubsebooks/pdfs/Julian_Jaynes_The_Origin_of_Consciousness.pdf |archive-date=7 August 2019 |url-status=dead |orig-year=1976}}</ref> Ngayon, sinasama rin ang [[karanasan]], [[pakiramdam]], at [[Pananaw sa mundo|pananaw]] sa mga ito. Maaari may mga antas ang kamalayan, o di kaya'y ibang anyo nito na nagkakaiba sa isa't isa.<ref>{{cite web |date=15 August 2011 |title=Higher-Order Theories of Consciousness |trans-title=Mga Pangmataas na Antas na Teorya ng Kamalayan |url=https://plato.stanford.edu/entries/consciousness-higher/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413163246/https://plato.stanford.edu/entries/consciousness-higher/ |archive-date=13 April 2021 |access-date= |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |language=en |vauthors=Carruthers P}}</ref> [[Kognisyon]] naman ang tawag sa pagkalap at pag-unawa sa [[kaalaman]] sa pamamagitan ng [[sentido ng katawan]].<ref>{{cite web |title=Cognition |trans-title=Kognisyon |url=https://www.lexico.com/definition/cognition |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708041349/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/cognition |archive-date=8 July 2016 |access-date= |website=Lexico |publisher= |language=en}}</ref> Ang bawat tao ay may pansariling pananaw sa buhay bunsod ng kani-kanilang magkakaibang karanasan na resulta ng pagproseso ng [[utak ng tao]] sa mga impormasyong nagmula sa mga ito.<ref>{{cite book |title=Information—Consciousness—Reality |vauthors=Glattfelder JB |date=2019 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-030-03633-1 |veditors=Glattfelder JB |series=The Frontiers Collection |place=Cham |pages=515–595 |language=en |trans-title=Impormasyon—Kamalayan—Realidad |chapter=The Consciousness of Reality |trans-chapter=Ang Kamalayan ng Realidad |doi=10.1007/978-3-030-03633-1_14 |s2cid=189379814}}</ref> === Motibasyon at damdamin === {{Main|Pagganyak|Damdamin}} [[File:Plate_depicting_emotions_of_grief_from_Charles_Darwin's_book_The_Expression_of_the_Emotions.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Plate_depicting_emotions_of_grief_from_Charles_Darwin's_book_The_Expression_of_the_Emotions.jpg|thumb|Mga damdamin na ipinakita sa aklat ni [[Charles Darwin]] na ''[[Ang Mga Ekspresyon ng Damdamin sa mga Tao at Hayop]]'' (1872).]] Hindi pa lubos na naiintindihan ang [[motibasyon]] sa mga tao. Ayon sa [[modelo ng hirarkiya ng pangangailangan]], ang pangangailangan ng isang tao ay pakomplikado nang pakomplikado habang natutugunan ang mga pangunahing [[Panustos at pangangailangan|pangangailangan]] nito tulad ng pagkain at pamamahay.<ref>{{cite web |date=20 March 2020 |title=Maslow's Hierarchy of Needs |trans-title=Hirarkiya ng Pangangailangan ni Maslow |url=https://www.simplypsychology.org/maslow.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181108083314/https://www.simplypsychology.org/maslow.html |archive-date=8 November 2018 |access-date= |website=Simply Psychology |publisher=Simply Scholar Limited |language=en |quote= |vauthors=McLeod S}}</ref> Ayon sa pilosopiya, motibasyon ang pagpokus o pag-alis sa mga layunin na nangangailangan ng direktang aksyon mula sa indibiduwal. Ilan sa mga salik nito ang [[insentibo]] at [[Nais|kagustuhan]], gayundin sa pagpilit na magawa ang mga gustong gawin o mangyari.<ref>{{cite book |title=Motivation and Action |vauthors=Heckhausen J, Heckhausen H |date=28 March 2018 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-65093-7 |location=Introduction and Overview |page=1 |language=en |trans-title=Motibasyon at Aksyon |chapter=Introduction and Overview |trans-chapter=Panimula at Buod |doi=10.1007/978-3-319-65094-4_1}}</ref> Mga estadong biolohikal ang mga [[damdamin]] na nagmumula sa [[sistemang nerbiyos]] dahil sa mga [[Neuropisyolohiya|neuropisyolohiyang]] pagbabago bunsod ng mga iniisip, pakiramdam, ugali, at antas ng pagkasaya o pagkalugmok.<ref>{{cite journal |vauthors=Damasio AR |date=May 1998 |title=Emotion in the perspective of an integrated nervous system |trans-title=Emosyon sa pananaw ng isang integradong sistemang nerbiyos |journal=Brain Research. Brain Research Reviews |language=en |volume=26 |issue=2–3 |pages=83–86 |doi=10.1016/s0165-0173(97)00064-7 |pmid=9651488 |s2cid=8504450}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Cabanac M |date=2002 |title=What is emotion? |trans-title=Ano ang damdamin? |journal=Behavioural Processes |language=en |volume=60 |issue=2 |pages=69–83 |doi=10.1016/S0376-6357(02)00078-5 |pmid=12426062 |quote= |s2cid=24365776}}</ref> Madalas silang nauugnay sa [[sumpong]], [[timpi]], [[pagkatao]], [[Kalagayan|katayuan]], [[pagkamalikhain]], at motibasyon.<ref>{{cite journal |vauthors=Averill JR |date=April 1999 |title=Individual differences in emotional creativity: structure and correlates |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality_1999-04_67_2/page/330 |trans-title=Indibiduwal na pagkakaiba sa madamdaming pagkamalikhain: estraktura at korelasyon |journal=Journal of Personality |language=en |volume=67 |issue=2 |pages=331–371 |doi=10.1111/1467-6494.00058 |pmid=10202807}}</ref> Malaki ang gampanin ng damdamin sa [[Pag-uugali ng tao|ugali ng tao]] at sa abilidad nitong [[Pagkatuto|matuto]].<ref>{{cite journal |vauthors=Tyng CM, Amin HU, Saad MN, Malik AS |date=2017 |title=The Influences of Emotion on Learning and Memory |trans-title=Ang Impluwensiya ng Damdamin sa Pagkatuto at Alaala |journal=Frontiers in Psychology |language=en |volume=8 |page=1454 |doi=10.3389/fpsyg.2017.01454 |pmc=5573739 |pmid=28883804 |doi-access=free}}</ref> Maaaring humantong sa pagtaliwas sa lipunan o [[krimen]] ang pagsunod nang lubos sa mga nadadama;<ref>{{cite book |url=https://www.researchgate.net/publication/317042659 |title=Oxford Bibliographies in Criminology |vauthors=Van Gelder JL |date=November 2016 |publisher=Oxford University Press |veditors=Wright R |language=en |trans-title=Bibliograpiya ng Oxford sa Kriminolohiya |chapter=Emotions in Criminal Decision Making |trans-chapter=Mga Damdamin sa Pagsasagawa ng Kriminal na Desisyon |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129211201/https://www.researchgate.net/publication/317042659 |archive-date=29 January 2021 |url-status=live}}</ref> ayon sa mga pag-aaral, mas mababa ang [[katalinuhang pandamdamin]] (EQ) ng mga kriminal kesa sa normal.<ref>{{cite journal |vauthors=Sharma N, Prakash O, Sengar KS, Chaudhury S, Singh AR |date=2015 |title=The relation between emotional intelligence and criminal behavior: A study among convicted criminals |trans-title=Ang relasyon sa pagitan ng katalinuhang pandamdamin st ugaling kriminal: Pag-aaral sa mga nasentensiyahang kriminal |journal=Industrial Psychiatry Journal |language=en |volume=24 |issue=1 |pages=54–58 |doi=10.4103/0972-6748.160934 |pmc=4525433 |pmid=26257484 |doi-access=free}}</ref> Nagkakaiba ang mga damdamin kung kaaya-aya ba ito, tulad ng [[ligaya]], [[Pagpapahalaga sa sarili|interes]], o [[pagkakuntento]], at kung hindi, tulad ng [[lungkot]], [[pagkabalisa]], [[galit]], at [[Pighati|dalamhati]].<ref>{{cite journal |vauthors=Fredrickson BL |date=March 2001 |title=The role of positive emotions in positive psychology: The broaden-and-build theory of positive emotions |trans-title=Ang gampanin ng mga positibong damdamin sa positibong sikolohiya: Ang teorya ng pagpalawak at pagtayo sa mga positibong damdamin |journal=The American Psychologist |language=en |volume=56 |issue=3 |pages=218–226 |doi=10.1037/0003-066X.56.3.218 |pmc=3122271 |pmid=11315248}}</ref> Sentro sa mga debate ang saklaw ng saya, na isang kondisyon kung saan nararanasan ng tao ang mga bagay na positibo para sa kanya,<ref>{{cite journal |vauthors=Haybron DM |date=August 2013 |title=The proper pursuit of happiness. |trans-title=Ang tamang paghabol sa saya |journal=Res Philosophica |language=en |volume=90 |issue=3 |pages=387–411 |doi=10.11612/resphil.2013.90.3.5}}</ref> bagamat may mga kamakailang pag-aaral na nagsasabing nakakamit din ito kahit na may mga malulungkot na pangyayari sa buhay kung titingnan ito ng indibiduwal bilang kailangan.<ref>{{cite web |date=14 August 2017 |title=Secret to happiness may include more unpleasant emotions: Research contradicts idea that people should always seek pleasure to be happy |trans-title=Maaaring may mga di kaaya-ayang damdamin ang sikreto sa saya: Tumataliwas ang isang pananaliksik sa ideya na dapat kaaya-aya ang habulin ng mga tao para maging masaya |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2017/08/170814092813.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111181025/https://www.sciencedaily.com/releases/2017/08/170814092813.htm |archive-date=11 November 2020 |access-date= |website=ScienceDaily |publisher=[[American Psychological Association]] |language=en}}</ref> === Seksuwalidad at pag-ibig === {{Main|Seksuwalidad|Pag-ibig}}Sa mga tao, [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]] ang pinagsamang pakiramdam na biolohikal, erotiko, pisikal, emosyonal, panlipunan, at espirituwal. Wala itong tiyak na kahulugan. Sa biolohikal at pisikal na pananaw, tumutukoy ang seksuwalidad sa [[Reproduksiyong seksuwal|reproduksiyon ng tao]], kabilang na ang [[Siklo ng pagtugong seksuwal ng tao|siklo ng pagtugon nito]]. Bukod dito, nakakaapekto at naaapektuhan din ng seksuwalidad ang iba't-ibang aspeto ng buhay tulad ng [[etika]], [[moralidad]], at [[relihiyon]].<ref name="Bolin">{{cite book |url={{GBurl|id=qrPHYok19v8C|p=32}} |title=Human Sexuality: Biological, Psychological, and Cultural Perspectives |vauthors=Bolin A, Whelehan P |publisher=[[Taylor & Francis]] |year=2009 |isbn=978-0-7890-2671-2 |pages=32–42 |language=en |trans-title=Seksuwalidad ng Tao: Mga Pananaw sa Biolohiya, Sikolohiya, at Kultura}}</ref> [[Libog]], kilala rin sa tawag na ''libido'', ang mental na estado sa simula ng pagnanasang seksuwal. Ayon sa mga pag-aaral, mas gustong [[Siping (tao)|makipagtalik]] at [[Pagsasalsal|magsalsal]] ng mga lalaking tao kesa sa mga babae.<ref>{{cite journal |vauthors=Younis I, Abdel-Rahman SH |date=2013 |title=Sex difference in libido |trans-title=Pagkakaiba ng kasarian sa libog |journal=Human Andrology |language=en-US |volume=3 |issue=4 |pages=85–89 |doi=10.1097/01.XHA.0000432482.01760.b0 |s2cid=147235090}}</ref> Walang tiyak na [[oryentasyong seksuwal]] ang lahat ng tao,<ref>{{cite web |title=Sexual orientation, homosexuality and bisexuality |trans-title=Oryentasyong seksuwal, homoseksuwalidad, at biseksuwalidad |url=https://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20130808032050/https://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx |archive-date=8 August 2013 |access-date= |publisher=[[American Psychological Association]] |language=en}}</ref> bagamat malaking bahagi ng populasyon nila ay maituturing na [[Heteroseksuwalidad|heteroseksuwal]] (nagkakagusto sa kabilang kasarian). Hindi natatangi sa mga tao ang [[homoseksuwalidad]] (nagkakagusto sa parehong kasarian) dahil [[Homoseksuwalidad sa ibang hayop|nagaganap din ito sa ibang mga hayop]]. Gayunpaman, tanging tao at [[tupa]] lamang ang nagpapakita ng eksklusibong homoseksuwalidad (nagkakagusto ''lamang'' sa parehong kasarian). Suportado ng malaking ebidensiya sa pananaliksik ang [[Biolohiya at oryentasyong seksuwal|biolohikal na dahilan ng oryentasyong seksuwal]]; ayon sa mga pag-aaral, walang pinagkaiba sa dami ng mga homoseksuwal ang mga lipunang walang problema sa homoseksuwalidad sa mga lipunang may problema rito.<ref name="LeVay">{{cite book |url={{GBurl|id=HmQFFfa03nkC}} |title=Gay, Straight, and the Reason Why: The Science of Sexual Orientation |vauthors=LeVay S |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-975296-6 |pages=8, 19 |language=en |trans-title=Bakla, Straight, at ang Dahilan Bakit: Ang Agham ng Oryentasyong Seksuwal |access-date=}}</ref> Iminumungkahi ng mga pananaliksik sa [[neurosiyensiya]] at [[henetika]] na biolohikal din ang ugat ng iba pang salik ng seksuwalidad.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/evolutionofdesir00buss |title=The Evolution of Desire: Strategies of Human Mating |vauthors=Buss DM |publisher=Basic Books |year=2003 |isbn=978-0-465-00802-5 |edition= |location=New York |language=en |trans-title=Ang Ebolusyon ng Pagnanasa: Mga Estratehiya ng Pagtatalik ng Tao}}</ref> Madalas na binibigyan ng kahulugan ang [[Pag-ibig|pag-ibig o pagmamahal]] bilang isang pakiramdam ng matinding [[Kabighaniang seksuwal|atraksyon]] o emosyonal na kaugnayan. Maaari itong impersonal (pagmamahal sa isang bagay o konsepto) o interpersonal (pagmamahal sa kapwa tao).<ref>{{cite book |title=The art of loving |vauthors=Fromm E |date=2000 |publisher=Harper Perennial |isbn=978-0-06-095828-2 |location=New York |language=en |trans-title=Ang sining ng pagmamahal}}</ref> Naglalabas ng [[Dopaminq|dopamina]], [[noradrenalina]], [[serotonin]], at iba pang kemikal na nauugnay sa kasiyahan ang utak kung inlab ang isang tao, na nagreresulta sa [[kilig]], pagbilis ng tibok ng [[Puso (anatomiya)|puso]], at kawalan ng ganang kumain o matulog.<ref>{{cite web |date=14 February 2017 |title=Love, Actually: The science behind lust, attraction, and companionship |trans-title=Pag-ibig Talaga: Ang agham sa likod ng libog, atraksyon, at pagsasama |url=https://sitn.hms.harvard.edu/flash/2017/love-actually-science-behind-lust-attraction-companionship/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028090542/http://sitn.hms.harvard.edu/flash/2017/love-actually-science-behind-lust-attraction-companionship/ |archive-date=28 October 2020 |access-date= |website=Science in the News |language=en-US}}</ref> == Kultura == {{Main|Kultura}} Isa sa mga itinuturong dahilan ng dominasyon ng mga tao sa [[biospera]] ay ang natatanging nilang kakayahang intelektuwal.<ref>{{cite book |title=The Precipice: Existential Risk and the Future of Humanity |url=https://archive.org/details/precipiceexisten0000ordt_b7k1 |vauthors=Ord T |date=2020 |publisher=Hachette Books |isbn=978-0-316-48489-3 |location=New York |language=en |trans-title=Ang Katarikan: Panganib sa Pag-iral at ang Hinaharap ng Sangkatauhan |quote=}}</ref> Maliban sa mga kamag-anak nitong [[hominid]] na wala na, sila lamang ang mga hayop na kayang magturo ng mga pangkalahatang impormasyon,<ref>{{cite news |date=2012 |title=Pay attention… time for lessons at animal school |language=en |trans-title=Makinig... oras na para sa klase sa paaralan ng hayop |work=BBC |url=https://www.bbc.com/future/article/20121005-pay-attention-its-animal-school |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130120957/https://www.bbc.com/future/article/20121005-pay-attention-its-animal-school |archive-date=30 January 2021 |vauthors=Goldman JG}}</ref> gumawa at ilarawan ang mga komplikadong konsepto,<ref>{{cite journal |vauthors=Winkler M, Mueller JL, Friederici AD, Männel C |date=November 2018 |title=Infant cognition includes the potentially human-unique ability to encode embedding |trans-title=Kasama sa kognisyon ng mga sanggol ang posibleng natatangi sa tao lang na kakayahang mai-encode ang embedding |journal=Science Advances |language=en |volume=4 |issue=11 |pages=eaar8334 |bibcode=2018SciA....4.8334W |doi=10.1126/sciadv.aar8334 |pmc=6248967 |pmid=30474053 |doi-access=free}}</ref> magsagawa ng [[pisikang katutubo]] upang makagawa ng mga [[kagamitan]],<ref>{{cite journal |vauthors=Johnson-Frey SH |date=July 2003 |title=What's so special about human tool use? |trans-title=Ano bang espesyal sa paggamit ng mga tao ng kagamitan? |journal=Neuron |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=201–204 |doi=10.1016/S0896-6273(03)00424-0 |pmid=12873378 |doi-access=free |s2cid=18437970}}</ref> o [[pagluluto|magluto]] ng pagkain.<ref>{{cite news |date=3 June 2015 |title=Chimps Can't Cook, But Maybe They'd Like To |language=en |trans-title=Di Kayang Magluto ng mga Matsing, Pero Baka Gusto Nila |work=National Geographic News |url=https://www.nationalgeographic.com/news/2015/06/150602-chimp-cooking-evolution-human-brain-science/ |url-status=dead |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131064840/https://www.nationalgeographic.com/news/2015/06/150602-chimp-cooking-evolution-human-brain-science/ |archive-date=31 January 2021 |vauthors=Lemonick MD}}</ref> Mahalaga sa mga lipunan ng tao ang pagpasa ng impormasyon sa pamamagitan ng [[pagturo]] at [[pagtuto]].<ref>{{cite journal |vauthors=Vakhitova T, Gadelshina L |date=2 June 2015 |title=The Role and Importance of the Study of Economic Subjects in the Implementation of the Educational Potential of Education |trans-title=Ang Gampanin at Kahalagahan ng Pag-aaral ng mga Paksang Pang-ekonomiya sa Implementasyon ng Potensyal sa Pagkatuto ng Edukasyon |journal=Procedia - Social and Behavioral Sciences |series=The Proceedings of 6th World Conference on educational Sciences |language=en |volume=191 |pages=2565–2567 |doi=10.1016/j.sbspro.2015.04.690 |issn=1877-0428 |doi-access=free}}</ref> Bukod sa mga ito, natatangi ang mga tao sa kanilang abilidad na makapagsimula ng [[apoy]],<ref>{{cite news |date=9 October 2018 |title=The Book of Humans by Adam Rutherford review – a pithy homage to our species |language=en |trans-title=Rebyu sa The Book of Humans ni Adam Rutherford – isang malarawang pagkilala sa ating espesye |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/books/2018/oct/09/the-book-of-humans-adam-rutherford-review |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205084949/https://www.theguardian.com/books/2018/oct/09/the-book-of-humans-adam-rutherford-review |archive-date=5 February 2021 |vauthors=McKie R}}</ref> pagbigkas ng mga [[ponema]],<ref>{{cite news |date=29 June 2015 |title=Babblers speak to the origin of language |language=en |trans-title=Mula sa mga utal ng bibig patungo sa pinagmulan ng wika |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/science/animal-magic/2015/jun/29/babblers-birds-origin-evolution-language |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131120059/https://www.theguardian.com/science/animal-magic/2015/jun/29/babblers-birds-origin-evolution-language |archive-date=31 January 2021 |vauthors=Nicholls H}}</ref> at matuto sa pamamagitan ng [[pakikinig]].<ref>{{cite news |date=2015 |title=Can any animals talk and use language like humans? |language=en |trans-title=May mga hayop bang kayang makapagsalita na parang tao? |work=BBC |url=https://www.bbc.com/earth/story/20150216-can-any-animals-talk-like-humans |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502172910/http://www.bbc.com/earth/story/20150216-can-any-animals-talk-like-humans |archive-date=2 May 2020 |quote= |vauthors=Dasgupta S}}</ref> === Wika === {{main|Wika}}Bagamat maraming espesye ang kayang magsagawa ng [[komunikasyon]], natatangi sa mga tao ang [[wika]], na itinuturing bilang isa sa mga pangunahing katangian ng tao.<ref>{{cite web |date=18 September 2013 |title=Why is language unique to humans? |trans-title=Bakit natatangi lang sa mga tao ang wika? |url=https://royalsociety.org/news/2013/language-unique-humans/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118210915/https://royalsociety.org/news/2013/language-unique-humans/ |archive-date=18 January 2021 |access-date= |publisher=Royal Society |language=en-gb |vauthors=Scott-Phillips TC, Blythe RA}}</ref> Di tulad ng mga limitadong sistema ng komunikasyon ng ibang mga hayop, malaya ang mga wika ng tao, kung saan maaaring magkaroon ng sandamakmak na [[kahulugan]] mula sa limitadong simbolong magagawa.<ref>{{cite journal |vauthors=Fitch WT |date=4 December 2010 |title=Language evolution: How to hear words long silenced |trans-title=Ebolusyon ng wika: Paano maririnig ang mga salitang matagal na'ng di nasabi |journal=New Scientist |language=en |volume=208 |issue=2789 |pages=ii–iii |bibcode=2010NewSc.208D...2F |doi=10.1016/S0262-4079(10)62961-2 |issn=0262-4079}}</ref> Isa ang mga tao sa apat na espesye ng hayop na tukoy na [[Pag-alis (lingguwistika)|kayang umalis]] sa kasalukuyan upang maglarawan ng isang bagay na wala sa paligid ng usapan.<ref name="Revolution" /> Natatangi ang mga wika sa ibang mga anyo ng komunikasyon dahil ito ay malaya sa [[modalidad]]; magreresulta pa rin sa parehong kahulugan mapaanuman ang midyum ng pagsasagawa nito, tulad ng tunog para sa [[pagsasalita]], paningin para sa mga [[sistema ng pagsulat]] at [[Wikang pakumpas|wikang nakasenyas]], o nararamdaman tulad ng [[braille]].<ref>{{cite book |title=Language Evolution and Developmental Impairments |vauthors=Lian A |date=2016 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-137-58746-6 |veditors=Lian A |place=London |pages=229–255 |language=en |trans-title=Ebolusyon ng Wika at Kakulangan sa Paglaki |chapter=The Modality-Independent Capacity of Language: A Milestone of Evolution |trans-chapter=Ang Kapasidad ng Kawalang Modalidad ng Wika: Milestone ng Ebolusyon |doi=10.1057/978-1-137-58746-6_7}}</ref> Mahalaga ang mga wika sa mga [[lipunan]] ng tao dahil nagbibigay ito ng [[pagkakakilanlan]].<ref>{{cite web |date=5 June 2015 |title=Culture |trans-title=Kultura |url=https://www.un.org/development/desa/indigenouspeoples/mandated-areas1/culture.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126163227/https://www.un.org/development/desa/indigenouspeoples/mandated-areas1/culture.html |archive-date=26 November 2020 |access-date= |website=[[Mga Nagkakaisang Bansa]] |language=en}}</ref> Tinatayang nasa anim na libong wika ang kasalukuyang meron sa mundo, kabilang na ang mga wikang nakasenyas, at libo-libong wika na hindi na ginagamit.<ref>{{cite book |title=The Atlas of Languages: The Origin and Development of Languages Throughout the World |url=https://archive.org/details/atlasoflanguages0000unse |vauthors=Comrie B, Polinsky M, Matthews S |publisher=Facts on File |year=1996 |isbn=978-0-8160-3388-1 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/atlasoflanguages0000unse/page/12 13]–15 |language=en |trans-title=Ang Atlas ng mga Wika: Ang Pinagmulan at Pagdebelop ng mga Wika sa Iba't-ibang Panig ng Mundo}}</ref> === Sining === {{main|Sining}} Maraming anyo ang [[sining]] ng mga tao, kabilang na ang [[Biswal na sining|nakikita]], [[panitikan]], at [[Sining-pagganap|tinatanghal]]. Kabilang sa mga nakikitang sining ang [[Pinta|pagpinta]], [[paglilok]], [[pelikula]], [[Fashion designer|fashion design]], at [[arkitektura]]. Samantala, saklaw ng panitikan ang pagsulat ng [[sanaysay]], [[tula]], at [[drama]]. Tinatanghal na sining naman ang mga sining na ginaganapan, tulad ng [[Pagtatanghal|teatro]], [[musika]], at [[sayaw]]. Madalas na pinagsasama ng mga tao ang mga ito upang makagawa ng bagong sining, kagaya ng [[bidyong pangmusika]], [[larong bidyo]], [[paghahain ng pagkain]], at [[medisina]].<ref>{{Cite journal |vauthors=Brown S |date=24 October 2018 |title=Toward a Unification of the Arts |trans-title=Tungo sa Pagsasama ng mga Sining |journal=Frontiers in Psychology |language=en |volume=9 |page=1938 |doi=10.3389/fpsyg.2018.01938 |issn=1664-1078 |pmc=6207603 |pmid=30405470 |doi-access=free}}</ref> Bukod sa pagbibigay ng [[Libangan (gawain)|libangan]] at kaalaman, ginagamit rin ang mga sining sa mga kadahilanang pampolitika.<ref>{{Cite journal |vauthors=Bird G |date=7 June 2019 |title=Rethinking the role of the arts in politics: lessons from the Négritude movement |trans-title=Pagninilay muli sa gampanin ng mga sining sa politika: mga aral mula sa kilusang Négritude |journal=International Journal of Cultural Policy |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=458–470 |doi=10.1080/10286632.2017.1311328 |issn=1028-6632 |s2cid=151443044}}</ref> Isa sa mga pangunahing katangian ng mga tao ang sining, at may mga ebidensiyang nakalap na nag-uugnay sa [[pagkamalikhain]] at [[wika]].<ref name="Morriss-Kay-2010">{{cite journal |vauthors=Morriss-Kay GM |date=February 2010 |title=The evolution of human artistic creativity |trans-title=Ang ebolusyon ng masining na pagkamalikhain ng mga tao |journal=Journal of Anatomy |language=en |volume=216 |issue=2 |pages=158–176 |doi=10.1111/j.1469-7580.2009.01160.x |pmc=2815939 |pmid=19900185}}</ref> Tinatayang nagsasagawa na ang mga [[Homo erectus|''Homo erectus'']] ng sining 300,000 taon bago umusbong ang mga [[anatomikal na modernong tao]], ayon sa mga nakalap na ebidensiya mula sa mga guhit sa mga [[kabibe]] sa [[Java (pulo)|Java]].<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Joordens JC, d'Errico F, Wesselingh FP, Munro S, de Vos J, Wallinga J, Ankjærgaard C, Reimann T, Wijbrans JR, Kuiper KF, Mücher HJ, Coqueugniot H, Prié V, Joosten I, van Os B, Schulp AS, Panuel M, van der Haas V, Lustenhouwer W, Reijmer JJ, Roebroeks W |date=February 2015 |title=Homo erectus at Trinil on Java used shells for tool production and engraving |trans-title=Gumamit ang mga Homo erectus sa Trinil sa Java ng mga kabine sa paggawa ng mga kagamitan at pagguhit |journal=Nature |language=en |volume=518 |issue=7538 |pages=228–231 |bibcode=2015Natur.518..228J |doi=10.1038/nature13962 |pmid=25470048 |s2cid=4461751}}</ref> Samantala, tinatayang ginawa 75,000 taon ang nakalipas ang mga pinakamatatandang ebidensiya ng sining na iniuugnay sa mga ''Homo sapiens'', mga [[alahas]] at pagguhit sa mga dingding sa mga kuweba sa [[Timog Aprika]].<ref>{{cite news |date=16 April 2004 |title=World's oldest jewellery found in cave |language=en-GB |trans-title=Nakita sa isang kuweba ang pinakamatandang alahas ng mundo |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2004/apr/16/artsandhumanities.arts |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210212095737/https://www.theguardian.com/world/2004/apr/16/artsandhumanities.arts |archive-date=12 February 2021 |issn=0261-3077 |vauthors=Radford T}}</ref> Maraming mga hinuha ukol sa bakit natutong magsagawa ng mga tao ng sining, mula sa pagtulong sa paglutas ng mga problema, maimpluwensiyahan ang ibang mga tao, kooperasyon at kontribusyon ng bawat kasapi ng grupo, at maging paraan upang makahanap ng pares.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books/about/World_Art_Studies.html?id=po3rAAAAMAAJ |title=World Art Studies: Exploring Concepts and Approaches |vauthors=Dissanayake E |publisher=Valiz |year=2008 |isbn=9789078088226 |veditors=Zijlmans K, van Damme W |location=Amsterdam |pages=241–263 |language=en |trans-title=Aralin sa Sining ng Mundo: Paggalugad sa mga Konsepto at Pagtingin |chapter=The Arts after Darwin: Does Art have an Origin and Adaptive Function? |trans-chapter=Ang mga sining pagkatapos ni Darwin: May Pinagmulan at Adaptibong Kagamitan ang Sining? |via=[[Google Books]]}}</ref> Maaaring naging isang kalamangan ang paggamit ng imahinasyon dahil sining gayundin ng lohika sa ebolusyon ng mga sinaunang tao.<ref name="Morriss-Kay-2010" /> Ayon sa kasalukuyang ebidensiya, mas naunang magsagawa ang mga tao ng musika kesa sa mga guhit sa dingding ng kuweba, at isinasagawa ito ng lahat ng mga kultura ng mundo sa kasalukuyan. Maraming [[dyanra ng musika]] at [[etnikong musika]] ang nabuo sa paglipas ng panahon, kung saan nauugnay ang kakayahang ito ng mga tao sa mga mas komplikadong pag-uugali nila.<ref name="Morley-2014">{{cite journal |vauthors=Morley I |date=2014 |title=A multi-disciplinary approach to the origins of music: perspectives from anthropology, archaeology, cognition and behaviour |trans-title=Isang multidisiplinaryong pagtingin sa pinagmulan ng musika: mga pananaw mula sa antropolohiya, arkeolohiya, kognisyon, at pag-uugali |journal=Journal of Anthropological Sciences |language=en |volume=92 |issue=92 |pages=147–177 |doi=10.4436/JASS.92008 |doi-broken-date=1 July 2025 |pmid=25020016}}</ref> Nakita sa mga pag-aaral na tumutugon ang utak ng mga tao sa musika sa pamamagitan ng [[Pagsabay (neurosiyensiya)|pagsabay]] sa [[ritmo]] at [[kumpas]], kagaya ng paggalaw ng paa kasabay ng musika.<ref>{{cite journal |vauthors=Trost W, Frühholz S, Schön D, Labbé C, Pichon S, Grandjean D, Vuilleumier P |date=December 2014 |title=Getting the beat: entrainment of brain activity by musical rhythm and pleasantness |trans-title=Pagsabay sa kumpas: pagsabay ng aktibidad ng utak sa ritmo at kagandahan ng musika |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-02446627/file/Trost2014_UncorrectedProof.pdf |journal=NeuroImage |language=en |volume=103 |pages=55–64 |doi=10.1016/j.neuroimage.2014.09.009 |pmid=25224999 |s2cid=4727529}}</ref> Nakikita rin sa lahat ng mga kultura ang sayaw, na maaaring nagmula bilang isang anyo ng komunikasyon ng mga sinaunang tao.<ref>{{cite web |date=22 March 2010 |title=Why Do Humans Dance? |trans-title=Bakit Sumasayaw ang mga Tao? |url=https://www.livescience.com/8132-humans-dance.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201180750/https://www.livescience.com/8132-humans-dance.html |archive-date=1 February 2021 |access-date= |website=LiveScience |language=en |vauthors=Chow D}}</ref> [[File:British_Museum_Flood_Tablet.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:British_Museum_Flood_Tablet.jpg|thumb|Ang tabletang naglalarawan sa [[Malaking Baha|delubyo ng pandaigdigang baha]], na bahagi ng [[Epiko ni Gilgamesh|''Epiko ni Gilgamesh'']].]] Di tulad ng [[pagsasalita]], hindi natural sa mga tao ang [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]] at [[pagsusulat]], at kailangan muna nila itong matutunan bago magamit nang maayos.<ref>{{cite web |date=21 June 2013 |title=How Reading Makes Us More Human |trans-title=Paano Ginagawa Tayong Mas Tao ng Pagbabasa |url=https://www.theatlantic.com/national/archive/2013/06/how-reading-makes-us-more-human/277079/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129222006/https://www.theatlantic.com/national/archive/2013/06/how-reading-makes-us-more-human/277079/ |archive-date=29 January 2021 |access-date= |website=The Atlantic |language=en-US |vauthors=Prior KS}}</ref> Gayunpaman, nagsimula pa rin ang panitikan bago pa man umusbong ang mga pinakaunang wika; may mga ebidensiya ng 30,000 taon na mga guhit sa kuweba na nagpapakita ng mga eksena ng isang kuwento.<ref name="Puchner">{{cite web |date=23 April 2018 |title=How stories have shaped the world |trans-title=Paano hinulma ng mga kuwento ang mundo |url=https://www.bbc.com/culture/article/20180423-how-stories-have-shaped-the-world |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210105053111/https://www.bbc.com/culture/article/20180423-how-stories-have-shaped-the-world |archive-date=5 January 2021 |access-date= |website=[[BBC]] |language=en |vauthors=Puchner M}}</ref> Isa sa mga pinakamatatandang nakasulat na panitikan ang [[Epiko ni Gilgamesh|''Epiko ni Gilgamesh'']], na isinulat 4,000 taon ang nakalipas sa [[Babilonya]].<ref>{{cite book |title=Myths from Mesopotamia: Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others |url=https://archive.org/details/mythsfrommesopot0000unse_o9l9 |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=978-0-19-283589-5 |editor-last=Dalley |editor-first=Stephanie |editor-link=Stephanie Dalley |edition= |page=[https://archive.org/details/mythsfrommesopot0000unse_o9l9/page/40 41] |language=en |trans-title=Mga Mito mula Mesopotamia: Paglikha, ang Baha, Gilgamesh, at Iba pa}}</ref> Bukod sa pagpasa ng kaalaman, maaaring nagamit ang [[kathang-isip]] sa pamamagitan ng mga kuwento bilang anyo ng komunikasyon at paraan upang makakuha rin ng pares.<ref>{{cite journal |vauthors=Hernadi P |date=2001 |title=Literature and Evolution |trans-title=Panitikan at Ebolusyon |url=https://www.jstor.org/stable/3685504 |url-status=live |journal=SubStance |language=en |volume=30 |issue= |pages=55–71 |doi=10.2307/3685504 |issn=0049-2426 |jstor=3685504 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130052249/https://www.jstor.org/stable/3685504 |archive-date=30 January 2021 |access-date=}}</ref> Maaari ring ginamit ang pagkukuwento bilang anyo ng kooperasyon at pagturo ng mga mahahalagang aralin.<ref name="Puchner" /> === Teknolohiya === {{main|Teknolohiya}} [[Talaksan:Campfire_Cooking_(Unsplash).jpg|thumb|Naging posible ang [[pagluluto]] dahil sa pagkontrol sa [[apoy]] ng mga sinaunang tao, na pinaniniwalaang isang napakahalagang kalamangan sa ebolusyon ng kalauna'y magiging modernong tao dahil sa paglawak ng posibleng makakain.]] Ginamit ng mga sinaunang tao ang mga kagamitang yari sa [[Bato (heolohiya)|bato]] simula noong bandang 2.5 milyong taon ang nakaraan.<ref>{{cite journal |author1=Clark JD |author1-link= |author2=de Heinzelin J |author2-link=Jean de Heinzelin de Braucourt |author3=Schick KD |author3-link=Kathy Schick |author4=Hart WK |author4-link= |author5=White TD |author5-link=Tim D. White |author6=WoldeGabriel G |author6-link= |author7=Walter RC |author7-link= |author8=Suwa G |author8-link=Gen Suwa |author9=Asfaw B |author9-link=Berhane Asfaw |author10=Vrba E |author11=H.-Selassie Y |date=June 1994 |title=African Homo erectus: old radiometric ages and young Oldowan assemblages in the Middle Awash Valley, Ethiopia |url=https://archive.org/details/sim_science_1994-06-24_264_5167/page/1906 |trans-title=Homo erectus ng Aprika: mga lumang pagpepetsang radiometriko at ang mga batang asemblaheng Oldowan sa Gitnang Lambak ng Awash, Etiopiya |journal=Science |language=en |volume=264 |issue=5167 |pages=1907–1910 |bibcode=1994Sci...264.1907C |doi=10.1126/science.8009220 |pmid=8009220 |author10-link=Elisabeth Vrba |author11-link=Yohannes Haile-Selassie}}</ref> Isa ang abilidad ng mga tao na gumawa at gumamit ng mga kagamitan sa mga itinuturing na pangunahing katangian nila, at isang napakalaking kalamangan sa ebolusyon kumpara sa ibang mga hayop. Nagsimula maging komplikado at sopistikado ang mga kagamitan ng mga tao bandang 1.8 milyong taon ang nakaraan, at pagsapit ng bandang isang milyong taon ang nakaraan, nagawa nilang [[Pagkontrol ng mga sinaunang tao sa apoy|makontrol]] ang [[apoy]].<ref name="Choi-2009">{{cite web |date=11 November 2009 |title=Human Evolution: The Origin of Tool Use |trans-title=Ebolusyon ng Tao: Ang Pinagmulan ng Paggamit sa Kagamitan |url=https://www.livescience.com/7968-human-evolution-origin-tool.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201004144848/https://www.livescience.com/7968-human-evolution-origin-tool.html |archive-date=4 October 2020 |access-date= |website=LiveScience |language=en |vauthors=Choi CQ}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Gowlett JA |date=June 2016 |title=The discovery of fire by humans: a long and convoluted process |trans-title=Ang pagkatuklas ng apoy ng mga tao: isang mahaba at komplikadong proseso |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |language=en |volume=371 |issue=1696 |page=20150164 |doi=10.1098/rstb.2015.0164 |pmc=4874402 |pmid=27216521}}</ref> Nagsimula namang magkahiwalay na naimbento ang [[gulong]] at mga [[Karong pandigma|sasakyang may gulong]] sa iba't-ibang panig ng mundo pagsapit ng {{BCE|ikaapat na milenyo|link=true}}.<ref name="Bodnár-2018">{{cite journal |vauthors=Bodnár M |date=2018 |title=Prehistoric innovations: Wheels and wheeled vehicles |trans-title=Mga prehistorikong inobasyon: Mga gulong at sasakyang de-gulong |url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=714342 |url-status=live |journal=Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae |language=en |volume=69 |issue=2 |pages=271–298 |doi=10.1556/072.2018.69.2.3 |issn=0001-5210 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210623152751/https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=714342 |archive-date=23 June 2021 |access-date= |s2cid=115685157}}</ref> Naging posible dahil sa mga komplikadong kagamitang ito na makapag-ani ng mga pagkain ang mga tao at makapagpaamo ng mga hayop, na kalauna'y naging hudyat ng pagsisimula ng [[Rebolusyong Neolitiko]].<ref>{{cite web |date=2018 |title=Neolithic Era Tools: Inventing a New Age |trans-title=Mga Kagamitan ng Panahong Neolitiko: Pag-imbento sa Bagong Panahon |url=https://www.magellantv.com/articles/tools-of-the-neolithic-era-inventing-a-new-age |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210105053059/https://www.magellantv.com/articles/tools-of-the-neolithic-era-inventing-a-new-age |archive-date=5 January 2021 |access-date= |website=MagellanTV |language=en |vauthors=Damiano J}}</ref> Sa rehiyon ng [[Tsina]] unang nagawa ang mga [[papel]], [[Paglilimbag|palimbagan]], [[pulbura]], [[Aguhon (panturo)|aguhon]], at iba pa.<ref>{{Cite book |title=Ancient Chinese inventions |vauthors=Deng Y, Wang P |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |isbn=978-0-521-18692-6 |edition= |location=Cambridge, UK |pages=13–14 |language=en |trans-title=Mga sinaunang imbensiyong Tsino |oclc=671710733}}</ref> Dahil sa mga pag-abante ng teknolohiya sa pagluti kaya naging posible ang [[pagpapanday]] sa [[Tanso (elemento)|tanso]], [[bronse]], [[bakal]], at kalaunan [[asero]], isang mahalagang sangkap sa mga modernong kagamitan tulad ng [[riles]], [[Gusaling tukudlangit|skyscraper]], at iba pa.<ref>{{cite web |date=9 July 2018 |title=The Entire History of Steel |trans-title=Ang Kabuuang Kasaysayan ng Asero |url=https://www.popularmechanics.com/technology/infrastructure/a20722505/history-of-steel/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505092218/https://www.popularmechanics.com/technology/infrastructure/a20722505/history-of-steel/ |archive-date=5 May 2021 |access-date= |website=Popular Mechanics |language=en-US |vauthors=Schifman J}}</ref> Isa ito sa mga nagpasimula sa [[Rebolusyong Industriyal]], na nagpabago sa buhay ng mga tao dahil sa pagbilis ng produksiyon dahil sa mga [[makina]].<ref>{{cite web |author-last=Wilkinson |author-first=Freddie |date=9 January 2020 |title=Industrial Revolution and Technology |trans-title=Rebolusyong Industriyal at Teknolohiya |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/industrial-revolution-and-technology/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930225816/https://www.nationalgeographic.org/article/industrial-revolution-and-technology/ |archive-date=30 September 2020 |access-date= |website=National Geographic Society |language=en}}</ref> Mabilis na umaabante ang teknolohiya sa modernong panahon,<ref>{{Cite journal |author1-link=Max Roser |date=11 May 2013 |title=Technological Progress |trans-title=Progreso ng Teknolohiya |url=https://ourworldindata.org/technological-progress |url-status=live |journal=Our World in Data |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210910043042/https://ourworldindata.org/technological-progress |archive-date=10 September 2021 |access-date= |author1-last=Roser |author1-first=Max |author2-last=Ritchie |author2-first=Hannah}}</ref> kung saan nagawa sa loob ng ika-20 siglo ang mga imbensiyon ng mga mahahalagang kagamitan tulad ng [[kompyuter]], [[internet]], [[Daloy ng kuryente|kuryente]], [[penisilin]], [[semikonduktor]], [[kotse]], [[radyo]], [[telebisyon]], at iba pa.<ref>{{cite web |date=23 October 2013 |title=The 50 Greatest Breakthroughs Since the Wheel |trans-title=Ang 50 Pinakamatinding Breakthrough Simula sa Gulong |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2013/11/innovations-list/309536/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505064701/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2013/11/innovations-list/309536/ |archive-date=5 May 2021 |access-date= |website=The Atlantic |language=en |vauthors=Fallows J}}</ref> === Relihiyon at espirituwalidad === {{main|Relihiyon|Espirituwalidad}} [[Talaksan:Jacob_Herreyns_I_-_God_the_Father.jpg|thumb|Naniniwala ang malaking bahagdan ng populasyon ng mga tao sa kasalukuyan sa [[Kristiyanismo]], isang [[Monoteismo|monoteistikong relihiyon]].]] Walang tiyak na [[Kahulugan ng relihiyon|kahulugan]] ang [[relihiyon]];<ref name="Idinopulos-1998">{{cite journal |vauthors=Idinopulos TA |date=1998 |title=What Is Religion? |trans-title=Ano ang Relihiyon? |url=https://www.jstor.org/stable/24460821 |url-status=live |journal=CrossCurrents |language=en |volume=48 |issue=3 |pages=366–380 |issn=0011-1953 |jstor=24460821 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201013014742/https://www.jstor.org/stable/24460821 |archive-date=13 October 2020 |access-date=}}</ref> ayon sa isang kahulugan, isa itong sistema ng paniniwala kung saan nakaugnay ang mga paniniwalang [[supernatural]], [[banal]], o [[sagrado]], [[ritwal]], institusyon, gawi, at kaugalian. May mga relihiyon din na may sinusunod na kodigo ng [[moralidad]]. Kasalukuyang pinag-aaralan sa agham ang [[Pinagmulan ng relihiyon|pinagmulan]] at ebolusyon ng mga pinakaunang relihiyon.<ref>{{cite journal |vauthors=Ball P |year=2015 |title=Complex societies evolved without belief in all-powerful deity |trans-title=Nag-ebolb ang mga komplikadong lipunan nang walang pinaniniwalaang makapangyarihang diyos |url=https://www.nature.com/articles/nature.2015.17040 |url-status=live |journal=Nature News |language=en |doi=10.1038/nature.2015.17040 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516165439/https://www.nature.com/news/complex-societies-evolved-without-belief-in-all-powerful-deity-1.17040 |archive-date=16 May 2021 |access-date= |s2cid=183474917}}</ref> Tinatayang umusbong ito noong kalagitnaan ng [[Paleolitiko|panahong Paleolitiko]] ayon sa mga mapagkakatiwalaang ebidensiya.<ref>{{cite journal |author-link=Barbara J. King |vauthors=Culotta E |date=November 2009 |title=Origins. On the origin of religion |url=https://archive.org/details/sim_science_2009-11-06_326_5954/page/784 |trans-title=Pinagmulan. Ukol sa pinagmulan ng relihiyon |journal=Science |language=en |volume=326 |issue=5954 |pages=784–787 |bibcode=2009Sci...326..784C |doi=10.1126/science.326_784 |pmid=19892955}}</ref> Maaari itong umusbong bilang paraan ng kooperasyon at pagsasama ng mga sinaunang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Atkinson QD, Bourrat P |year=2011 |title=Beliefs about God, the afterlife and morality support the role of supernatural policing in human cooperation |trans-title=Sinusuportahan ng mga paniniwala sa Diyos, sa kabilang-buhay, at moralidad ang gampanin ng patakarang supernatural sa kooperasyon ng mga tao |url=https://www.academia.edu/3430406 |url-status=live |journal=Evolution and Human Behavior |language=en |volume=32 |issue=1 |pages=41–49 |bibcode=2011EHumB..32...41A |doi=10.1016/j.evolhumbehav.2010.07.008 |issn=1090-5138 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201015031401/https://www.academia.edu/3430406/Beliefs_about_God_the_afterlife_and_morality_support_the_role_of_supernatural_policing_in_human_cooperation |archive-date=15 October 2020 |access-date=}}</ref> Iba-iba ang mga anyo ng relihiyon.<ref name="Idinopulos-1998" /> Maaaring magkaroon ng paniniwala sa [[Kabilang buhay|kabilang-buhay]] ang mga relihiyon, ang [[pinagmulan ng buhay]], ang kalikasan ng [[sansinukob]] gayundin ang [[Katapusan ng mundo|magiging kahihinatnan]] nito, at mga aral sa moralidad at [[etika]].<ref>{{cite journal |vauthors=McKay R, Whitehouse H |date=March 2015 |title=Religion and morality |trans-title=Relihiyon at moralidad |journal=Psychological Bulletin |language=en |volume=141 |issue=2 |pages=447–473 |doi=10.1037/a0038455 |pmc=4345965 |pmid=25528346}}</ref> Malaki rin ang pagkakaiba ng mga relihiyon sa pananaw ukol sa [[transendensiya]] at [[imanensiya]], gayundin sa anyo nito tulad ng [[monismo]], [[deismo]], [[panteismo]], at [[teismo]], na nahahati sa dalawa: [[monoteismo]] at [[politeismo]].<ref>{{cite book |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110698343/html |title=God or the Divine? Religious Transcendence Beyond Monism and Theism, Between Personality and Impersonality |date=2023 |publisher=[[De Gruyter]] |isbn=978-3-11-069834-3 |editor1=Bernhard Nitsche |language=en |trans-title=Diyos o ang Banal? Transendensiya ng Relihiyon Labas sa Monismo at Teismo, Sa Pagitan ng Personalidad ng Impersonalidad |doi=10.1515/9783110698343 |editor2=Marcus Schmücker}}</ref> Bagamat mahirap isukat ang antas ng [[pagkarelihiyoso]],<ref>{{cite journal |vauthors=Hall DE, Meador KG, Koenig HG |date=June 2008 |title=Measuring religiousness in health research: review and critique |trans-title=Pagsukat sa pagkarelihiyoso sa pananaliksik sa kalusugan: rebyu at kritik |url=https://zenodo.org/record/1232820 |url-status=live |journal=Journal of Religion and Health |type=Manuskrito |language=en |volume=47 |issue=2 |pages=134–163 |doi=10.1007/s10943-008-9165-2 |pmc=8823950 |pmid=19105008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130130503/https://zenodo.org/record/1232820 |archive-date=30 January 2021 |access-date= |s2cid=25349208}}</ref> naniniwala ang malaking bahagdan ng populasyon ng mga tao sa isang relihiyon na may magkakaibang antas ng pananalig.<ref>{{cite news |date=27 August 2018 |title=Religion: why faith is becoming more and more popular |language=en-GB |trans-title=Relihiyon: bakit sumisikat ang pananampalataya |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/news/2018/aug/27/religion-why-is-faith-growing-and-what-happens-next |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301113948/https://www.theguardian.com/news/2018/aug/27/religion-why-is-faith-growing-and-what-happens-next |archive-date=1 March 2021 |issn=0261-3077 |vauthors=Sherwood H}}</ref> Ayon sa mga datos noong 2015, pinakamarami sa kanila ay mga [[Kristiyanismo|Kristiyano]], na sinusundan ng mga [[Muslim]], [[Hinduismo|Hindu]], at [[Budismo|Budista]].<ref>{{cite web |date=2017 |title=Christians remain world's largest religious group, but they are declining in Europe |trans-title=Nananatiling pinakamalaking relihiyon pa rin ang mga Kristiyano, pero kumokonti sila sa Europa |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/04/05/christians-remain-worlds-largest-religious-group-but-they-are-declining-in-europe/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191124021738/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/04/05/christians-remain-worlds-largest-religious-group-but-they-are-declining-in-europe/ |archive-date=24 November 2019 |access-date= |website=Pew Research Center |language=en-US |vauthors=Hackett C, McClendon D}}</ref> Tinatayang nasa 1.2 bilyong katao, na kumakatawan sa halos 16% ng populasyon ng mga tao noong taóng yon, ang [[Ateismo|walang relihiyon]] o di naniniwala sa konsepto ng relihiyon.<ref>{{cite web |date=5 April 2017 |title=The Changing Global Religious Landscape |trans-title=Ang Nagbabagong Tanawin ng Pandaigdigang Relihiyon |url=https://www.pewforum.org/2017/04/05/the-changing-global-religious-landscape/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218030628/https://www.pewforum.org/2017/04/05/the-changing-global-religious-landscape/ |archive-date=18 February 2022 |access-date= |website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project |language=en-US}}</ref> === Agham at pilosopiya === {{main|Agham|Pilosopiya}}Natatangi sa mga tao ang pagpapasa ng [[kaalaman]] mula sa isang henerasyon patungo sa susunod.<ref>{{cite web |last=Di Christina |first=Mariette |author-link=Mariette DiChristina |date=September 2018 |title=A Very Human Story: Why Our Species Is Special |trans-title=Makataong Kuwento: Bakit Espesyal ang Ating Espesye |url=https://www.scientificamerican.com/article/a-very-human-story-why-our-species-is-special/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124160953/https://www.scientificamerican.com/article/a-very-human-story-why-our-species-is-special/ |archive-date=24 November 2020 |access-date= |website=Scientific American |language=en}}</ref> Unti-unti itong napupunan kalaunan hanggang sa magkaroon ng komprehensibong impormasyon ang mga tao ukol sa isang bagay.<ref>{{cite encyclopedia |title=Scientific Method |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2020/entries/scientific-method/ |access-date= |date=2020 |author1-link=Hanne Andersen (philosopher) |edition= |language=en |trans-title=Pamamaraang Makaagham |archive-url=https://web.archive.org/web/20210223174917/https://plato.stanford.edu/archives/win2020/entries/scientific-method/ |archive-date=23 February 2021 |last2=Hepburn |first2=Brian |last1=Andersen |first1=Hanne |veditors=Zalta EN |url-status=live}}</ref> Tinatawag na mga [[siyentipiko]] ang mga taong nasa larangan ng mga [[agham]]. Itinuturing si [[Aristoteles]] bilang ang unang siyentipiko, na namuhay sa [[sinaunang Gresya]].<ref>{{Cite journal |vauthors=Lo Presti R |date=2014 |title=History of science: The first scientist |trans-title=Kasaysayan ng agham: Ang unang siyentipiko |journal=Nature |language=en |volume=512 |issue=7514 |pages=250–251 |bibcode=2014Natur.512..250L |doi=10.1038/512250a |issn=1476-4687 |doi-access=free |s2cid=4394696}}</ref> Umusad din ang agham sa [[dinastiyang Han]] sa [[Tsina]] at sa [[Ginintuang Panahon ng Islam]]. Ang [[Rebolusyong Makaagham]], na resulta ng [[Renasimiyento]], ang nagpasimula sa [[modernong agham]].<ref>{{Cite book |title=The scientific revolution and the origins of modern science |url=https://archive.org/details/scientificrevolu0000henr |vauthors=Henry J |publisher=Palgrave Macmillan |year=2008 |isbn=978-1-137-07904-6 |edition=3 |location=Houndsmills, Basingstoke, Hampshire |language=en |trans-title=Ang rebolusyong makaagham at ang pinagmulan ng pamamaraang makaagham |chapter=Renaissance and Revolution |trans-chapter=Renasimiyento at Rebolusyon |oclc=615209781}}</ref> Nakodigo sa panahong ito ang [[pamamaraang makaagham]], isang proseso ng [[obserbasyon]] at [[eksperimento]] na naghihiwalay sa agham mula sa [[seudosiyensiya]].<ref>{{cite web |year=2017 |title=Science and Pseudo-Science |trans-title=Agham at Seudosiyensiya |url=https://plato.stanford.edu/entries/pseudo-science/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170611061811/https://plato.stanford.edu/entries/pseudo-science/ |archive-date=11 June 2017 |access-date= |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en |vauthors=Hansson SO |veditors=Zalta EN}}</ref> Natatangi din sa mga tao ang [[matematika]], bagamat may mga ilang hayop na nagpapakita ng antas ng [[kognisyon]] sa [[pagbibilang]].<ref>{{cite book |title=Comparative Cognition |url=https://archive.org/details/comparativecogni0000olms |vauthors=Olmstead MC, Kuhlmeier VA |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-01116-8 |pages=[https://archive.org/details/comparativecogni0000olms/page/208 209]–210 |language=en |trans-title=Komparatibong Kognisyon}}</ref> Mahahati sa tatlong pangunahing sangay ang agham: [[Pormal na agham|pormal]], [[Nalalapat na agham|nalalapat]], at [[Empirikal na pananaliksik|empirikal]], na nahahati naman sa [[Likas na agham|likas]] at [[Agham panlipunan|panlipunan]].<ref>{{cite web |title=Branches of Science |trans-title=Mga Sangay ng Agham |url=https://pmr.uchicago.edu/sites/pmr.uchicago.edu/files/uploads/BranchesofSciencePresentation.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170423062909/https://pmr.uchicago.edu/sites/pmr.uchicago.edu/files/uploads/BranchesofSciencePresentation.pdf |archive-date=23 April 2017 |access-date= |publisher=[[University of Chicago]] |language=en}}</ref> Samantala, [[pilosopiya]] ang pag-aaral na isinasagawa ng mga tao upang malaman at maintindihan ang mga pangunahing katotohanan sa mundo.<ref>{{cite web |title=What is Philosophy? |trans-title=Ano ang Pilosopiya? |url=https://philosophy.fsu.edu/undergraduate-study/why-philosophy/What-is-Philosophy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210223102725/https://philosophy.fsu.edu/undergraduate-study/why-philosophy/What-is-Philosophy |archive-date=23 February 2021 |access-date= |work=Department of Philosophy |publisher=Florida State University |language=en}}</ref> Isa sa mga sentrong katangian ng kasaysayan ng tao ang mga pilosopikal na katanungan ukol sa mga bagay-bagay.<ref>{{cite journal |vauthors=Kaufmann F, Russell B |date=1947 |title=A History of Western Philosophy and its Connection with Political and Social Circumstances from the Earliest Times to the Present Day. |trans-title=Kasaysayan ng Kanluraning Pilosopiya at ang Koneksyon nito sa Politikal at Panlipunang Sirkumstansiya mula sa Sinaunang Panahon tungo sa Kasalukuyan |url=https://www.jstor.org/stable/2102800 |url-status=live |journal=Philosophy and Phenomenological Research |language=en |volume=7 |issue=3 |page=461 |doi=10.2307/2102800 |jstor=2102800 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331234443/https://www.jstor.org/stable/2102800 |archive-date=31 March 2022 |access-date=}}</ref> Nahahati ito sa apat na pangunahing sangay: [[metapisika]], [[epistemolohiya]], [[lohika]], at [[Aksiolohiya|aksolohiya]], na kinabibilangan ng [[etika]] at [[estetika]].<ref>{{cite journal |vauthors=Hassan NR, Mingers J, Stahl B |date=4 May 2018 |title=Philosophy and information systems: where are we and where should we go? |trans-title=Pilosopiya at mga sistemang pang-impormasyon: saan na tayo at saan dapat tayo patungo? |journal=European Journal of Information Systems |language=en |volume=27 |issue=3 |pages=263–277 |doi=10.1080/0960085X.2018.1470776 |issn=0960-085X |doi-access=free |hdl-access=free |s2cid=64796132 |hdl=2086/16128}}</ref> == Lipunan == {{main|Lipunan}}[[Lipunan]] ang tawag sa mga organisasyon at institusyon na umusbong mula sa mga interaksyon ng mga tao. Nagkakaiba ang mga anyo nito depende sa lugar at panahon.<ref>{{cite web |title=Social Stratification |trans-title=Stratipikasyong Panlipunan |url=https://web.unitn.it/files/download/8481/srs_schizzerotto_social_stratification_2_as.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180320150018/https://web.unitn.it/files/download/8481/srs_schizzerotto_social_stratification_2_as.pdf |archive-date=20 March 2018 |access-date= |publisher=[[University of Trento]] |language=en |vauthors=Schizzerotto A}}</ref> Nagbabago rin ang laki ng mga grupo ng tao, mula sa mga [[pamilya]] hanggang sa mga [[bansa]]. Ipinagpapalagay na unang umusbong ang mga lipunang nangangaso at nangangalap.<ref>{{cite book |title=The origins of political order: from prehuman times to the French Revolution |vauthors=Fukuyama F |date=2012 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |isbn=978-0-374-53322-9 |page=53 |language=en |trans-title=Ang pinagmulan ng ayos politikal: mula sa sinaunang panahon hanggang sa Rebolusyong Pranses |oclc=1082411117}}</ref> === Kasarian === {{main|Kasarian}}Tipikal na nagpapakita ang mga tao ng mga [[pagkakakilanlang seksuwal]] at [[gampaning pangkasarian]] na nagtatangi sa mga katangiang panlalaki at pambabae at naglalatag sa inaasahang ugali ng mga miyembro base sa kanilang [[Biyolohikal na kasarian|biolohikal na kasarian]].<ref>{{Cite book |title=The Developmental Social Psychology of Gender |date=2000 |publisher=Psychology Press |isbn=978-1-4106-0524-5 |pages=137–188 |language=en |trans-title=Ang Debelopmental na Sikolohiyang Panlipunan ng Kasarian |chapter=Social Role Theory of Sex Differences and Similarities : A Current Appraisal |trans-chapter=Teorya sa Gampaning Pangkasarian sa Pagkakaiba at Pagkakapareho ng Kasarian: Kasalukuyang Pananaw |doi=10.4324/9781410605245-12 |access-date= |chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781410605245-12/social-role-theory-sex-differences-similarities-current-appraisal |archive-url=https://web.archive.org/web/20210430212712/https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781410605245-12/social-role-theory-sex-differences-similarities-current-appraisal |archive-date=30 April 2021 |url-status=live}}</ref> Pinakakaraniwan sa mga lipunan ang dalawang kasarian, [[lalaki]] at [[babae]],<ref>{{cite book |last=Nadal |first=Kevin L. |title=The SAGE Encyclopedia of Psychology and Gender |publisher=SAGE Publications |year=2017 |isbn=978-1483384276 |page=401 |language=en |trans-title=Ang Ensiklopediya ng SAGE sa Kasarian |quote=}}</ref> bagamat meron ding mga lipunan na may [[ikatlong kasarian]] kagaya ng mga [[Mga bakla|bakla]] sa Pilipinas,<ref>{{Cite book |last=Herdt |first=Gilbert |url={{GBurl|id=8nf8DwAAQBAJ}} |title=Third Sex, Third Gender: Beyond Sexual Dimorphism in Culture and History |date= |publisher=Princeton University Press |year=2020 |isbn=978-1-942130-52-9 |location=Princeton, NJ |pages=21–83 |language=en |trans-title=Ikatlong Kasarian: Labas sa Dimorpismong Seksuwal sa Kultura at Kasaysayan |chapter=Third Sexes and Third Genders |trans-chapter=Mga Ikatlong Kasarian |access-date=}}</ref> at sa iba pang mga bihirang kaso, hanggang lima.<ref>{{cite web |last=Graham |first=Sharyn |date=April–June 2001 |title=Sulawesi's fifth gender |trans-title=Ikalimang kasarian ng Sulawesi |url=http://www.insideindonesia.org/weekly-articles/sulawesis-fifth-gender |archive-url=https://web.archive.org/web/20141126200244/http://www.insideindonesia.org/weekly-articles/sulawesis-fifth-gender |archive-date=26 November 2014 |website=[[Inside Indonesia]] |language=en}}</ref> Sa ilang mga lipunan, ginagamit ang [[Wikang Ingles|salitang Ingles]] na [[non-binary|{{Lang|en|non-binary|nocat=yes}}]] ({{Literal na pagsasalin|wala sa dalawa}}) o katumbas sa kanilang wika upang tukuyin ang mga pagkakakilanlang hindi ekslusibong lalaki o babae.<ref>{{Cite journal |last1=Richards |first1=Christina |last2=Bouman |first2=Walter Pierre |last3=Seal |first3=Leighton |last4=Barker |first4=Meg John |author4-link=Meg-John Barker |last5=Nieder |first5=Timo O. |last6=T'Sjoen |first6=Guy |date=2016 |title=Non-binary or genderqueer genders |trans-title=Mga kasariang non-binary o genderqueer |url=https://biblio.ugent.be/publication/7279758 |url-status=live |journal=International Review of Psychiatry |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=95–102 |doi=10.3109/09540261.2015.1106446 |pmid=26753630 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626224658/https://biblio.ugent.be/publication/7279758 |archive-date=26 June 2019 |access-date= |hdl-access=free |s2cid=29985722 |hdl=1854/LU-7279758}}</ref> Nakaugnay sa mga gampaning pangkasarian ang pagkakaiba sa inaasahang ugali, pananamit, karapatan, tungkulin, pribilehiyo, katayuan, at kapangyarihan, kung saan tipikal na mga lalaking tao ang may mas maraming karapatan at pribilehiyong natatamasa magpahanggang ngayon.<ref>{{Cite web |last1=Ananthaswamy |first1=Anil |last2=Douglas |first2=Kate |title=The origins of sexism: How men came to rule 12,000 years ago |trans-title=Ang pinagmulan ng seksimo: paano napasakamay ng kalalakihan ang kapangyarihan 12000 taon ang nakaraan |url=https://www.newscientist.com/article/mg23831740-400-the-origins-of-sexism-how-men-came-to-rule-12000-years-ago/ |access-date= |website=New Scientist |language=en-US}}</ref> Sa wikang Ingles, may dalawang salitang ginagamit bilang katumbas ng kasarian: {{Lang|en|gender}}, na tumutukoy sa panlipunang pananaw sa kasarian, at {{Lang|en|sex}}, na tumutukoy naman sa biolohikal na kasarian ng tao.<ref>{{Cite web |title=What do we mean by "sex" and "gender"? |trans-title=Ano ang ibig sabihin natin sa "sex" at "gender"? |url=https://apps.who.int/gender/whatisgender/en/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170130022356/https://apps.who.int/gender/whatisgender/en/ |archive-date=30 January 2017 |access-date= |publisher=[[World Health Organization]] |language=en}}</ref> Bilang isang panlipunang gawa, nagbabago at nakadepende sa lipunan ang magiging gampanin ng bawat kasarian, at maraming beses na kinukuwestiyon ang mga gampaning ito sa kasaysayan. Gayunpaman, napakakonti ang alam sa ngayon ukol sa mga gampaning pangkasarian sa mga pinakaunang lipunan ng tao, bagamat ipinagpapalagay na pawang pareho lamang ito sa kasalukuyan simula pa noong [[Paleolitiko]], kumpara sa mga kamag-anak ng modernong tao na mga [[Neandertal]], na halos walang pinagkaiba sa pag-uugali ang dalawang kasarian.<ref>{{Cite book |last=Dobres |first=Marcia-Anne |author-link=Marcia-Anne Dobres |title=A Companion to Global Gender History |date=27 November 2020 |publisher=Wiley |isbn=978-1-119-53580-5 |editor-last=Meade |editor-first=Teresa A. |editor-link=Teresa Meade |edition= |pages=183–204 |language=en |trans-title=Katulong sa Pandaigdigang Kasaysayan ng Kasarian |chapter=Gender in the Earliest Human Societies |trans-chapter=Kasarian sa mga Pinakaunang Lipunan ng Tao |doi=10.1002/9781119535812.ch11 |access-date= |editor2-last=Wiesner-Hanks |editor2-first=Merry E. |editor2-link=Merry Wiesner-Hanks |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781119535812.ch11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220610113514/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781119535812.ch11 |archive-date=10 June 2022 |url-status=live |s2cid=229399965}}</ref> === Kamag-anakan === {{main|Kamag-anakan}}Ginugrupo ng lahat ng mga lipunan ng tao ang mga uri ng relasyong panlipunan depende sa kanilang kaugnayan sa [[magulang]], [[anak]], at iba pang mga [[kadugo]], gayundin sa relasyon bunsod ng [[kasal]] ([[manugang]]). Meron ding ikatlong uri ng relasyon para sa mga [[ninong at ninang]] gayundin sa mga ampon ([[Relasyong piktibo|piktibo]]). Sa pangkalahatan, itinuturing ang mga ito bilang mga kamag-anak, na mahalaga sa mga lipunan dahil ito ang nagdidikta ng katayuan at [[pagmamana]].<ref>{{cite web |title=The Nature of Kinship: Overview |trans-title=Ang Kalikasan ng Kamag-anak: Buod |url=https://www2.palomar.edu/anthro/kinship/kinship_1.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203230431/https://www2.palomar.edu/anthro/kinship/kinship_1.htm |archive-date=3 December 2020 |access-date= |website=www2.palomar.edu |language=en}}</ref> Lahat ng mga lipunan ay nagbabawal sa [[insesto]] sa pagitan ng mga kamag-anak hanggang sa isang partikular na antas; gayunpaman, meron ding mga lipunan na may preperensiya sa pag-aasawa sa isang kamag-anak.<ref>{{cite journal |vauthors=Itao K, Kaneko K |date=February 2020 |title=Evolution of kinship structures driven by marriage tie and competition |trans-title=Pinapatakbo ng kaugnayan sa kasal at kompetisyon ang ebolusyon ng mga estraktura ng kamag-anakan |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |language=en |volume=117 |issue=5 |pages=2378–2384 |bibcode=2020PNAS..117.2378I |doi=10.1073/pnas.1917716117 |pmc=7007516 |pmid=31964846 |doi-access=free}}</ref> Madalas na nagpapares ang mga tao sa isa't-isa, mula sa [[monogamya]] (isang lalaki para sa isang babae), [[polihinya]] (isang lalaki para sa maraming babae), [[poliandriya]] (isang babae para sa maraming lalaki), at [[Poligamiya|poligamya]] (maraming lalaki para sa maraming babae).<ref>{{Cite journal |last1=Schacht |first1=Ryan |last2=Kramer |first2=Karen L. |date=17 July 2019 |title=Are We Monogamous? A Review of the Evolution of Pair-Bonding in Humans and Its Contemporary Variation Cross-Culturally |trans-title=Monogamous ba Tayo? Rebyu sa Ebolusyon ng Pagpapares sa mga Tao at sa mga Kontemporaryong Baryasyon Nito sa mga Kultura |journal=[[Frontiers in Ecology and Evolution]] |language=en |volume=7 |page=230 |bibcode=2019FrEEv...7..230S |doi=10.3389/fevo.2019.00230 |issn=2296-701X |doi-access=free}}</ref> Sa malaking bahagi ng kasaysayan, polihinya ang madalas na anyo ng pares ng mga tao hanggang sa sumapit ang Neolitiko, nang umusbong at unti-unting naging karaniwan ang monogamya bunsod ng pagpalit ng pamumuhay mula [[Taong pagala-gala|nomadiko]] tungo sa [[Sedentaryong buhay|sedentaryo]].<ref>{{Cite journal |last1=Dupanloup |first1=Isabelle |last2=Pereira |first2=Luisa |last3=Bertorelle |first3=Giorgio |last4=Calafell |first4=Francesc |last5=Prata |first5=Maria João |last6=Amorim |first6=Antonio |last7=Barbujani |first7=Guido |date=1 July 2003 |title=A Recent Shift from Polygyny to Monogamy in Humans Is Suggested by the Analysis of Worldwide Y-Chromosome Diversity |trans-title=Iminumungkahi ng Pagsusuri sa Pandaigdigang Dibersidad sa Kromosomang Y ang Kamakailang Paglipat mula Polihinya papuntang Monogamya sa mga Tao |url=http://link.springer.com/10.1007/s00239-003-2458-x |journal=[[Journal of Molecular Evolution]] |language=en |volume=57 |issue=1 |pages=85–97 |bibcode=2003JMolE..57...85D |doi=10.1007/s00239-003-2458-x |issn=0022-2844 |pmid=12962309 |access-date= |via=Springer Link}}</ref> Ayon sa mga pananaliksik sa henetika, polihinya ang pinakakaraniwang anyo ng pares hanggang sa [[Pleistoseno]].<ref>{{Cite journal |last1=Nelson |first1=Emma |last2=Rolian |first2=Campbell |last3=Cashmore |first3=Lisa |last4=Shultz |first4=Susanne |date=3 November 2010 |title=Digit ratios predict polygyny in early apes, Ardipithecus, Neanderthals and early modern humans but not in Australopithecus |trans-title=Prediksyon ng rásyong bilang ang polihinya sa mga sinaunang bakulaw, Ardipithecus, Neandertal, at sinaunang modernong tao pero hindi sa mga Australopithecus |journal=[[Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences]] |language=en |volume=278 |issue=1711 |pages=1556–1563 |doi=10.1098/rspb.2010.1740 |issn=0962-8452 |pmc=3081742 |pmid=21047863}}</ref> === Etnisidad === {{main|Pangkat etniko}}Isang panlipunang kategorya ang mga [[pangkat etniko]] ng mga tao, na siyang nagbibigay ng [[pagkakakilanlan]] sa mga taong may magkakaparehong katangian na nagtatangi sa kanila sa ibang mga grupo ng tao. Kabilang sa mga katangiang ito ang mga tradisyon, ninuno, wika, kasaysayan, lipunan, kultura, bansa, at relihiyon sa isang partikular na lugar.<ref>{{cite book |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |title=Constructivist theories of ethnic politics |date=2012 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-989315-7 |pages=69–70 |language=en |trans-title=Mga teoryang konstruktibista ng politikang etniko |oclc=829678440}}</ref> Hiwalay na konsepto ang pangkat etniko sa [[lahi]], na nakabase sa pisikal na katangian, bagamat pareho silang mga [[Gawaing panlipunan|panlipunang gawa]].<ref>{{cite web |date=22 February 2019 |title=Race and ethnicity: How are they different? |trans-title=Lahi at etnisidad: Paano sila nagkakaiba? |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022013516/https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |archive-date=22 October 2020 |access-date= |website=Culture |language=en |vauthors=Blackmore E}}</ref> Mahirap igrupo ang mga tao base sa etnisidad dahil sa dibersidad na maaaring magkaroon sa mga ito, gayundin sa kawalang katiyakan sa kahulugan ng pangkat etniko mismo.<ref>{{cite journal |vauthors=Chandra K |date=2006 |title=What is Ethnic Identity and Does It Matter? |trans-title=Ano ang Pagkakakilanlang Etniko at Mahalaga ba Ito? |journal=Annual Review of Political Science |language=en |volume=9 |issue=1 |pages=397–424 |doi=10.1146/annurev.polisci.9.062404.170715 |issn=1094-2939 |doi-access=free}}</ref> Gayunpaman, nananatili pa rin itong isang makapangyarihang kategorya na nagpausbong sa konsepto ng mga [[bansa]] pagsapit ng ika-19 na siglo.<ref>{{cite journal |vauthors=Banton M |year=2007 |title=Max Weber on 'ethnic communities': a critique |url=https://archive.org/details/sim_nations-and-nationalism_2007-01_13_1/page/18 |trans-title=Si Max Weber sa 'mga pamayanang etniko': kritik |journal=Nations and Nationalism |language=en |volume=13 |issue=1 |pages=19–35 |doi=10.1111/j.1469-8129.2007.00271.x}}</ref> === Pamahalaan at politika === {{main|Pamahalaan|Politika}} [[Talaksan:Secretary_of_the_Interior_Deb_Haaland_traveled_to_New_York_City_to_represent_the_United_States_at_the_United_Nation’s_23rd_Permanent_Forum_on_Indigenous_Issues_on_15_April_2024_-_6.jpg|thumb|[[Mga Nagkakaisang Bansa]] ang pinakamalaking pandaigdigang organisasyon ng mga tao.]] Habang lumalaki at kumakapal ang dami ng mga tao sa mga pamayanang nagsasaka, nagiging komplikado ang mga interaksyon ng mga tao sa isa't-isa. Humantong ito kalaunan sa pag-usbong ng [[pamamahala]] sa pamayanan at sa pagitan ng mga pamayanan.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/mapsoftimeintrod00chri |title=Maps of Time |vauthors=Christian D |date=2004 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-24476-4 |language=en |trans-title=Mga Mapa ng Panahon |url-access=registration}}</ref> Nagbabago ang kaugnayan ng mga tao sa [[politika]] lalo na kung mas makakalamang sila sa paglipat.<ref>{{cite web |date=20 September 2017 |title=How Did Humans Get So Good at Politics? |trans-title=Paano Naging Napakagaling ng mga Tao sa Politika? |url=https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807003627/https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |archive-date=7 August 2020 |access-date= |website=SAPIENS |language=en-US |vauthors=Cronk L, Leech BL}}</ref> Gumagawa ng mga [[batas]] at [[Patakarang pampubliko|patakaran]] ang mga pamahalaan para sa mga nasasakupan nito. Maraming anyo ng pamamahala sa kasaysayan, na nakasalalay sa antas ng kanilang kontrol sa mga nasasakupan at sa kapangyarihan.<ref>{{cite web |date=14 February 2011 |title=What Are the Different Types of Governments? |trans-title=Ano-ano ang mga Iba't-ibang Uri ng Pamahalaan? |url=https://www.livescience.com/33027-what-are-the-different-types-of-governments.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201203345/https://www.livescience.com/33027-what-are-the-different-types-of-governments.html |archive-date=1 February 2021 |access-date= |website=livescience.com |language=en |vauthors=Melina R}}</ref> Sa kasalukuyan, tinatayang nasa 47% ng mga tao ang naninirahan sa [[demokrasya]], 37% sa [[awtoritarismo]], at 17% naman sa magkahalong pamamahala.<ref>{{cite web |date=10 February 2022 |title=Democracy Index 2021: less than half the world lives in a democracy |trans-title=Democracy Index 2021: wala sa kalahati ng mundo ang naninirahan sa demokrasya |url=https://www.eiu.com/n/democracy-index-2021-less-than-half-the-world-lives-in-a-democracy/ |work=[[The Economist Democracy Index]] |publisher=[[Economist Intelligence Unit]] |language=en}}</ref> Marami sa mga bansa sa mundo sa kasalukuyan ang ksapi ng isang [[alyansa]] o [[organisasyon]], ang pinakamalaki ay ang [[Mga Nagkakaisang Bansa]] na may 193 miyembrong estado.<ref>{{cite web |author=Jeannie Evers |date=23 December 2012 |title=international organization |trans-title=pandaigdigang organisasyon |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427195211/http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/international-organization/ |archive-date=27 April 2017 |access-date= |website=National Geographic Society |language=en}}</ref> === Kalakalan at ekonomiya === {{main|Kalakalan|Ekonomiya}}Isa sa mga pangunahing katangian ng mga ''Homo sapiens'' ang [[kalakalan]], ang boluntaryong palitan ng [[yaman]] sa isa't-isa. Ayon sa mga pananaliksik, nagsasagawa ang mga sinaunang tao ng pangmalayuang kalakalan na nagbigay-daan naman sa palitan ng mga yaman, pagkain, at ideya, na wala sa mga [[Neandertal]].<ref>{{cite journal |vauthors=Horan RD, Bulte E, Shogren JF |date=1 September 2005 |title=How trade saved humanity from biological exclusion: an economic theory of Neanderthal extinction |trans-title=Paano sinalba ng kalakalan ang sangkatauhan mula sa biolohikal na pagbubukod: teoryang ekonomiko sa pagkawala ng mga Neandertal |journal=Journal of Economic Behavior & Organization |language=en |volume=58 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1016/j.jebo.2004.03.009 |issn=0167-2681}}</ref> Ipinagpapalagay na nagpapalitan ang mga sinaunang tao ng mga materyales para makagawa ng mga bagay, tulad halimbawa ng [[obsidiyano]].<ref>{{cite web |date=15 March 2018 |title=Humans may have been trading with each for as long as 300,000 years |trans-title=Maaaring nakikipagkalakalan ang mga tao sa loob ng 300,000 taon na |url=https://inews.co.uk/news/science/early-humans-trading-300000-years-135655 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123015959/https://inews.co.uk/news/science/early-humans-trading-300000-years-135655 |archive-date=23 January 2021 |access-date= |website=inews.co.uk |language=en |vauthors=Polianskaya A}}</ref> Gayunpaman, ang unang pandaigdigang kalakalan sa mundo ay ang palitan ng [[Imperyong Romano|mga Romano]] at [[Dinastiyang Han|Tsino]] sa [[Daang Sutla]].<ref>{{cite news |title=How spices changed the ancient world |language=en |trans-title=Paano binago ng mga pampalasa ang sinaunang mundo |website=[[BBC]] |url=https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125075428/https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |archive-date=25 January 2021 |vauthors=Henriques M}}</ref> Ipinagpapalagay din na pawang mga [[bigayan ng regalo]] ang anyo ng ekonomiya ng mga sinaunang tao imbes na [[Palitan ng paninda|palitan]].<ref>{{cite web |date=26 February 2016 |title=The Myth of the Barter Economy |trans-title=Ang Mito ng Ekonomiya ng Palitan |url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215153209/https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |archive-date=15 February 2021 |access-date= |website=The Atlantic |language=en-US |vauthors=Strauss IE}}</ref> Mga hayop at kabibe ang ilan sa mga pinakaunang anyo ng [[pera]]. Kalaunan, iniisyu na ito ng mga pamahalaan sa pamamagitan ng [[barya]], [[Salaping papel|perang papel]], at sa modernong panahon, [[elektronikong pera]].<ref name="www.pbs.org-1996">{{cite web |date=26 October 1996 |title=The History of Money |trans-title=Ang Kasaysayan ng Pera |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/article/history-money/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129121807/https://www.pbs.org/wgbh/nova/article/history-money/ |archive-date=29 November 2020 |access-date= |website=www.pbs.org |language=en-US}}</ref> [[Ekonomika]] ang tawag sa pag-aaral sa interaksyon ng mga tao ukol sa pamamahala sa [[kakulangan ng yaman]].<ref>{{cite web |date=July 2000 |title=Why do we need economists and the study of economics? |trans-title=Bakit kailangan ng mga ekonomista at pag-aaral ng ekonomika? |url=https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023941/https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |archive-date=12 November 2020 |access-date= |website=Federal Reserve Bank of San Francisco |language=en}}</ref> Napakalaki ng [[Agwat ng yaman|agwat]] ng mga pinakamayayamang tao sa mga pinakamahihirap; katumbas ng kabuuang yaman ng walong pinakamayayamang tao sa kasalukuyan ang kabuuang yaman ng kalahati sa pinakamahihirap na tao sa mundo.<ref>{{cite web |title=The inequality delusion: Why we've got the wealth gap all wrong |trans-title=Ang delusyon ng di pagkakapantay-pantay: Bakit mali tayo sa ideya ng agwat ng yaman |url=https://www.newscientist.com/article/mg23731710-300-the-inequality-delusion-why-weve-got-the-wealth-gap-all-wrong/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203042931/https://www.newscientist.com/article/mg23731710-300-the-inequality-delusion-why-weve-got-the-wealth-gap-all-wrong/ |archive-date=3 February 2021 |access-date= |website=New Scientist |language=en-US |vauthors=Sheskin M}}</ref> === Karahasan === {{main|Karahasan}}Ang antas ng [[karahasan]] ng mga tao ay halos pareho lang sa ibang mga [[Hominoidea|bakulaw]], maliban lang sa preperensiya nila sa mga nasa hustong gulang kesa sa mga bata, na mas karaniwan sa ibang mga espesye ng bakulaw.<ref>{{cite web |date=28 September 2016 |title=Humans: Unusually Murderous Mammals, Typically Murderous Primates |trans-title=Mga Tao: Di Karaniwang Pumapatay na Mamalya, Madalas na Pumapatay na Primado |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121602/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |archive-date=7 May 2021 |access-date= |website=The Atlantic |language=en |vauthors=Yong E}}</ref> Ayon sa mga pananaliksik, nasa 2% ng mga ''Homo sapiens'' ang [[Pagpatay|pinatay]] sa sinaunang panahon, na tumaas sa 12% noong [[Gitnang Kapanahunan]], at bumaba pagsapit ng modernong panahon pabalik sa 2%.<ref>{{cite journal |vauthors=Gómez JM, Verdú M, González-Megías A, Méndez M |date=October 2016 |title=The phylogenetic roots of human lethal violence |trans-title=Ang pilohenetikong ugat ng nakakamatay na karahasan ng tao |journal=Nature |language=en |volume=538 |issue=7624 |pages=233–237 |bibcode=2016Natur.538..233G |doi=10.1038/nature19758 |pmid=27680701 |s2cid=4454927}}</ref> Iba-iba ang antas ng karahasan sa mga lipunan ng tao, kung saan nasa 0.01% ang nagaganap na karahasan sa mga lipunang may mga batas na nagbabawal sa naturang gawain.<ref>{{cite journal |vauthors=Pagel M |date=October 2016 |title=Animal behaviour: Lethal violence deep in the human lineage |trans-title=Ugali ng hayop: Nakaugat sa mga tao ang nakakamatay na karahasan |url=https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=538 |issue=7624 |pages=180–181 |bibcode=2016Natur.538..180P |doi=10.1038/nature19474 |pmid=27680700 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520203015/https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |archive-date=20 May 2022 |access-date= |s2cid=4459560}}</ref> Isang napakalaking paksa sa mga debate ang kagustuhan ng mga tao na magsagawa ng maramihang pagpatay kagaya ng mga [[digmaan]]. Ayon sa isang teorya, likas sa mga tao ang digmaan na ginagamit bilang pangbawas sa mga kakompetensiya. Ayon naman sa isang teorya, bago lamang umusbong ang digmaan na resulta ng pagpalit ng kondisyong panlipunan. Bagamat hindi pa tunay na napagkakasunduan, kasalukuyang itinuturo ng mga ebidensiya ang digmaan bilang naging karaniwan bandang 10,000 taon ang nakaraan, at sa ibang mga lugar, mas kamakailan pa.<ref name="Ferguson-2018">{{cite web |date=1 September 2018 |title=War Is Not Part of Human Nature |trans-title=Hindi Likaa sa mga Tao ang Digmaan |url=https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130124940/https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |archive-date=30 January 2021 |access-date= |website=Scientific American |language=en |vauthors=Ferguson RB}}</ref> Noong ika-20 siglo, naganap ang dalawang pandaigdigang digmaan na kumitil sa buhay ng tinatayang 167 hanggang 188 milyong katao.<ref>{{cite magazine |date=September–October 2006 |title=The Next War of the World |trans-title=Ang Susunod na Digmaan ng Mundo |url=https://www.foreignaffairs.com/articles/middle-east/2006-09-01/next-war-world |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220425051203/https://www.foreignaffairs.com/articles/middle-east/2006-09-01/next-war-world |archive-date=25 April 2022 |access-date= |magazine=Foreign Affairs |language=en |vauthors=Ferguson N}}</ref> Bagamat mahirap makakuha ng mga mapagkakatiwalaang impormasyon ukol sa dami ng mga namatay dahil sa mga digmaan bago ang modernong panahon, ipinagpapalagay na kumonti ang mga namatay dahil sa digmaan sa nakalipas na 80 taon kumpara sa nakaraang 600 taon.<ref>{{Cite web |last=Beauchamp |first=Zack |date=23 June 2015 |title=600 years of war and peace, in one amazing chart |trans-title=600 taon ng digmaan at kapayapaan, sa isang kamangha-manghang tsart |url=https://www.vox.com/2015/6/23/8832311/war-casualties-600-years |website=Vox |language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Lalaki|Lalaking tao]] * [[Babae (kasarian)|Babaeng tao]] * [[Pagkatao]] * [[Mga araling pantao]] == Talababa == {{Reflist|group=n}} == Sanggunian == {{reflist|2}} {{Human Evolution}} {{Hominidae nav}} {{Apes}} {{Taxonbar|from=Q15978631}} {{Authority control|state=expanded}} [[Kategorya:Tao|*]] [[Kategorya:Primates]] c9zccp6sd44mgmle225yuk89hsv5fle 0 1229 2204683 2168404 2026-04-24T19:34:21Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 4 books for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204683 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=Hulyo 2024}} <!-- Panatilihin ang tuldik sa unang banggit sa paksa. -->[[File:Dampfturbine_Montage01.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dampfturbine_Montage01.jpg|alt=Photo of technicians working on a steam turbine|thumb|Isang [[turbinang pinasisingawan]], halimbawa ng modernong teknolohiya sa [[enerhiya]].]] '''Téknolohíya'''{{efn|ibang katawagan: '''aghímuan'''<ref>{{Maugnayin|salita=aghímuan|pahina=77}}</ref>}}<ref name=":0">{{cite web|website=KWF Diksiyonáryo ng Wikang Filipíno|publisher=[[Komisyon sa Wikang Filipino]]|title=téknolohíya|access-date=11 Hulyo 2024|url=https://kwfdiksiyonaryo.ph/}}</ref> ang paglapat sa [[kaalaman]] sa praktikal na paraan, lalo na sa paraang [[Pagkamauulit|nauulit]].<ref>{{cite book |last=Skolnikoff |first=Eugene B. |title=The Elusive Transformation: Science, Technology, and the Evolution of International Politics |url=https://archive.org/details/elusivetransform0000skol |publisher=[[Princeton University Press]] |year=1993 |isbn=0-691-08631-1 |page=[https://archive.org/details/elusivetransform0000skol/page/13 13] |language=en |trans-title=Ang Mailap na Transpormasyon: Agham, Teknolohiya, at ang Ebolusyon ng Pandaigdigang Politika |chapter=The Setting |trans-chapter=Ang Lugar |jstor=j.ctt7rpm1 |lccn=92022141 |oclc=26128186 |quote=}}</ref> Sa karaniwang diskurso, maaari ring tumukoy ang salita sa mga produktong resulta ng paglalapat na ito,<ref>{{cite book |last=Mitcham |first=Carl |author-link=Carl Mitcham |title=Thinking Through Technology: The Path Between Engineering and Philosophy |url=https://archive.org/details/thinkingthrought0000mitc |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=1994 |isbn=0-226-53196-1 |language=en |trans-title=Pag-iisip sa Teknolohiya: Ang Daan sa Pagitan ng Inhinyera at Pilosopiya |lccn=93044581 |oclc=29518988}}</ref> kagaya ng mga pisikal na bagay tulad ng [[kagamitan]] at [[makina]], at di-pisikal tulad ng [[software]]. Mahalaga ang papel ng teknolohiya sa maraming larangan, at madalas teknolohiya ang resulta ng mga ito, kagaya ng sa [[agham]] at [[inhinyera]]. Nakakapagpabago ang pag-usad ng teknolohiya sa direksiyon ng [[lipunan]]. Kabilang sa mga pinakaunang teknolohiya ng mga tao ay ang mga [[kagamitang bato|kagamitang yari sa bato]] at ang [[pagkontrol sa apoy ng mga sinaunang tao|pagkontrol sa apoy]], na parehong nagpabilis sa [[sukat ng utak|paglaki]] ng [[utak ng tao]], na humantong kalaunan sa pag-usbong ng mga [[wika]] noong [[Pleistoseno|Panahon ng Yelo]]. Lumawak ang malalakbay ng mga tao nang maimbento ang [[gulong]] noong [[Panahon ng Bronse]], na nagpasimula sa paggawa sa mga mas komplikadong makina. Pagkatapos nito, ilan sa mga mahahalagang imbensiyon ng tao ay ang [[limbagan]], [[makinang pinasisingawan]], [[sasakyan]], at ang [[internet]], na nagpasimula sa [[ekonomiyang makakaalaman]]. Bagamat direktang nakakaambag sa [[paglago ng ekonomiya]], sanhi rin ang teknolohiya ng [[polusyon]] at [[pagkaubos ng yaman]]. Nakakaapekto rin ito sa lipunan sa negatibong paraan, kagaya ng [[kawalang-trabaho dulot ng teknolohiya]] dahil sa [[otomasyon]]. Bilang result nito, nagkaroon ng mga debate sa [[politika at teknolohiya|politika]] at pilosopiya ukol sa gampanin ng teknolohiya, ang [[etika ng teknolohiya|etika]] nito, gayundin ang paghahanap sa mga paraan upang mabawasan ang mga masasamang epekto nito. == Etimolohiya == Nagmula ang salitang "teknolohiya" sa [[wikang Espanyol]] na ''tecnología''.<ref name=":0" /> Nagmula ito sa salitang Griyego na ''tekhnología'' ({{lang-gr|Τεχνολογία}}, {{literal|kaalaman sa sining}}), na ginamit noong [[Renasimiyento]] sa kahulugang "sistematikong pagtrato".<ref>{{Cite encyclopedia |year=1989 |title=technology |encyclopedia=The Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |editor1-last=Simpson |editor1-first=J. |language=en |trans-title=teknolohiya |isbn=978-0198611868 |editor2-last=Weiner |editor2-first=Edmund}}</ref> Sa kahulugan nito sa [[sinaunang wikang Griyego]], saklaw ng salita ang [[kaalaman]] sa paano gawin ang mga bagay-bagay, tulad halimbawa ng sa [[arkitektura]].<ref>{{cite book |author=Aristoteles |author-link=Aristoteles |title=The Nicomachean Ethics |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2009 |isbn=978-0-19-921361-0 |editor-last=Brown |editor-first=Lesley |series=Oxford World's Classics |page=105 |language=en |translator-last=Ross |translator-first=David |trans-title=Etikang Nikomakea |lccn=2009005379 |oclc=246896490}}</ref> Simula noong ika-19 na siglo sa [[Europa]], nagsimulang gamitin ang mga salitang ''Teknik'' (mula [[wikang Aleman]]) at ''technique'' (mula [[wikang Pranses]]) upang tumukoy sa "pagsasagawa sa isang bagay". Kasama sa mga tinutukoy ng mga salitang ito ang mga teknikal na sining katulad ng [[sayaw]], [[nabigasyon]], at [[paglilimbag]]; walang kinalaman ang paggamit sa kagamitan o instrumento upang matawag na ''Teknik'' o ''technique'' ang isang gawain.{{Sfn|Salomon|1984|pages=114–115}} Sa panahong ito, tumutukoy ang salitang ''technologie'' sa isang [[akademikong disiplina]] na nag-aaral sa "mga kaparaanan ng sining at paggawa", o di kaya sa politikal na disiplinang "nakatuon sa pagsasabatas sa mga gawain ng sining at paggawa".{{Sfn|Salomon|1984|page=117}} Dahil wala sa [[wikang Ingles]] ang pagkakaibang ito sa mga salita, pareho itong naisalin bilang ''technology'', ang kahulugan na ginagamit din sa wikang Tagalog. Bihira noon ang paggamit sa salitang Ingles sa ganitong kahulugan, at madalas itong tumutukoy sa disiplina, kagaya ng kaso ng [[Massachusetts Institute of Technology]].<ref name="jstor40061169">{{Cite journal |last=Schatzberg |first=Eric |year=2006 |title="Technik" Comes to America: Changing Meanings of "Technology" before 1930 |trans-title=Pumasok sa Amerika ang "Technik": Pagbabago sa Kahulugan ng "Teknolohiya" bago ang 1930 |url=https://www.jstor.org/stable/40061169 |url-status=live |journal=Technology and Culture |language=en |volume=47 |issue=3 |pages=486–512 |doi=10.1353/tech.2006.0201 |issn=0040-165X |jstor=40061169 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910165857/https://www.jstor.org/stable/40061169 |archive-date=10 Setyembre 2022 |access-date= |s2cid=143784033}}</ref> Gayunpaman, pagsapit ng ika-20 siglo at ang [[Ikalawang Rebolusyong Industriyal]], nawala na ang pagiging disiplina ng teknolohiya at nanatili ang kasalukuyan nitong kahulugan na tumutukoy sa praktikal na paraan upang sistematikong magamit ang kaalaman.<ref>{{harvnb|Salomon|1984|page=119}}: "With the industrial revolution and the important part England played in it, the word technology was to lose this meaning as the subject or thrust of a branch of education, as first in English and then in other languages it embodied all technical activity based on the application of science to practical ends."</ref> == Kasaysayan == {{main|Kasaysayan ng teknolohiya|Kronolohiya ng mga makasaysayang imbensiyon}} === Prehistoriko === {{main|Prehistorikong teknolohiya}} [[File:Faustkeil_Nachbau,_2020_PD_a-7.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Faustkeil_Nachbau,_2020_PD_a-7.jpg|alt=refer to caption|thumb|Isang halimbawa ng [[de-kamay na palakol]].]] Nagawa ng mga unang [[hominid]] na gumamit ng mga [[kagamitan]] sa pamamagitan ng obserbasyon o [[paulit-ulit na pagsubok]] ({{lang-en|trial and error}}).<ref>{{Cite book |last=Schiffer |first=M. B. |title=The Archaeology of Science |publisher=Springer International Publishing |year=2013 |isbn=978-3319000770 |series=Manuals in Archaeological Method, Theory and Technique |volume=9 |place=Heidelberg |pages=185–198 |language=en |trans-title=Ang Arkeolohiya ng Agham |chapter=Discovery Processes: Trial Models |trans-chapter=Mga Proseso sa Pagtuklas: Mga Modelo ng Pagsubok |doi=10.1007/978-3-319-00077-0_13 |access-date= |chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-3-319-00077-0_13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004184259/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-00077-0_13 |archive-date=4 Oktubre 2022 |url-status=live}}</ref> Tinatayang 2 milyong taon ang nakaraan, nalaman nila kung paano gumawa ng mga [[kagamitang yari sa bato]] sa pamamagitan ng paghampas sa mga tuklap ng mga maliliit na bato upang makagawa ng isang [[de-kamay na palakol]] ({{lang-en|hand axe}}).<ref name=":3">{{Cite web |author=Museong Britaniko |author-link=Museong Britaniko |title=Our earliest technology? |trans-title=Ang ating pinakamaagang teknolohiya? |url=https://smarthistory.org/our-earliest-technology/#:~:text=Made%20nearly%20two%20million%20years,deposits%20in%20Olduvai%20Gorge,%20Tanzania. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220902015829/https://smarthistory.org/our-earliest-technology/#:~:text=Made%20nearly%20two%20million%20years,deposits%20in%20Olduvai%20Gorge,%20Tanzania. |archive-date=2 Setyembre 2022 |access-date= |website=smarthistory.org |language=en}}</ref> Napahusay ito bandang 75,000 taon ang nakaraan, nang ginamit nila ang proseso ng pagtuklap sa bato sa [[pagbabawas sa bato|pamamagitan ng pagbabawas]].<ref>{{Cite web |last=Minogue |first=K. |date=28 Oktubre 2010 |title=Stone Age Toolmakers Surprisingly Sophisticated |trans-title=Sopistikado pala ang mga Mangagawa ng Kagamitan noong Panahon ng Bato |url=https://www.science.org/content/article/stone-age-toolmakers-surprisingly-sophisticated |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910174555/https://www.science.org/content/article/stone-age-toolmakers-surprisingly-sophisticated |archive-date=10 Setyembre 2022 |access-date= |website=science.org |language=en}}</ref> Ang [[pagtuklas sa apoy]] ng mga sinaunang tao ang kinokonsidera ng marami, tulad ni [[Charles Darwin]], bilang ang pinakamahalagang imbensiyon ng sangkatauhan.<ref>{{cite book |last=Crump |first=Thomas |title=A Brief History of Science |publisher=[[Constable & Robinson]] |year=2001 |isbn=978-1841192352 |page=9 |language=en |trans-title=Maikling Kasaysayan ng Agham}}</ref> Ayon sa [[arkeolohiya]], tinatayang gumagamit na ang mga tao ng [[apoy]] noon pang 1.5 milyong taon ang nakaraan.<ref>{{Cite journal |last1=Gowlett |first1=J. A. J. |last2=Wrangham |first2=R. W. |date=1 Marso 2013 |title=Earliest fire in Africa: towards the convergence of archaeological evidence and the cooking hypothesis |trans-title=Pinakamaagang apoy sa Aprika: tungo sa pagsasalubong ng mga ebidensiya sa arkeolohiya at ang hinuha ng pagluluto |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2012.756754 |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |language=en |volume=48 |issue=1 |pages=5–30 |doi=10.1080/0067270X.2012.756754 |issn=0067-270X |s2cid=163033909}}</ref> Dahil sa apoy, na nagagawa sa pamamagitan ng paggamit sa [[kahoy]] at [[uling]], nagawa ng mga sinaunang tao na mailuto ang mga pagkain nila. Nagresulta ito sa pagtaas sa sustansiyang kinakain ng mga tao gayundin ang paglawak ng mga pwedeng kainin nila dahil hindi na limitado sila sa oras bago masira ang pagkain.<ref>{{cite journal |last=Stahl |first=Ann B. |author-link= |year=1984 |title=Hominid dietary selection before fire |url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_1984-04_25_2/page/151 |trans-title=Mga mapipiling pagkain ng mga hominid bago ang apoy |journal=[[Current Anthropology]] |language=en |volume=25 |issue=2 |pages=151–68 |doi=10.1086/203106 |jstor=2742818 |s2cid=84337150}}</ref> Ito ang sentrong paksa ng [[pagktuklas sa apoy|hinuha ng pagluto]], na nagsasabing dahil sa abilidad ng pagluto sa mga pagkain, lumaki ang [[sukat ng utak]] ng mga tao, bagamat hindi lahat ng mga siyentipiko ay pabor sa ideyang ito.<ref>{{Cite journal |last=Wrangham |first=R. |date=1 Agosto 2017 |title=Control of Fire in the Paleolithic: Evaluating the Cooking Hypothesis |trans-title=Pagkontrol sa Apoy noong Paleolitiko: Pagsusuri sa Hinuha ng Pagluluto |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/692113 |url-status=live |journal=Current Anthropology |language=en |volume=58 |issue=S16 |pages=S303–S313 |doi=10.1086/692113 |issn=0011-3204 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910190830/https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/692113 |archive-date=10 Setyembre 2022 |access-date= |s2cid=148798286}}</ref> May mga nakita ring [[dapog]] ({{lang-en|hearth}}) na tinatayang nagamit noong 790,000 taon ang nakaraan. Naniniwala ang mga siyentipiko na sa mga lugar na ito nagsimula ang [[pakikihalubilo]] ng mga tao at nagresulta sa pag-usbong ng mga pinakaunang [[wika]].<ref name="worldcat1124046527">{{Cite book |last= |first= |url=http://worldcat.org/oclc/1124046527 |title=Lucy to Language: the Benchmark Papers |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0199652594 |editor-last=Dunbar |editor-first=R. I. M. |language=en |trans-title=Mula [[Lucy (Australopithecus)|Lucy]] hanggang Wika: ang mga Papel Pang-benchmark |oclc=1124046527 |access-date=10 September 2022 |editor-last2=Gamble |editor-first2=C. |editor-last3=Gowlett |editor-first3=J. A. J. |archive-url=https://web.archive.org/web/20200814044201/http://worldcat.org/oclc/1124046527 |archive-date=14 August 2020 |url-status=live}}</ref> Bukod dito, ilan sa mga sinaunang teknolohiyang nagawa sa panahong [[Paleolitiko]] ang [[pananamit]] at [[bahay]]. Hindi nagkakasundo ang mga siyentipiko ukol sa kung kailan naimbento ang mga ito, bagamat may mga ebidensiya sa arkeolohiya na nagtuturo sa mga damit na tinatayang nagawa noong 90,000 hanggang 120,000 taon ang nakaraan,<ref>{{Cite journal |last1=Hallett |first1=Emily Y. |last2=Marean |first2=Curtis W. |last3=Steele |first3=Teresa E. |last4=Álvarez-Fernández |first4=Esteban |last5=Jacobs |first5=Zenobia |author5-link=Zenobia Jacobs |last6=Cerasoni |first6=Jacopo Niccolò |last7=Aldeias |first7=Vera |last8=Scerri |first8=Eleanor M. L. |last9=Olszewski |first9=Deborah I. |last10=Hajraoui |first10=Mohamed Abdeljalil El |last11=Dibble |first11=Harold L. |date=24 Setyembre 2021 |title=A worked bone assemblage from 120,000–90,000 year old deposits at Contrebandiers Cave, Atlantic Coast, Morocco |trans-title=Assemblage ng mga ginamit na buto mula sa mga depositong 120,000–90,000 taong gulang sa Kuweba ng Contrebandiers, Baybayin ng Atlantiko, Morocco |journal=iScience |language=en |volume=24 |issue=9 |page=102988 |bibcode=2021iSci...24j2988H |doi=10.1016/j.isci.2021.102988 |issn=2589-0042 |pmc=8478944 |pmid=34622180}}</ref> at mga bahay na tinirhan noong tinatayang 450,000 taon ang nakaraan.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Shaar |first1=Ron |last2=Matmon |first2=Ari |last3=Horwitz |first3=Liora K. |last4=Ebert |first4=Yael |last5=Chazan |first5=Michael |last6=Arnold |first6=M. |last7=Aumaître |first7=G. |last8=Bourlès |first8=D. |last9=Keddadouche |first9=K. |date=1 Mayo 2021 |title=Magnetostratigraphy and cosmogenic dating of Wonderwerk Cave: New constraints for the chronology of the South African Earlier Stone Age |trans-title=Magnetostratigrapiya at kosmohenikong pagpepetsa sa Kuweba ng Wonderwerk: Mga bagong paghihigpit para sa kronolohiya ng Maagang Panahon ng Bato sa Timog Aprika |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379121001141 |journal=Quaternary Science Reviews |language=en |volume=259 |page=106907 |bibcode=2021QSRv..25906907S |doi=10.1016/j.quascirev.2021.106907 |issn=0277-3791 |s2cid=234833092}}</ref> Sa paglipas ng Paleolitiko, lalong naging sopistikado ang mga bahay; simula pa noong tinatayang 380,000 taon ang nakaraan, nagtatayo na ang mga tao ng mga pansamantalang pamamahay.<ref>{{cite web |author=O'Neil, Dennis |title=Evolution of Modern Humans: Archaic Homo sapiens Culture |trans-title=Ebolusyon ng mga Modernong Tao: Sinaunang Kultura ng Homo sapiens |url=http://anthro.palomar.edu/homo2/mod_homo_3.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070404130017/http://anthro.palomar.edu/homo2/mod_homo_3.htm |archive-date=4 Abril 2007 |access-date= |publisher=[[Palomar College]] |language=en}}</ref> Dahil sa damit, lalo na yung mga yari sa balat ng mga hayop, nagawa ng mga tao na makapasok sa mga mas malalamig na rehiyon. Nagsimulang [[Migrasyon ng mga sinaunang tao|lumabas]] ang mga tao mula sa [[Aprika]] bandang 200,000 taon ang nakaraan, at nagsimulang lumipat sa [[Eurasya]] bago sila kumalat sa iba't ibang panig ng mundo.<ref>{{cite journal |last1=Harvati |first1=Katerina |author-link=Katerina Harvati |last2=Röding |first2=Carolin |last3=Bosman |first3=Abel M. |last4=Karakostis |first4=Fotios A. |last5=Grün |first5=Rainer |last6=Stringer |first6=Chris |last7=Karkanas |first7=Panagiotis |last8=Thompson |first8=Nicholas C. |last9=Koutoulidis |first9=Vassilis |last10=Moulopoulos |first10=Lia A. |last11=Gorgoulis |first11=Vassilis G. |year=2019 |title=Apidima Cave fossils provide earliest evidence of Homo sapiens in Eurasia |trans-title=Nagbibigay ang mga fossil sa Kuweba ng Apidima ng pinakamaagang ebidensiya ng mga Homo sapiens sa Eurasya |url=https://zenodo.org/record/6646855 |url-status=live |journal=Nature |language=en |publisher=Springer Science and Business Media LLC |volume=571 |issue=7766 |pages=500–504 |doi=10.1038/s41586-019-1376-z |issn=0028-0836 |pmid=31292546 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220801132212/https://zenodo.org/record/6646855 |archive-date=1 Agosto 2022 |access-date= |last12=Kouloukoussa |first12=Mirsini |s2cid=195873640}}</ref> === Neolitiko === {{main|Rebolusyong Neolitiko}} [[File:Néolithique_0001.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:N%C3%A9olithique_0001.jpg|alt=Photo of Neolithic tools on display|thumb|Mga [[Artepakto|artepaktong]] nahukay mula sa [[Neolitiko|Panahong Neolitiko]], kabilang ang mga pinakinis na mga kagamitang bato gayundin sa ilang mga [[palamuti]].]] Bumilis ang pag-usad ng teknolohiya pagsapit ng [[Rebolusyong Neolitiko]], na kilala rin sa tawag na Unang Rebolusyong Agrikultural, at nagpakomplikado sa mga lipunan bilang resulta.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=2D8OBwAAQBAJ&dq=neolithic+revolution+social+organization&pg=PA3 |title=Life in Neolithic Farming Communities: Social Organization, Identity, and Differentiation |publisher=Springer New York |year=2002 |isbn=9780306471667 |editor-last=Kuijt |editor-first=i. |series=Fundamental Issues in Archaeology |language=en |trans-title=Buhay sa mga Nagsasakang Pamayanan ng Neolitiko: Organisasyong Panlipunan, Pagkakakilanlan, at Pagkakaiba |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004184244/https://books.google.com/books?id=2D8OBwAAQBAJ&dq=neolithic+revolution+social+organization&pg=PA3 |archive-date=4 Oktubre 2022 |url-status=live}}</ref> Dahil sa pagkaimbento ng [[palakol na bato]] noong panahong [[Mesolitiko]] at pinakinis sa panahong Neolitiko, napabilis ang malawakang [[pagkalbo ng kagubatan|pangangahoy]] at [[pagsasaka]].<ref>{{Cite journal |last=Coghlan |first=H. H. |date=1943 |title=The Evolution of the Axe from Prehistoric to Roman Times |trans-title=Ebolusyon ng Palakol mula Sinaunang Panahon hanggang sa Panahon ng mga Romano |url=https://www.jstor.org/stable/2844356 |url-status=live |journal=The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland |language=en |volume=73 |issue=1/2 |pages=27–56 |doi=10.2307/2844356 |issn=0307-3114 |jstor=2844356 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926011626/https://www.jstor.org/stable/2844356 |archive-date=26 Setyembre 2022 |access-date=}}</ref> Naging posible ang pagsuporta sa malaking populasyon sa iisang lugar dahil sa pag-usbong ng [[agrikultura]] at [[sedentismo]]. Dumami ang mga anak kada pamilya, na mahirap magawa sa mga [[taong pagala-gala|lipunang pagala-gala]]. Kumpara sa mga [[hunter-gatherer|lipunang nangangaso]], mas may gamit ang mga bata sa pagsasaka.<ref name="20060104sciencedaily">{{Cite news |last=University of Chicago Press Journals |date=4 Enero 2006 |title=The First Baby Boom: Skeletal Evidence Shows Abrupt Worldwide Increase In Birth Rate During Neolithic Period |language=en |trans-title=Ang Unang Baby Boom: Ipinapakita ng mga Kalansay na Ebidensiya ang Biglaang Pagtaas ng Antas ng Panganganak noong Panahong Neolitiko |work=ScienceDaily |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2006/01/060103114116.htm |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20161108133752/https://www.sciencedaily.com/releases/2006/01/060103114116.htm |archive-date=8 Nobyembre 2016}}</ref> Ang paglobo ng populasyon at yaman sa panahong ito ang nagbigay-daan sa [[paghahati sa trabaho]].<ref>{{cite book |author=Ferraro, Gary P. |url=https://books.google.com/books?id=isGyuX9motEC&q=labor+neolithic+population&pg=PA163 |title=Cultural Anthropology: An Applied Perspective |publisher=[[The Thomson Corporation]] |year=2006 |isbn=978-0495030393 |language=en |trans-title=Antropolohiyang Kultural: Nalalapat na Pananaw |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331145412/https://books.google.com/books?id=isGyuX9motEC&q=labor+neolithic+population&pg=PA163 |archive-date=31 Marso 2021 |url-status=live}}</ref> Bagamat hindi alam sa kasalukuyan ang pinakasanhi ng pag-usbong ng mga pinakaunang [[lungsod]] sa mundo kagaya ng [[Uruk]], gayundin sa mga pinakaunang sibilisasyon tulad ng [[Sumer]], ipinagpapalagay na ang kasabay na pag-usbong ng hiyarkiyang panlipunan gayundin ang espesyalisasyon sa trabaho, [[kalakalan]], [[digmaan]], at ang pangangailangan ng pagsasagawa ng mga kolektibong aksyon tulad ng [[irigasyon]] ang nagbigay-daan upang umusbong ang mga lungsod na ito.<ref>{{cite book |author=Patterson, Gordon M. |url=https://books.google.com/books?id=8pKKwlEcpwYC&q=labor+surplus+neolithic+population&pg=PA7 |title=The Essentials of Ancient History |publisher=Research & Education Association |year=1992 |isbn=978-0878917044 |language=en |trans-title=Mga Pangangailangan ng Sinaunang Kasaysayan |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331145419/https://books.google.com/books?id=8pKKwlEcpwYC&q=labor+surplus+neolithic+population&pg=PA7 |archive-date=31 Marso 2021 |url-status=live}}</ref> Nagbigay-daan naman ang pagkaimbento sa [[pagsusulat]] sa paglawak ng kaalamang kultural at literatura, gayundin ang pagtatala sa [[kasaysayan]] at ang pagsisimula ng [[agham]] at [[pananaliksik]].<ref>{{cite book |last=Goody |first=J. |title=The Logic of Writing and the Organization of Society |url=https://archive.org/details/logicofwritingor0000good |date=1986 |publisher=[[Cambridge University Press]] |language=en |trans-title=Ang Lohika ng Pagsusulat at ang Organisasyon ng Lipunan}}</ref> Sa panahon ding ito napahusay ang mga [[pandayan]], at nagpahintulot sa [[pagbububo]] at [[pagpapanday]] sa unang pagkakataon ang [[ginto]], [[pilak]], [[tanso]], at [[tingga]].<ref>{{Cite journal |last=Cramb |first=Alan W |year=1964 |title=A Short History of Metals |trans-title=Maikling Kasaysayan ng mga Metal |journal=Nature |language=en |volume=203 |issue=4943 |page=337 |bibcode=1964Natur.203Q.337T |doi=10.1038/203337a0 |doi-access=free |s2cid=382712}}</ref> Pagsapit ng tinatayang {{BKP|10,000|link=y}}, naging malinaw sa mga sinaunang lipunan ang kalidad ng mga kagamitang yari sa tanso kesa sa mga bato. Bagamat hindi karaniwang makikita ang purong tanso, laganap ang anyo nito sa mga batong mineral, na madaling nakukuha sa pamamagitan ng simpleng pagsunog gamit ang [[uling]]. Kalaunan, nadiskubre nila ang mga [[balahak]] tulad ng [[bronse]] at [[brasa]] bandang {{BKP|4000}}. Unang ginamit naman ang mga balahak na [[bakal]] tulas ng [[asero]] noong bandang {{BKP|1800}}.<ref name="hindu001200903261">{{Cite news |date=26 Marso 2009 |title=Ironware piece unearthed from Turkey found to be oldest steel |language=en |trans-title=Piraso ng kagamitang bakal na nahukay sa Turkey ang pinakamatandang asero |work=The Hindu |url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/001200903261611.htm |url-status=dead |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20090329111924/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/001200903261611.htm |archive-date=29 Marso 2009}}</ref> === Sinauna === {{main|Sinaunang teknolohiya}} [[File:Ljubljana Marshes Wheel with axle (oldest wooden wheel yet discovered).jpg|thumb|upright|Ang gulong na nakita sa [[Latian ng Ljubljana]] sa [[Eslobenya]], ang pinakamatandang natuklasan sa kasalukuyan.]] Matapos makontrol ng mga tao ang apoy, natuklasan din nila ang ibang mga anyo ng enerhiya. Pinakauna sa mga ito, ang enerhiyang galing sa [[hangin]] sa pamamagitan ng paggamit ng mga [[layag]] sa mga [[barkong may layag|barko]]; tinatayang ginawa ang pinakamatandang halimbawa nito, isang bangkang ginamit sa [[Ilog Nilo]], noong {{BKP|7000}}.<ref>{{Cite journal |title=The oldest representation of a Nile boat |trans-title=Ang pinakalumang representasyon ng isang bangka [sa] Nilo |journal=Antiquity |language=en |volume=81 |author1-first=Donatella |author1-last=Usai |author2-first=Sandro |author2-last=Salvatori}}</ref> Alam na ng mga nakatira sa paligid ng naturang ilog ang [[Pag-apaw ng Ilog Nilo|taunang pagbaha]] sa mga baybayin nito simula pa noong sinaunang panahon sa lugar, bilang irigasyon para sa kanilang mga pananim. Gumamit din sila kalaunan ng mga daanan ng tubig na sinadyang gawin upang maidirekta ang tubig nang mas maayos at mas mainam.<ref>{{Cite book |last=Postel |first=Sandra |author-link=Sandra Postel |url=http://www.waterhistory.org/histories/nile/t1.html |title=Pillar of Sand: Can the Irrigation Miracle Last? |date=1999 |publisher=W.W. Norton & Company |isbn=978-0393319378 |language=en |trans-title=Sandigan ng Buhangin: Tatagal ba Kaya ang Himala ng Irigasyon? |chapter=Egypt's Nile Valley Basin Irrigation |trans-chapter=Irigasyon sa Saluhan ng Lambak Nilo ng Ehipto |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119022630/http://www.waterhistory.org/histories/nile/t1.html |archive-date=19 November 2020 |url-status=live}}</ref> Samantala, gumawa naman ng sistema ng mga kanal ang mga nasa [[Sumer]] at [[Mesopotamia]] na umaagos patungo sa [[Ilog Eufrates]] at [[Ilog Tigris|Tigris]] para din sa irigasyon.<ref>{{cite book |last=Crawford |first=Harriet |author-link=Harriet Crawford |url=https://books.google.com/books?id=qSOYAAAAQBAJ&q=Sumerian+irrigation&pg=PA35 |title=The Sumerian World |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0203096604 |location=New York & London |pages=34–43 |language=en |trans-title=Ang Mundo ng Sumer |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20201205005423/https://books.google.com/books?id=qSOYAAAAQBAJ&q=Sumerian+irrigation&pg=PA35 |archive-date=5 December 2020 |url-status=live}}</ref> Itinuturing din bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensiyon ng tao, tinatayang magkahiwalay na naimbento ang [[gulong]] sa iba't ibang panig ng mundo sa halos pare-parehong panahon. Ayon sa mga ebidensiya sa arkeolohiya, naimbento ang gulong nang sabay sa [[gitnang Europa]], Mesopotamia, at sa hilagang [[Kaukasyo]] sa pamamagitan ng [[kulturang Maykop]], noong tinatayang {{BKP|5500}} bilang pinakamaaga, hanggang {{BKP|3300}} bilang pinakahuli, bagamat nagkakasundo ang marami sa {{BKP|4000}}.<ref>{{Cite book |last=Potts |first=D.T. |title=A Companion to the Archaeology of the Ancient Near East |year=2012 |page=285 |language=en |trans-title=Katulong sa Arkeolohiya ng Sinaunang Malapit na Silangan}}</ref><ref>{{Cite book |last=Childe |first=V. Gordon |title=New Light on the Most Ancient East |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.215014 |year=1928 |page=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.215014/page/n129 110] |language=en |trans-title=Bagong Paliwanag sa Pinakasinaunang Silangan}}</ref> Tinatayang iginuhit ang mga pinakamatatandang depiksiyon ng mga karwaheng may gulong noong {{BKP|3500}}.<ref>{{Cite book |last=Anthony |first=David A. |title=The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World |url=https://archive.org/details/horsewheellangua0000anth |publisher=Princeton University Press |year=2007 |isbn=978-0691058870 |location=Princeton |page=[https://archive.org/details/horsewheellangua0000anth/page/67 67] |language=en |trans-title=Ang Kabayo, Gulong, at Wika: Paano Hinulma ng mga Nangangabayo ng Panahon ng Bronse mula sa Steppe ng Eurasya ang Modernong Mundo}}</ref> Noong 2003, nahukay sa [[Latian ng Ljubljana]] sa [[Eslobenya]] ang pinakamatandang gulong sa kasalukuyan.<ref>{{cite web |last=Gasser |first=Aleksander |date=March 2003 |title=World's Oldest Wheel Found in Slovenia |trans-title=Natagpuan sa Eslobenya ang Pinakamatandang Gulong sa Mundo |url=http://www.ukom.gov.si/en/media_room/background_information/culture/worlds_oldest_wheel_found_in_slovenia/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160826021129/http://www.ukom.gov.si/en/media_room/background_information/culture/worlds_oldest_wheel_found_in_slovenia/ |archive-date=26 August 2016 |access-date= |publisher=Republic of Slovenia Government Communication Office |language=en}}</ref> Rebolusyonaryo sa kalakalan at pakikipagdigma ang pagkaimbento sa gulong. Mabilis na nadiskubre kalaunan na makakabuhat ng mga mas mabibigat na mga bagay ang mga karaheng nakagulong. Ginamit at posibleng naimbento rin sa Sumer ang [[gulong pampalayok]] ({{lang-en|potter's wheel}});<ref name="Kramer1963">{{cite book |last=Kramer |first=Samuel Noah |url=https://books.google.com/books?id=IuxIdug8DBUC |title=The Sumerians: Their History, Culture, and Character |date=1963 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226452388 |location=Chicago |page=290 |language=en |trans-title=Ang mga Taga-Sumer: Kanilang Kasaysayan, Kultura, at Karakter |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808201642/http://books.google.com/books/about/The_Sumerians.html?id=IuxIdug8DBUC |archive-date=8 August 2014 |url-status=live}}</ref> nahukay sa lungsod ng [[Ur]] ang isang buong gulong pampalayok na tinatayang ginawa noong {{BKP|3429}}, at meron ding mga mas matatandang piraso ng mga mas lumang gulong pampalayok sa parehong lugar.<ref name="Moorey1994">{{cite book |last=Moorey |first=Peter Roger Stuart |url=https://books.google.com/books?id=P_Ixuott4doC |title=Ancient Mesopotamian Materials and Industries: The Archaeological Evidence |date=1999 |publisher=Eisenbrauns |isbn=978-1575060422 |location=Indiana |page=146 |language=en |trans-title=Mga Sinaunang Materyales at Industriya ng Mesopotamia: Ebidensiya sa Arkeolohiya |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017215042/https://books.google.com/books/about/Ancient_Mesopotamian_Materials_and_Indus.html?id=P_Ixuott4doC |archive-date=17 October 2017 |url-status=live |orig-year=1994}}</ref> Bagamat nakakagawa ito ng mga [[palayok]] nang maramihan at mabilisan, mas naging rebolusyonaryo ang paggamit ng gulong bilang paraan ng paggawa ng enerhiya, tulad ng mga [[mulino]]. Unang ginamit ang mga karwaheng may dalawang gulong sa [[Iran]] at Mesopotamia bandang {{BKP|3000}}.<ref name="Lay1992">{{cite book |last=Lay |first=M G |title=Ways of the World |publisher=Primavera Press |year=1992 |isbn=978-1875368051 |location=Sydney |page=28 |language=en |trans-title=Mga Gawi ng Mundo}}</ref> Tinatayang ginawa noong {{BKP|4000}} ang mga pinakamatatandang [[daanan]]g gawa sa bato sa lungsod ng Ur, gayundin sa mga daanang gawa sa kahoy patungo sa mga [[latian]] ng [[Glastonbury]] sa [[Inglatera]]. Ang pinakamahabang daanan na nakita sa panahong ito ay ginawa noong {{BKP|3500}}, at may habang aabot nang 2.4 kilometro mula sa [[Golpo ng Persia]] patungong [[Dagat Mediteraneo]], bagamat hindi ito patag at bahagyang inayos lang. Bandang {{BKP|2000}}, gumawa ang mga [[Minoano]] sa isla ng [[Creta]] ng isang 50 kilometrong daanan mula sa palasyo ng [[Gortyn]] sa katimugang bahagi ng isla patungo sa kabundukan hanggang sa palasyo ng [[Knossos]] sa hilaga. Di tulad ng naunang daanan, nakapatag ito.<ref name="Gregersen2012">{{cite book |last1=Gregersen |first1=Erik |url=https://books.google.com/books?id=ldSbAAAAQBAJ&q=paved+road+in+Ur&pg=PA130 |title=The Complete History of Wheeled Transportation: From Cars and Trucks to Buses and Bikes |date=2012 |publisher=Britannica Educational Publishing |isbn=978-1615307012 |location=New York |page=130 |language=en |trans-title=Ang Kumpletong Kasaysayan ng De-gulong na Transportasyon: Mula Kotse at Trak hanggang Bus at Bisikleta |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331145500/https://books.google.com/books?id=ldSbAAAAQBAJ&q=paved+road+in+Ur&pg=PA130 |archive-date=31 March 2021 |url-status=live}}</ref> [[File:Pont du Gard BLS.jpg|thumb|upright=1.3|Ang paagusan ng [[Pont du Gard]] sa [[Pransiya]], isa sa mga pinakasikat na paagusan na ginawa ng [[Imperyong Romano|mga Romano]].]] May [[tubig-gripo]] ang mga kabahayan ng mga Minoano. Halimbawa nito ang isang [[banyera]] sa palasyo ng Knossos na halos kapareho ng mga modernong iterasyon nito. Meron din silang mga [[kubeta]] na nabubuhusan ng tubig.<ref name="Eslamian2014">{{cite book |last1=Eslamian |first1=Saeid |url=https://books.google.com/books?id=USXcBQAAQBAJ&q=Minoan+flush+toilet&pg=PA174 |title=Handbook of Engineering Hydrology: Environmental Hydrology and Water Management |date=2014 |publisher=CRC Press |isbn=978-1466552500 |location=Florida |pages=171–175 |language=en |trans-title=Handbook ng Inhinyerang Hidrolohiya: Hidrolohiyang Pangkalikasan at Pamamahala sa Tubig |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20201210095408/https://books.google.com/books?id=USXcBQAAQBAJ&q=Minoan+flush+toilet&pg=PA174 |archive-date=10 December 2020 |url-status=live}}</ref> Meron ding ganito sa [[sinaunang Roma]], lalo na sa kanilang mga pampublikong palikuran, na posible dahil sa matinding sistema ng mga [[imburnal]]. Pinakamahalaga sa mga ito ang [[Cloaca Maxima]] sa [[Roma]], na unang itinayo noong {{BKP|ika-6 na siglo}} at ginagamit pa rin magpahanggang ngayon.<ref name="Lechner2012">{{cite book |last1=Lechner |first1=Norbert |url=https://books.google.com/books?id=0loW1G-Q5f4C&q=Minoan+flush+toilet&pg=PA106 |title=Plumbing, Electricity, Acoustics: Sustainable Design Methods for Architecture |date=2012 |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |isbn=978-1118014752 |location=New Jersey, Estados Unidos |page=106 |language=en |trans-title=Pagtutubero, Kuryente, Akustika: Mga Kaparaanan sa Nasusustentong Disenyo para sa Arkitektura |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331145421/https://books.google.com/books?id=0loW1G-Q5f4C&q=Minoan+flush+toilet&pg=PA106 |archive-date=31 March 2021 |url-status=live}}</ref> Kilala ang mga Romano sa kanilang sistema ng mga [[paagusan]] na itinayo sa iba't-ibang bahagi ng kanilang imperyo. Itinayo ang una sa mga ito noong {{BKP|312}}, at nagtayo pa sila ng karagdagang sampu hanggang noong {{CE|226|link=y}}. Sumatotal, nagtayo ang mga Romano ng mga paagusan na may kabuuang haba ng 450 kilometro, bagamat di tataas sa 70 kilometro lang ang nakaangat sa lupa at sinusuportahan ng mga [[tulay]] at [[arko]].<ref name="Aicher1995">{{cite book |last1=Aicher |first1=Peter J. |url=https://books.google.com/books?id=IEa04PmWXq0C&q=Pont+du+Gard |title=Guide to the Aqueducts of Ancient Rome |date=1995 |publisher=Bolchazy-Carducci Publishers, Inc. |isbn=978-0865162822 |location=Illinois |page=6 |language=en |trans-title=Gabay sa mga Paagusan ng Sinaunang Roma |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20201205010425/https://books.google.com/books?id=IEa04PmWXq0C&q=Pont+du+Gard |archive-date=5 December 2020 |url-status=live}}</ref> === Premoderno === {{main|Teknolohiyang medyebal|Teknolohiya ng Renasimiyento}} Nagpatuloy ang mga inobasyon pagsapit ng [[Gitnang Kapanahunan]] dahil sa produksiyon ng [[sutla]] sa Asya at kalaunan sa Europa. Pinagsama ang mga [[simpleng makina]] tulad ng [[dalawit]], [[tornilyo]], at [[kalo]] upang makagawa ng mga mas komplikadong makina, tulad ng [[karetilya]], [[mulino]], at [[orasan]].<ref>{{Cite book |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315588605 |title=Innovation and Creativity in Late Medieval and Early Modern European Cities |date=2019 |publisher=Routledge |isbn=978-1317116530 |editor-last=Davids |editor-first=K. |language=en |trans-title=Inobasyon at Pagkamalikhain sa mga Huling Medyebal hanggang Maagang Modernong Lungsod ng Europa |doi=10.4324/9781315588605 |access-date= |editor-last2=De Munck |editor-first2=B. |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004184255/https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9781315588605/innovation-creativity-late-medieval-early-modern-european-cities-karel-davids-bert-de-munck |archive-date=4 October 2022 |url-status=live |s2cid=148764971}}</ref> Sa panahon ding ito nagsimulang umusbong ang mga [[pamantasan]] sa Europa, tulad ng [[Unibersidad ng Oxford]] at [[Unibersidad ng Cambridge|Cambridge]].<ref>{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=HnQNVPbnrDgC |title=Universities and Schooling in Medieval Society |last2= |first2= |last3= |first3= |date=2000 |publisher=BRILL |isbn=978-9004113510 |editor-last=Courtenay |editor-first=W. J. |language=en |trans-title=Mga Pamantasan at Pag-aaral sa Lipunang Medyebal |access-date= |editor-last2=Miethke |editor-first2=J. |editor-last3=Priest |editor-first3=D. B. |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004184252/https://books.google.com/books?id=HnQNVPbnrDgC |archive-date=4 October 2022 |url-status=live}}</ref> Itinuturing bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensiyon ng tao, ang bersyon ng [[limbagan]] na ginawa ni [[Johannes Gutenberg]] sa [[Alemanya]] ang nagpabilis sa paggawa ng mga [[aklat]] sa Europa. Bagamat may mga naunang bersyon ng limbagan na naimbento sa [[Silangang Asya]] bago ito, ang imbensiyon ni Gutenberg ang itinuturong dahilan ng mga iskolar bilang ang nagpasimula sa pagkalat ng mga makabagong kaisipan sa kontinente at humantong sa [[Renasimiyento]].<ref>{{Cite book |last=Deming |first=D. |url= |title=Science and Technology in World History |publisher=McFarland |year=2014 |isbn=978-0786490868 |volume=3 |language=en |trans-title=Agham at Teknolohiya sa Kasaysayan ng Mundo}}</ref> === Moderno === {{main|Rebolusyong Industriyal|Ikalawang Rebolusyong Industriyal|Panahon ng Impormasyon}} [[File:1925 Ford Model T touring.jpg|thumb|Ang [[Ford Model T]], ang kauna-unahang komersyal na kotse, unang lumabas noong 1908.]] Nagsimula ang [[Rebolusyong Industriyal]] sa [[Reyno Unido]], kung saan unang naimbento ang [[makinang pinasisingawan]] na nagpabilis sa trabaho sa maraming larangan kagaya ng [[metalurhiya]], [[pagmimina]], [[agrikultura]], at [[pagmamanupaktura]], gayundin sa pag-usbong ng mga unang [[pabrika]].<ref>{{Cite book |last=Stearns |first=P. N. |url=https://archive.org/details/industrialrevolu0000pete|title=The Industrial Revolution in World History |publisher=Routledge |year=2020 |isbn=978-0813347295 |language=en |trans-title=Ang Rebolusyong Industriyal sa Kasaysayan ng Mundo}}</ref> Nadebelop sa panahong ito ang marami sa mga teknolohiyang may direktang epekto sa kasalukuyang panahon, kagaya ng [[imburnal]], [[kuryente]], [[Bumbilya|bombilya]], [[motor]], [[riles]], at [[kotse]]. Nagdulot ito ng malawak na pag-unlad sa mga larangan ng agham, lalo na sa [[medisina]], [[kimika]], [[pisika]], at [[inhinyera]].<ref>{{Cite web |last=Mokyr |first=J. |year=2000 |title=The Second Industrial Revolution, 1870–1914 |trans-title=Ang Ikalawang Rebolusyong Industriyal, 1870-1914 |url=https://faculty.wcas.northwestern.edu/jmokyr/castronovo.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910210450/https://faculty.wcas.northwestern.edu/jmokyr/castronovo.pdf |archive-date=10 September 2022 |access-date= |language=en}}</ref> Kasabay nito, lumawak ang mga lungsod, na humantong sa pagtatayo sa mga pinakaunang mga [[skyscraper]].<ref>{{Cite book |last=Black |first=B. C. |url=https://books.google.com/books?id=NPJjEAAAQBAJ |title=To Have and Have Not: Energy in World History |publisher=Rowman & Littlefield |year=2022 |isbn=978-1538105047 |language=en |trans-title=Magkaroon o Hindi: Enerhiya sa Kasaysayan ng Mundo |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004184800/https://books.google.com/books?id=NPJjEAAAQBAJ |archive-date=4 October 2022 |url-status=live}}</ref> Sentro rin sa panahong ito ang pag-unlad ng [[komunikasyon]] sa malalayong lugar, tulad ng [[telegrapo]], [[telepono]], [[radyo]], at [[telebisyon]].<ref>{{Cite journal |last=Albion |first=Robert G. |date=1 January 1933 |title=The Communication Revolution, 1760–1933 |trans-title=Ang Rebolusyon sa Komunikasyon, 1760-1933 |url=https://doi.org/10.1179/tns.1933.002 |url-status=live |journal=Transactions of the Newcomen Society |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=13–25 |doi=10.1179/tns.1933.002 |issn=0372-0187 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004184825/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1179/tns.1933.002 |archive-date=4 October 2022 |access-date=}}</ref> [[File:Computer lab showing desktop PCs warwick.jpg|thumb|Mga [[kompyuter]] na [[desktop]] sa isang laboratoryo.]] Lalo pang bumilis ang paglago ng teknolohiya pagsapit ng ika-20 siglo. Sa pisika, ang pagtuklas sa [[pisyong nukleyar]] ang nagpasimula sa [[Panahong Atomiko]] at ang pag-imbento sa mga [[sandatang nukleyar|sandata]] at [[lakas nukleyar]]. Pinabilis ng [[kompyuter]] ang pagproseso sa mga datos. Bagamat sa simula ay hadlang ang laki na inookupa ng mga pinakaunang kompyuter tulad ng [[ENIAC]] dahil sa mga [[tubong basyo]] ({{lang-en|vacuum tubes}}), ang pag-unlad ng agham ng [[pisikang kwantum]] ang nagpahintulot upang maibento ang mga [[transistor]] simula noong 1947 at nnagpaliit sa mga kompyuter upang magamit ng masa Samantala, lalo pang napabilis ang pangmaalayuang komunikasyon sa tulong ng [[Fiber Optics|fiber optics]], na kalaunan ay nagresulta sa pagsisimula ng [[Panahon ng Impormasyon]] at ang [[internet]]. Nagsimula naman ang [[Panahon ng Kalawakan]] sa paglunsad ng [[Sputnik 1]] ng [[Unyong Sobyet]] noong 1957 at sa kaakibat nitong [[Karerang Pangkalawakan|karera]] sa pagitan ng Unyong Sobyet at [[Estados Unidos]], at sa mga [[Paglipad sa kalawakang pantao|misyong may tauhan]] sa orbit ng [[Daigdig]] at [[Paglapag sa buwan|paglapag sa Buwan]] kalaunan na ginawa ng [[Programang Apollo|misyong Apollo]] ng Estados Unidos sa sumunod na dekada. Nagkaroon din ng mga [[estasyong pangkalawakan]] tulad ng ''[[Mir]]'' noong 1986 hanggang 2001, [[International Space Station|ISS]] noong 1998, at gayundin sa ''[[Tiangong]]'' ng [[Tsina]] noong 2021. Nagsimula rin ang paghahanap sa [[Buhay sa labas ng Daigdig|mga senyales ng buhay sa labas ng Daigdig]], partikular na ang [[SETI]], na gumagamit ng mga [[teleskopyong de-radyo]] upang maghanap ng mga ganitong senyales sa mga malalayong [[bituin]]. Samantala, sa medisina, nagkaroon din ng mga bagong teknolohiya para sa pagsusuri (tulad ng [[CT scan|CT]], [[PET scan|PET]], at [[MRI scan]]), pagtrato (tulad ng [[makinang pang-dialysis]], [[defibrillator]], [[pacemaker]], at mga bagong [[gamot]] at [[bakuna]]), at pananaliksik (tulad ng pagko-clone ng [[interferon]] at sa mga [[DNA microarray]]).<ref>{{Cite book |last=Agar |first=J. |url=https://books.google.com/books?id=e2TrhBB_4fYC |title=Science in the 20th Century and Beyond |publisher=Polity |year=2012 |isbn=978-0745634692 |language=en |trans-title=Agham sa Ika-20 Siglo at Hinaharap |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004184804/https://books.google.com/books?id=e2TrhBB_4fYC |archive-date=4 October 2022 |url-status=live}}</ref> == Epekto == {{Main|Teknolohiya at lipunan}} === Lipunan === ==== Trabaho ==== Teknolohiya ang pinakamalaking sanhi ng pag-unlad ng ekonomiya sa paglipas ng panahon.<ref>{{Cite journal |last=Solow |first=Robert M. |date=1957 |title=Technical Change and the Aggregate Production Function |trans-title=Teknikal na Pagbabago at ang Aggregate na Punsiyon ng Produksiyon |url=https://www.jstor.org/stable/1926047 |url-status=live |journal=The Review of Economics and Statistics |language=en |volume=39 |issue=3 |pages=312–320 |doi=10.2307/1926047 |issn=0034-6535 |jstor=1926047 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115022751/https://www.jstor.org/stable/1926047 |archive-date=15 January 2023 |access-date=}}</ref> Pinalaki nito ang produkto na nagagawa ng mga tao. Naghatid ito ng [[otomasyon]] lalo na sa mga paulit-ulit na gawain, at bagamat pinalitan nito ang ilang mga trabaho, nagresulta rin ito sa pagdami ng mga trabahong may matataas na suweldo.<ref>{{cite journal |last=Autor |first=D. H. |year=2015 |title=Why Are There Still So Many Jobs? The History and Future of Workplace |trans-title=Bakit Andami pa ring mga Trabaho? Ang Kasaysayan at Hinaharap ng Pinagtatrabahuhan |url=https://economics.mit.edu/files/11563 |journal=Journal of Economic Perspectives |language=en |volume=29 |pages=3–30 |doi=10.1257/jep.29.3.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901060615/http://economics.mit.edu/files/11563 |archive-date=1 September 2022 |doi-access=free |number=3}}</ref> Ayon sa mga pag-aaral, hindi ganong katindi ang [[Kawalang trabaho|kawalang-trabaho]] dulot ng mga [[kompyuter]].<ref>{{Cite journal |last=Bessen |first=J. E. |date=3 October 2016 |title=How Computer Automation Affects Occupations: Technology, Jobs, and Skills |trans-title=Paano Nakakaapekto ang Otomasyon ng Kompyuter sa mga Trabaho: Teknolohiya, Trabaho, at Kakayahan |url=https://scholarship.law.bu.edu/faculty_scholarship/813 |url-status=live |journal=Economic Perspectives on Employment & Labor Law EJournal. |language=en |location=New York |volume=15{{hyphen}}49 |doi=10.2139/ssrn.2690435 |ssrn=2690435 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310050823/https://scholarship.law.bu.edu/faculty_scholarship/813/ |archive-date=10 March 2024 |access-date= |s2cid=29968989}}</ref> Gayunpaman, hindi sigurado ang mga eksperto kung ganito rin ang kaso sa [[artipisyal na katalinuhan]] (AI), na umarangkada sa dekada 2020s. Dahil bago pa ang teknolohiyang ito, pinagdedebatehan ng mga ekonomista ang tunay na epekto nito sa mga trabaho ng tao. Noong 2017, walang nakuhang konsensus sa isang sarbey sa mga ekonomista ukol sa kawalang-trabahong dulot ng AI sa hinaharap.<ref>{{Cite web |date=30 June 2017 |title=Robots and Artificial Intelligence |trans-title=Mga Robot at Artipisyal na Katalinuhan |url=https://www.igmchicago.org/surveys/robots-and-artificial-intelligence/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920171212/https://www.igmchicago.org/surveys/robots-and-artificial-intelligence/ |archive-date=20 September 2022 |access-date= |website=igmchicago.org |publisher=[[Initiative on Global Markets]] |language=en}}</ref> Ayon sa isang ulat noong 2020 ng [[World Economic Forum]], inaasahang papalitan ng AI ang 85 milyong trabaho pagsapit ng 2025, bagamat inaasahan din itong gagawa ng 97 milyong trabaho sa parehong panahon.<ref>{{Cite web |date=October 2020 |title=The Future of Jobs Report 2020 |trans-title=Ang Ulat sa Hinaharap ng mga Trabaho 2020 |url=https://www3.weforum.org/docs/WEF_Future_of_Jobs_2020.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115173909/https://www3.weforum.org/docs/WEF_Future_of_Jobs_2020.pdf |archive-date=15 January 2023 |access-date= |website=www3.weforum.org |language=en}}</ref> ==== Seguridad ==== Kasabay ng pag-unlad ng teknolohiya, nagsimula rin ang pag-aalala sa pagkapribado at seguridad ng mga gumagamit nito. Maraming tao ang nagbabayad ngayon online, kagaya sa [[Gcash]] at [[Maya (pagbayad)|Maya]] sa Pilipinas, gayundin sa [[PayPal]] at [[Alipay]] sa pandaigdigan. Bagamat may seguridad ang mga ito, napapasok pa rin ito ng mga kriminal.<ref name=":11">{{Cite web |last1=Rosenberg |first1=Elizabeth |author1-link=Elizabeth Rosenberg |last2=Harrell |first2=Peter E. |last3=Shiffman |first3=Gary M. |last4=Dorshimer |first4=Sam |date=2019 |title=Financial Technology and National Security |trans-title=Teknolohiyang Pinansiyal at Pambansang Seguridad |url=https://www.jstor.org/stable/resrep20404 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119140345/https://www.jstor.org/stable/resrep20404 |archive-date=19 January 2023 |access-date= |publisher=Center for a New American Security |language=en}}</ref> Halimbawa, ginamit ng mga hacker mula sa [[Hilagang Korea]] ang [[Tumbler ng kripto|mixer]] na [[Blender.io]] upang itago ang kanilang mga transaksyon sa [[kripto]], na nagkakahalaga nang {{USD|20.5 milyon}}, mula sa larong ''[[Axie Infinity]]'', at nakanakaw nang di bababa sa {{USD|600 milyon}} mula sa mga may-ari ng naturang laro. Dahil dito, pinarusahan ng [[Kagawaran ng Pananalapi ng Estados Unidos]] ang Blender.io, ang kauna-unahang aksyon laban sa isang mixer, upang mapigilan ang mga ganitong gawain.<ref>{{Cite web |date=6 May 2022 |title=U.S. takes aim at North Korean crypto laundering |trans-title=Inasinta ng Amerika ang laundering ng kripto ng Hilagang Korea |url=https://www.nbcnews.com/tech/crypto/us-takes-aim-north-korean-crypto-laundering-rcna27660 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119140345/https://www.nbcnews.com/tech/crypto/us-takes-aim-north-korean-crypto-laundering-rcna27660 |archive-date=19 January 2023 |access-date= |website=NBC News |language=en}}</ref> Kinukuwestiyon din ang pagkapribado ng mga kripto, gayundin sa transparency at pagkamatatag nito.<ref name=":11" /> === Kalikasan === Gumagawa ng parehong positibo at negatibong epekto sa kalikasan ang teknolohiya. Madalas, teknolohiya rin ang gagawa ng paraan upang mapababa ang epekto nito sa kalikasan na siyang gumagawa rin nito. Halimbawa, sinasagot ng mga makabagong teknolohiya ang pagbawas sa [[polusyon]] na ginawa rin ng ibang teknolohiya.<ref>{{Cite web |last1=Austin |first1=David |last2=Macauley |first2=Molly K. |author2-link=Molly K. Macauley |date=1 December 2001 |title=Cutting Through Environmental Issues: Technology as a double-edged sword |trans-title=Pagputol sa mga Isyu sa Kalikasan: Teknolohiya bilang isang espadang kabilaang matalim |url=https://www.brookings.edu/articles/cutting-through-environmental-issues-technology-as-a-double-edged-sword/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230209002853/https://www.brookings.edu/articles/cutting-through-environmental-issues-technology-as-a-double-edged-sword/ |archive-date=9 February 2023 |access-date= |website=Brookings |language=en}}</ref> Sa pag-usad ng teknolohiya, tumataas din ang paglabas ng mga [[Greenhouse gas|gas na greenhouse]], tulad ng [[metano]] at [[karbong dioksido]].<ref>{{Cite journal |last1=Chaudhry |first1=Imran Sharif |last2=Ali |first2=Sajid |last3=Bhatti |first3=Shaukat Hussain |last4=Anser |first4=Muhammad Khalid |last5=Khan |first5=Ahmad Imran |last6=Nazar |first6=Raima |date=October 2021 |title=Dynamic common correlated effects of technological innovations and institutional performance on environmental quality: Evidence from East-Asia and Pacific countries |trans-title=Pangkaraniwang dinamikong magkaugnay na mga epekto ng mga inobasyong teknolohikal at institusyonal na pagganap sa kalidad ng kalikasan: Ebidensiya mula sa mga bansa sa Silangang Asya at Pasipiko |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1462901121001921 |url-status=live |journal=Environmental Science & Policy |language=en |volume=124 |issue=Environmental Science & Policy |pages=313–323 |bibcode=2021ESPol.124..313C |doi=10.1016/j.envsci.2021.07.007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230214142841/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1462901121001921 |archive-date=14 February 2023 |access-date= |via=Elsevier Science Direct}}</ref> Gayunpaman, ganito ang resulta ng teknolohiya simula pa noon; halimbawa ang paggamit ng [[Imperyong Inca]] ng mga nakakalasong kemikal sa [[pagpapanday]], na lumalabas sa himpapawid gayundin sa mga ilog.<ref>{{Cite book |last=Smol |first=J. P. |url=https://www.worldcat.org/oclc/476272945 |title=Pollution of Lakes and Rivers : a Paleoenvironmental Perspective. |date=2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1444307573 |edition=2 |location=Chichester, Reyno Unido |page=135 |language=en |trans-title=Polusyon sa mga Lawa at Ilog: Isang Perspektibong Paleoenvironmental. |oclc=476272945 |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429043125/https://search.worldcat.org/title/476272945 |archive-date=29 April 2024 |url-status=live}}</ref> == Pilosopiya == {{main|Pilosopiya ng teknolohiya}}Pilosopiya ng teknolohiya ang sangay ng pilosopiya na nakatuon sa pag-aaral sa "gawain ng pagdidisenyo at paggawa sa mga artepakto" at ang "kalikasan ng paggawa sa mga bagay-bagay". Naging disiplina ito noon lamang dalawang siglo ang nakaraan, at lumawak pa nang husto pagsapit ng dekada 1970s. Sentro din sa pag-aaral ang kahulugan ng pilosopiya at ang epekto nito sa [[lipunan]] at [[kultura]].<ref name=":5">{{Cite encyclopedia |year=2018 |title= |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date= |editor-last=Zalta |editor-first=E. N. |edition= |language=en |trans-title=Ang Ensiklopedya ng Pilosopiya ng Stanford |archive-url=https://web.archive.org/web/20220911061556/https://plato.stanford.edu/archives/fall2018/entries/technology/ |archive-date=11 September 2022 |last2=Lokhorst |first2=G.-J. |last3=van de Poel |first3=I. |last1=Franssen |first1=M. |chapter=Philosophy of Technology |chapter-url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2018/entries/technology/ |url-status=live |trans-chapter=Pilosopiya ng Teknolohiya}}</ref><ref name=":8">{{Cite book |last1=de Vries |first1=M. J. |url=https://books.google.com/books?id=EOmPCgAAQBAJ |title=Philosophy of Technology : An Introduction for Technology and Business Students |last2=Verkerk |first2=M. J. |last3=Hoogland |first3=J. |last4=van der Stoep |first4=J. |publisher=Taylor & Francis |year=2015 |isbn=978-1317445715 |location=[[Reyno Unido]] |language=en |trans-title=Pilosopiya ng Teknolohiya: Panimula para sa mga Estudyante ng Teknolohiya at Negosyo |oclc=907132694 |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004184227/https://www.google.com/books/edition/Philosophy_of_Technology/EOmPCgAAQBAJ |archive-date=4 October 2022 |url-status=live}}</ref> Unang tiningnan ng mga pilosopo ang teknolohiya bilang ekstensiyon ng tao na ginagaya o pinapahusay ang kakayahang pisikal o mental nito.<ref>{{Cite journal |last=Brey |first=P. |year=2000 |editor-last=Mitcham |editor-first=C. |title=Theories of Technology as Extension of Human Faculties |trans-title=Mga Teorya ng Teknolohiya bilang Ekstensiyon ng Kakayahan ng Tao |journal=Metaphysics, Epistemology, and Technology. Research in Philosophy and Technology |language=en |volume=19}}</ref> Ayon kay [[Karl Marx]], teknolohiya ang kagamitan ginagamit ng mga [[Kapitalismo|kapitalista]] upang abusuhin ang [[Proletaryado|proletaryo]], bagamat naniniwala rin siya na isa itong puwersa na magpapalaya sa huli sa mga tao matapos nitong malinisan ng mga deporma ng lipunan. Nagpokus naman ang mga pilosopong tulad ni [[José Ortega y Gasset|José Ortega]] mula sa ekonomika at politika papunta sa "pang-araw-araw na pamumuhay sa kulturang teknomateryal", at nagsasabi na maaari ding maapektuhan ng teknolohiya ang mga [[Burgesya|burgis]] "na siyang kumokontrol sa mga ito". Samantala, lumayo naman ang mga pilosopong tulad nina [[Don Ihde]] at [[Albert Borgmann]] mula sa pananaw na ito, at nagpokus sa [[empirisismo]] ng teknolohiya, at kinonsidera kung paano dapat mamuhay ang mga tao kasama ng teknolohiya.<ref name=":8" /> Sumesentro sa dalawang pangunahing argumento ang mga pinakaunang pag-aaral sa teknolohiya: [[determinismong teknolohikal]] at [[Konstruksiyong panlipunan ng teknolohiya|konstruksiyong panlipunan]]. Ayon sa determinismong teknolohikal, hindi maiiwasan ang pagbabago sa lipunan na hatid ng teknolohiya. Kaugnay sa ideyang ito ang otonomiyang teknolohikal, na nagsasabi na may sinusunod na likas na progreso ang teknolohiya na hindi kailanman mapipigilan. Samantala, salungat naman ang konstruksiyon panlipunan, na nagsasabing walang sinusunod na progreso ang teknolohiya, at nakadepende lang ito sa kultura, batas, politika, at insentibo sa ekonomiya. Sa modernong panahon, pinag-aaralan ng mga pilosopo ang mga [[sistemang sosyoteknikal]], mga pagsasama ng tao, bagay, gawain, at kahulugan, at sinusuri ang mga halaga ng desisyon na nagdidikta sa magiging takbo ng teknolohiya.<ref name=":92">{{Cite book |last1=Johnson |first1=Deborah G. |url=https://books.google.com/books?id=iN6MEAAAQBAJ |title=Technology and Society: Building Our Sociotechnical Future |last2=Wetmore |first2=Jameson M. |date=2021 |publisher=MIT Press |isbn=978-0262539968 |edition=2 |language=en |trans-title=Teknolohiya at Lipunan: Pagbuo sa Ating Sosyoteknikal na Hinaharap |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429043232/https://books.google.com/books?id=iN6MEAAAQBAJ |archive-date=29 April 2024 |url-status=live}}</ref> Inihiwalay naman ng kritikong si [[Neil Postman]] ang mga lipunang gumagamit ng kagamitan mula sa mga lipunang teknolohikal at mula sa aniya'y mga "teknopolyo" ({{Lang-en|technopoly}}), lipunan na mas kumikiling sa ideolohiya ng progreso sa agham at teknolohiya kesa sa mga nakagawian, paniniwala, at pananaw sa mundo ng kultura.<ref>{{Cite book |last=Postman |first=Neil |title=Technopoly: The Surrender of Culture to Technology |url=https://archive.org/details/technopolysurren00post |publisher=Vintage |year=1993 |location=New York |language=en |trans-title=Teknopolyo: Ang Pagsuko ng Kultura sa Teknolohiya}}</ref> Ayon naman kina [[Herbert Marcuse]] at [[John Zerzan]], mauuwi kalaunan ang isang lipunang teknolohikal sa pagkasira ng kalayaan at kalusugang sikolohikal.<ref>{{Cite book |last=Marcuse |first=H. |url=https://books.google.com/books?id=WoKGAgAAQBAJ |title=Technology, War and Fascism: Collected Papers of Herbert Marcuse |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=978-1134774661 |volume=1 |language=en |trans-title=Teknolohiya, Digmaan, at Pasismo: Koleksyon ng mga Papeles ni Herbert Marcuse |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004184809/https://books.google.com/books?id=WoKGAgAAQBAJ |archive-date=4 October 2022 |url-status=live}}</ref> == Etika == {{main|Etika ng teknolohiya}} Pinag-aaralan sa [[etika ng teknolohiya]] ang implikasyon ng teknolohiya sa lipunan, mabuti man o masama. Isa itong malawak na sangay ng [[etika]] na may layunin na tumingin ng mga paraan para mapababa ang mga masasamang epekto ng teknolohiya sa sangkatauhan.<ref>{{Cite book |last=Hansson |first=Sven Ove |url=https://books.google.com/books?id=YeLaDwAAQBAJ&dq=technology+ethics&pg=PR7 |title=The Ethics of Technology: Methods and Approaches |publisher=Rowman & Littlefield |year=2017 |isbn=978-1783486595 |language=en |trans-title=Ang Etika ng Teknolohiya: Paraan at Pagtingin |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004184810/https://books.google.com/books?id=YeLaDwAAQBAJ&dq=technology+ethics&pg=PR7 |archive-date=4 October 2022 |url-status=live}}</ref> Kabilang sa mga debate sa larangan ang etika ng paggamit sa mga [[organismong henetikong binago]] (GMO), ang paggamit sa mga sundalong [[robot]], [[kiling ng algoritmo]], at ang isyu ng [[pag-ayon sa AI]] ayon sa kagustuhan ng mga gumawa nito.<ref name="Al-Rodhan">{{Cite web |last=Al-Rodhan |first=Nayef |title=The Many Ethical Implications of Emerging Technologies |trans-title=Ang Maraming Etikal na Implikasyon ng mga Papausbong na Teknolohiya |url=https://www.scientificamerican.com/article/the-many-ethical-implications-of-emerging-technologies/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170408081948/https://www.scientificamerican.com/article/the-many-ethical-implications-of-emerging-technologies/ |archive-date=8 April 2017 |access-date= |website=Scientific American |language=en}}</ref> Marami rin itong sangay, tulad ng [[bioetika]], ang etika sa mga teknolohiyang bunga ng [[bioteknolohiya]], [[siberetika]], ang etika ng mga gawain sa [[internet]], at [[nanoetika]], ang etika ng paggamit sa mga teknolohiyang bunga ng [[nanoteknolohiya]].<ref name="Luppicini, R. 20082">{{cite book |last=Luppicini |first=R. |title=Handbook of Research on Technoethics |publisher=Idea Group Publishing |year=2008 |editor1=Luppicini |location=Hershey, Estados Unidos |language=en |trans-title=Handbook sa Pananaliksik sa Teknoetika |chapter=The emerging field of Technoethics |trans-chapter=Ang umuusbong na larangan ng Teknoetika |editor2=R. Adell}}</ref> == Hinaharap == {{main|Araling panghinaharap}} Saklaw ng [[araling panghinaharap]] ang pag-aaral sa mga posibleng tahakin na hinaharap ng sangkatauhan base sa mga nagaganap sa kasalukuyan. Gumagamit ang mga mananaliksik ng mga pagsusuring kwalitatibo at kwantitatibo sa mga nakaraan at kasalukuyang pangyayari upang makagawa ng mga hinuha patungkol sa posibleng hinaharap, lalo na sa teknolohiya. Inspirasyon sa larangang ito ang dyanrang [[scifi]].<ref name=":1">{{Cite book |last=Bell |first=W. |url=https://books.google.com/books?id=ILJ_pfMgLqsC |title=Foundations of Futures Studies |publisher=Transaction Publishers |isbn=978-1412823791 |volume=1 |language=en |trans-title=Mga Pundasyon ng Araling Panghinaharap |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004185315/https://books.google.com/books?id=ILJ_pfMgLqsC |archive-date=4 October 2022 |url-status=live}}</ref> === Banta === {{main|Banta ng pandaigdigang sakuna}} Sinusuri ng mga mananaliksik ang banta ng [[pagkaubos]] ng sangkatauhan sa hinaharap dahil sa isang pandaigdigang sakuna upang maagapan o mapigilan ito nang maaga.<ref name=":02">{{Cite journal |last=Gottlieb |first=J. |date=1 May 2022 |title=Discounting, Buck-Passing, and Existential Risk Mitigation: The Case of Space Colonization |trans-title=Diskwento, Buckpass, at Eksistensiyal na Mitigasyon ng Banta: Ang Kaso ng Kolonisasyon sa Kalawakan |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0265964622000121 |journal=Space Policy |language=en |volume=60 |page=101486 |bibcode=2022SpPol..6001486G |doi=10.1016/j.spacepol.2022.101486 |issn=0265-9646 |s2cid=247718992}}</ref> Malaki ang gampanin ng teknolohiya sa bantang ito, mabuti man o masama.<ref>{{Cite book |last1=Bostrom |first1=Nick |url=https://books.google.com/books?id=sTkfAQAAQBAJ |title=Global Catastrophic Risks |last2=Cirkovic |first2=Milan M. |publisher=OUP Oxford |year=2011 |isbn=978-0199606504 |language=en |trans-title=Mga Pandaigdigang Banta ng Sakuna |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004185315/https://books.google.com/books?id=sTkfAQAAQBAJ |archive-date=4 October 2022 |url-status=live}}</ref> Ayon sa pilosopong si [[Nick Bostrom]] noong 2019, nasa isang delikadong mundo ang mga tao kung saan siguradong may uusbong na teknolohiya na makakasira sa mga sibilisasyon, tulad halimbawa ng isang [[pandemya]]ng sinadyang gawin ng mga [[bioterorista]], o [[karera sa armas|paunahan sa mga makabagong armas]] at ang pagtakwil sa [[doktrina ng parehong pagkasira]] (MAD).<ref name="Bostrom 2019">{{Cite journal |last=Bostrom |first=Nick |date=6 September 2019 |title=The Vulnerable World Hypothesis |trans-title=Ang Hinuhang Nanganganib na Mundo |journal=Global Policy |language=en |volume=10 |issue=4 |pages=455–476 |doi=10.1111/1758-5899.12718 |issn=1758-5880 |doi-access=free |s2cid=203169705}}</ref> === Papausbong na teknolohiya === {{main|Papausbong na teknolohiya}} Tinatawag na mga [[papausbong na teknolohiya]] ang mga makabagong teknolohiya na hindi pa naisasakatuparan nang buo at eksperimental pa lang sa kasalukuyan. Kabilang sa mga ito ang [[nanoteknolohiya]], [[robotika]], at [[AI]]. Ayon kay [[Ray Kurzweil]] noong 2005, magsisimula ang susunod na rebolusyon sa teknolohiya sa [[henetika]], nanoteknolohiya, at lalo na sa robotika, na inaasahan niyang pinakamalaking aambag sa rebolusyon ito.<ref>{{Cite book |last=Kurzweil |first=Ray |title=The Singularity is Near |url=https://archive.org/details/singularityisnea2006kurz |publisher=Penguin |year=2005 |isbn=978-1101218884 |language=en |trans-title=Malapit na ang Singularidad |chapter=GNR: Three Overlapping Revolutions |trans-chapter=GNR: Tatlong Nagaganap na Rebolusyon}}</ref> Magagawa ng mga tao sa tulong ng [[inhinyerang henetiko]] na manduhan ang direksiyon ng ebolusyon ng tao, sa prosesong tinatawag na [[direktang ebolusyon]]. Gayunpaman, hindi pabor ang ilang mga eksperto patungkol rito, lalo na sa isyu ng etika at ang pagkilala sa [[sarili]].<ref>{{Cite journal |last=Kompridis |first=N. |year=2009 |title=Technology's challenge to democracy: What of the human |trans-title=Hamon ng teknolohiya sa demokrasya: Paano ang pagkatao |url=http://www.parrhesiajournal.org/parrhesia08/parrhesia08_kompridis.pdf |url-status=live |journal=Parrhesia |language=en |volume=8 |issue=1 |pages=20–33 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004185314/http://www.parrhesiajournal.org/parrhesia08/parrhesia08_kompridis.pdf |archive-date=4 October 2022 |access-date=}}</ref> Sa nanoteknolohiya naman, magagawa naman ng mga tao na manipulahin ang pundamental na istraktura ng mga bagay-bagay hanggang sa antas ng [[molekula]] at maging [[atom|atomiko]].<ref>{{Cite book |last1=Poole |first1=C. P. Jr. |author1-link=Charles P. Poole |url=https://books.google.com/books?id=XfzgEoY9SNkC |title=Introduction to Nanotechnology |last2=Owens |first2=F. J. |publisher=John Wiley & Sons |year=2003 |isbn=978-0471079354 |language=en |trans-title=Panimula sa Nanoteknolohiya}}</ref> Inaasahan na may malaking gamit sa [[medisina]] ang mga ''nanobot'', lalo na sa pagsugpo sa mga sakit na mahirap malabanan tulad ng [[kanser]], at maaari ding makagawa ng bagong [[Organo (anatomiya)|organo]].<ref>{{Cite web |last=Vince |first=G. |date=3 July 2003 |title=Nanotechnology may create new organs |trans-title=Posibleng makagawa ng mga bagong organo ang nanoteknolohiya |url=https://www.newscientist.com/article/dn3916-nanotechnology-may-create-new-organs/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220911220109/https://www.newscientist.com/article/dn3916-nanotechnology-may-create-new-organs/ |archive-date=11 September 2022 |access-date= |website=New Scientist |language=en}}</ref> Samantala, magagamit naman ang mga nagkukusang robot ({{lang-en|autonomous robot}}) sa mga sitwasyong delikado sa buhay ng mga tao, tulad ng pagsira sa mga [[pampasabog]], [[digmaan]], at maging sa [[search and rescue]].<ref>{{Cite book |last1=Lee |first1=Sukhan |url=https://books.google.com/books?id=65-q7fi9yrcC&dq=progress+in+robotics&pg=PA4 |title=Recent Progress in Robotics: Viable Robotic Service to Human: An Edition of the Selected Papers from the 13th International Conference on Advanced Robotics |last2=Suh |first2=Il Hong |publisher=Springer Science & Business Media |year=2008 |isbn=978-3540767282 |page=3 |language=en |trans-title=Kamakailang Progreso sa Robotika: Mainam na Serbisyong Robot sa Tao: Edisyon ng mga Napiling Papel mula sa ika-13 Pandaigdigang Kumperensiya sa Advanced na Robotika |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004185316/https://books.google.com/books?id=65-q7fi9yrcC&dq=progress+in+robotics&pg=PA4 |archive-date=4 October 2022 |url-status=live}}</ref> Bagamat may mga nagagamit na'ng mga AI sa kasalukuyan, hindi pa umaabot ang mga ito sa antas ng [[pangkalahatang artipisyal na katalinuhan]] (AGI), isang AI na kayang gawin ang kahit anong gawaing iutos. Hati an opinyon ang mga eksperto ukol sa kung kailan mararating ng mga AI ito, pero noong 2018, inaasahan na mas mura ang paggamit ng AI sa mga gawain kesa sa mga tao pagsapit ng 2063, at otomasyon sa lahat ng mga trabaho ng tao pagsapit ng 2140.<ref>{{Cite journal |last1=Grace |first1=K. |last2=Salvatier |first2=J. |last3=Dafoe |first3=A. |last4=Zhang |first4=B. |last5=Evans |first5=O. |date=31 July 2018 |title=Viewpoint: When Will AI Exceed Human Performance? Evidence from AI Experts |trans-title=Pananaw: Kailan Kaya Malalampasan ng AI ang Kakayahan ng Tao? Ebidensiya mula sa mga Eksperto sa AI |url=https://jair.org/index.php/jair/article/view/11222 |url-status=live |journal=Journal of Artificial Intelligence Research |language=en |volume=62 |pages=729–754 |doi=10.1613/jair.1.11222 |issn=1076-9757 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004185317/https://jair.org/index.php/jair/article/view/11222 |archive-date=4 October 2022 |access-date= |doi-access=free |s2cid=8746462}}</ref> == Kilusan == Umusbong ang iba't-ibang mga pananaw sa paggamit sa teknolohiya pagsapit ng pag-arangkada ng [[Rebolusyong Industriyal]]. Sa [[Reyno Unido]], lumitaw ang kilusang [[Ludismo]], na kumokontra sa paggamit ng teknolohiya sa paghahabi.<ref>{{Cite book |last=Jones |first=Steven E. |url=https://books.google.com/books?id=VPBZANKoOHkC |title=Against Technology: From the Luddites to Neo-Luddism |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-1135522391 |language=en |trans-title=Kontra Teknolohiya: Mula Ludismo hanggang Neoludismo |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004185317/https://books.google.com/books?id=VPBZANKoOHkC |archive-date=4 October 2022 |url-status=live}}</ref> Samantala, kasabay ng [[Kontrakultura ng dekada 1960s|kontrakultura]] na unang umusbong sa [[Estados Unidos]], nagsimula ring dumami ang mga ayaw sa modernong pamumuhay sa mga lungsod at nanawagan ng [[Teknolohiyang naaayon|naaayon o limitadong paggamit ng teknolohiya]]. Noong sumunod na dekada, nagsagawa ng isang serye ng mga pambobomba ang Amerikanong teroristang si [[Ted Kaczynski]], kilala rin sa taguri niyang "Unabomber", bilang pagkontra sa labis na paggamit ng teknolohiya ng mga tao, na isinulat niya sa isang sanaysay, ''[[Lipunang Industriyal at ang Hinaharap Nito]]''.<ref>{{cite journal |last1=Fleming |first1=Sean |date=7 May 2021 |title=The Unabomber and the origins of anti-tech radicalism |trans-title=Si Unabomber at ang pinagmulan ng radikalismong kontra teknolohiya |journal=Journal of Political Ideologies |language=en |volume=27 |issue=2 |pages=207–225 |doi=10.1080/13569317.2021.1921940 |issn=1356-9317 |doi-access=free}}</ref>{{efn|{{lang-en|Industrial Society and Its Future}}}} Sa kabilang banda, tinitingnan din ang teknolohiya bilang isang puwersa na magreresulta sa isang [[utopia]], isang lipunan na itinuturing na perpekto kung saan lahat ng layaw ay natutugunan. Ayon sa pananaw na ito, [[kabutihan|mabuti]] ang teknolohiya, na maghahatid ng ekonomiyang walang [[kakapusan (ekonomiya)|kakapusan]] at [[Pagpapahaba ng buhay|magpapahaba sa buhay ng tao]], bukod pa ibang mga mithiin ng sangkatauhan. Kabilang sa mga kilusang nasa ilalim nito ang [[transhumanismo]] at [[singularitaryanismo]].<ref>{{Cite book |last1=Blackford |first1=R. |url=https://books.google.com/books?id=2XinlAEACAAJ |title=H±: Transhumanism and Its Critics |last2=Bostrom |first2=N. |last3=Dupuy |first3=J.-P. |date=2011 |publisher=Metanexus Institute |isbn=978-1456815653 |language=en |trans-title=H±: Transhumanismo at ang mga Kritiko nito |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004185317/https://books.google.com/books?id=2XinlAEACAAJ |archive-date=4 October 2022 |url-status=live}}</ref> == Sa ibang mga hayop == {{main|Paggamit ng kagamitan bukod sa tao|Mga istrakturang gawang-hayop}} [[File:Gorilla tool use cropped.jpg|thumb|Isang [[gorilya]] na gumagamit ng sanga upang sukatin ang kanyang dinadaanang tubig.]] Bukod sa mga tao, gumagamit din ng kagamitan ang ilang mga espesye ng hayop. Inakala noon ng mga siyentipiko na natatangi ang paggamit ng kagamitan sa mga ''[[Homo]]'', ang henus ng modernong tao;<ref>{{Cite journal |last=Oakley |first=K. P. |year=1976 |title=Man the Tool-Maker |trans-title=Tao ang Gumagawa ng Gamit |journal=Nature |language=en |volume=199 |issue=4898 |pages=1042–1043 |bibcode=1963Natur.199U1042. |doi=10.1038/1991042e0 |isbn=978-0226612706 |s2cid=4298952}}</ref> nakontra ang pananaw na ito nang madiskubre na gumagamit din ng mga kagamitan ang ilang klase ng mga [[unggoy]], [[chimpanzee]], at ibang mga [[primates]] gayundin sa mga [[lumba-lumba]] at [[uwak]].<ref>{{cite web |author1=Sagan, Carl |author1-link=Carl Sagan |author2=Druyan, Ann |author2-link=Ann Druyan |author3=Leakey, Richard |author3-link=Ann Druyan |title=Chimpanzee Tool Use |trans-title=Paggamit ng mga Chimpanzee ng mga Kagamitan |url=http://www.mc.maricopa.edu/dept/d10/asb//anthro2003/origins/hominid_journey/optional3.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20060921062716/http://www.mc.maricopa.edu/dept/d10/asb/anthro2003/origins/hominid_journey/optional3.html <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date=21 September 2006 |access-date= |language=en}}</ref><ref name="20050607bbc">{{Cite news |last=Rincon |first=Paul |date=7 June 2005 |title=Sponging dolphins learn from mum |language=en |trans-title=Natuto sa nanay ang nag-iisponga na lumba-lumba |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4613709.stm |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204093731/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4613709.stm |archive-date=4 December 2016}}</ref><ref name="nbcnews211353662">{{Cite news |last=Schmid |first=Randolph E. |date=4 October 2007 |title=Crows use tools to find food |language=en |trans-title=Gumamit ng mga kagamitan ang mga uwak para makahanap ng pagkain |publisher=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna21135366 |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20170310185618/http://www.nbcnews.com/id/21135366/#.WCYQR9IrLIU |archive-date=10 March 2017}}</ref> Halimbawa, napatunayan sa pananaliksik na gumagamit ang mga chimpanzee ng mga kagamitan sa pangongolekta at sanga upang tusukin ang mga punso ng mga [[anay]].<ref>{{cite book |last=McGrew |first=W. C |title=Chimpanzee Material Culture |publisher=Cambridge Univ. Press |year=1992 |isbn=978-0521423717 |location=Cambridge u.a. |language=en |trans-title=Materyal na kultura ng mga chimpanzee}}</ref> Gumagamit naman ang mga ''[[Pan troglodytes verus]]'' (kanlurang chimpanzee) at mga ''[[Cebinae]]'' ng mga batong pamukpok upang magbukas ng mga [[nuwes]].<ref>{{cite journal |last=Boesch |first=Christophe |author2=Boesch, Hedwige |year=1984 |title=Mental map in wild chimpanzees: An analysis of hammer transports for nut cracking |trans-title=Mapang mental ng mga chimpanzee sa kalikasan: Pagsusuri sa paggamit ng pamukpok sa pagbubukas ng nuwes |journal=[[Primates (dyornal)|Primates]] |language=en |volume=25 |issue=2 |pages=160–170 |doi=10.1007/BF02382388 |s2cid=24073884}}</ref><ref name="20090115newscientist">{{Cite news |last=Brahic |first=Catherine |date=15 January 2009 |title=Nut-cracking monkeys find the right tool for the job |language=en |trans-title=Nakahanap ng tamang gamit ang mga unggoy na nagbubukas ng nuwes |work=New Scientist |url=https://www.newscientist.com/article/dn16426-nut-cracking-monkeys-find-the-right-tool-for-the-job/ |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115142232/https://www.newscientist.com/article/dn16426-nut-cracking-monkeys-find-the-right-tool-for-the-job/ |archive-date=15 November 2016}}</ref> Samantala, gumagawa naman ng mga [[dam]] ang mga [[kastor]], na may malaking epekto sa mga lokal na [[ekosistema]] sa mga ilog at sapa na binabahayan nito.<ref>{{Cite conference|last1=Müller|first1=G.|last2=Watling|first2=J.|date=24 June 2016|title=The engineering in beaver dams|url=https://eprints.soton.ac.uk/400282/|conference=River Flow 2016: Eighth International Conference on Fluvial Hydraulics|location=[[St. Louis]], Estados Unidos|publisher=University of Southampton Institutional Research Repository|access-date=|archive-date=24 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220924081921/https://eprints.soton.ac.uk/400282/|url-status=live|lang=en|trans-title=Ang inhinyera sa dam ng kastor}}</ref> == Sa popular na kultura == {{Main|Scifi}} Sentrong paksa sa [[scifi]] ang pagtalakay sa relasyon ng tao sa teknolohiya, mabuti man o masama. Madalas itong nagkukuwento sa teknolohiya ng hinaharap, o di kaya'y isang pantasya na ipinapaliwanag ng mga konsepto sa agham. Ilan sa mga sikat na mga literaturang scifi ay ang ''[[Frankenstein]]'' (1818) ni [[Mary Shelley]], ''[[Dalawampung Libong mga Liga sa Ilalim ng Dagat|Twenty Thousand Leagues Under the Sea]]'' (1870) ni [[Jules Verne]], ''[[The War of the Worlds]]'' (1898) ni [[H.G. Wells]], at ''[[Dune]]'' (1965) ni [[Frank Herbert]]. Samantala, isa rin dyanra sa pelikula at animasyon ang scifi; ilan sa mga sikat na halimbawa ang ''[[Star Wars]]'' at ''[[Star Trek]]''. == Tingnan din == * [[Agham]] * [[High tech|Hi-tech]] * [[Inhenyeriya|Inhinyera]] * [[Imbensiyon]] == Talababa == <references group="lower-alpha" /> ==Sanggunian== === Pagsipi === {{reflist}} === Pinagkunan === {{refbegin|30em}} * {{Cite journal |last=Baum |first=S. D. |date=1 May 2009 |title=Cost–benefit analysis of space exploration: Some ethical considerations|trans-title=Pagsusuri sa gastos at pakinabang sa paglalakbay sa kalawakan: Ilang mga konsiderasyon sa etika|lang=en|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0265964609000198 |url-status=live |journal=Space Policy |volume=25 |issue=2 |pages=75–80 |bibcode=2009SpPol..25...75B |doi=10.1016/j.spacepol.2009.02.008 |issn=0265-9646 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429041700/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0265964609000198 |archive-date=29 April 2024 | s2cid=5930045}} * {{Cite web |last=Bernstein |first=Jared |date=7 October 2014 |title=It's Not a Skills Gap That's Holding Wages Down: It's the Weak Economy, Among Other Things|lang=en|trans-title=Hindi Pagitan ng Kakayahan ang Nagpapababa sa mga Sahod: Mahina kasi ang Ekonomiya, Bukod sa Ibang mga Bagay|url=https://prospect.org/api/content/fd7bf37d-d89e-5e04-b361-5f43c6ba8a25/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429043623/https://pandg.tapad.com/tag?us_privacy=1YNY&referrer_url=&page_url=https%3A%2F%2Fprospect.org%2Feconomy%2Fskills-gap-holding-wages-down-weak-economy-among-things |archive-date=29 April 2024 |website=The American Prospect}} * {{Cite book |last1=Dietrich |first1=O. |url=https://doi.org/10.1007/978-3-319-48402-0_5 |title=Feast, Famine or Fighting? |lang=en|trans-title=Pagkain, Kagutuman, o Paglaban?|last2=Notroff |first2=J. |last3=Schmidt |first3=J. |publisher=Springer International Publishing |year=2017 |isbn=978-3319484020 |editor-last=Chacon |editor-first=R. J. |series=Studies in Human Ecology and Adaptation |volume=8 |place=Cham |pages=91–132 |chapter=Feasting, Social Complexity, and the Emergence of the Early Neolithic of Upper Mesopotamia: A View from Göbekli Tepe|trans-chapter=Pagkain, Komplikadong Lipunan, at ang Pag-usbong ng Maagang Neolitiko ng Hilagang Mesopotamia: Pagtingin mula sa Göbekli Tepe|doi=10.1007/978-3-319-48402-0_5 |editor2-last=Mendoza |editor2-first=R. G. |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429042148/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-48402-0_5 |archive-date=29 April 2024 |url-status=live}} * {{cite book |last1=Cohen |first1=Benjamin |title=Technoscience and Environmental Justice: Expert Cultures in a Grassroots Movement|lang=en|trans-title=Teknoagham at Katarungang Pangkalikasan: Mga Ekspertong Kultura sa isang Kilusang Grassroots|last2=Ottinger |first2=Gwen |date=2011 |publisher=[[MIT Press]] |isbn=978-0262015790 |editor-last1=Ottinger |editor-first1=Gwen |pages=1–18 |editor-last2=Cohen |editor-first2=Benjamin}} * {{Cite book |last=Heidegger |first=Martin |title=The Question Concerning Technology and Other Essays |url=https://archive.org/details/questionconcerni00heid |trans-title=Ang Tanong ukol sa Teknolohiya at Ibang mga Sanaysay|lang=en|publisher=HarperCollins |year=1977 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/questionconcerni00heid/page/24 25]–26 |translator-last=Lovitt |translator-first=W. |chapter=The Question Concerning Technology|trans-chapter=Ang Tanong ukol sa Teknolohiya}} * {{cite book |last1=Huesemann |first1=M.H. |url=http://www.newtechnologyandsociety.org/ |title=Technofix: Why Technology Won't Save Us or the Environment|lang=en|trans-title=Technofix: Bakit Hindi Tayo Masasalba ng Teknolohiya mula sa Kalikasan|last2=Huesemann |first2=J.A. |date=2011 |publisher=New Society Publishers |isbn=978-0865717046 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802194018/http://www.newtechnologyandsociety.org/ |archive-date=2 August 2019 |url-status=live}} * {{cite book |last=Kelly |first=K. |author-link=Kevin Kelly (editor) |title=What Technology Wants |url=https://archive.org/details/whattechnologywa00 |lang=en|trans-title=Anong Gusto ng Teknolohiya|date=2010 |publisher=[[Viking Press]] |isbn=978-0670022151 |location=New York}} * {{cite journal |last=Kremer |first=M. |author-link=Michael Kremer |year=1993 |title=Population Growth and Technological Change: One Million B.C. to 1990 |lang=en|trans-title=Paglobo ng Populasyon at ang Pagbabago sa Teknolohiya: Mula Isang Milyon BKP hanggang 1990|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-journal-of-economics_1993-08_108_3/page/681 |journal=[[Quarterly Journal of Economics]] |volume=108 |issue=3 |pages=681–716 |doi=10.2307/2118405 |issn=0033-5533 |jstor=2118405 |s2cid=139085606}} * {{Cite book |last=Kuijt |first=I. |url=https://books.google.com/books?id=2D8OBwAAQBAJ&dq=neolithic+revolution+social+organization&pg=PA3 |title=Life in Neolithic Farming Communities: Social Organization, Identity, and Differentiation |lang=en|trans-title=Buhay sa mga Pamayanan ng mga Magsasaka ng Neolitiko: Organisasyon ng Lipunan, Pagkakakilanlan, at Pagkakaiba|publisher=Springer Science & Business Media |year=2006 |isbn=978-0306471667 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429034748/https://books.google.com/books?id=2D8OBwAAQBAJ&dq=neolithic+revolution+social+organization&pg=PA3#v=onepage&q=neolithic%20revolution%20social%20organization&f=false |archive-date=29 April 2024 |url-status=live}} * {{Cite book |last=Morozov |first=Evgeny |url=https://archive.org/details/tosaveeverything0000moro |title=To Save Everything, Click Here: The Folly of Technological Solutionism |lang=en|trans-title=Para Masalba ang Lahat, Pindutin Ito: Ang Folly ng Solusyonismong Teknolohikal|publisher=PublicAffairs |year=2013 |isbn=978-1610391399 |location=New York |url-access=registration}} * {{cite book |last=Mumford |first=L. |author-link=Lewis Mumford |title=Technics and Civilization|lang=en|trans-title=Technics at Sibilisasyon |url=https://archive.org/details/technicsciviliza0000mumf_y3l5 |date=2010 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226550275}} * {{Cite book |last=Ord |first=T. |url=https://books.google.com/books?id=3aSiDwAAQBAJ |title=The Precipice: Existential Risk and the Future of Humanity|lang=en|trans-title=Ang Simula: Banta sa Pag-iral at ang Hinaharap ng Sangkatauhan|publisher=Hachette Books |year=2020 |isbn=978-0316484893 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429042206/https://books.google.com/books?id=3aSiDwAAQBAJ |archive-date=29 April 2024 |url-status=live}} * {{cite book |last=Rhodes |first=R. |author-link=Richard Rhodes |title=Visions of Technology: A Century of Vital Debate about Machines, Systems, and the Human World |lang=en|trans-title=Mga Pangitain ng Teknolohiya: Isang Siglo ng Kinakailangang Debate ukol sa mga Makina, Sistema, at ang Mundo ng Tao|url=https://archive.org/details/visionsoftechnol0000unse_a9l3 |date=2000 |publisher=Simon & Schuster |isbn=0-684-86311-1}} * {{cite journal |last=Salomon |first=Jean-Jacques |year=1984 |title=What is technology? The issue of its origins and definitions |lang=en|trans-title=Ano ang teknolohiya? Ang isyu ng pinagmulan nito at ang mga kahulugan|journal=History and Technology |volume=1 |issue=2 |pages=113–156 |doi=10.1080/07341518408581618 |issn=0734-1512 |eissn=1477-2620 |lccn=88656216 |oclc=8682103}} * {{Cite journal |last=Schuurman |first=E. |year=1997 |title=Philosophical and Ethical Problems of Technicism and Genetic Engineering|lang=en|trans-title=Mga Problemang Pilosopikal at Etikal ng Teknikismo at Inhinyerang Henetiko |url=https://scholar.lib.vt.edu/ejournals/SPT/v3n1/schuurman.html |url-status=live |journal=Society for Philosophy and Technology Quarterly Electronic Journal |volume=3 |issue=1 |pages=27–44 |doi=10.5840/techne19973111 |issn=1091-8264 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220911090553/https://scholar.lib.vt.edu/ejournals/SPT/v3n1/schuurman.html |archive-date=11 September 2022}} * {{Cite journal |last1=Shaar |first1=R. |last2=Matmon |first2=A. |last3=Horwitz |first3=L. K. |last4=Ebert |first4=Y. |last5=Chazan |first5=M. |last6=Arnold |first6=M. |last7=Aumaître |first7=G. |last8=Bourlès |first8=D. |last9=Keddadouche |first9=K. |date=1 May 2021 |title=Magnetostratigraphy and cosmogenic dating of Wonderwerk Cave: New constraints for the chronology of the South African Earlier Stone Age|lang=en|trans-title=Magnetostratigrapiya at ang pagpepetsang kosmoheniko ng Kuweba ng Wonderwerk: Mga bagong paghihigpit sa kronolohiya ng Maagang Panahon ng Bato sa Timog Aprika|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379121001141 |journal=Quaternary Science Reviews |volume=259 |page=106907 |bibcode=2021QSRv..25906907S |doi=10.1016/j.quascirev.2021.106907 |issn=0277-3791 |s2cid=234833092}} * {{cite book |last=Sharma |first=M. R. |url=https://books.google.com/books?id=P_O0q-LMbiQC&pg=PA6 |title=A Treatise on Science Technology and Society |lang=en|trans-title=Ukol sa Agham, Teknolohiya, at Lipunan|date=2020 |publisher=Laxmi Publications Pvt Limited |isbn=978-8131806678 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417100334/https://books.google.com/books?id=P_O0q-LMbiQC&pg=PA6 |archive-date=17 April 2021 |url-status=live}} * {{cite book |last=Teich |first=A.H. |title=Technology and the Future|lang=en|trans-title=Teknolohiya at ang Hinaharap|url=https://archive.org/details/technologyfuture0011unse |date=2008 |publisher=Wadsworth Publishing |isbn=978-0495570523 |edition=11}} * {{cite magazine|last=Tooze|first=A.|author-link=Adam Tooze|title=Democracy and Its Discontents|lang=en|trans-title=Demokrasya at ang mga Diskuntento Nito|magazine=[[The New York Review of Books]]|volume=LXVI|number=10|date=6 June 2019|pages=52–53, 56–57|url=https://www.nybooks.com/articles/2019/06/06/democracy-and-its-discontents/|issn=0028-7504|access-date=1 January 2024|archive-date=1 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231201202423/https://www.nybooks.com/articles/2019/06/06/democracy-and-its-discontents/|url-status=live}} * {{Cite journal |last=Turchin |first=A. |year=2018 |title=Approaches to the Prevention of Global Catastrophic Risks|lang=en|trans-title=Mga Pagtingin sa Pagpigil sa mga Banta ng Pandaigdigang Sakuna|url=https://philpapers.org/rec/TURATT-6 |url-status=live |journal=Human Prospect |volume=7 |issue=2 |pages=52–65 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220911094554/https://philpapers.org/rec/TURATT-6 |archive-date=11 September 2022 |s2cid=135224906}} * {{cite book |last=Wright |first=R.T. |title=Technology|lang=en|trans-title=Teknolohiya |date=2008 |publisher=Goodheart-Wilcox Company |isbn=978-1590707180 |edition=5}} {{refend}} {{Technology topics}} {{Levels of technological manipulation of matter}} {{Science and technology studies}} [[Kategorya:Teknolohiya|*]] [[Kategorya:Mga pangunahing paksa]] nrt6zaqhy3ywj6epm4k2eaflvaiy373 0 1235 2204789 2104932 2026-04-24T20:55:51Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204789 wikitext text/x-wiki Ang '''inhenyeriyang pang-software''' ay isang kaparaanang nakabatay sa [[inhenyeriya]] na ginagawa upang makagawa ng [[software]].<ref name="BoDu04">{{harvnb |Abran |Moore |Bourque| Dupuis |2004|language=en}} (sa Ingles)</ref><ref name="ACM 2020">{{cite web |last=ACM |year=2007 |url=http://computingcareers.acm.org/?page_id=12|title=Computing Degrees & Careers |publisher=ACM |access-date=2010-11-23|language=en}}</ref><ref name="Laplante 2007">{{cite book |last=Laplante |first=Phillip |title=What Every Engineer Should Know about Software Engineering |publisher=CRC |location=Boca Raton |year=2007 |isbn=978-0-8493-7228-5 |url=https://books.google.com/books?id=pFHYk0KWAEgC&q=What%20Every%20Engineer%20Should%20Know%20about%20Software%20Engineering.&pg=PA1 |access-date=2011-01-21 |language=en}}</ref> Ang isang '''inhinyero ng software''' ay isang tao na naglalapat ng proseso ng disenyong inhenyeriya upang magdisenyo, gumawa, magsubok, magpanatili, at suriin ang software ng [[kompyuter]]. Kadalasang kasingkahulugan ang katawagang ''programmer'' o tagapagprograma, subalit maari nitong bigyan-diin ang implementasyon ng software kaysa disenyo at kulang ang konotasyon ng [[edukasyon]] o [[kasanayan]] sa inhinyeriya.<ref>{{cite web | url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2015/11/programmers-should-not-call-themselves-engineers/414271/ | title=Programmers: Stop Calling Yourselves Engineers | website=The Atlantic | date=5 Nobyembre 2015|language=en }}</ref> Ginagamit ang mga kaparaanan ng inhenyeriya upang bigyan [[impormasyon]] ang proseso ng paggawa ng software,<ref name="BoDu04" /><ref name="swebookv3">{{cite web |title=Software Engineering Body of Knowledge (SWEBOK Version 3), 2014|url=https://www.computer.org/web/swebok/v3|website=www.swebok.org|publisher=IEEE Computer Society|access-date=24 Mayo 2016|ref=swebookv3|format=pdf|language=en}}</ref> na kinakabibilangan ng depinisyon, implementasyon, pagtatasa, pagsusukat, pamamahala, pagbabago, at pagpapabuti ng siklo ng buhay ng software mismo. Mabigat na ginagamit nito ang pamamahala ng konpigurasyon ng software,<ref name="BoDu04" /><ref name="swebookv3" /> na tungkol sa sistematikong pagkontrol ng mga pagbabago sa konpigurasyon, at pagpapanatili ng integridad at kakayahang masubaybayan ang konpigurasyon at kodigo sa buong siklo ng buhay ng sistema. Gumagamit ang makabagong proseso ng pagbebersyon ng software. == Mga kahulugan at terminolohiya == Kabilang sa mga kapansin-pansin na kahulugan ng inhenyeriyang pang-software: * "''The systematic application of scientific and technological knowledge, methods, and experience to the design, implementation, testing, and documentation of software''" (Ang sistematikong aplikasyon ng siyentipiko at pangteknolohiyang kaalaman, kaparaanan, at karanasan sa disenyo, implementasyon, pagsubok, at dokumentasyon ng software)—''The Bureau of Labor Statistics''—IEEE ''Systems and software engineering – Vocabulary''<ref name="IEEE24765">''Systems and software engineering – Vocabulary'', [[ISO]]/IEC/IEEE std 24765:2010(E), 2010. (sa Ingles)</ref> * "''The application of a systematic, disciplined, quantifiable approach to the development, operation, and maintenance of [[software]]''" (Ang aplikasyon ng kaparaanang sistematiko, disiplinado, nabibilang sa paggawa, operasyon, at pagpapanatili ng software)— IEEE ''Standard Glossary of Software Engineering Terminology''<ref name="IEEE610a">''IEEE Standard Glossary of Software Engineering Terminology'', IEEE std 610.12-1990, 1990. (sa Ingles)</ref> * "''an engineering discipline that is concerned with all aspects of software production''" (isang disiplinang inhinyeriya na may kinalaman sa lahat ng aspeto ng paggawa ng software) —Ian Sommerville<ref name="Sommerville1">{{cite book | last=Sommerville |first=Ian | title=Software Engineering |orig-year=1982 | chapter-url=http://www.pearsoned.co.uk/HigherEducation/Booksby/Sommerville/ | edition=ika-8 |year=2007 | publisher=Pearson Education |location=Harlow, England | isbn=978-0-321-31379-9 |pages=7 |chapter=1.1.2 What is software engineering? | quote=Software engineering is an engineering discipline that is concerned with all aspects of software production from the early stages of system specification to maintaining the system after it has gone into use. In this definition, there are two key phrases:<br /> 1. ''Engineering discipline'' Engineers make things work. They apply theories, methods and tools where these are appropriate [. . .] Engineers also recognize that they must work to organizational and financial constraints. [. . .]<br /> 2. ''All aspects of software production'' Software engineering is not just concerned with the technical processes of software development but also with activities such as software project management and with the development of tools, methods and theories to support software production. |language=en}}</ref> * "''the establishment and use of sound engineering principles in order to economically obtain software that is reliable and works efficiently on real machines''" (ang pagtatag at paggamit ng mabuting mga prinsipyong inhenyeriya upang matipid na makuha ang software na maaasahan at gumagana ng mahusay sa totoong mga makina)—Fritz Bauer<ref name="Bauer1">{{cite journal| title= Software Engineering | journal = Information Processing | volume = 71 | pages = 530–538|language=en}}</ref> *"''a branch of computer science that deals with the design, implementation, and maintenance of complex [[computer program]]s''" (isang sangay ng [[agham pangkompyuter]] na tumatalakay sa disenyo, implementasyon, at pagpapanatili ng [[pagpoprograma ng kompyuter]])—Merriam-Webster<ref>{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/software+engineering|title=Definition of SOFTWARE ENGINEERING|website=www.merriam-webster.com|language=en|access-date=2019-11-25}}</ref> * {{"'}}''software engineering' encompasses not just the act of writing code, but all of the tools and processes an organization uses to build and maintain that code over time. [...] Software engineering can be thought of as 'programming integrated over time.{{'"}}'' (sinasakop ng 'inhenyeriyang pangsoftware' hindi lamang ang akto ng pagsulat ng kodigo, subalit lahat ng mga kagamitan at proseso na ginagamit ng organisasyon upang gawin at panatilihin ang kodigong iyon sa paglipas ng panahon. [...] Maaring isipin ang inhenyeriyang pangsoftware bilang ang 'pinagsamang pagpoprograma sa paglipas ng panahon.')—''Software Engineering'' sa [[Google]]<ref>{{cite book | last1=Winters | first1 =Titus | last2=Manshrec | first2=Tom | last3=Wright | first3=Hyrum | title=Software Engineering at Google | year=2020 | publisher= O'Reilly Media, Inc. | isbn=978-1-492-08279-8 | pages=xix–xx, 6–7 |language=en|chapter= Preface, Programming Over Time | quote=We propose that “software engineering” encompasses not just the act of writing code, but all of the tools and processes an organization uses to build and maintain that code over time. What practices can a software organization introduce that will best keep its code valuable over the long term? How can engineers make a codebase more sustainable and the software engineering discipline itself more rigorous?}}</ref> Ginagamit din ang katawagan ng hindi gaanong pormal: * bilang ang impormal na kontemporaryong katawagan para sa malawak na hanay ng mga aktibidad na dating tinatawag na [[pagpoprograma ng kompyuter]] at [[pag-analisa ng sistema]];<ref>{{cite web |url=http://www.micsymposium.org/mics_2002/SALAH.PDF|publisher=35th Annual Midwest Instruction and Computing Symposium|date=2002-04-05|access-date=2006-09-13|author=Akram I. Salah|title=Engineering an Academic Program in Software Engineering|language=en}}: "For some, software engineering is just a glorified name for programming. If you are a programmer, you might put 'software engineer' on your business card—never 'programmer' though."</ref> * bilang ang malawak na katawagan para sa lahat ng aspeto ng ''pagsasanay'' ng pagpoprograma ng kompyuter, salungat sa ''teoriya'' ng pagpoprograma ng kompyuter, na pormal na pinag-aaralan bilang sub-disiplina ng [[agham pangkompyuter]];<ref name="p. 26">Mills, Harlan D., J. R. Newman, and C. B. Engle, Jr., "An Undergraduate Curriculum in Software Engineering," in {{cite book|title=Software Engineering Education: SEI Conference 1990, Pittsburgh, Pennsylvania, USA, April 2–3,...|url=https://archive.org/details/softwareengineer0432unse|first = Lionel E.|last=Deimel|year=1990|publisher=Springer|isbn=978-0-387-97274-9|language=en}},[https://books.google.com/books?id=ZuWbyy2blMEC&pg=PA26 p. 26]: "As a practical matter, we regard software engineering as the necessary preparation for the practicing, software development and maintenance professional. The Computer Scientist is preparing for further theoretical studies..."</ref> * bilang isang katawagan na kinakatawan ang ''adbokasiya'' ng isang partikular na kaparaanan sa pagpoprograma ng kompyuter, na hinihimok ang isa na maaari itong itrato bilang isang disiplina ng inhinyeriya sa halip ng isang [[sining]] o kasanayan, at tinatangkilik ang kodipikasyon ng mga pagsasanay na inirerekomenda.<ref>{{cite web|url=http://evidence.cs.keele.ac.uk/rebse.html|title=Realizing Evidence-based Software Engineering|access-date=2006-10-18|date=2004-12-14|author1=David Budgen|author2=Pearl Brereton|author3=Barbara Kitchenham|author4=Stephen Linkman|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061217013922/http://evidence.cs.keele.ac.uk/rebse.html|archive-date=2006-12-17|language=en}}: "We believe that software engineering can only advance as an engineering discipline by moving away from its current dependence upon advocacy and analysis,...."</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Inhenyeriyang pang-software|*]] 1abqpdfe4ab0ozu065bqbos4m0o7mzm 0 1317 2204841 2176922 2026-04-24T21:35:33Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204841 wikitext text/x-wiki {{Redirect-distinguish|historya|istorya}} {{About|larangan|kasaysayan ng tao|kasaysayan ng mundo|kasaysayan ng planeta|kasaysayan ng daigdig}} [[File:Marble_bust_of_Herodotos_MET_DT11742_(cropped).jpg|thumb|Si [[Herodoto]] ang itinuturing na "Ama ng Kasaysayan."]] '''Kasaysáyan'''<ref name=":0">{{Cite web |title=kasaysayan - Diksiyonaryo |url=https://diksiyonaryo.ph/search/kasaysayan |access-date=13 Abril 2024 |website=diksiyonaryo.ph}}</ref>{{efn|''ibang katawagan:'' '''histórya'''<ref name=":1">{{Cite web |title=historya - Diksiyonaryo |url=https://diksiyonaryo.ph/search/historya |access-date=13 Abril 2024 |website=diksiyonaryo.ph}}</ref>}} ang sistematikong pag-aaral at pagtatala sa [[nakaraan]]. Madalas tumutukoy ito sa nakaraan matapos ang pagkaimbento sa [[pagsulat]]; ang panahon bago ang puntong ito ay tinatawag naman na [[prehistorya]]. Para malaman ng mga [[historyador]] ang mga kaganapan sa nakaraan, naghahanap sila at pinag-aaralan ang [[mapagkukunang pangkasaysayan|mga mapagkukunang]] nila ng impormasyon, tulad ng mga nakasulat na dokumento, pasalitang paglalarawan, [[sining]], at materyal na [[artipakto]], gayundin ang mga iniwang bakas sa [[kalikasan]].<ref name=":4">{{Cite book |last=Arnold |first=John H. |title=History: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/historyveryshort00arno_0 |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=019285352X |location=New York |language=en |trans-title=Kasaysayan: Isang Maikling Pagpapakilala}}</ref> Dahil patuloy na gumagalaw ang [[oras]], hindi makukumpleto ang kasaysayan, at hindi kailanman makukuha ng mga historyador ang kumpletong larawan patungkol sa isang pangyayari nang walang [[kiling]]. Isang [[larangan]] ang kasaysayan na gumagamit ng [[naratibo]] upang mailarawan, maipaliwanag, kwestyunin, at suriin ang mga pangyayari sa nakaraan, pati na rin ang pag-imbestiga sa kahalagahan at ang sanhi at bunga ng naturang pangyayari sa isang lugar o sa mundo. Pinagdedebatehan ng mga historyador ang [[historyograpiya|kalikasan ng kasaysayan]], at ang silbi nito sa paghugis sa mga problema sa kasalukuyan.<ref name="evans1">{{cite web |author=Richard J. Evans |year=2001 |title=The Two Faces of E.H. Carr |trans-title=en |url=http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/evans10.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809211116/http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/evans10.html |archive-date=9 Agosto 2011 |access-date=13 Abril 2024 |website=History in Focus |publisher=University of London |language=Ang Dalawang Mukha ni E. H. Carr}}</ref> Madalas ginugrupo bilang mga [[pamanang kultural]] ang mga kuwentong karaniwan sa isang kultura, tulad halimbawa ng mga [[kuwentong-bayan]] kagaya ng kay [[Haring Arturo]] sa Britanya at ang kuwento ng [[Sampung Datu ng Borneo]] sa Pilipinas.<ref name="Low1">{{cite book |last=Lowenthal |first=David |url=https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/63 |title=Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives |publisher=New York University Press |year=2000 |isbn=978-0814781418 |editor=Peter N. Stearns |location=New York & London |page=63 |language=en |trans-title=Pag-intindi, Pagturo, at Pagtuto sa Kasaysayan, Pambansa at Pandaigdigang Perspektibo |chapter=Dilemmas and Delights of Learning History |trans-chapter=Mga Dilema at Kasiyahan sa Pagkatuto sa Kasaysayan |editor2=Peters Seixas |editor3=Sam Wineburg |chapter-url=https://archive.org/details/knowingteachingl00samw}}</ref> Iba ang kasaysayan mula sa [[mito]] dahil sa pagkakaroon nito ng mga [[ebidensiya]]ng mapapatunayan. Malawak ang modernong pag-aaral ng kasaysayan, mula sa malalawak na paksa tulad ng [[kasaysayan ng sangkatauhan]] hanggang sa mga napakatiyak tulad ng kasaysayan ng isang lungsod. Bahagi ito ngayon ng kurikulum ng maraming mga bansa sa mundo, at tinuturo bilang asignatura sa mababa at mataas na edukasyon, gayundin bilang isang kursong inaalok ng mga pamantasan. Si [[Herodoto]] ang kinokonsiderang "Ama ng Kasaysayan" dahil siya ang itinuturing na unang historyador ng [[Kanluraning Mundo]].<ref name="fordham">{{cite web |last1=Halsall |first1=Paul |title=Herodotus|trans-title=Herodoto |url=https://sourcebooks.fordham.edu/ancient/eb11-herodotus.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127014859/https://sourcebooks.fordham.edu/ancient/eb11-herodotus.asp |archive-date=27 Nobyembre 2020 |access-date=13 Abril 2024 |website=Internet History Sourcebooks Project |publisher=Fordham University |language=en |ref=fordham}}</ref> Kinekredit siya pati na rin ang kontemporaryo niyang si [[Tucidides]] bilang mga nagpasimula sa kasaysayan bilang isang lehitimong pag-aaral sa Europa. Samantala, sa [[Silanganing Mundo]], nakasulat sa ''[[Mga Tala ng Tagsibol at Taglagas]]'' ang opisyal na 241 taong kasaysayan ng [[Estado ng Lu]] (ngayo'y bahagi ng [[Tsina]]), bagamat maliit na bahagi na lang nito ang nananatili sa kasalukuyan. == Etimolohiya == [[Talaksan:History-Dielman-Highsmith.jpeg|thumb|''History'' ("Kasaysayan") ni [[Frederick Dielman]] (1896)]] Galing sa "[[sanaysay]]" ("kuwento") ang salitang "kasaysayan," na nagmula naman sa salitang "saysay" ("pahayag").<ref name=":0" /> Ang pagkakaroon ng [[Panlapi|panlaping]] [[Kabilaan (uri ng panlapi)|kabilaan]] na "ka-...-an" sa salita ang nagpapahiwatig na isa itong [[Pangngalan|pangngalang]] [[Kolektibong pangngalan|kolektibo]], sa kahulugang "koleksyon ng mga kuwento." Samantala, galing naman sa [[wikang Kastila]] ang salitang "historya".<ref name=":1" /> Nagmula naman ito sa [[sinaunang wikang Griyego]] na ''historía'' ({{lang-grc|ἱστορία|translit=historíā|lit=paliwanag}}).<ref name="JosephJanda">{{Cite book |title=The Handbook of Historical Linguistics |publisher=Blackwell Publishing |year=2008 |isbn=978-1405127479 |editor1-last=Joseph |editor1-first=Brian |page=163 |language=en |trans-title=Handbook ng Lingguwistikang Pangkasaysayan |editor2-last=Janda |editor2-first=Richard |orig-year=2004}}</ref> Sa ganitong pananaw isinulat ni [[Aristoteles]] ang kanyang akdang ''[[Kasaysayan ng mga Hayop]]''.<ref name="Ferrater-Mora">{{Cite book |last=Ferrater-Mora |first=José |title=Diccionario de Filosofia |publisher=Editorial Ariel |year=1994 |location=Barcelona |language=es |trans-title=Diksiyonaryo ng Pilosopiya}}</ref> Ang ninunong salita nito, {{lang|grc|ἵστωρ}}, ay makikita sa [[Himno ni Homer|mga himno]] ni [[Homer]], kay [[Heraklito]], sa panunumpa ng mga [[Ephebos|e''phebos'']] ng [[Atenas]], at sa mga kasulatang sa rehiyon ng [[Boeotia]]; ginamit ito sa pananaw na "manghusga." Hiniram ang salitang ito sa [[wikang Latin]] bilang ''historia'' ("imbestigasyon", "paliwanag", o "naratibo"), na kalaunan ay hiniram din ng [[mga wikang Romanse]] katulad ng wikang Kastila, [[Wikang Pranses|Pranses]], at [[Wikang Ingles|Ingles]]. Nagmula sa [[wikang Anglo-Norman]] ang salitang Ingles na ''history'', kung saan una itong lumabas sa [[Gitnang Ingles]] sa pananaw na "kuwento"; ang modernong salitang Ingles na ''story'' ay nagmula rin sa salitang ito.<ref name="OED Online. Oxford University Press 2014">{{Cite dictionary |title=history, n. |encyclopedia=OED Online |publisher=Oxford University Press |date=9 Marso 2015 |language=en}}</ref> Ang modernong kahulugan ng ''history'' ay nagmula sa [[Renasimiyento]], kung saan ginamit ni [[Francis Bacon]] ang kahulugan nito sa wikang Griyego upang ilarawan ang [[likas na kasaysayan]].<ref name="OED Online. Oxford University Press 2014" /> == Prehistorya == {{Main|Prehistorya}} [[Talaksan:Extract from Inskripsyon sa Binatbat na Tanso ng Laguna.jpg|alt=Ang Inskripsiyon sa Binatbat na Tanso ng Laguna.|thumb|Ang [[Inskripsiyon sa Binatbat na Tanso ng Laguna]] ay ang pinakamatandang rekord na nakasulat sa Pilipinas. Tinatayang ginawa ito noong {{KP|900}}.]] Ginagamit ang punto ng pagkaimbento sa [[Pagsusulat|pagsulat]] bilang ang simula ng kasaysayan ng isang lugar. Ito ay dahil kinakailangan ng pisikal na ebidensiya ang kasaysayan, at hindi ito matutupad nang walang rekord na nakasulat, tulad halimbawa ng mga [[hiroglipiko]] sa [[sinaunang Ehipto]]. Ang panahon bago ito ay tinatawag na [[prehistorya]] ({{Literal na pagsasalin|bago ang kasaysayan}}). Hindi pantay-pantay kung kailan nagsimula ang kasaysayan at nagtapos ang prehistorya, dahil sa iba't ibang punto ng panahon naimbento ang pagsulat sa iba't ibang kabihasnan. Bukod dito, ginagamit rin ang salitang prehistorya upang tukuin ang panahon bago ang unang beripikadong rekord na nakasulat. Halimbawa, ang [[Inskripsiyon sa Binatbat na Tanso ng Laguna]] ay tinatayang nagawa noong {{CE|900}}.<ref name="Postma">{{Cite journal |last=Postma |first=Antoon |date=1992 |title=The Laguna Copper-Plate Inscription: Text and Commentary |trans-title=Ang Inskripsyon sa Binatbat na Tanso ng Laguna: Teksto at Komentaryo |url=http://www.philippinestudies.net/ojs/index.php/ps/article/download/1033/1018 |journal=Philippine Studies |language=en |publisher=[[Pamantasan ng Ateneo de Manila]] |volume=40 |issue=2 |pages=182–203 |jstor=42633308 |access-date=2024-04-15 |archive-date=2015-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208053836/http://www.philippinestudies.net/ojs/index.php/ps/article/download/1033/1018 |url-status=dead }}</ref> kaya naman ito ang ginagamit na batayan sa hangganan ng [[kasaysayan ng Pilipinas]] at ang [[Prehistorya ng Pilipinas|prehistorya nito]]. Mas maagang nagsimula ang kasaysayan sa ibang lugar, lalo na sa mga lambak-ilog ng [[Mesopotamya|Tigris-Euphrates]], [[Kabihasnan ng Lambak ng Indo|Indus]], at [[Kabihasnang Tsina|Yangtze]], kung saan may mga nakasulat na'ng rekord simula pa noong {{BKP|5000}}. == Historiograpiya == {{Main|Historiograpiya}} [[Talaksan:POxy v0017 n2099 a 01 hires.jpg|alt=Mga retaso ng ika-2 siglong papiro ng Ang Kasaysayan ni Herodoto.|thumb|Mga retaso ng ika-2 siglong [[Papiro|papirong]] kopya ng [[Ang Kasaysayan|''Ang Kasaysayan'']] ni [[Herodoto]].]] [[Historiograpiya]] ang tawag sa pag-aaral sa mga paraan na ginagamit ng mga historyador sa pagsusuri sa kasaysayan. Maaari rin itong tumukoy sa koleksyon ng mga magkakatulad na gawa patungkol sa isang paksa. Kadalasang patungkol ito sa paksa; halimbawa, ang [[historiograpiya ng Pilipinas]] at ng [[Historyograpiya ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig|Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. Maaari rin itong patungkol sa isang bahagi ng pag-aaral sa kasaysayan, tulad halimbawa ng [[kasaysayang pampulitika]] at [[kasaysayang panlipunan]]. Simula noong ika-19 na siglo, ang pag-aaral sa historyograpiya ay binigyang-pansin, bagamat may mga iilang panitikang nagawa bago ito. Pinakasikat sa mga ito ang [[Ang Kasaysayan|''Ang Kasaysayan'']] ni [[Herodoto]] at [[Mga Tala ng Dakilang Historyador|''Mga Tala ng Dakilang Historyador'']] o ''Shiji'', na ginawa ni [[Sima Qian]]. Noong ika-20 siglo, nagsimula namang isama ng mga historyador ang pananaw na panlipunan sa kanilang mga historiograpiya, tulad ng [[politika]], [[ekonomiya]], at [[kultura]].<ref name="iggers">{{cite book |author=Georg G. Iggers |title=Historiography in the Twentieth Century: From Scientific Objectivity to the Postmodern Challenge |year=2005 |url=https://archive.org/details/historiographyin0000igge_m8z6 |isbn=978-0819567666 |page=[https://archive.org/details/historiographyin0000igge_m8z6/page/1 1]-4 |trans-title=Historyograpiya sa Ikadalawampung Siglo: Mula Maagham na Kawalang-kilingan papunta sa Hamon ng Posmodernismo |lang=en}}</ref> == Kaparaanan == {{Main|Pamamaraang pangkasaysayan}} [[Talaksan:Ancientlibraryalex.jpg|thumb|Isang depiksyon sa [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]].]] Sa [[Europa]], nagsimula ang pagdebelop sa mga kaparaanan simula noong panahon ni [[Herodoto]], kung saan isinulat niya ang [[Histories|''Mga Kasaysayan'']] ukol sa [[Digmaang Griyego-Persyano]]. Para dito, tinagurian siyang "Ama ng Kasaysayan." Samantala, isinulat naman ni [[Tucidides]], isang kontemporaryo ni Herodoto, ang [[Kasaysayan ng Digmaang Peloponesia|''Kasaysayan ng Digmaang Peloponisos'']]. Di tulad ni Herodoto, itinuring ni Tucidides na produkto ang kasaysayan ng mga gawain at mga piniling landas ng sangkatauhan, hindi isang resulta ng [[Sobrenatural|supernatural]] na pangyayari.<ref name="lamberg-karlovsky-p5">{{cite book |author1=Lamberg-Karlovsky, C.C. |title=Ancient Civilizations: The Near East and Mesoamerica |author2=Jeremy A. Sabloff |publisher=Benjamin-Cummings Publishing |year=1979 |isbn=9780881338348 |page=5}}</ref> Binigyang-diin niya ang kronolohiya ng mga pangyayari nang walang pagkiling. Naniwala ang mga historyador ng [[sinaunang Gresya]], kabilang silang dalawa, sa ideya na [[Pag-ulit ng kasaysayan|umuulit]] ang kasaysayan.<ref name="lamberg-karlovsky-p6">{{cite book |author1=Lamberg-Karlovsky, C.C. |title=Ancient Civilizations: The Near East and Mesoamerica |author2=Jeremy A. Sabloff |publisher=Benjamin-Cummings Publishing |year=1979 |isbn=9780881338348 |page=6 |language=en |trans-title=Mga Sinaunang Kabihasnan: Ang Malapit na Silangan at Mesoamerika}}</ref> Samantala, sopistikado na ang larangan ng [[historyograpiya]] sa [[sinaunang Tsina]]. Nagsimula ito sa historyador ng korte na si [[Sima Qian]], ang may-akda ng ''[[Mga Tala ng Dakilang Historyador]]'' (''Shiji''). Pagsapit naman ng [[Gitnang Kapanahunan]] sa Europa, naging maimpluwensya ang mga gawa ni [[Agustin ng Hipona]] sa mundo ng Kristiyanismo at ng kaisipang Kanluranin. Madalas pinag-aaralan ang kasaysayan sa panahong ito sa pananaw ng relihiyon. Nagbago ito pagsapit ng ika-19 na siglo, nang nagsimulang magpokus ang mga historyador sa pilosopiya tulad ng kay [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]], at naging mas sekular.<ref name="graham-ch1">{{cite book |author=Graham |first=Gordon |title=The Shape of the Past |url=https://archive.org/details/shapeofpast0000grah |publisher=[[University of Oxford]] |year=1997 |language=en |trans-title=Ang Hugis ng Nakaraan |chapter=Chapter 1 |trans-chapter=Kabanata 1}}</ref> Sa aklat na ''[[Muqaddimah]]'' (1377), nagbabala ang may-akda nitong si [[Ibn Khaldun]] sa pitong kamalian ginagawa diumano ng mga historyador. Ayon sa kanya, magulo ang nakaraan kaya dapat itong masusing pag-aralan. Kontra siya sa mga nakatalang supernatural na haka-haka at sa hindi paggamit ng datos ng kasaysayan. Nagmungkahi siya ng kaparaanan sa pag-aaral sa kasaysayan na katulad halos ng [[pamamaraang makaagham]] na maiimbento sa Europa sa mga sumunod na siglo. Ito ang nagbigay-daan sa kritikal na pag-aaral sa gampanin ng propaganda, estado, komunikasyon, at sistematikong pagkiling sa kasaysayan; dahil rito, itinuturing siyang "ama ng historyograpiya".<ref name="Mowlana">{{Cite journal |last=Mowlana |first=H. |year=2001 |title=Information in the Arab World |trans-title=Impormasyon sa Mundong Arabo |journal=Cooperation South Journal |language=en |volume=1}}</ref><ref name="Enan">{{Cite book |last=Enan |first=Muhammed Abdullah |title=Ibn Khaldun: His Life and Works |publisher=The Other Press |year=2007 |isbn=9789839541533 |page=v |language=en |trans-title=Ibn Khaldun: Kanyang Buhay at Gawa}}</ref> Sa Kanluraning Mundo, nagsimulang madebelop ang modernong historyograpiya noong ika-17 at ika-18 siglo sa Pransiya at Alemanya. Bagamat may mga historyador sa panahong ito na nangangahad na gawing maagham ang pag-aaral sa kasaysayan, tulad ni [[Henry Thomas Buckle]], laganap ang ideya ni [[Leopold von Ranke]] patungkol sa larangan sa panahong ito. Ayon kay Ranke, dapat maingat na kolektahin ang mga datos ng kasaysayan, at suriin ito nang kritikal at mabuti.<ref>''Muse of History'', p 147.</ref> Pagsapit ng ika-20 siglo, nagsimulang lumayo ang mga historyador sa pagtrato sa kasaysayan bilang mga pangyayari na resulta ng mga "[[Teorya ng dakilang tao|dakilang tao]]" o pokus sa mga mala-[[Epiko|epikong]] sanaysay patungkol sa isang bansa sa lente ng [[nasyonalismo]]. Imbes, nagpokus na sila sa aspetong panlipunan ng kasaysayan. Nagbigay-daan ito upang ituring bilang isang [[agham panlipunan]] ang kasaysayan, di kagaya noon na isang [[sining]] ang tingin sa larangan.<ref>{{Cite book |last=Ostrovski |first=Max |title=The Hyperbole of the World Order |publisher=Rowman & Littlefield |year=2006 |location=Lanham |language=en |trans-title=Ang Hyperbole ng Kaayusang Pandaigdig}}</ref> == Sangay == === Periodisasyon === {{Main|Periodisasyon}} Madalas hatiin ng mga historyador ang kasaysayan sa mga maliliit na bloke ng panahon. Binibigyan nila ng mga pangalan ito (hal. [[Panahon ng Pagtuklas]], [[Gitnang Kapanahunan]]) upang mas mapadali ang pagtukoy sa isang partikular na pangyayari.<ref name="Marwick-p169">{{cite book |author=Marwick |first=Arthur |title=The Nature of History |url=https://archive.org/details/natureofhistory0000unse |publisher=The Macmillan Press LTD |year=1970 |page=[https://archive.org/details/natureofhistory0000unse/page/168 169] |language=en |trans-title=Ang Kalikasan ng Kasaysayan}}</ref> Bagamat may mga pangkalahatang pangalan ang binibigay sa mga panahon sa kasaysayan ng mundo, hindi ito pare-pareho sa iba't ibang panig ng mundo. Ginagamit madalas ang [[siglo]] at [[dekada]] sa pagpepetsa sa mga bloke, depende sa ginagamit na [[Panahon ng kalendaryo|sistema]] (hal. KP sa [[Karaniwang Panahon]] at BKP sa [[Karaniwang Panahon (kalendaryong Gregoryano)|Bago ang Karaniwang Panahon]]). Ginagamit din ang periodisasyon sa [[prehistorya]], bagamat saklaw ito ng [[arkeolohiya]].<ref>{{Cite book |last=Lucas |first=Gavin |title=The Archaeology of Time |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=0415311977 |location=Oxon |pages=50 |language=en |trans-title=Ang Arkeolohiya ng Panahon}}</ref> === Heograpiya === Simula ng pag-aaral ng kasaysayan ang pagpili sa partikular na lugar na magiging saklaw ng pag-aaralan. Halimbawa, kasaysayan ng isang kontinente, bansa, o lungsod. Mahalaga ito upang mabigyan ng konteksto ang mga pangyayari. Malaking bagay ang panahon, lokasyon ng tubig at ang kalupaan ng lugar sa pag-aaral sa mga pangyayaring naganap doon. Halimbawa, nagsimula ang mga unang sibilisasyon malapit sa mga ilog, tulad ng [[Ilog Nilo]], na nagbigay-daan upang magkaroon dito ng isang malakas na sibilisasyon sa lugar. Dahil sa taunang pagbaha, hindi masyadong kailangan ng maraming magsasaka, kaya naman nagkaroon ng ibang mga trabaho. Narito ang mga pahina patungkol sa mga kasaysayan sa mga kontinente ng mundo: * [[Kasaysayan ng Aprika]] * [[Kasaysayan ng Asya]] * [[Kasaysayan ng Europa]] * [[Kasaysayan ng Hilagang Amerika]] * [[Kasaysayan ng Oceania]] * [[Kasaysayan ng Timog Amerika]] === Politikal === {{Main|Kasaysayang politikal}}Saklaw ng kasaysayang politikal ang pag-aaral sa politika ng isang lugar, at ang epekto nito sa pangkalahatang kasaysayan sa lugar. Pinag-aaralan dito ang mga organisasyon at operasyon ng kapangyarihan sa mga lipunan. Si [[Leopold von Ranke]] ang nagpasimula sa maagham na pag-aaral sa kasaysayan ng politika. Mahalagang aspeto ang [[ideolohiya]] sa pag-aaral, at nakapokus ito madalas sa mga pinuno at mahahalagang tao at ang kanilang desisyon. Gayunpaman, mula dekada 1960s, nagsimulang humina ang pag-aaral dahil sa mga pag-angat ng ibang mga katulad na larangan tulad ng kasaysayang panlipunan at kultural, na nagpokus naman sa lipunan. === Militar === {{Main|Kasaysayang militar}} [[Talaksan:Bataille Lizaine.jpg|thumb|Ang [[Digmaang Prangko-Pruso]], digmaan sa pagitan ng [[Ikalawang Imperyong Pranses|Imperyo ng Pransiya]] at [[Konpederasyon ng Hilagang Alemanya|Hilagang Alemanya]]. Ang naturang digmaan ang nagpabagsak sa huling imperyo ng Pransiya at ang pagsisimula ng [[Ikatlong Republika ng Pransiya|ikatlong republika]], at nagbigay-daan ito sa pagkabuo ng modernong [[Alemanya]].]] Pinag-aaralan sa [[kasaysayang militar]] ang [[digmaan]], estratehiya, labanan, sandata, at ang sikolohiya ng pakikipaglaban. Saklaw din nito ang pag-aaral sa mga doktrina, taktika, at dahilan ng pakikipagdigmaan. Bagamat nakapokus ang pag-aaral sa mga heneral at komander ng mga labanan, sa modernong panahon, nagpopokus ang mga historyador sa mga sundalong lumaban at ang epekto ng mga digmaan sa kasalukuyan at hinaharap. === Relihiyon === {{Main|Kasaysayan ng relihiyon}}Mahalagang tema sa mga historyador ang pag-aaral sa kasaysayan ng mga rehiliyon. Matagal na'ng nakatala ang depiksyon ng relihiyon ng sangkatauhan. Gayunpaman, ang konsepto ng "relihiyon" ay nabuo noong ika-16 at ika-17 siglo. Pinag-aralan ng mga iskolar ang mga banal na teksto ng mga relihiyon, tulad ng [[Bibliya]] at [[Koran]]. Malaki ang saklaw ng pag-aaral, mula sa kaligirang politikal nito hanggang sa [[teolohiya]] at [[liturhiya]]. === Panlipunan === {{Main|Kasaysayang panlipunan}}Ang [[kasaysayang panlipunan]] ay ang sangay ng kasaysayan na nakatuon sa ordinaryong tao. Dinodokumento nito ang buhay ng mga lipunan mula sa konteksto ng kabuuang kasaysayan ng lugar. Una itong sumikat noong dekada 1960s kasabay ng mga pagbabagong naganap sa dekadang yon, bagamat ang pinagmulan nito ay maaaring nagsimula pa isang siglo bago ito. Bago ang dekadang ito, tipikal na tinutukoy ng kasaysayang panlipunan ang mga popular na kilusan na kontra sa may kapangyarihan, tulad halimbawa ng [[populismo]]. === Kultura === {{Main|Kasaysayang kultural}}[[Kasaysayang kultural]] ang sangay ng kasaysayan na nakatuon sa kultura ng isang lugar o lipunan. Malawak ang saklaw nito, at kabilang sa mga sangay na nasa ilalim nito ang [[kasaysayan ng sining]] at [[Kasaysayang ng musika|musika]]. Bukod dito, sakop din nito ang pagtatala sa mga seremonya, paniniwala, at kaugalian ng mga tao sa isang lipunan.<ref>{{cite journal |last1=Liu |first1=Siyung |last2=Alley |first2=Fatihiya |date=Agosto 2019 |title=Learning from the historical culture of American people for the current society |trans-title=Kaalaman mula sa historikal na kultura ng lahing Amerikano para sa kasalukuyang lipunan |url=https://doi.org/10.21744/lingcure.v3n1.14 |journal=Linguistics and Culture Review |language=en |volume=3 |issue=1 |pages=32-47 |access-date=14 Mayo 2024}}</ref> === Diplomasya === {{Main|Kasaysayang diplomatiko}}Nakatuon ang [[kasaysayang diplomatiko]] sa relasyon ng mga bansa, lalo na sa [[diplomasya]] at sa mga sanhi ng digmaan. Inilalarawan nito ang kasaysayan sa pananaw ng estratehiya sa mga relasyong panlabas ng mga bansa bilang ang sanhi ng mga pagbabago sa kasaysayan. Ayon kay [[Muriel Chamberlain]], matapos ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]], "pinalitan ng kasaysayang diplomatiko ang kasaysayang konstitusyonal bilang ang simula ng mga imbestigasyong pangkasaysayan, na noo'y ang pinakamahalaga, ang pinakatiyak at sopistikado sa lahat ng mga pag-aaral sa kasaysayan."{{Efn|Orihinal na sipi: "''diplomatic history replaced constitutional history as the flagship of historical investigation, at once the most important, most exact and most sophisticated of historical studies''"}}<ref>{{Cite book |last=Chamberlain |first=Muriel |title=Pax Britannica? British Foreign Policy 1789–1914 |year=1988 |language=en |trans-title=Pax Britannica? Patakarang Panlabas ng Britanya 1789-1914}}</ref> Dagdag niya, matapos ang [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], pinalitan rin ito kalaunan ng [[kasaysayang panlipunan]]. === Ekonomiya === {{Main|Kasaysayang pang-ekonomiya}} [[File:Historic world GDP per capita.svg|thumb|Ang [[GDP]] ng mundo kada kapita World GDP mula 1400 hanggang 2003.]] Bagamat itinuturing na bilang sangay ang [[kasaysayang pang-ekonomiya]] simula pa noong huling bahagi ng ika-19 na siglo, mas kumikiling na sa ngayon ang pag-aaral sa ekonomiya sa konteksto ng ekonomiya at hindi sa tradisyonal na pag-aaral sa kasaysayan.<ref>{{cite journal|author=Whaples, Robert|title=Is Economic History a Neglected Field of Study?|journal=Historically Speaking|date=Abril 2010|lang=en|trans-title=Hindi ba Pinapansin ang Pag-aaral sa Kasaysayang Pang-ekonomiya?|volume=11|issue=2}}</ref> Kalapit na sangay nito ang [[kasaysayang pangnegosyo]], na nag-aaral naman sa kasaysayan ng mga kumpanya, organisasyon, at negosyo sa isang lugar. Mas madalas itong itinuturo sa mga paaralang pangnegosyo.<ref>{{cite book|editor1=Amatori, Franco|editor2= Jones, Geoffrey|title=Business History Around the World|lang=en|trans-title=Kasaysayang Pangnegosyo sa Iba't-ibang Panig ng Mundo | date=2003|url=https://www.questia.com/read/114846992|archive-url=https://web.archive.org/web/20090619213940/http://www.questia.com/read/114846992|archive-date=19 Hunyo 2009}}</ref> === Kalikasan === {{Main|Likas na kasaysayan}} Maituturing na bago ang pag-aaral sa [[likas na kasaysayan]], na pormal na naging sangay noong dekada 1980s.<ref>{{Cite book |last=Hughes |first=J.D. |url=https://www.amazon.com/What-Environmental-History/dp/0745631886/ |title=What is Environmental History |year=2006 |language=en |trans-title=Ano ang Likas na Kasaysayan |archive-url=https://web.archive.org/web/20160422092807/http://www.amazon.com/What-Environmental-History/dp/0745631886 |archive-date=22 Abril 2016}}</ref> Pinag-aaralan nito ang interaksyon ng sangkatauhan sa kalikasan sa paglipas ng panahon, at ang epekto nito sa kabuuang kasaysayan. Una itong seryosong pag-aralan sa [[Estados Unidos]] bilang resulta ng mga [[Ekolohismo|kilusang pangkalikasan]] na unang umusbong noong dekada 1960s. Bagamat nagsimula ito bilang resulta sa mga problema sa kalikasan tulad ng [[pag-init ng daigdig]], lumawak ang saklaw nito upang maisama ang populasyon, lungsod, at ang padebelop ng [[likas-kaya]] sa mga ito.<ref>{{cite book |title=Method & Meaning in Canadian Environmental History |url=https://archive.org/details/methodmeaninginc0000unse |publisher=Nelson Education |year=2009 |isbn=978-0-17-644116-6 |editor-last1=MacEachern |editor-first1=Alan |location=[[Toronto]] |language=en |trans-title=Paraan at Kahulugan sa Likas na Kasaysayan ng Canada |editor-last2=Turkel |editor-first2=William J.}}</ref> === Pandaigdig === {{Main|Pandaigdigang Kasaysayan}} Pinag-aaralan sa [[Pandaigdigang Kasaysayan|pandaigdigang kasaysayan]] ang mga pangunahing [[kabihasnan]] ng nakalipas na 3000 taon. Di tulad ng ibang mga sangay ng kasaysayan, isa itong sangay na panturo at hindi pampananaliksik. Sumikat ang sangay na ito sa [[Estados Unidos]] at [[Hapon]] noong dekada 1980s bilang resulta ng unti-unting pag-usbong ng [[globalisasyon]].<ref>{{Cite book |last=Sharpe |first=M.E. |title=Asia in Western and World History: A Guide for Teaching |url=https://archive.org/details/asiainwesternwor00ains |year=1997 |editor-last=Einsbee |editor-first=Ainslie |language=en |trans-title=Asya sa Kanluranin at Pandaigdigang Kasaysayan: Gabay sa Pagturo |editor-last2=Gluck |editor-first2=Carol}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Akita |first=Shigeru |date=Tagsibol 2010 |title=World History and the Emergence of Global History in Japan |trans-title=Pandaigdigang Kasaysayan at ang Pag-usbong ng Pandaigdigang Kasaysayan sa Hapon |journal=Chinese Studies in History |language=en |volume=43 |issue=3 |pages=84-96}}</ref> === Ideya === {{Main|Kasaysayang intelektuwal}}Unang umusbong ang kasaysayang intelektuwal at ang kaugnay nitong kasaysayan ng mga ideya noong ika-20 siglo. Nagpopokus ito sa mga [[Intelektuwalismo|intelektuwal]] at ang kanilang mga ideya at aklat, gayundin sa mga [[ideya]] bilang isang hiwalay na bagay.<ref>{{cite journal |last=Grafton |first=Anthony |year=2006 |title=The History of Ideas: Precept and Practice, 1950–2000 and beyond |trans-title=Ang Kasaysayan ng mga Ideya: Panimula at Gawi, 1950-2000 at higit pa |url=http://sydney.edu.au/intellectual-history/documents/grafton-history-ideas.pdf |url-status=dead |journal=Journal of the History of Ideas |language=en |volume=67 |issue=1 |pages=1–32 |doi=10.1353/jhi.2006.0006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160603130940/http://sydney.edu.au/intellectual-history/documents/grafton-history-ideas.pdf |archive-date=3 Hunyo 2016 |access-date=6 Disyembre 2015 |s2cid-access=free |s2cid=143746040}}</ref><ref>{{cite book |title=New Dictionary of the History of Ideas |year=2004 |editor-last=Horowitz |editor-first=Maryanne Cline |volume=6 |language=en |trans-title=Bagong Diksiyonaryo ng Kasaysayan ng mga Ideya}}</ref> === Laylayan === {{Main|Kasaysayan ng nasa laylayan}} Pokus sa [[kasaysayan ng nasa laylayan]] na maidokumento ang [[Populismo|kasaysayan sa pananaw ng pangkaraniwang tao]]. Sakop nito ang mga kilusan ng mga tao at ang mga itinuring na "tagalabas", mga indibidwal na madalas na hindi itinatala sa kasaysayan tulad ng mga [[Kahirapan|mahihirap]], [[Halalan|hindi bumoboto]], [[Pang-aapi|naaapi]], at mga [[Kontrakultura|naiiba sa karaniwan.]] Madalas itong isinusulat ng mga may-akda na [[makakaliwa]] at [[Sosyalismo|sosyalista]], tulad halimbawa ng [[History Workshop]] sa [[Reyno Unido]] noong dekada 1960s.<ref>{{cite book |author=Wade Matthews |url=https://books.google.com/books?id=lfmZAAAAQBAJ&pg=PA20 |title=The New Left, National Identity, and the Break-up of Britain |publisher=Brill |year=2013 |isbn=978-9004253070 |pages=20–21 |language=en |trans-title=Ang Bagong Makakaliwa, Pambansang Pagkakilanlan, at ang Pagwatak ng Britanya |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928073152/https://books.google.com/books?id=lfmZAAAAQBAJ&pg=PA20 |archive-date=28 Setyembre 2020 |url-status=live}}</ref> === Publiko === {{Main|Kasaysayang pampubliko}} Isang malawak na sangay ng kasaysayan ang [[kasaysayang pampubliko]], na kalimitang pinapraktis ng mga taong may kaunti o di pormal na pagsasanay sa kasaysayan at labas sa akademiya. Una itong umusbong noong dekada 1970s sa Estados Unidos at Canada, at naging propesyonal ito kalaunan. Ilan sa mga lugar na tipikal na saklaw nito ang mga [[pook pangkasaysayan]], lugar ng mga labanan, [[museo]], mga [[pelikula]], at simula noong ika-21 siglo, sa [[internet]].<ref>{{Cite journal |jstor = 3377910|title = Public History and the Study of Memory|url = https://archive.org/details/sim_public-historian_spring-1996_18_2/page/7|trans-title=Kasaysayang Pampubliko at ang Pag-aaral sa Alaala|lang=en|journal = The Public Historian|volume = 18|issue = 2|pages = 7–23|last1 = Glassberg|first1 = David|year = 1996|doi = 10.2307/3377910 }}</ref> === Kasarian === {{Main|Kasaysayang pangkasarian}} [[File:Nu gay lib demo 03.jpg|thumb|Isang demonstrasyon noong 1970 ukol sa [[kalayaan ng mga bakla]].]] Isang sangay sa ilalim ng kasaysayan at [[araling pangkasarian]] ang [[kasaysayang pangkasarian]]. Layunin nito na tingnan ang nakaraan sa pananaw ng [[kasarian]]. Una itong umusbong bilang isang sangay na resulta ng [[pemenismo]] at ang [[kasaysayan ng kababaihan]]. Ngayon, malawak na ang saklaw ng pag-aaral upang isama rin ang [[pagkalalaki]] at [[pagkababae]], gayundin ang mga kasarian na labas sa tradisyonal na konsepto, tulad ng mga [[bakla]], [[silahis]], at [[transgender]] (kolektibong tinatawag na [[LGBT]]). Kaugnay ng pag-aaral na ito ang [[kasaysayan ng LGBT]], na nakapokus naman sa pagdodokumento sa mga unang nakatalang pangyayari na patungkol sa LGBT, kagaya halimbawa ng mga nakatalang [[homoseksuwalidad|relasyon ng magkaparehong kasarian]] sa iba't-ibang mga kultura sa mundo.<ref>{{cite web |title=History of Lesbian, Gay, Bisexual and Transgender Social Movements|lang=en|trans-title=Kasaysayan ng Kilusang Panlipunan ng Lesbiyana, Bakla, Silahis, at Transgender |url=https://www.apa.org/pi/lgbt/resources/history |website=American Psychological Association |first1=Bonnie J. |last1=Morris |archive-date=11 Enero 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111182438/https://www.apa.org/pi/lgbt/resources/history |url-status=live }}</ref> == Historyador == {{Main|Historyador}} [[Historyador]] o mananalaysay ang tawag sa mga taong nag-aaral ng kasaysayan at kinokonsiderang ekaperto patungkol rito. Pinag-aaralan nila ang mga pangyayari sa nakaraan ng sangkatauhan gamit ang samu't saring mga metodolohiya. Bagamat maraming tao ang nagtala ng mga pangyayari sa nakaraan, noon lamang ika-19 na siglo nagsimulang tawagin ang mga taong ito bilang mga historyador, sa kasagsagan ng paglago ng pananaliksik sa mga pamantasan sa [[Alemanya]] at sa mga karatig-lugar nito. == Seudohistorya == {{Main|Seudohistorya}} [[File:Selection on the ramp at Auschwitz-Birkenau, 1944 (Auschwitz Album) 1a.jpg|thumb|Ang [[Holokausto]] ay ang sistematikong pagpatay ng mga [[Nazi]] sa mga [[Hudyo]] noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. Bagamat maraming ebidensiyang nakasulat at pisikal ang nagpapatunay sa katotohanan ng pangyayari, marami pa ring tao ang [[Pagtanggi sa Holokausto|itinatanggi ito nang buo o bahagya]].]] [[Seudohistorya]] ang tawag sa anyo ng kasaysayan na sadyang binabago o minamanipula upang iabante ang isang ideya, paniniwala, o agenda. Madalas itong gumagamit din ng mga kaparehong kaparaanan sa pagkolekta ng kasaysayan ng mga iskolar. Kaugnay ito sa [[seudosiyensiya]] at [[seudoarkeolohiya]]. Ginagamit rin nito ang mga nakakagulat na paratang o isang [[malawakang kasinungalingan]] ({{lang-en|big lie}}) upang ipamukha na mali ang bersyon ng kasaysayang tinatanggap ng maraming iskolar bilang mga tunay na naganap. Kalimitang tumataliwas ito sa mga ebidensiya, at umaasa sa ideya ng kawalang kasiguraduhan sa mga naganap sa nakaraan. Halimbawa ng mga sikat na seudohistorya ay ang [[Nawalang Sanhi]] ng [[Kompederasiya]] sa [[Estados Unidos]] at ang [[pagtanggi sa Holokausto|pagtanggi]] sa [[Holokausto]], gayundin sa [[ginto ni Yamashita]] at ang [[kodigo ni Kalantiaw]] sa Pilipinas. == Pagtuturo == [[File:Historybooks.JPG|thumb|Mga ibinebentang aklat ng kasaysayan sa isang tindahan ng mga aklat.]] Itinuturo ang kasaysayan bilang isang asignatura sa iba't-ibang panig ng mundo. Kontrolado ng maraming bansa ang mga nakasulat sa mga aklat ng kasaysayan na ginagamit ng mga mag-aaral. Ginagawa ito upang maituro ang [[nasyonalismo]] at ibigay ang opisyal na naratibo ng isang bansa patungkol sa kasaysayan nito kung saan paborable madalas ang bansa.<ref>{{cite book|editor=Jason Nicholls|title=School History Textbooks across Cultures: International Debates and Perspectives|lang=en|trans-title=Mga Aklat ng Kasaysayan sa mga Paaralan sa iba't-ibang Kultura: Mga Pandaigdigang Debate at Pananaw|year=2006}}</ref> Halimbawa, sa [[Hapon]], hindi itinuturo sa mga mag-aaral hanggang bago mag-[[kolehiyo]] ang [[masaker sa Nanking]] at madalas pinapasada lang ang [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]].<ref>{{cite journal|author=Claudia Schneider|title=The Japanese History Textbook Controversy in East Asian Perspective|lang=en|trans-title=Ang Kontrobersiya sa mga Aklat ng Kasaysayan sa Hapon sa Pananaw ng Silangang Asya|journal=Annals of the American Academy of Political and Social Science|date=Mayo 2008|volume=617|pages=107–122}}</ref> Isa ring halimbawa ang pagtanggal sa mga aklat pampaaralan sa [[Turkiya]] ang [[Henosidyong Armenyo|pagpatay sa mga Armenyano]] ng mga otoridad ng [[Imperyong Ottoman]] noong [[Unang Digmaang Pandaigdig]]..<ref>{{cite book |last1=Guillory |first1=John|title=The Common Core and the Evasion of Curriculum|trans-title=Ang Karaniwang Nilalaman at ang Pagsalakay sa Kurikulum|lang=en|date=2015 |publisher=PMLA |pages=666–672 |volume=130}}</ref> Samantala, madalas na may sinusunod na panuntunan ang mga aklat tungkol sa kasaysayan sa mga [[komunista]]ng bansa.<ref>{{cite journal|title=Problems of Teaching Contemporary Russian History|url=https://archive.org/details/sim_russian-studies-in-history_winter-2004-2005_43_3/page/61|lang=en|trans-title=Mga Problema sa Pagturo sa Kontemporaryong Kasaysayan ng Rusya|journal=Russian Studies in History|date=Taglamig 2004|volume=43|issue=3|pages=61–62}}</ref> Sa [[Estados Unidos]], kung saan nananatili pa ring kontrobersiyal ang [[Digmaang Sibil ng Estados Unidos|kanilang digmaang sibil noong dekada 1860s]],<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/01/12/us/texas-vs-california-history-textbooks.html|title=Two States. Eight Textbooks. Two American Stories.|lang=en|trans-title=Dalawang Estado. Walong Aklat. Dalawang Kuwento ng Amerika|first=Dana|last=Goldstein|newspaper=[[The New York Times]]|date=12 Enero 2020|archive-date=5 Mayo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200505140015/https://www.nytimes.com/interactive/2020/01/12/us/texas-vs-california-history-textbooks.html|url-status=live}}</ref> bahagyang iniiba ng mga palimbagan ang ilang termino ukol sa [[pang-aalipin]]; halimbawa nito ang paggamit ng [[McGraw-Hill Education]] ng salitang ''worker'' ({{literal|manggagawa}}) upang tukuyin ang mga [[alipin]]g produkto ng [[palitan ng alipin sa Atlantiko]], na marami ang pumuna.<ref>{{cite news|last1=Fernandez|first1=Manny|last2=Hauser|first2=Christine|date=5 Oktubre 2015|title=Texas Mother Teaches Textbook Company a Lesson on Accuracy|lang=en|trans-title=Tinuruan ng isang Ina mula Texas ang isang Kumpanya ng Aklat ukol sa Pagkatumpak|url=https://www.nytimes.com/2015/10/06/us/publisher-promises-revisions-after-textbook-refers-to-african-slaves-as-workers.html?_r=0|work=[[The New York Times]]|archive-date=15 Hulyo 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011315/https://www.nytimes.com/2015/10/06/us/publisher-promises-revisions-after-textbook-refers-to-african-slaves-as-workers.html?_r=0|url-status=live}}</ref> Iba ang kaso sa [[Alemanya]]. Sentro ang Alemanya sa dalawang pandaigdigang digmaan noong ika-20 siglo at responsable sa [[Holokausto]]. Matapos ang digmaan, nahati ito sa dalawanf bahagi sa kasagsagan ng [[Digmaang Malamig]], hanggang noong 1990, nang muli itong naging isa. Dahil rito, kontrolado ng 16 estado ang kurikulum ng kasaysayan at maituturing na makakapayapaan at sadyang hindi makabayan. Naging resulta ito sa pagmamaliit ng mga aklat sa ideya ng [[patriotismo]] at mas pinapaboran ang ideya ng [[demokrasya]], [[progreso]], [[karapatang pantao]], [[kapayapaan]], at pagka-[[Europeo]].<ref>{{cite journal|authors=Simone Lässig, Karl Heinrich Pohl|title=History Textbooks and Historical Scholarship in Germany|lang=en|trans-title=Mga Aklat ng Kasaysayan at Pag-aaral sa Kasaysayan sa Alemanya|journal=History Workshop Journal|issue=67|date=Tagsibol 2009|pages=128–129|url=http://muse.jhu.edu/journals/history_workshop_journal/v067/67.lassig.html}}</ref> == Tingnan din == {{Portal|Kasaysayan}} * [[Kasaysayan ng daigdig]] == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{Reflist}} == Link sa labas == * {{official website|http://www.besthistorysites.net/}} ng BestHistorySites * {{official website|https://www.bbc.co.uk/history}} ng [[BBC|BBC History]] * [http://www.fordham.edu/halsall/ Internet History Sourcebooks Project] - koleksyon ng mga tekstong nasa [[Pampublikong dominyo|pampublikong dominyon]] at magagamit nang libre nang walang paalam. {{Humanities}} {{Social sciences}} {{Authority control}}{{Subject bar|portal1=|portal2=|portal3=|portal4=|b=y|commons=y|d=y|n=y|q=y|s=y|v=y|wikt=y}} [[Kategorya:Kasaysayan|*]] [[Kategorya:Humanidades]] [[Kategorya:Mga pangunahing paksa]] aizxh3qhtg3s60778cq9svxuf6fezbd 0 1848 2204691 2060966 2026-04-24T19:42:02Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204691 wikitext text/x-wiki {{Aritmetika operasyon}}[[File:Addition01.svg|right|thumb|120px|Madalas gamitin ang mga [[mansanas]] ng mga aklat-pampaaralan. Ipinakita rito ang ekpresyong '''{{Math|1=3 + 2 = 5|size=100%}}''' gamit ng prutas na ito.]] Ang '''pagdaragdag''' ({{Abbr|alt.|alternatibong pagbaybay}} '''pagdadagdag'''), minsan ding tinatawag na '''adisyón'''<ref>{{Cite web|website=Diksiyonaryo.ph|title=adisyon|language=Filipino|accessdate=Nobyembre 6, 2020|url=http://diksiyonaryo.ph/search/adisyon}}</ref> (mula [[Wikang Kastila|Kastila]] ''adición'') ay isa sa apat na pangunahing [[Operasyon (matematika)|operasyon]] ng [[aritmetika]]. Ang resulta ng operasyon nito ay tinatawag na [[Pagsusuma|dagup]]<ref name=":1">{{Cite book|title=Ilokano Dictionary|trans-title=Diksiyunaryong Ilokano|language=en|first=Ernesto|last=Constantino|publisher=University of Hawaii Press|year=1971|editor-first=Howard P.|editor-last=McKaughan|isbn=9780824879020|url=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/62880/9780824879020.pdf|format=PDF|access-date=Disyembre 16, 2020|archive-date=Mayo 6, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506213559/https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/62880/9780824879020.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|website=Tagalog Dictionary|url=https://tagalog.pinoydictionary.com/word/dagup/|access-date=Disyembre 16, 2020|title=dagup|language=en}}</ref> o suma.<ref name=":3">{{Cite web|title=suma|website=Tagalog Dictionary|access-date=Disyembre 16, 2020|url=https://tagalog.pinoydictionary.com/word/suma/|language=en}}</ref> Maliban sa pagbilang sa mga bagay-bagay, kayang bigyang-kahulugan ng pagdaragdag ang mga bagay na di-tiyak, gamit ang mga basal (''abstract'') na bilang tulad ng mga [[buumbilang]], [[tunay na bilang]], at [[komplikadong bilang]]. Isa itong sangay ng aritmetika. Maraming katangian ang pagdaragdag. Kayang magpalit-puwesto ang mga [[Pagdaragdag#Mga termino|panagdag]] nito nang hindi nagbabago ang sagot ([[Katangiang komutatibo|komutatibo]]) ito at hindi rin nababago ang resulta nito mapaanuman ang maunang idagdag sa isang ekspresyong may tatlo o higit pang mga bilang ([[Katangiang asosyatibo|asosyatibo]]). Ang pagdaragdag nang paulit-ulit ng isang bilang sa [[1 (bilang)|isa]] (1) ay tulad rin ng pagbibilang sa mga kamay. Walang mangyayari kung idadagdag ang isang bilang sa [[0 (bilang)|sero]]. Panghuli, sinusunod rin ng pagdaragdag ang mga nahuhulaang tuntunin patungkol sa mga kaugnay na operasyon nito tulad ng [[pagbabawas]] at [[Pagpaparami (matematika)|pagpaparami]]. Itinuturing na isa sa mga pinakasimpleng gawain sa aritmetika, at maging sa matematika, ang pagdaragdag. Kaya na'ng magdagdag at sagutin ng mga bata at sanggol edad limang buwan, pati ang iba pang mga hayop, ang <math display="inline">1 + 1</math>. Isa rin ito sa mga pinakaunang itinuturo sa [[Mababang paaralan|mababang edukasyon]], kasama ng pagbabawas, pagpaparami, at paghahati. Aktibo ang pananaliksik sa pinakamabibilis at episyenteng paraan sa pagdagdag, lalo na sa mga malalaking bilang. == Mga termino == Tinatawag na '''panagdag''' ang mga sangkot na bilang sa pagdaragdag.<ref>{{Cite web|title=panagdag|url=https://glosbe.com/tl/en/panagdag|language=en|access-date=Disyembre 16, 2020|website=Glosbe}}</ref> Gayunpaman, madalas ginagamit ang mga deribatibo ng [[Pandiwa|pandiwang]] ''dagdag'' para maihatid nang malinaw kung eksaktong panagdag ang pinag-uusapan, tulad halimbawa ng mga salitang ''idadagdag'' at ''dadagdagan''. Ang resulta ng pagdaragdag ay tinatawag na '''dagup<ref name=":1" /><ref name=":2" />''' o '''suma'''.<ref name=":3" /> Galing sa wikang [[Wikang Kastila|Kastila]] ang salitang ''suma'', na nanggaling naman sa [[Wikang Latin|Latin]] na salitang ''summa'', nangangahulugang "ang pinakamataas." Ang ''dagup'' ay galing naman sa wikang [[Wikang Iloko|Iloko]].<ref name=":1" /> Ang tandang pandagdag ("+", madalas binabásang "''dinagdagan ng''" o "''plus''") ay isang daglat ng salitang Latin na ''et'', nangangahulugang "at."<ref>{{cite book|last=Cajori|first=Florian|title=A History of Mathematical Notations, Vol. 1|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.200372|year=1928|publisher=The Open Court Company, Publishers|chapter=Origin and meanings of the signs + and -|language=en|trans-title=Kasaysayan ng mga Notasyong Matematikal, Unang Tomo|trans-chapter=Pinanggalingan at kahulugan ng mga panandang + at -}}</ref> Una itong lumitaw sa mga gawang pang-matematika noong 1489.<ref name="OED">{{OED|plus}}</ref> == Notasyon == Isinusulat ang pagdaragdag gamit ng tandang pandagdag (Ingles: ''plus sign'', "+") sa pagitan ng dalawang panagdag.<ref name=":0">{{Cite web|title=Comprehensive List of Algebra Symbols|url=https://mathvault.ca/hub/higher-math/math-symbols/algebra-symbols/|access-date=Nobyembre 6, 2020|website=Math Vault|language=en|trans-title=Komprehensibong Listahan ng mga Simbolong Pang-alhebra}}</ref> Halimbawa: : <math>1 + 1 = 2</math> ("isa dinagdagan ng isa ay dalawa") : <math>2 + 2 = 4</math> ("dalawa dinagdagan ng dalawa ay apat") : <math>1 + 2 = 3</math> ("isa dinagdagan ng dalawa ay tatlo") May mga sitwasyon ding "alam na" na magdadagdag, kahit na walang nilagay na simbolo: * Ang buumbilang na sinundan ng [[hatimbilang]] ay tinatawag na halong-bilang.<ref>[[Pagdaragdag#Bibliograpiya|Devine atbp.]] pa. 263</ref> Halimbawa, {{spaces|6}}{{spaces|6}}<math>3\frac{1}{2} = 3 + \frac{1}{2} = 3.5</math> {{spaces|6}}Gayunpaman, nakakalito minsan ang notasyong ito, dahil maaari itong ipagkamali sa operasyon ng pagpaparami.<ref>{{Cite book|last=Mazur|first=Joseph|title=Enlightening Symbols: A Short History of Mathematical Notation and Its Hidden Powers|url=https://archive.org/details/enlighteningsymb0000mazu|date=2014|publisher=Princeton University Press|page=[https://archive.org/details/enlighteningsymb0000mazu/page/161 161]|language=en|trans-title=Mga Simbolong Nagbibigay-linaw: Isang Maiksing Kasaysayan ng Notasyong Matematikal at ang mga Tinatago Nitong Kapangyarihan}}</ref> Maaaring ipakita ng [[Pagsusuma#Notasyong malaking sigma|notasyong malaking sigma]] (''capital sigma notation'') ang dagup ng isang serye ng mga magkakaugnay na bilang. Pinapaiksi ng notasyong ito ang paulit-ulit na proseso (iterasyon) ng pagdaragdag. Halimbawa, {{spaces|6}}<math>\sum_{k=1}^5 k^2 = 1^2 + 2^2 + 3^2 + 4^2 + 5^2 = 55.</math> == Pagpapaliwanag == Maraming gamit ang pagdaragdag. Dahil rito, nagbunga ito ng samu't saring mga pagpapaliwanag at interpretasyon, kahit sa mga simpleng kaso tulad ng pagdaragdag sa mga likas na bilang. === Pagpapangkat === Ang pinakasimpleng pagpapaliwanag sa prosesong ito ay ang pagpapangkat: * Kapag pinagsama ang dalawang magkaibang pangkat sa iisang pangkat o koleksyon, ang bilang ng mga kasapi ng koleksyong iyon ay ang kabuuang bilang (dagup) ng dalawang naunang koleksyon. Madaling maintindihan ang paliwanag na ito, dahil hindi ito masyadong ikakalito. Magagamit rin ito sa mga matataas na matematika. Gayunpaman, hindi tiyak kung paano nito maipapakita ang pagdaragdag sa mga negatibong bilang at hatimbilang.<ref>Tingnan ang papel ni [[Pagdaragdag#Bibliograpiya|Viro (2001)]] para sa isang halimbawa nito.</ref> Para sa mga sitwasyong iyon, madalas ginagamit ang mga bagay na madaling hatiin, tulad ng keyk o di kaya'y mga nakahating tali.<ref>Ginamit ng aklat na [[Pagdaragdag#Bibliograpiya|''Adding it Up'' (2001)]] ang pusa: "''For example, inches can be subdivided into parts, which are hard to tell from the wholes, except that they are shorter; whereas it is painful to cats to divide them into parts, and it seriously changes their nature.''"(Salin: Halimbawa, mahahati sa bahagi ang pulgada, na mahirap matukoy mula sa mga buo, maliban lang kung maiksi sila; kumbaga, masasaktan ang mga pusa kung hahatiin sila, at seryosong magbabago ugali nila.)</ref> Imbes na pagsamahin lamang ang mga nakahating bahagi ng tali, pwede itong pagdikit-dikitin dulo sa dulo, na nagpapakita naman sa isa pang pagpapaliwanag sa pagdaragdag: idinadagdag ang ''haba'' ng mga tali, hindi ang mismong mga tali ang idadagdag sa isa't isa. === Pagpapahaba === Ang ikalawang paliwanag naman sa pagdaragdag ay ganito: pinapahaba ang isang panimulang haba ng isa pang nakasaad na haba. * Kapag pinahaba ang isang orihinal na haba ng isang nakasaad na haba, ang resulta nito ay ang pinagsamang haba (dagup) ng orihinal at ng nagpahaba.<ref>{{cite book|author=Mosley, F.|year=2001|title=Using number lines with 5–8 year olds|trans-title=Paggamit sa linyang nakanumero para sa mga edad 5-8|language=en|publisher=Nelson Thornes|page=8}}</ref> Masasabing isang operasyong binaryo (dalawahan) ang pagdaragdag sa ''a'' at ''b'' na nagreresulta sa sumang ''a+b'', o sa usapang pang-alhebra, nagdagdag ng ''b'' na yunit sa ''a''. Sa ganitong pananaw, masasabi namang isang operasyong unaryo (isahan) ang pagdaragdag sa ''+b'' at ''a''.<ref>{{cite book|author1=Li, Y.|author2=Lappan, G.|year=2014| title=Mathematics curriculum in school education|trans-title=Kurikulum ng Matematika sa edukasyong pampaaralan|language=en|publisher=Springer|page=204}}</ref> Mahalaga ang pananaw na ito sa diskurso patungkol sa pagbabawas, dahil ang lahat ng mga pagdaragdag na unaryo ay may katumbas na baligtad na pagbabawas na unaryo, at ''vice versa''. ==Sanggunian== === Sa Internet === <references responsive="" /> === Bibliograpiya === {{refbegin}} '''Edukasyon''' * {{cite book|author1=Devine, D.|author2=Olson, J.|author3=Olson, M.|title=Elementary Mathematics for Teachers|trans-title=Mababang Matematika para sa mga Guro|language=en|edition=2e|publisher=John Wiley & Sons|year=1991|isbn=978-0-471-85947-5|url=https://archive.org/details/elementarymathem0000devi}} * {{cite book|author=National Research Council|title=Adding It Up: Helping Children Learn Mathematics|trans-title=Pagdaragdag: Tulong sa mga Bata sa pagtuto sa Matematika|language=en|publisher=National Academy Press|year=2001|isbn=978-0-309-06995-3|url=http://www.nap.edu/books/0309069955/html/index.html|doi=10.17226/9822|access-date=2020-12-29|archive-date=2007-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070608181717/http://www.nap.edu/books/0309069955/html/index.html|url-status=dead}} '''Pananaliksik sa Matematika''' * {{Cite book|last=Viro|editor4-last=Xambó-Descamps|zbl=1024.14026|arxiv=math/0005163|pages=135–146|volume=201|series=Progress in Mathematics|isbn=978-3-7643-6417-5|location=Basel, [[Suwisa]]|publisher=Birkhäuser|editor4-first=Sebastià|first=Oleg|editor3-last=Verdera|editor3-first=Joan|editor2-last=Miró-Roig|editor2-first=Rosa Maria|editor1-last=Cascuberta|editor1-first=Carles|title=European Congress of Mathematics: Barcelona, July 10–14, 2000, Volume I. Dequantization of Real Algebraic Geometry on Logarithmic Paper|language=en|trans-title=Kongresong Europeo ng Matematika; Barcelona, Hulyo 10-14, 2000, Tomo I. Dekwantisasyon ng Tunay na Heometriyang Alhebraiko sa Logaritmikong Papel|url=http://www.math.uu.se/~oleg/dequant/dequantH1.html|year=2001|bibcode=2000math......5163V}} <!-- PAALALA: Wag tanggalin ang komento hanggat hindi ginagamit ang mga nakalagay sa loob nito sa aktwal na artikulo! '''Kasaysayan''' * {{cite book|first=José|last=Ferreirós|title=Labyrinth of Thought: A History of Set Theory and Its Role in Modern Mathematics|trans-title=Ang Labirinto ng Kaalaman: Ang Kasaysayan ng Teorya ng Pangkat at ang Gampanin nito sa Modernong Matematika|language=en|url=https://archive.org/details/labyrinthofthoug0000ferr|url-access=registration|publisher=Birkhäuser|year=1999|isbn=978-0-8176-5749-9}} * {{cite book|first=Louis|last=Karpinski|title=The History of Arithmetic|trans-title=Ang Kasaysayan ng Aritmetika|language=en|publisher=Rand McNally|year=1925|id={{LCC|QA21.K3}}}} * {{cite book|first=Steven|last=Schwartzman|title=The Words of Mathematics: An Etymological Dictionary of Mathematical Terms Used in English|trans-title=Ang mga Salita sa Matematika: Isang Diksyunaryong Pang-etimolohiya ng mga Terminong Pang-matematikang ginagamit sa Ingles|language=en|url=https://archive.org/details/wordsofmathemati0000schw|url-access=registration|publisher=[[Mathematical Association of America|MAA]]|year=1994|isbn=978-0-88385-511-9}} * {{cite book|first=Michael|last=Williams|title=A History of Computing Technology|url=https://archive.org/details/historyofcomputi0000will|url-access=registration|publisher=Prentice-Hall|year=1985|isbn=978-0-13-389917-7}} '''Elementary mathematics''' * {{cite book|author1=Sparks, F.|author2=Rees C.|title=A Survey of Basic Mathematics|url=https://archive.org/details/surveyofbasicmat0000spar|publisher=McGraw-Hill|year=1979|isbn=978-0-07-059902-4}} '''Education''' * {{cite book|first=Edward|last=Begle|title=The Mathematics of the Elementary School|publisher=[[McGraw-Hill]]|year=1975|isbn=978-0-07-004325-1|url=https://archive.org/details/mathematicsofele0000begl}} * [https://web.archive.org/web/20051228115904/http://www.cde.ca.gov/be/st/ss/mthmain.asp California State Board of Education mathematics content standards] Adopted December 1997, accessed December 2005. * {{cite book|first=John|last=Van de Walle|title=Elementary and Middle School Mathematics: Teaching developmentally|edition=5e|publisher=Pearson|year=2004|isbn=978-0-205-38689-5|url=https://archive.org/details/elementarymiddle00vand}} '''Cognitive science''' * {{cite book|last1=Fosnot|first1=Catherine T.|last2=Dolk|first2=Maarten|title=Young Mathematicians at Work: Constructing Number Sense, Addition, and Subtraction|url=https://archive.org/details/youngmathematici0000fosn|publisher=Heinemann|year=2001|isbn=978-0-325-00353-5}} * {{cite conference|first=Karen|last=Wynn|book-title=The Development of Mathematical Skills.|title=Numerical competence in infants|publisher=Taylor & Francis|year=1998|isbn=0-86377-816-X}} '''Mathematical exposition''' * {{cite web|author=Bogomolny, Alexander|year=1996|title=Addition|work=Interactive Mathematics Miscellany and Puzzles (cut-the-knot.org)|url=http://www.cut-the-knot.org/do_you_know/addition.shtml|access-date=3 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060426110928/http://www.cut-the-knot.org/do_you_know/addition.shtml|archive-date=April 26, 2006|url-status=live}} * {{cite book|first=William|last=Dunham|title=The Mathematical Universe|url=https://archive.org/details/mathematicaluniv0000dunh|url-access=registration|publisher=Wiley|year=1994|isbn=978-0-471-53656-7}} * {{cite book|first=Paul|last=Johnson|title=From Sticks and Stones: Personal Adventures in Mathematics|url=https://archive.org/details/fromsticksstones0000unse|publisher=Science Research Associates|year=1975|isbn=978-0-574-19115-1}} * {{cite book|first=Carl|last=Linderholm|year=1971|title=Mathematics Made Difficult|publisher=Wolfe|isbn=978-0-7234-0415-6|title-link=Mathematics Made Difficult}} * {{cite book|first=Frank|last=Smith|title=The Glass Wall: Why Mathematics Can Seem Difficult|url=https://archive.org/details/glasswallwhymath0000smit|url-access=registration|publisher=Teachers College Press|year=2002|isbn=978-0-8077-4242-6}} * {{cite book|first=Karl|last=Smith|title=The Nature of Modern Mathematics|url=https://archive.org/details/natureofmodernma0000smit|edition=3rd|publisher=Wadsworth|year=1980|isbn=978-0-8185-0352-8}} '''Advanced mathematics''' * {{cite book|first=George|last=Bergman|title=An Invitation to General Algebra and Universal Constructions|edition=2.3|publisher=General Printing|year=2005|isbn=978-0-9655211-4-7|url=http://math.berkeley.edu/~gbergman/245/index.html}} * {{cite book|first=Claude|last=Burrill|title=Foundations of Real Numbers|url=https://archive.org/details/foundationsofrea0000clau|publisher=McGraw-Hill|year=1967|id={{LCC|QA248.B95}}}} * {{cite book|author1=Dummit, D.|author2=Foote, R.|title=Abstract Algebra|url=https://archive.org/details/abstractalgebra20000davi|edition=2|publisher=Wiley|year=1999|isbn=978-0-471-36857-1}} * {{cite book|first=Herbert|last=Enderton|title=Elements of Set Theory|url=https://archive.org/details/elementsofsetthe0000ende|publisher=[[Academic Press]]|year=1977|isbn=978-0-12-238440-0}} * {{cite book|first=John|last=Lee|title=Introduction to Smooth Manifolds|url=https://archive.org/details/introductiontosm0000leej|publisher=Springer|year=2003|isbn=978-0-387-95448-6}} * {{cite book|first=John|last=Martin|title=Introduction to Languages and the Theory of Computation|url=https://archive.org/details/introductiontola0000mart|publisher=McGraw-Hill|edition=3|year=2003|isbn=978-0-07-232200-2}} * {{cite book|first=Walter|last=Rudin|title=Principles of Mathematical Analysis|url=https://archive.org/details/principlesofmath00rudi|url-access=registration|edition=3|publisher=McGraw-Hill|year=1976|isbn=978-0-07-054235-8}} * {{cite book|first=James|last=Stewart|title=Calculus: Early Transcendentals|edition=4|publisher=Brooks/Cole|year=1999|isbn=978-0-534-36298-0|url=https://archive.org/details/calculusearlytra00stew}} '''Mathematical research''' * {{cite journal|author1=Akian, Marianne|author2=Bapat, Ravindra|author3=Gaubert, Stephane|title=Min-plus methods in eigenvalue perturbation theory and generalised Lidskii-Vishik-Ljusternik theorem|journal=INRIA Reports|year=2005|arxiv=math.SP/0402090|bibcode=2004math......2090A}} * {{cite conference|author=[[John C. Baez|Baez, J.]]|author2=Dolan, J.|book-title=Mathematics Unlimited – 2001 and Beyond. From Finite Sets to Feynman Diagrams|year=2001|page=29|arxiv=math.QA/0004133|isbn=3-540-66913-2}} * Litvinov, Grigory; Maslov, Victor; Sobolevskii, Andreii (1999). [https://arxiv.org/abs/math.SC/9911126 Idempotent mathematics and interval analysis]. ''[https://archive.today/20130203014259/http://www.springerlink.com/openurl.asp?genre=article&eissn=1573-1340&volume=7&issue=5&spage=353 Reliable Computing]'', Kluwer. * {{cite journal|first=Jean-Louis|last=Loday|title=Arithmetree|journal=Journal of Algebra|year=2002|arxiv=math/0112034|doi=10.1016/S0021-8693(02)00510-0|volume=258|page=275}} * {{cite book|last=Mikhalkin|first=Grigory|year=2006|arxiv=math.AG/0601041|zbl=1103.14034|editor1-last=Sanz-Solé|editor1-first=Marta|title=Proceedings of the International Congress of Mathematicians (ICM), Madrid, Spain, August 22–30, 2006. Volume II: Invited lectures. Tropical Geometry and its Applications|location=Zürich|publisher=[[European Mathematical Society]]|isbn=978-3-03719-022-7|pages=827–852}} '''Computing''' * {{cite book|author1=Flynn, M.|author2=Oberman, S.|title=Advanced Computer Arithmetic Design|publisher=Wiley|year=2001|isbn=978-0-471-41209-0}} * {{cite book|author1=Horowitz, P.|author2=Hill, W.|title=The Art of Electronics|edition=2|publisher=Cambridge UP|year=2001|isbn=978-0-521-37095-0|url=https://archive.org/details/artofelectronics00horo}} * {{cite book|first=Albert|last=Jackson|title=Analog Computation|url=https://archive.org/details/analogcomputatio0000albe|publisher=McGraw-Hill|year=1960|id={{LCC|QA76.4|J3}}}} * {{cite book|author1=Truitt, T.|author2=Rogers, A.|title=Basics of Analog Computers|url=https://archive.org/details/basicsofanalogco0000trui|publisher=John F. Rider|year=1960|id={{LCC|QA76.4|T7}}}} * {{cite book|ref=MARG|language=fr|title=Histoire des Instruments et Machines à Calculer, Trois Siècles de Mécanique Pensante 1642–1942|first=Jean|last=Marguin|year=1994|publisher=Hermann|isbn=978-2-7056-6166-3}} * {{cite book|ref=TATON63|language=fr|title=Le Calcul Mécanique. Que Sais-Je ? n° 367|first=René|last=Taton|year=1963|pages=20–28|publisher=Presses universitaires de France}} --> {{refend}} {{Mababang aritmetika}} [[Kategorya:Elementaryong aritmetika]] oxm0136q473cmob0pu4lo39gi9or6xh 0 2034 2204690 2199702 2026-04-24T19:41:21Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204690 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Chinese Kite.jpg|thumb|right|250px|Isang saranggolang Tsino.]] [[File:Kitesflying.jpg|right|thumb|250px|Mga iba't ibang saranggola]] [[File:Lachender Drachen in Sternform.JPG|thumb|250px|Saranggolang hugis-bituin]] Ang '''saranggola'''<ref name=JETE/> ay isang [[laruan|laruan na]] pinalilipad na karaniwang gawa sa maninipis na patpat na [[kawayan]] bilang balangkas at sinapnan ng [[papel]] o manipis na [[tela]]. Tinatawag din itong '''bulador'''<ref name=JETE/><ref>Mula sa Kastilang ''volador''</ref> o '''burador'''. Isang nakataling kasangkapang panglipad ang saranggola na mas mabigat kaysa sa [[hangin]] na may mga [[pakpak]] na nakikipag-ugnayan sa hangin upang makalikha ng mga puwersang pampalipad at paghila. Binubuo ito ng mga pakpak, tali, at mga pang-angkla. Madalas may tali at buntot ang saranggola upang maituro ang harapan nito at maitaas ng hangin.<ref>{{Cite book |last=Eden |first=Maxwell |title=The Magnificent Book of Kites: Explorations in Design, Construction, Enjoyment & Flight |url=https://archive.org/details/magnificentbooko0000eden |publisher=Sterling Publishing Company, Inc. |year=2002 |isbn=9781402700941 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/magnificentbooko0000eden/page/18 18] |language=en}}</ref> May ilang disenyo ng saranggola na hindi nangangailangan ng tali, gaya ng saranggolang kahon na maaaring may isang punto lamang ng pagkakabit. Maaaring nakapirmi o gumagalaw ang mga pang-angkla na nagbibigay-balanse sa saranggola. Sa Ingles, tinatawag itong ''kite'' na mula ang pangalan sa ibong mandaragit na tinatawag ding ''kite'', na kilala sa paglipad at paglutang sa [[himpapawid]].<ref>{{Cite web |title=kite &#124; Etymology, origin and meaning of kite by etymonline |url=https://www.etymonline.com/word/kite |access-date=14 Disyembre 2021 |website=Etymonline.com |language=en}}</ref> May iba’t ibang hugis ng mga saranggola. Ang puwersang pampalipad na nagpapatuloy sa saranggola sa ere ay nalilikha kapag dumadaloy ang hangin sa paligid ng ibabaw nito, na nagbubunga ng mababang presyon sa itaas at mataas na presyon sa ibaba ng mga pakpak.<ref>{{cite web |title=Beginner's Guide to Aeronautics |url=http://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/guided.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150325054529/http://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/guided.htm |archive-date=2015-03-25 |access-date=2012-10-03 |publisher=NASA |language=en}}</ref> Ang interaksyon nito sa hangin ay lumilikha rin ng pahalang na paghila kasabay ng direksiyon ng hangin. Ang pinagsamang puwersa mula sa pampalipad at paghila ay binabalanse ng tensyon mula sa isa o higit pang mga tali o lubid na nakakabit sa saranggola.<ref>{{Cite web |title=Flying High, Down Under |url=http://www.kitelife.com/magazine/issue39/altitude39/content.php |url-status=dead |archive-date=1 Disyembre 2008 |access-date=14 Disyembre 2021 |language=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081201125120/http://www.kitelife.com/magazine/issue39/altitude39/content.php}}</ref> Ang punto ng pagkakabit ng tali ay maaaring nakapirmi o gumagalaw (halimbawa, kapag hinihila ng tumatakbong tao, bangka, bumabagsak na pang-angkla gaya ng sa mga ''paraglider'' at ''parakite'',<ref>{{cite book |author=Woglom, Gilbert Totten |title=Parakites: A treatise on the making and flying of tailless kites for scientific purposes and for recreation |url=https://archive.org/details/cu31924024020707 |publisher=Putnam |year=1896 |language=en |oclc=2273288 |ol=6980132M}}</ref><ref>{{Cite web |title=''Science in the Field'': Ben Balsley, CIRES Scientist in the Field Gathering atmospheric dynamics data using kites. Kites are anchored to boats on the Amazon River employed to sample levels of certain gases in the air. |url=http://cires.colorado.edu/science/field/kites/ |url-status=dead |archive-date=14 Marso 2008 |access-date=14 Disyembre 2021 |language=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080314091057/http://cires.colorado.edu/science/field/kites/}}</ref> o sasakyan).<ref>{{cite web |title=The Bachstelze Article describes the Fa-330 Rotary Wing Kite towed by its mooring to the submarine. The kite was a man-lifter modeled after the autogyro principle |url=http://uboat.net/technical/bachstelze.htm |access-date=2012-10-03 |website=Uboat.net |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kite Fashions: Above, Below, Sideways. Expert kite fliers sometimes tie a flying kite to a tree to have the kite fly for days on end. |url=http://www.drachen.org/journals/journal22/Journal-22/TalStreet.pdf |url-status=dead |archive-date=23 Hulyo 2011 |access-date=14 Disyembre 2021 |language=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723191633/http://www.drachen.org/journals/journal22/Journal-22/TalStreet.pdf}}</ref> Ang parehong prinsipyo ng pagdaloy ng [[likido]] ay naaangkop din sa tubig, kaya maaaring gamitin ang mga saranggola sa ilalim ng [[dagat]].<ref>{{cite web |title=Underwater kiting |url=http://2lo.de/kitedive/index.htm |access-date=2012-10-03 |publisher=2lo.de |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Hydro kite angling device Jason C. Hubbart |url=https://patents.google.com/patent/US3134189 |access-date=2012-10-03 |language=en}}</ref> Gumagana ang mga ''paravane'' at ''otter board'' sa ilalim ng tubig sa parehong paraan. Ginamit noon ang mga saranggolang kayang magbuhat ng tao para sa pagmamanman, libangan, at sa pag-unlad ng mga unang sasakyang panghimpapawid tulad ng biplano. May mahaba at makulay na kasaysayan ang mga saranggola, at iba't ibang uri nito ang pinalilipad sa iba't ibang panig ng mundo, maging sa [[mga pista]] ng saranggola. Maaaring paliparin ang mga ito para sa libangan, sining, o praktikal na gamit. Ang mga saranggolang [[Palakasan|pampalakasan]] ay ginagamit sa mga palabas sa ere o kompetisyon, samantalang ang mga ''power kite'' (saranggolang may lakas) naman ay mga saranggolang may maraming tali na maaaring kontrolin upang makalikha ng malalakas na puwersa para sa mga aktibidad tulad ng ''kite surfing'' (pag-''surf'' ng saranggola), ''kite landboarding'' (pag-''skate'' gamit ang saranggola), ''kite buggying'' (pagmamaneho ng karitong pinapatakbo ng saranggola), at ''snow kiting'' (pag-''surf'' sa [[niyebe]] gamit ang saranggola). == Mga uri ng saranggola == Ilan lamang ito sa mga uri ng saranggola: # boka-boka # guryon<ref name=JETE/><ref>Mula sa Kastilang ''gorrion'' na nangangahulugang ''sparrow'' sa Ingles, o [[maya]]</ref> # tsapi-tsapi o sapi-sapi<ref name=JETE/> # de-kahon # bandera # portagis # de-baso # papagayo - saranggolang kahugis ng [[ibon]].<ref name=JETE>{{cite-JETE|Saranggola}}</ref> # ''fighter'' == Sa kulturang popular == Sa [[Pilipinas]], isang awit na may sa saranggola sa pamagat ang ''Saranggola ni Pepe'' na kinanta at pinasikat ni [[Celeste Legaspi]] na sinulat ng kanyang asawang si Nonoy Gallardo. Bagaman, ang awitin ay hindi partikular na tungkol sa saranggola, sa halip, ito ay isang sinkroniko na pinapakita ang pangarap ng mga mamamayan.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Gonzales |first=Rhon Adolf C. |last2=Wamina |first2=Apple Joy S. |last3=Sabio |first3=Myra Chell R. |last4=Ranoa |first4=Camilo A. |date=Enero 2025 |title=SINKRONIKO AT DIAKRONIKONG PAGSUSURI SA AWITING 'SARANGGOLA NI PEPE' NI NONOY GALLARDO |url=https://www.globalscientificjournal.com/researchpaper/Sinkroniko_at_Diakronikong_Pagsusuri_sa_Awiting_Saranggola_ni_Pepe_ni_Nonoy_Gallardo.pdf |journal=Global Scientific Journals |volume=13 |issue=1 |issn=2320-9186}}</ref> Ang "Pepe" ay palayaw ni [[José Rizal|Jose Rizal]] na sumisimbolo sa kabataan na tinuturing ni Rizal na pag-asa ng bayan. Samantala, tumutukoy ang "Saranggola" sa bansang Pilipinas. Ang "matandang bingi" na binabanggit sa awit ay tumutukoy umano kay noo'y [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulong]] [[Ferdinand Marcos|Ferdinand Marcos, Sr.]]<ref name=":0" /> Sang-ayon kay Celeste, sinulat ng asawa niya ang awitin para ihayag ang nararamdaman niya sa nangyayari<ref>{{Cite web |last=Javier |first=Kristian Eric |title=Celeste Legaspi, inalala ang kuwento ng kaniyang hit singles |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/celeste-legaspi-inalala-ang-kuwento-ng-kaniyang-hit-singles/118087/ |access-date=2025-10-11 |website=www.gmanetwork.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Escobar |first=Miguel |date=2017 |title="Ano ba naman ang magagawa ng ranting and raving mo on social media? Wala rin, 'di ba?" —Celeste Legaspi |url=https://www.esquiremag.ph/long-reads/what-ive-learned/celeste-legaspi-what-ive-learned-a00207-20171211-lfrm2 |access-date=2025-10-11 |website=Esquiremag.ph}}</ref> noong panahon ng [[Batas militar sa ilalim ni Ferdinand Marcos|batas militar sa Pilipinas sa ilalim ni Marcos]]. May bersyong [[Musikang rock|''rock'']] ito na inawit ng bandang [[Shampoo ni Lola]] noong [[dekada 1990]]. == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Laruan]] [[Kategorya:Saranggola]] 5nzsg31q9cbh4qdb56cewvkw0yw38fv 0 2061 2204721 2199724 2026-04-24T20:02:22Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 3 books for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204721 wikitext text/x-wiki {{Infobox Christian leader |type=Pope |honorific-prefix=[[Papa]] [[Santo|San]] |English name=Juan Pablo II |Polish Name=Jan Paweł II |title=[[Obispo ng Roma]] |image=Pope John Paul II smile.jpg <!-- Do not change this photo without discussion! --> |caption=Si Juan Pablo II noong 1980 |birth_name=Karol Józef Wojtyła |term_start=16 Oktubre 1978 |term_end=2 Abril 2005 |predecessor=[[Papa Juan Pablo I]] |successor=[[Papa Benedicto XVI]] |ordination=1 Nobyembre 1946 |ordinated_by=[[Adam Stefan Sapieha]] |consecration=28 Setyembre 1958 |consecrated_by=[[Eugeniusz Baziak]] |cardinal=26 Hunyo 1967 |rank= |nationality=Polish |birth_date={{Birth date|1920|5|18|df=yes}} |birth_place=[[Wadowice]], [[Republika ng Poland]] |death_date={{death date and age|2005|4|2|1920|5|18|df=yes}} |death_place=[[Palasyong Apostoliko]], [[Lungsod ng Vatikano]] |other=Juan Pablo |signature=Signature of John Paul II.svg |coat_of_arms=Coat of arms of Ioannes Paulus II.svg |motto={{lang|la|[[Totus Tuus]]}} meaning "lahat ng sa iyo" |feast_day=22 Oktubre |venerated= |saint_title= |beatified_date=1 Mayo 2011 |beatified_place=[[Plaza de San Pedro]], [[Lungsod ng Batikano]] |beatified_by=[[Papa Benedicto XVI]] |canonized_date = 27 Abril 2014 |canonized_place =[[Plaza de San Pedro]], [[Lungsod ng Batikano]] |canonized_by = [[Papa Francisco]] |patronage=[[World Youth Day]] (Co- Patron) |previous_post= {{plainlist | *[[Roman Catholic Archdiocese of Kraków|Auxiliary Bishop of Kraków, Poland]] ''(1958–1964)'' *[[Ombi|Titular Bishop of Ombi]] ''(1958–1964)'' * Archbishop of Kraków, Poland ''(1964–1978)'' * Cardinal-Priest of [[San Cesareo in Palatio]] ''(1967–1978)'' }} }} Si '''Papa San Juan Pablo II''' ({{lang-la|Ioannes Paulus PP. II}}; {{lang-it|Giovanni Paolo II}}, {{lang-pl|Jan Pawel II}}; {{lang-en|John Paul II}}, ipinanganak bilang '''Karol Józef Wojtyła''' {{IPA-pl|'kar?l 'juz?f v?j't?wa|lang}}; 18 Mayo 1920 - 2 Abril 2005), kilala din bilang '''San Juan Pablo Na Dakila''' ang ika-264 na Papa ng [[Simbahang Romano Katoliko]] mula 16 Oktubre 1978 hanggang sa kaniyang pagpanaw noong 2 Abril 2005.<ref>{{cite web|title=John Paul the Great Catholic University|url=http://www.jpcatholic.com}}</ref><ref>{{cite book |last=Evert |first=Jason |title=''Saint John Paul the Great: His Five Loves'' |date=2014 |publisher=Ignatius Press |url=http://www.ignatius.com/Mobile/Products/SJPG-H/saint-john-paul-the-great.aspx |access-date=2014-05-15 |archive-date=2014-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412194740/http://www.ignatius.com/Mobile/Products/SJPG-H/Saint-John-Paul-the-Great.aspx |url-status=dead }}</ref> Siya ang may pangalawa sa pinakamahabang nanilbihang papa sa makabagong kasaysayan matapos kay Papa Pio IX, na nanilbihan ng 31 taon mula 1846 hanggang 1878. Pinanganak sa [[Polonya]], si Papa San Juan Pablo II ang unang papa na hindi Italyano mula kay Papa Adrian VI na isang Olandes na nanilbihan mula 1522 hanggang 1523. Kinilala ang panunungkulan ni Papa San Juan Pablo II sa pagtulong sa pagtatapos ng rehimeng komunismo sa kaniyang tinubuang Polonya at maging sa kabuuan ng Europa.<ref>Lenczowski, John. "Public Diplomacy and the Lessons of the Soviet Collapse", 2002</ref> Ipinagbuti ni Juan Pablo II ang pakikipag-ugnayan ng Simbahang Katoliko sa [[Hudaismo]], [[Islam]], sa [[Simbahang Ortodokso ng Silangan]], at sa [[Simbahang Anglikano]]. Ipinagtibay niya ang katuruan ng Simbahan laban sa [[Pagpigil sa pag-aanak|artipisyal na kontrasepsyon]] at sa pag-oordina sa mga kababaihan, sa pagsuporta sa [[Ikalawang Konsilyong Vaticano]] at sa mga reporma nito. Isa siya sa mga pinuno na pinakadalas na nakapaglakbay sa kasaysayan, na nakabisita sa 129 mga bansa sa kaniyang pagiging papa. Sa kaniyang espesyal na pagdidiin sa pangkalahatang kabanalan, [[Beatipikasyon|naibeatipika]] niya ang 1,340 na katao at 483 ang [[Kanonisasyon|naikanonisa]] niyang mga santo, tumalaga siya ng pinakamaraming mga obispo, at nakapag-ordina siya ng maraming mga kaparian.<ref>{{cite web|author=David M. Cheney |url=http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bWojtyła.html |title=Pope John Paul II (Bl. Karol Józef Wojtyła) |publisher=[Catholic-Hierarchy] |date=29 July 2012 |accessdate=4 August 2012}}</ref> Ang kaniyang layunin sa pagiging Papa ay ang pagbabago at pagpoposisyong muli <!-- reposition --> ng Simbahang Katolika. Ang kaniyang kahilingan ay ang "paglalagay sa kaniyang Iglesia at ang bawat puso ng nga kaalyansa sa relihiyon na magbubuklod sa mga Hudyo, Muslim at Cristiano bilang isang dakilang hukbong relihiyon."<ref>[[Cristina Odone|Odone, Cristina]]&nbsp;— ''[[Catholic Herald]]", 1991''</ref><ref name="JewishTelegraph">[[Uri Geller|Geller, Uri]]&nbsp;— ''[[Jewish Telegraph|The Jewish Telegraph]]'', 7 July 2000</ref> Ang kampaniya upang ikanonisa si Juan Pablo II ay nag-umpisa noong 2005, ilang sandali pagpanaw niya, taliwas sa tradisyunal na limang taong palugit ng paghihintay. Noong 19 Disyembre 2009, ipinroklama si Juan Pablo II bilang ''[[Venerable]]'' ng kaniyang kahaliling si [[Papa Benedicto XVI]] at nabeatipika noong 1 Mayo 2011 matapos iparatang sa kaniya ng ''Kongregasyon ng mga Kadahilanan ng mga Santo'' <!-- Congregation for the Causes of Saints --> ang isang himala: ang pagpapagaling ng isang madreng Pranses mula sa [[Karamdaman ni Parkinson]]. Ang pangalawang himala na ipinaratang sa yumaong papa ay ipinasa noong 2 Hulyo 2013 at pinagtibay ni [[Papa Francisco]] matapos ang dalawang araw. Kinanonisa si Juan Pablo II noong 27 Abril 2014, kasabay ni [[Papa Juan XXIII]]..<ref name="BBC 2013">{{cite news|title=Report: Pope Francis Says John Paul II to Be Canonized April 27|date=3 September 2013|url=http://www.ncregister.com/daily-news/report-pope-francis-says-john-paul-ii-to-be-canonized-april-27/|work=National Catholic Register|accessdate=6 September 2013|archive-date=5 Nobiyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105220855/http://www.ncregister.com/daily-news/report-pope-francis-says-john-paul-ii-to-be-canonized-april-27/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105220855/http://www.ncregister.com/daily-news/report-pope-francis-says-john-paul-ii-to-be-canonized-april-27/ |date=5 Nobiyembre 2013 }}</ref> Tulad ni Juan XXIII, hindi pinagdiriwang ang araw ng kaniyang kapistahan sa petsa ng kaniyang kamatayan tulad ng kinaugalian; sa halip ito ay ginugunita sa anibersaryo ng kaniyang pagkakahirang bilang papa noong 22 Oktubre 1978.<ref>{{cite news |title=Vatican declares Popes John Paul II and John XXIII saints |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-27172118 |newspaper=''BBC News'' |publisher=British Broadcasting Corporation |date=27 April 2014 |accessdate=27 April 2014}}</ref> == Simula ng buhay == Pinanganak si Karol Józef Wojtyła sa bayan ng [[Wadowice]].<ref name="A&E"/><ref name="ShortBio"/> Bunso siya sa tatlong anak ni Karol Wojtyła (1879-1941), isang etnikong Polako,<ref name="CNN6"/> at si Emilia Kaczorowska (1884-1929), kung saan ang dalagang apelyido niya ay Scholz.<ref name="Ancestry">{{cite web |url= http://www.catholic.org/pope/jp2/genealogy.php |title=Family Genealogy of Blessed Pope John Paul II|last=Catholic Online |work=catholic.org |year=2012 |quote=Family Genealogy of Blessed Pope John Paul II |accessdate=3 February 2012}}</ref> Si Emilia, na isang guro, ay namatay sa kapanganakan noong 1929<ref name="CBN"/> noong si Wojtyła ay walong taong gulang pa lamang.{{sfn|Stourton|2006|p=11}} Namatay ang kaniyang nakakatandang kapatid na si Olga bago pa man siya ipinganak, ngunit naging malapit siya sa kaniyang kapatid na si Edmund, na may palayaw na ''Mundek'', na matanda sa kaniya ng 13 taon. Namatay din si Edmund sa sakit na [[scarlet fever]], na nakuha niya sa kaniyang pagiging duktor, na siyang dinamdam ng husto ni Wojtyła.<ref name="CNN6"/>{{sfn|Stourton|2006|p=11}} Aktibo si Wojtyła sa gawaing pisikal sa kaniyang pagkabata. Madalas siyang naglalaro ng putbol bilang ''goalkeeper''.{{sfn|Stourton|2006|p=25}} Sa kaniya ding pagkabata nagkaroon ng ugnayan si Wojtyła sa isang malaking komunidad na Hudyo.<ref name="Svidercoschi">{{cite web | url = http://www.vatican.va/jubilee_2000/magazine/documents/ju_mag_01111997_p-46_en.html | title = The Jewish "Roots" of Karol Wojtyła | accessdate = 3 July 2013 | last = Svidercoschi | first = Gian Franco | publisher = Vatican.Va}}</ref> Karaniwan ang laro ng putbol sa kaniyang paaralan ay sa pagitan ng mga pangkat ng Hudyo at Katoloko, at madalas sumali si Wojtyła sa hanay ng mga Hudyo.<ref name="CNN6"/>{{sfn|Stourton|2006|p=25}} Ayon kay Wojtyła, halos ikatlo sa kaniyang mga kaklase ay mga Hudyo, at ang hinahangaan niya sa kanila ay ang kaniyang pagiging makabayan bilang mga Polako. Noong kalagitnaan ng 1938, lumuwas si Wojtyła at ang kaniyang ama mula Wadowice at nagpunta sa Krakow, kung saan pumasok siya sa Unibersidad ng Jagiellonian. Habang nag-aaral ng [[pilolohiya]] at mga wika, ay nagtatrabaho siya bilang boluntaryong biblyotekaryo<!-- librarian-->. Sapilitan siyang suamli sa pagsasanay militar sa ''Academic Legion'' ngunit hindi siya nagpaputok ng sandata. Gumanap rin siya sa iba't ibang mga grupo sa teatro at nagtrabaho din bilang manunulat.<ref name="Kuhiwczak"/> Sa kapanahunang ito, lumago ang kaniyang talento sa wika, at natutunan niya ang mahigit-kumulang sa 12 mga wika,<ref>{{cite book |last=Grosjean |first=François |title=Life With Two Languages |url=http://books.google.com/books?id=VqGpxZ9pDRgC&pg=PA286 |accessdate=6 July 2013 |year=1982 |publisher=Harvard University Press |location=United States |isbn=978-0-674-53092-8|edition=8 |page=286}}</ref> siyam sa kanila ay kaniyang madalas na ginamit sa kaniyang pagiging santo papa. === Ang pananakop ng mga Nazi sa Polonya at ang Holocaust === Noong 1939, sinakop ng [[Alemanyang Nazi]] ang Polonya at sapilitan nilang pinasara ang mga unibersidad.<ref name="A&E"/> Sapilitan din nilang ipinatrabaho ang mga malalakas na mga kalalakihan, kaya noong 1940 hanggang 1944 nagtrabaho si Wojtyła bilang mensahero ng isang kainan, trabahador sa isang tibagan ng apog at sa pabrika ng kemikal na Solvay, para makaiwas sa pagpapatapon patungong Alemanya.<ref name="ShortBio"/><ref name="Kuhiwczak"/> Noong 1941, namatay ang kaniyang ama, na isang opisyal ng Hukbong Polonya, dahil sa atake sa puso. Dahil dito si Wojtyła lang ang natitirang nabubuhay sa kaniyang pamilya.<ref name="CNN6"/><ref name="CBN"/>{{sfn|Stourton|2006|p=60}} Ayon kay Wojtyła, "sa kaniyang 20 anyos nawala sa kaniya ang mga taong pinakaminamahal niya."{{sfn|Stourton|2006|p=60}} Makaraang pumanaw ang kaniyang ama, pinag-iisipan na niya ng seryoso ang pumasok sa pagpapari.{{sfn|Stourton|2006|p=63}} Noong Oktubre 1942, habang patuloy pa ang digmaan, kumatok siya sa pintuan ng Palasyo ng Obispo sa Krakow, at humiling na mag-aral sa pagkapari.{{sfn|Stourton|2006|p=63}} Matapos noon ay nagsimula siyang mag-aral ng kurso sa lihim na seminaryo na pinapatakbo ng Arsobispo ng Krakow, si Adam Stefan Cardinal Sapieha. Noong 29 Pebrero 1944, nasagasaan si Wojtyła ng isang trak ng Aleman. Pinadala siya ng mga hukbong Aleman sa ospital, at doon siya naratay ng mahigit 2 linggo dahil sa [[pagkaalog ng utak]] at sa sugat sa balikat. Ayon sa kaniya, ang aksidenteng ito at ang kaniyang pagkabuhay ay ang pagpapatibay ng kaniyang bokasyon. Noong 6 Agosto, 1944, sa araw na kinilala bilang 'Itim na Sabado', {{sfn|Weigel|2001|p=71}} itinipon ng mga Gestapo ang mga kalalakihan sa Krakow upang pigilan ang rebelyon{{sfn|Weigel|2001|p=71}}, tulad ng naganap sa Warsaw.{{sfn|Davies|2004|pp=253–254}}{{sfn|Weigel|2001|pp=71–21}} Nakatakas si Wojtyła at nagtago sa silong ng bahay ng kaniyang tiyuhin sa 10 Kalye Tyniecka, habang naghahalughog ang mga hukbong Aleman sa itaas.{{sfn|Stourton|2006|p=63}}{{sfn|Davies|2004|pp=253–254}}{{sfn|Weigel|2001|pp=71–21}} Mahigit walong libong mga kalalakihan ang kinuha noong araw na iyon, habang si Wojtyła ay tumakas tungo sa Palasyo ng Arsobispo,{{sfn|Stourton|2006|p=63}}{{sfn|Weigel|2001|p=71}}{{sfn|Davies|2004|pp=253–254}} at nanatili siya doon hanggang sa paglisan ng mga Aleman.<ref name="CNN6"/>{{sfn|Stourton|2006|p=63}}{{sfn|Davies|2004|pp=253–254}} Matapos lumisan ang mga Aleman noong 17 Enero, 1945, pumunta ang mga estudyante sa nawasak na seminaryo. Nagboluntaryo si Wojtyła at isa pang seminarista para linisin ang mga kasilyas. {{sfn|Weigel|2001|p=75}} Tinulungan din ni Wojtyła ang isang takas na dalagitang Hudyo na nagngangalang Edith Zierer,<ref name="EdithZ"/> na tumakas mula sa isang ''labor camp'' ng Nazi sa Czestochowa.<ref name="EdithZ"/> Hinimatay si Edith sa isang plataporma ng riles, kaya dinala siya ni Wojtyła sa isang tren at sinamahan niya ito sa kanilang paglalakbay sa Krakow. Kinilala ni Edith si Wojtyła na nagligtas sa kaniyang buhay sa araw na iyon.<ref name="CNNLive"/><ref name="archive"/><ref name="IHT"/> Marami pang mga naging kuwento ng pagligtas ni Wojtyła sa mga Hudyo mula sa mga Nazi. == Pagkapari == Sa pagtatapos ng kaniyang pag-aaral sa seminaryo sa Krakow, inordena si Wojtyła bilang pari sa [[Araw ng mga Santo]], 1 Nobyembre 1946,<ref name="CBN"/> ng Arsobispo ng Krakow na si Cardinal Sapieha.<ref name="ShortBio"/>{{sfn|Stourton|2006|p=71}}<ref name="Vatican2"/> Pinadala ni Sapieha si Wojtyła sa ''Pontifical International Athenaeum'' ''Angelicum'', na magiging Pontipikal na Unibersidad ni San Tomas Aquino, para mag-aral sa ilalim ni Padre Reginald Garrigou-Lagrange simula 26 Nobyembre 1946. Nalisensyahan si Wojtyła noong Hulyo 1947, nakapasa sa isang eksaminasyong doktoral noong 14 Hunyo 1948, at matagumpay na naipagtangol ang kaniyang tesis sa doktoral na pinamagatang ''Doctrina de fide apud S. Ioannem a Cruce'' (Ang Doktrina ng Pananampalataya ni San Juan dela Cruz) sa pilosopiya noong 19 Hunyo 1948.<ref>http://www.vatican.va/news_services/press/documentazione/documents/santopadre_biografie/giovanni_paolo_ii_biografia_prepontificato_en.html#1948 Accessed 6 October 2012. Bagaman inaprubahan ang kaniyang gawang doktoral noong Hunyo 1948, tinanggihan siyang bigyan ng ''degree'' dahil hindi siya makapagbayad ng pag-imprenta sa kaniyang teksto batay sa patakarang ''Angelicum''. Noong Disyembre 1948, isang binagong teksto ng kaniyang disertasyon ay inaprubahan ng pakultad ng teolohiya ng Unibersidad ng Jagiellonian, at nabigyan din si Wojtyła ng ''degree'.</ref> Nasa pangangalaga ng ''Angelicum'' ang orihinal na kopya ng tesis ni Wojtyła.<ref>{{cite web |url=http://www.pust.it/index.php/en?start=5 |title=RELAZIONE DEL RETTORE MAGNIFICO A.A. 2011–2012 |publisher=Pust.it |date= |accessdate=23 June 2013 |archive-date=25 Agosto 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110825112731/http://www.pust.it/index.php/en?start=5 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825112731/http://www.pust.it/index.php/en?start=5 |date=25 Agosto 2011 }}</ref> Maliban sa kurso ng ''Angelicum'', nag-aral din si Wojtyła ng Hebreo sa ilalim ng Dominikong Olandes na si Pter G. Duncker. Ayon sa kaeskwela ni Wojtyła na si Alfons Stickler na magiging Kardinal ng Austria, noong 1947 habang nasa ''Angelicum'' ay bumisita si Wojtyła kay Padre Pio na duminig sa kaniyang kumpisal, at pinaalam niya na balang araw ay maluluklok siya sa "pinakamataas na katungkulan ng Simbahan."<ref name="kwitny">{{cite book | last=Kwitny | first=Jonathan | title=Man of the Century: The Life and Times of Pope John Paul II | url=https://archive.org/details/manofcenturylife0000kwit | publisher=Henry Holt and Company |date=March 1997 | location=[[New York]] | page=768 | isbn=978-0-8050-2688-7}}</ref> Dagdag pa ni Cardinal Stickler, naniniwala si Wojtyła na ang propesiyang ito ay natupad noong naging Kardinal siya.<ref name="cnn">{{Cite news | last=Zahn | first=Paula | author-link=Paula Zahn | title=Padre Pio Granted Sainthood | newspaper=CNN | date=17 June 2002 | url=http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0206/17/ltm.04.html | accessdate=19 January 2008 | postscript=<!--None-->}}</ref> Nagbalik si Wojtyła sa Polonya noong tag-init ng 1948 sa kaniyang unang katakdaang pastoral sa bayan ng Niegowic, 15 milya mula sa Krakow, sa Simbahan ng Asuncion. Dumating siya sa bayan ng Niegowic sa panahon ng tag-ani, at ang kaniyang unang aksiyon ay ang pagluhod at paghalik sa lupa.{{sfn|Maxwell-Stuart|2006|p=233}} Itong kilos na ito na hinawig sa santong Pranses na si Jean Marie Baptise Vianney{{sfn|Maxwell-Stuart|2006|p=233}}, ang magiging tatak niyang kilos sa kaniyang pagiging papa. Noong Marso 1949, nilipat si Wojtyła sa parokya ng San Florian sa Krakow. Nagturo siya ng etika sa Unibersidad ng Jagiellonian at sa Katolikong Unibersidad ng Lublin. Habang nagtuturo, tinipon niya ang 20 kabataan, at tinawag ang kanilang sarili bilang ''Rodzinka'' o "maliit na pamilya". Nagtitipon sila para sa panalangin, diskusyong pang-pilosopiya, at para tulungan ang mga bulag at mga may-sakit. Unti-unting lumago ang samahang ito hanggang sa umabot ng mahigit kumulang 200 kasapi, at ang mga gawain ay dumami pa, kasama na dito ang ''skiing'' at pagsakay sa kayak.<ref name="USCCB_Bio"/> Noong 1953, tinanggap ng Pakultad ng Teolohiya ang tesis ni Wojtyła ukol sa [[habilitasyon]] sa Unibersidad ng Jagiellonian. Noong 1954, nakamit niya ang Doktorado ng Sagradong Teolohiya, {{sfn|Stourton|2006|p=97}} ang pagtasa sa pisibilidad ng etikang Katoliko base sa sistemang etika ng penomentologong si Max Sheler na may disertasyong pinamagatang "Muling Paghuhusga ng Posibilidad ng Pagtatatag ng Etikang Katoliko base sa sistemang etika ni Max Scheler".<ref>{{cite web|url=http://www.vatican.va/news_services/press/documentazione/documents/santopadre_biografie/giovanni_paolo_ii_biografia_prepontificato_en.html#1948 |title=Highlights on the life of Karol Wojtiła |publisher=Vatican.va |date= |accessdate=23 June 2013}}</ref> (Ocena możliwości zbudowania etyki chrześcijańskiej przy założeniach systemu Maksa Schelera).<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=2QunKUmsM4kC&pg=PA153&lpg=PA153&dq=Ocena+#v=onepage&q=Ocena&f=false |title=Destined for Liberty: The Human Person in the Philosophy of Karol Wojtyła/John Paul II |publisher=Books.google.com |date= |accessdate=23 June 2013|isbn=9780813209852|year=2000}}</ref> Si Scheler ay isang pilosopong Aleman na nagtatag ng kilusang pilosopiya na nagdidiin sa karanasang may kamalayan. Ngunit binuwag ng Komunistang otoridad ang Pakultad ng Teolohiya sa Unibersidad ng Jagellonian na siyang pumigil kay Wojtyla na makakuha ng ''degree'' hanggang 1957. Kinalaunan binuo ni Wojtyla ang isang pamamaraang teolohikal na pinagsama ang tradisyunal na Tomismong Katoliko at ang mga ideya ng personalismo, isang kaparaanang pilosopikal na humalaw mula sa penomentolohiya, na naging tanyag sa mga Katolikong intelektwal sa Krakow sa mga panahong iyon. Isinalin din ni Wojtyla ang aklat ni Scheler, ang ''Pormalismo at ang Etika ng Tunay Na Asal'' (''Formalism and Ethics of Substantive Values'').<ref>{{cite book|last=Walsh|first=Michael|title=John Paul II: A Biography|url=https://archive.org/details/johnpaulii0000wals|year=1994|publisher=HarperCollins|location=London|isbn=978-0-00-215993-7|pages=[https://archive.org/details/johnpaulii0000wals/page/20 20]–21}}</ref> Sa kapanahunan ding ito, nagsulat si Wojtyła ng mga artikulo sa pahayagang Katoliko sa Krakow, ang ''Tygodnik Powszechny'' (Panglinggong Unibersal), na tumatalakay sa napapanahong isyu ng simbahan.<ref name="Zenit5"/> Tinutukan niya ang paggawa ng orihinal na gawa ng literatura sa loob ng 12 taon niya bilang pari. Naging laman ng kaniyang tula at dula ang patungkol sa digmaan, buhay sa ilalim ng Komunismo, at ang kaniyang responsibilidad bilang pastor. Ginamit ni Wojtyła ang dalawang alyas, ''Andrzej Jawień'' at ''Stanisław Andrzej Gruda''<ref name="Kuhiwczak"/><ref name="Zenit5"/>, para mabukod ang kaniyang mga gawang pangliteratura mula sa kaniyang mga lathalaing panrelihiyon kung saan ginagamit niya ang tunay niyang pangalan.<ref name="Kuhiwczak"/><ref name="Zenit5"/> Noong 1960, nilathala ni Wojtyła ang isang maimpluwensiyang aklat pangtelolohiya, ang ''Pagmamahalan at Responsibilidad'', na siyang depensa sa tradisyunal na katuruan ng Simbahan ukol sa matrimoniya mula sa makabagong pananaw pangpilosopiya.<ref name="Kuhiwczak"/>{{sfn|Wojtyła|1981}} ==="Wujek"=== Habang naninilbihan bilang pari sa Krakow, sinasamahan si Wojtyła ng mga grupo ng mga mag-aaral para sa ''hiking'', pagbibisikleta, pagkakampo at pagkakayak, na sinasamahan ng panalangin, panlabas na Misa, at diskusyong teolohikal. Sa ilalim ng pamamahala ng Komunismo sa Poland, hindi pinapahintulutan ang mga pari na maglakbay kasama ang mga mag-aaral, kaya pinakiusapan ni Wojtyła sa mga kababata niyang kasamahan na tawagin siyang "Wujek", o "Tito" sa wikang Polako. Ito ay para hindi malaman ng mga tagalabas na isa siyang pari. Naging taniyag ang palayaw na ito sa kaniyang mga tagasunod. Noong 1958, noong tinalaga bilang Katulong na Obispo ng Krakow si Wojtyła, nag-alala ang kaniyang mga kakilala baka mabago siya dahil sa kaniyang bagong katalagahan. Sinigurado niya sa kaniyang mga kaibigan na "mananatiling Wujek si Wujek", at mananatili siyang mamuhay ng payak sa kabila ng pagigig obispo niya. Sa nalalabing buhay ni Wojtyła, nakakabit sa kaniya ang palayaw na "Wujek" at patuloy na ginagamit ito partikular na ang mga Polako.<ref>Witness to Hope; The Biography of Pope John Paul II, by George Weigel. New York: Cliff Street Books/Harper Collins, 1999. p. 992.</ref><ref>THEY CALL HIM "WUJEK". Article from: St Louis Post-Dispatch (MO) | 24 January 1999 | Rice, Patricia</ref> == Obispo at Kardinal == Noong 4 Hulyo 1958<ref name="Vatican2"/> , habang nagka-kayak si Wojtyła sa mga lawa ng hilagang Polonya, itinalaga siya ni Papa Pio XII bilang Katulong na Obispo ng Krakow. Ipinatawag siya sa Warsaw para makipagkita sa Primate ng Polonya, si Stefan Cardinal Wyszynski, na siyang nagpaalam sa kaniya sa kaniyang katalagahan.<ref name="Rise"/>{{sfn|Stourton|2006|p=103}} Sumagn-ayon siya na manilbihan bilang Katulong na Obispo sa Arsobispo ng Krakow na si Eugeniusz Baziak, at inordena siya bilang Episcopate (bilang titular na Obispo ng Ombi) noong 28 Setyembre 1958. Si Baziak ang naging pangunahing konsagrante. Ang ibang mga naging konsagrante ay ang mga Katulong na Obispo Boleslaw Kominek ng Sophene at Vaga at ang Katulong na Obispo Franciszek Jop ng Diosesis ng Sandomierz.<ref name="Vatican2"/> Sa edad na 38, naging pinakabatang naging Obispo ng Polonya si Wojtyła. Pumanaw si Baziak noong Hunyo 1962 at noong 16 Hulyo pinili si Wojtyła bilang ''Vicar Capitular'' (pansamantalang tagapamahala) ng Arsodiyosesis hanggang maitalaga ang isang Arsobispo.<ref name="A&E"/><ref name="ShortBio"/> Noong Oktubre 1962, lumahok si Wojtyła sa Pangalawang Konseho ng Vatican (1962-1965),<ref name="A&E"/><ref name="Vatican2"/> kung saan gumawa siya ng ambag sa dalawa sa mga produktong pinakamakasaysayan at pinakamaimpluwensiya, ang ''Kautusan ng Kalayaan sa Relihiyon'' (sa wikang Latin, ''[[Dignitatis Humanae]]''), at ang ''Konstitusyong Pastoral ng Simbahan sa Makabagong Sanlibutan'' (''[[Gaudium et Spes]]'').<ref name="Vatican2"/>. Nag-ambag si Wojtyła at ang mga obispong Polako ng isang burador na teksto sa Konseho para sa ''Gaudium et Spes''. Ayon sa historyador na si John W. O'Malley, ang burador na tekstong ''Gaudium et Spes'' na pinadala ni Wojtyła at iba pang mga delegadong Polako ay nagpadala ng "ilang impluwensya sa mga bersyon na ipinadala sa mga ama ng konseho noong tag-init na iyon ngunit hindi tinanggap bilang batayang teksto".<ref>{{cite book|last=O'Malley|first=John W.|title=What Happened at Vatican II|url=https://archive.org/details/whathappenedatva0000omal|year=2008|publisher=Harvard University press|location=Cambridge, Massachusetts|isbn=978-0-674-03169-2|pages=[https://archive.org/details/whathappenedatva0000omal/page/204 204]–205}}</ref> Ayon kay John F. Crosby, bilang papa, ginamit din kinalaunan ni Juan Pablo II ang mga salita ng ''Gaudium et Spes'' upang ipakilala ang kaniyang sariling sakoobin sa kalikasan ng tao sa pakikipag-ugnayan sa Dios: na ang tao ay ang "tanging lalang ng daigdig na ninais ng Dios para sa kaniyang kapakanan", ngunit "matutuklasan lang ng tao ang kaniyang tunay na sarili sa tapat na pagbibigay ng kaniyang sarili."<ref>{{cite journal |last1=Crosby|first1=John F.|year=2000|title=John Paul II's Vision of Sexuality and Marriage: The Mystery of "Fair Love"|journal=The Legacy of Pope John Paul II: His Contribution to Catholic Thought|page=54|publisher=Crossroad|isbn=978-0-8245-1831-8|editor1-last=Gneuhs|editor1-first=Geoffrey}}</ref> Lumahok din siya sa asambleya ng Kapulungan ng mga Obispo.<ref name="A&E"/><ref name="ShortBio"/> Noong 13 Enero 1964, tinalaga siya ni Papa Pablo VI bilang Arsobispo ng Krakow.<ref name="VaticanNewsService"/> Noong 26 Hunyo 1967, pinahayag ni Paulo VI ang promosyon ni Karol Wojtyła sa Kolehiyo ng mga Kardinal.<ref name="Vatican2"/><ref name="VaticanNewsService"/> Pinangalan si Wojtyła bilang Kardinal-Pari ng ''titulus'' ng San Cesario sa Palatio. Noong 1967, naging instrumental siya sa pagbuo ng ''encyclical'', ang ''Humanae Vitae'' na tumatalakay sa kaparehong isyu sa pagbabawal ng paglalaglag ng bata at sa artipisyal na pagkontrol ng kapanganakan.<ref name="Vatican2"/><ref name="Memory"/><ref name="HV"/> Noong 1970, ayon sa isang makabagong saksi, hindi sang-ayon si Kardinal Wojtyła sa pamamahagi ng liham sa Krakow, na sinasabi na naghahanda ang Episkopado ng Polonya para sa ika-50 anibersaryo ng [[Digmaang Polako–Sobyetiko]]. == Pagkahalal Bilang Papa == Noong Agosto 1978, pagkamatay ni Papa Pablo VI, bumoto si Kardinal Wojtla sa ''papal conclave'', na naghalala kay Papa Juan Pablo I. Ngunit namatay din si Juan Pablo I matapos lamang ang 33 araw bilang papa, na nagbukas mulit ng panibagong ''conclave''.<ref name="ShortBio"/><ref name="Vatican2"/><ref name="Time1978"/> Nagsimula ang pangalawang ''conclave'' ng 1978 noong 14 Oktubre, 10 araw matapos ang libing. Dalawa ang naging matunog na pangalan sa pagkapapa, si Giuseppe Cardinal Siri, na konserbatibong Arsobispo ng Genova, at ang liberal na Arsobispo ng Florencia na si Giovanni Cardinal Benelli, na kinikilala ding malapit na kaibigan ni Juan Pablo I.<ref name="Time1978b"/> Tiwala ang mga tagasuporta ni Benelli na siya ay mahahalal, at sa unang mga balota, si Benelli ang nakakuha ng pinakamaraming boto.<ref name="Time1978b"/> Ngunit sadyang matindi ang labanan sa isa't isa, na waring walang mapipili sa kanila. Dahil dito nagmungkai si Franz Cardinal Konig, Arsobispo ng Vienna, sa mga kapuwa niya tagahalal ng isang kompromisong kandidato: ang Polakong si Karol Josef Wojtyła.<ref name="Time1978b"/> Nanalo si Wojtyła sa ikawalong balota sa ikatlong araw (16 Oktubre), na ayon sa mga pahayagang Italyano, 99 boto mula sa 111 mga tagahalal. Pinili ni Wojtyła ang pangalang Juan Pablo II<ref name="Vatican2"/><ref name="Time1978b"/> bilang pagpupugay sa kaniyang sinundan, at para magbigay pugay din sa yumaong Papa Pablo VI. Lumabas din ang puting usok mula sa tsimniya, na naghuhudyat sa mga taong nagtipon sa Plaza San Pedro na may napili nang papa. <!-- part 1 --> == Pastoral na Paglalakbay == Sa kaniyang paninilbihan bilang Papa, nakapagbiyahe si Papa Juan Pablo II sa 129 na mga bansa,{{sfn|Maxwell-Stuart|2006|p=234}} at mahigit 1,100,000&nbsp;km ang kaniyang kabuuang inilakbay. Madalas siyang dinudumog ng maraming tao; at ang ilan sa mga ito ay dinagsa ng pinakamaraming tao sa kasaysayan ng sangkatauhan. Ang isa sa mga ito, ang [[Pandaigdigang Araw ng Kabataan 1995|Pandaigdigang Araw ng Kabataan (World Youth Day) sa Maynila]], ay naitala bilang pinakamalaking pagtitipong pang-papa <!-- papal gathering --> sa kasaysayan, ayon sa Vatican, kung saan humigit-kumulang apat na milyong katao ang dumagsa.<ref name=BaltimoreSun>{{cite web |url=http://articles.baltimoresun.com/1995-01-16/news/1995016078_1_pope-philippines-papal |title=Biggest Papal Gathering &#124; Millions Flock to Papal Mass in Manila, Gathering is Called the Largest the Pope Has Seen at a Service&nbsp;— Baltimore Sun |last=New York Times News Service |work=articles.baltimoresun.com |year=2012 |accessdate=29 January 2012 |archive-date=2012-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120924125252/http://articles.baltimoresun.com/1995-01-16/news/1995016078_1_pope-philippines-papal |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120924125252/http://articles.baltimoresun.com/1995-01-16/news/1995016078_1_pope-philippines-papal |date=2012-09-24 }}</ref><ref name="AsiaNews"/> Sa panimula ng kaniyang pagiging Papa, bumisita si Juan Pablo II sa Republikang Dominikano at sa Mexico noong Enero 1979.<ref name="CBN2"/> Si Juan Pablo II ang naging kauna-unahang Papa na bumisita sa [[White House]] noong Enero 1979, kung saan malugod siyang binati ni Pangulong [[Jimmy Carter]]. Kauna-unahan din siyang Papa na bumisita sa iilang bansa sa isang taon, na nagsimula sa Mexico<ref name="Mexico"/> at Irlanda<ref name="Ireland"/> noong 1979. Kauna-unahan din siyang papa na bumisita sa Gran Britanya noong 1982, kung saan nakipagkita siya kay Reyna Elizabeth II, na Kataas-taasang Gobernador ng Simbahan ng Inglatera. Habang nasa Inglatera, bumisita rin siya sa Katedral ng Canterbury at lumuhod sa panalangin kasama si [[Robert Runcie]], Arsobispo ng Canterbury, kung saan napatay si Thomas a Becket.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/29/newsid_4171000/4171657.stm |title=BBC ON THIS DAY &#124; 29 &#124; 1982: Pope makes historic visit to Canterbury |publisher=''BBC News'' |date= 29 May 1982|accessdate=23 June 2013}}</ref> Naglakbay din siya sa Haiti noong 1983, kung saan nagsalita siya sa wikang Creole sa libu-libong mga dukhang Katoliko na nagtipon upang batiin siya sa paliparan. Ang kaniyang mensahe, na "ang mga bagay sa Haiti ay kailangang magbago", na pumapatungkol sa hindi pagkakapantay-pantay ng mga mahihirap at ng mga mayayaman, ay binati ng malakas na palakpakan.<ref name="Haiti: The Duvalier Years"/> Kauna-unahan din siyang papa sa makabagong panahon na bumisita sa Ehipto,<ref name="PopeEgypt"/> kung saan nakipagkita siya sa papa ng Simbahang Koptiko, si Papa Shenouda III<ref name="PopeEgypt"/> at ang Patriyarkang Ortodoksiyang Griyego ng Alexandria.<!-- Gk Orthodox Patriarch --><ref name="PopeEgypt"/> Kauna-unahan din siyang Katolikong papa na bumisita at manalangin sa isang moskeng Islam, sa [[Damascus]], Syria, noong 2001. Bumisita siya sa Moske ng Umayyad, na isang dating simbahang Cristiano, kung saan pinaniniwalaang piniit si Juan Bautista,<ref name="Mosque"/> kung saan nanawagan siya na magkaisa at sabay na mamuhay ang mga Muslim, Cristiano at Hudyo.<ref name="Mosque"/> Noong 15 Enero, 1995, sa kasagsagan ng Ika-10 Pandaigdigang Araw ng Kabataan, nagdaos siya ng [[Misang Katoliko|Misa]] sa tinatayang lima hanggang pitong milyong katao nagtipon-tipon sa Luneta, Maynila, Pilipinas. Ito ay sinasabing pinakamalaking pagtitipon na naganap sa kasaysayan ng Kristyanismo.<ref name="AsiaNews"/> Noong Marso 2000, habang bumibisita sa [[Jerusalem]], naging kauna-unahan si Juan Pablo II na bumisita at manalangin sa [[Kanlurang Pader]].<ref name="BBCIsrael"/><ref name="ADL2006"/> Noong Setyembre 2001, dahil sa mga suliraning dulot ng Setyembre 11, bumisita siya sa Kazakhstan, kung saan humarap siya sa mga taong karamihan ay mga Muslim, at sa Armenia, para gunitain ang ika-1,700 taon ng Kristyaniso sa Armenia.<ref name="NewYorkTimes3"/> ===Unang Pagbisita sa Polonya=== Noong Hunyo 1979, naglakbay si Papa Juan Pablo II sa Polonya kung saan malugod siyang dinumog ng mga tao.<ref name="OnThisDay"/> Ang una niyang paglalakbay sa Polonya ang pumukaw sa espirito ng bansa at lumunsad sa pagkakabuo ng kilusang ''Solidarity'' noong 1980, kung saan kinalaunan ay nakapagdala ng kalayaan at karapatang pantao sa kaniyang tinubuang lupa.<ref name="Memory"/> Gustong gamitin ng rehimeng Komunista sa Polonya ang pagbisita ng Papa, na bagaman Polako ang papa ay hindi pa rin magbabago ang kanilang kapasidad na mamuno, maniil, at mamahagi ng kabutihan ng lipunan. Umasa din sila na tatalimahin ng Papa ang mga patakarang tinakda nila, na makikita ng mga Polako ang kaniyang halimbawa at kanila itong susundin. Kung bakasakaling magdulot ng kaguluhan ang pagbisita ng Papa, handa ang rehimeng Komunista na supilin ang rebelyon at isisi ang insidenteng ito sa Papa.<ref name="Angelo M. Codevilla 2008">Angelo M. Codevilla, "Political Warfare: A Set of Means for Achieving Political Ends", in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008.)</ref> {{quote|"Nagtagumpay ang Papa sa pakikibakang ito sa pamamagitan ng pangingibabaw sa politika. Siya ay ang tinatawag ni Joseph Nye na 'malambot na kapangyarihan' -- ang kapangyarihan ng pag-aakit at pagtataboy. Nagsimula siya ng may malaking kapakinabangan, at sinamantala niya itong lubos: Namuno siya sa isang insitusyong salungat sa Komunismong paraan ng pamumuhay na kinasusuklaman ng lipunang Polako. Siya ay isang Polako, ngunit hindi marating ng rehimen. Sa pamamagitan ng pagkilala kasama siya, nagkaroon ng pagkakataon ang mga Polako na linisin ang kanilang sarili mula sa mga kompromisong kailangan nilang gawin para mamuhay sa ilalim ng rehimen. At dumating sila ng milyon. At nakinig sila. Nakiusap siya sa kanila na maging mabuti, huwag ikompromiso ang sarili, na magsama-sama, na maging matapang, at ang Dios ang kaisa-isang pinagmumulan ng kabutihan, ang kaisa-isang pamantayan ng asal. 'Huwag kayong matakot', sabi niya. Milyon ang pasigaw na tumugon, 'Gusto namin ang Dios! Gusto namin ang Dios! Gusto namin ang Dios!' Naduwag ang rehimen. Kung hindi pinili ng Papa na patigasin ang kaniyang malambot na kapangyarihan, baka malunod sa dugo ang rehimen. Sa halip, pinamunuan lamang ng Papa ang lipunang Polako na tumanan mula sa mga namumuno sa kanila sa pamamagitan ng matibay na pagkakaisa. Nanatili pa rin sa panunungkulan ang mga Komunista ng isa pang dekada bilang mga despota. Ngunit bilang pampolitika na pinuno, tapos na sila. Sa kaniyang pagbisita sa kaniyang tinubuang Polonya noong 1979, natamaan ni Juan Pablo II ang tinatawag na masidhing suntok sa rehimeng Komunismo, sa Imperyong Sobyet, at kinalaunan, sa Komunismo." ''("The Pope won that struggle by transcending politics. His was what [[Joseph Nye]] calls '[[soft power]]' — the power of attraction and repulsion. He began with an enormous advantage, and exploited it to the utmost: He headed the one institution that stood for the polar opposite of the Communist way of life that the Polish people hated. He was a Pole, but beyond the regime's reach. By identifying with him, Poles would have the chance to cleanse themselves of the compromises they had to make to live under the regime. And so they came to him by the millions. They listened. He told them to be good, not to compromise themselves, to stick by one another, to be fearless, and that God is the only source of goodness, the only standard of conduct. 'Be not afraid,' he said. Millions shouted in response, 'We want God! We want God! We want God!' The regime cowered. Had the Pope chosen to turn his soft power into the hard variety, the regime might have been drowned in blood. Instead, the Pope simply led the Polish people to desert their rulers by affirming solidarity with one another. The Communists managed to hold on as despots a decade longer. But as political leaders, they were finished. Visiting his native Poland in 1979, Pope John Paul II struck what turned out to be a mortal blow to its Communist regime, to the Soviet Empire, [and] ultimately to Communism.")'' <ref name="Angelo M. Codevilla 2008"/> }} Ayon kay John Lewis Gaddis, isa sa mga pinaka-impluwensyal na historyador ng [[Malamig na Digmaan]], ang lakbaying ito ang naglunsad sa pagbuo ng ''Solidarity'' at ng pagsisimula ng pagbagsak ng Komunismo sa [[Silangang Europa]]: <blockquote> Noong paghalik ni Papa Juan Pablo II sa lapag ng Paliparang Warsaw pinasimulan niya ang proseso kung saan ang komunismo sa Polonya -- at kinalaunan sa kabuuan ng Europa -- ay hahantng sa katapusan.<ref>[[John Lewis Gaddis]], ''The Cold War: A New History', p. 193, Penguin Books (2006), ISBN 978-0-143-03827-6''</ref></blockquote> Sa kanyang muling mga pagbisita sa Polonya, nagbigay siya ng suporta sa organisasyong ''Solidarity''.<ref name="Memory"/> Ang kaniyang mga pagbisitang ito ang nagpatibay sa mensaheng ito at nag-ambag sa pagbagsak ng Komunismo sa Silangang Europa na naganap sa mga taong 1989-1990 sa pamamagitan ng pagsisimula muli ng demokrasya sa Polonya, na siyang lumaganap sa Silangang Europa at [[Timog-Silangang Europa]].<ref name="Bottum"/>{{sfn|Maxwell-Stuart|2006|p=234}}<ref name="OnThisDay"/><ref name="CBCNews"/><ref name="Gorbachev"/> ==Papel sa pagbagsak ng Komunismo== Kinikilala si Juan Pablo II bilang isa sa mga may malaking bahagi sa pagbagsak ng Komunismo sa Gitna at Silangang Europa,<ref name="Memory"/><ref name="Bottum"/>{{sfn|Maxwell-Stuart|2006|p=234}}<ref name="CBCNews"/><ref name="Gorbachev"/>{{sfn|Domínguez|2005}} sa pamamagitan ng pagiging espiritwal na inspirasyon sa likod ng pagbagsak nito at siyang nagbigay-sigla sa isang "mapayapang rebolusyon" sa Polonya. Kinilala ni [[Lech Wałęsa]], tagatatag ng kilusang 'Solidarity', si Juan Pablo II dahil sa pagbibigay niya ng lakas loob sa mga Polako na humingi ng pagbabago. Ayon kay Wałęsa, "Bago siya naging papa, nahahati ang mundo sa pagitan ng mga ''block''. Walang nakakaalam kung paano maaalis ang komunismo. Sa Warsaw, noong 1979, payak niyang sinabi: 'Huwag kayong matakot', at nanalangin din: 'Nawa'y ang iyong Espiritu ay dumating at baguhin ang imahe ng kalupaan... ang kalupaang ito'." {{sfn|Domínguez|2005}} May mga bintang pa nga na lihim na pinondohan ng [[Bangko ng Vatican]] ang Solidarity.<ref name="NYTimes"/><ref name="Salinger2005"/> Sa pakikipag-usap ni Pangulong [[Ronald Reagan]] sa Papa, lumitaw ang "patuloy na pagkukumamot para hikayatin<!-- shore up--> ang suporta ng Vatican para sa mga polisiya ng Amerika. Marahil na kataka-taka, lumitaw sa mga papeles na, miski sa mga huling bahagi ng 1984, hindi naniniwala ang papa na maaari pang mabago ang pamahalaang Komunismo sa Polonya."<ref name="nationalreview"/> Kagaya ng pagpapaliwanag ng isang Briton na historyador na si [[Timothy Garton Ash]], na pinahayag ang kaniyang sarili bilang "agnostikong liberal", makaraang pumanaw si Juan Pablo II: <blockquote> Walang makakapatunay na siya ang pangunahing dahilan ng katapusan ng komunismo. Ngunit, ang lahat ng mga malalaking tauhan sa lahat ng panig - hindi lang si Lech Wałęsa, puno ng Polakong Solidarity, kundi rin ang mortal na kalaban ng Solidarity, si Heneral Wojciech Jaruzelski; hindi lang ang dating pangulo ng Amerika na si George Bush Senior kundi rin ang dating pangulong Sobyet na si Mikhail Gorbachev - ay sumasang-ayon na siya nga. Mangangatwiran ako sa makasaysayang kaso sa tatlong hakbang: kung wala ang Polakong Papa, walang rebolusyong Solidarity sa Polonya sa 1980; kung walang Solidarity, walang malaking pagbabago sa polisiyang Sobyet tungo sa silangang Europa sa ilalim ni Gorbachev; kung walang pagbabagong ito, walang rebolusyong pelus sa 1989. ''(No one can prove conclusively that he was a primary cause of the end of communism. However, the major figures on all sides – not just Lech Wałęsa, the Polish Solidarity leader, but also Solidarity's arch-opponent, General Wojciech Jaruzelski; not just the former American president George Bush Senior but also the former Soviet president Mikhail Gorbachev – now agree that he was. I would argue the historical case in three steps: without the Polish Pope, no Solidarity revolution in Poland in 1980; without Solidarity, no dramatic change in Soviet policy towards eastern Europe under Gorbachev; without that change, no velvet revolutions in 1989.)''<ref>{{cite web|url=http://www.theguardian.com/world/2005/apr/04/catholicism.religion13?INTCMP=SRCH |title=The first world leader |publisher=The Guardian |date=4 April 2005 |accessdate=4 November 2013}}</ref></blockquote> Noong Disyembre 1989, nakipagkita si Juan Pablo II sa lider ng Sobyet na si [[Mikhail Gorbachev]] sa Vatican at nakipagpalitan ng respeto at paghanga sa isa't isa. Minsang sinabi ni Gorbachev na, "Ang pagbasak ng [[Bakal na Telon]] ay maaaring imposible kung wala si Juan Pablo II".<ref name="Bottum"/><ref name="CBCNews"/> Sa pagpanaw ni Juan Pablo II, sinabi ni Mikhail Gorbachev: "Ang malasakit ni Papa Juan Pablo II sa kaniyang mga tagasunod ay isang pambihirang halimbawa para sa ating lahat.<ref name="Gorbachev"/>{{sfn|Domínguez|2005}} Noong 4 Hunyo 2004, ipinakita ng Pangulo ng Estados Unidos sa panahong iyon, si George W. Bush, ang ''[[Presidential Medal of Freedom]]'' (Pampangulong Medalya ng Kalayaan), pinakamataas na karangalang pangsibil sa Amerika, kay Papa Juan Pablo II sa isang seremnoya sa Apostolikong Palasyo. Binasa ng pangulo ang sipi na nakalakip sa medalya, na kumikilala sa "anak ng Polonyang ito" kung saan "nagprinsipyo at nagtaguyod para sa kapayapaan at kalayaan na nagbigay inspirasyon sa milyon at nakibahagi sa pagbagsak ng komunismo at kalupitan."<ref name="Associated Press">{{cite web |url=http://www.cjonline.com/stories/101303/pag_pope.shtml |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040404041319/http://www.cjonline.com/stories/101303/pag_pope.shtml |archivedate=4 April 2004 |title=Poles worried, proud of Pope John Paul II 10/13/03 |last=The Associated Press |work=web.archive.org |year=2012 |accessdate=28 January 2012 |url-status=live }}</ref> Matapos tanggapin ang karangalan, sinabi ni Juan Pablo II, "Nawa'y ang pagnanais ng kalayaan, kapayapaan at isang mundong mas makatao na sinisimbolo sa medalyang ito ang magbigay inspirasyon sa mga kalalakihan at kababaihan ng may magandang kalooban sa lahat ng oras at dako."<ref name="vatican1"/> ===Tangka ng mga komunista na sirain si Juan Pablo II=== Minsan nang tinangka ng rehimeng Komunismo ng Polonya na sirain si Juan Pablo II at paguhuin ang kaniyang popularidad sa pamamagitan ng pagpapahayag na mayroong anak sa labas ang papa. Mayroong aksiyon ang Służba Bezpieczeństwa, isang ahensyang pang-seguridad sa Komunistang Polonya, na nagngangalang "Triangolo", na pinamumunuan ni Heneral Grzegorz Piotrowski, isa sa mga pumaslang kay Jerzy Popiełuszko. Gustong samantalahin ni Piotrowski si Irena Kinaszewska, na kalihim ng magasin ng Katoliko sa Polonya, ang Tygodnik Powszechny, kung saan minsan nang nagtrabaho ang magiging papa, at kinikilalang tagahanga ni Juan Pablo II. Matapos lagyan ng droga ang inumin ni Kinaszewska, tinangka siyang paaminin ng mga opisyal ng Służba Bezpieczeństwa na nagkaroon sila ng relasyong sekswal ni Juan Pablo II. Noong hindi ito nagtagumpay, gumawa ang Służba Bezpieczeństwa ng mga gawa-gawang alaala ni Kinaszewska na nagsasabing nagkaroon sila ng relasyong sekswal sa isa't isa at inilagay sila sa isang apartment ng paring si Andrzej Bardecki, at ang mga alaalang ito ay kukumpiskahin sana ng mga militia sa paghahalughog. Ngunit nabigo ang planong ito, noong napatunayang peke si Piotrowski at nalaman ni Bardecki ang ginawang mga pamemeke, at kaniya itong winasak.<ref>[http://wiadomosci.dziennik.pl/historia/aktualnosci/artykuly/439582,prowokacja-sluzby-bezpieczenstwa-plotki-o-dziecku-papieza.html Nieślubne dziecko Jana Pawła II. Kulisy esbeckiej prowokacji] ''[[Dziennik]]'', 4 October 2013</ref> ==Mga tangkang pagpaslang At Mga plano== Habang papasok siya sa Plaza San Pedro para magsalita sa mga tagapakinig noong 13 Mayo, 1981,<ref>{{cite news |title=1981 Year in Review: Pope John Paul II Assassination (sic) Attempt |url=http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1981/Pope-John-Paul-II-Assasination-Attempt/12311754163167-6/ |publisher=United Press International (UPI) |year=1981}}</ref> binaril at lubhang nasugatan si Papa Juan Pablo II ni Mehmet Al Ağca, isang Turko na kasapi ng militanteng groupong [[pasismo]] na tinatawag na ''Grey Wolves''.<ref name="SanFrancisco"/> Gumamit ang tagapagbaril ng isang semi-awtomatikong pistolang Browning. Tinamaan ang papa sa tiyan at tumagos sa kaniyang mga bituka ng ilang beses.<ref name="Bottum"/> Sinugod si Juan Pablo II sa loob ng mga gusali ng Vatican at sa Ospital ng Gemelli. Habang sinusugod siya sa ospital ay nawalan siya ng malay. Bagaman hindi tinamaan ang kaniyang arterya, halos tatlong-kapat ng kaniyang dugo ang nawala. Inoperahan siya ng limang oras para magamot ang kaniyang mga sugat.{{sfn|Time Magazine 1982-01-25|p=1}} Sa kaniyang dagliang pagbabalik ng malay habang siya'y inooperahan, pinakiusapan niya sa mga duktor na huwag tanggalin ang kaniyang ''Kayumangging Skapular''.<ref name="scapolare"/> Binanggit ng papa na tumulong sa kaniya ang Ina ng Fatima upang mabuhay sa pagsubok na ito.{{sfn|Maxwell-Stuart|2006|p=234}}{{sfn|Dziwisz|2001}}{{sfn|Bertone|2000–2009}} Nahuli si Ağca at pinigilan siya ng isang madre at ng ibang mga tao hanggang sa dumating ang mga pulis. Sinentensiyahan siya ng habangbuhay na pagkakakulong. Dalawang araw matapos ang Kapaskuhan noong 1983, bumisita si Juan Pablo II kay Ağca sa kulungan. Pribadong nakipag-usap si Juan Pablo II at si Agca ng dalawampung minuto.{{sfn|Maxwell-Stuart|2006|p=234}}{{sfn|Dziwisz|2001}} Binanggit ng Papa, "Kung anuman ang napag-usapan namin ay mananatiling lihim sa pagitan niya at ako. Nakipag-usap ako sa kaniya bilang isang kapatid, na siyang pinatawad ko at may lubos kong pagtitiwala." Noong 2 Marso 2006, binanggit ng Komisyong Mitrokhin ng Parlamento ng Italya, na binuo ni Silvio Berlusconi at pinamunuan ng senador ng Forza Italia na si Paolo Guzzanti, na ang Unyong Sobyet ang may kinalaman sa pagtatangka sa buhay ni Juan Pablo II,<ref name="SanFrancisco"/><ref name="ItalianPanel"/> bilang ganti sa suporta ng papa sa ''Solidarity'', na isang kilusan ng mga manggagawa na Katoliko at maka-demokratiko. Matagal na din itong sinasang-ayunan ng ''Central Intelligence Agency'' ng Estados Unidos sa mga panahong iyon. Ang pangalawang pagtatangka sa buhay ng Papa ay naganap noong 12 Mayo, 1982, isang araw lamang matapos ang anibersaryo ng tangkang pagpatay sa kaniya, sa Fatima, Portugal, kung saan tinangka ng isang lalaki na saksakin si Juan Pablo II gamit ang bayoneta.<ref name="Krohn"/><ref name="CBC2"/><ref name="Reuters3"/> Napigilan siya ng mga guwardya, ngunit kinalaunan sinalaysay ni Stanisław Dziwisz na nasugatan si Juan Pablo II sa nasabing pagtatangka ngunit nagawa niyang itago ang hindi-gaanong kalubhang sugat.<ref name="Krohn"/><ref name="CBC2"/><ref name="Reuters3"/> Ang nagtangka sa kaniyang buhay ay isang Paring Kastila na si Juan Maria Fernandez y Krohn,<ref name="Krohn"/> na isang maka-tradisyunal na Katolikong pari, at inordena bilang pari ni Arsobispo Marcel Lefebvre ng [[Kalipunan ni San Pio X]] at tumututol sa mga reporma ng Ikalawang Konseho Ng Vatican, at gumigiit na ang papa ay isang kasabwat ng Komunistang Moscow at Marxismong Silangang Europa.{{sfn|Hebblethwaite|1995|p=95}} Umalis din sa pagkapari si Fernandez at ikinulong din.<ref name="CBC2"/><ref name="Reuters3"/>{{sfn|Hebblethwaite|1995|p=95}} Kinalaunan, ginamot ang dating pari dahil sa sakit sa pag-iisip at pinalayas mula sa Portugal para maging solisitor sa Belhika.{{sfn|Hebblethwaite|1995|p=95}} Naging target din si Papa Juan Pablo II ng [[sabwatang Bojinka]], na pinondohan ng [[Al-Qaeda]], sa kaniyang pagbisita sa Pilipinas noong 1995. Ang unang plano ay ang pagpatay sa kaniya sa Pilipinas sa kasagsagan ng pagdiriwang ng Pandaigdigang Araw ng Kabataan. Ayon sa plano, sa 15 Enero 1995, isang ''suicide bomber'' ang magdadamit bilang hari habang dumadaan ang ''motorcade'' ni Juan Pablo II patungo sa Seminaryo ng San Carlos sa [[Lungsod ng Makati]]. Lalapit ang ''assassin'' sa papa at pasasabugin ang bomba. Ang balak dito, ang gagawing pagpaslang ay upang malihis ang atensyon mula sa susunod na gawain ng operasyon. Subalit natuklasan ang planong ito, noong nagkaroon ng sunog kemikal sa pinagtataguan ng mga terorista. Dahil dito naalerto ang mga pulis, at nadakip ang lahat ng mga kasabwat dito isang linggo bago ang pagbisita ng papa. Umamin ang mga kasabwat sa planong ito.<ref name="ThePlot"/> Noong 2009, nilathala ni John Koehler, isang mamamahayag at dating opisyal ng intelihensya ng hukbo, ang ''Spies of the Vatican: The Soviet Union's Cold War Against The Catholic Church'' (Mga Espiya ng Vatican: Ang Malamig na Digmaan ng Unyong Sobyet Laban Sa Simbahang Katoliko). Sa Sa kaniyang pagsasaliksik sa mga papeles ng mga lihim na pulisya ng [[Polonya]] at [[Silangang Alemanya]], pinahayag ni Koehler na ang mga tangkang pagpaslang ay "may suporta ng KGB" at nagbigay siya ng mga detalye.<ref>''Publishers Weekly'', review of 'Spies in the Vatican', 11 May 2009</ref> Sa panunungkulan ni Juan Pablo II, maraming mga klerigo na nasa loob ng Vatican at may nominasyon ay tumangging magpa-orden, at kinalaunan ay mahiwagang umalis ng simbahan. Maraming mga naghaka-haka na sila talaga ay mga ahente ng KGB. == Paghingi ng Tawad == Humingi ng tawad si Juan Pablo II sa halos lahat ng mga kalipunan na nagdusa sa kamay ng Simbahang Katoliko sa mga nagdaang mga panahon.<ref name="Memory"/>{{sfn|Pope John Paul II|2005|p=1}} Kahit na noong hindi pa siya Papa, isa na siyang tanyag na patnugot at tagasuporta sa mga inisyatiba tulad ng ''Liham ng Pagkakasundong Muli ng mga Obispong Polako at ng mga Obispong Aleman'' noong 1965. Bilang Papa, opisyal siyang humihingi ng tawad sa publiko sa mahigit 100 na pagkakamali, tulad ng:<ref name="Guardian">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2000/mar/13/catholicism.religion |title=Pope says sorry for sins of church|publisher=The Guardian |work=The Guardian |date=13 March 200 | accessdate=14 January 2013 |author=Caroll, Rory |location=London}}</ref><ref name="BBC News 1">{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/pope/johnpaulii_1.shtml | title= Pope issues apology|publisher=BBC | accessdate=14 January 2013 | author=BBC News}}</ref><ref name="BBC News 2">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/674246.stm | title= Pope apologises for Church sins| publisher=BBC News |accessdate=14 January 2013 | author=BBC News | date=12 March 2000}}</ref><ref name="Ontario">{{cite news | url=http://www.religioustolerance.org/popeapo2.htm | title=Apologies by Pope John Paul II | publisher=Ontario Consultants | date=7 March 2000 | accessdate=14 January 2013 | author=Robinson, B A | archive-date=14 Nobiyembre 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121114082949/http://www.religioustolerance.org/popeapo2.htm | url-status=dead }}</ref> * Ang legal na proseso labal sa siyentipoko at pilosopong Italyanong si [[Galileo Galilei]], na isa ding tapat na Katoliko, noong 1633 (31 Oktubre 1992).<ref name="MsnbcNews2"/><ref name="Adherents"/> * Ang pagkakadawit ng mga Katoliko kasama ang mga punong Aprikano na nagbenta sa kanilang mga nasasakupan sa Kalakalan ng Alipin sa Aprika (9 Agosto 1993). * Ang papel ng pamunuan ng Simbahan sa parusang pagsusunog at sa digmaang panrelihiyon bilang ganti sa Repormasyon ng Protestante (Mayo 1995, sa Republikang Tseko) * Ang mga hindi makatarungang ginawa laban sa mga kababaihan, mga paglabag sa [[karapatan ng kababaihan]] at sa mga paninirang-puring ginagawa laban sa kababaihan sa kasaysayan (10 Hulyo 1995, sa isang liham para sa "bawat kababaihan"). * Ang pananahimik at kawalan ng aksiyon ng maraming Katoliko noong kasagsagan ng ''Holocaust'' (16 Marso, 1998). Noong 20 Nobyembre 2001, gamit ang ''laptop'' sa Vatican, nagpadala si Papa Juan Pablo II ng kaniyang kauna-unahang e-liham, na naghihingi ng kapatawaran ukol sa mga kaso ng ''sex abuse'', ukol sa mga "Ninakaw na Henerasyon" ng mga batang Aborigen ng Australia na suportado ng Simbahan, at sa Tsina ukol sa asal ng mga misyonerong Katoliko noong panahon ng kolonyalismo.<ref name="PopeApologises"/> ==Kalusugan== Noong siya ay naging Papa noong 1978, aktibo pa si Juan Pablo II sa larangan ng isports. Sa edad na 58 taon siya ay napakalusog at napaka-aktibo. Ang ilan sa kaniyang ginagawa ay ang pagdya-''jogging'' sa mga hardin ng Vatican, pagbubuhat, paglalangoy at pagha-''hike'' sa mga kabundukan. Mahilig din siya sa putbol. Pinagsalungat ng midya ang kalakasan ng bagong Papa sa kahinaan nina Juan Pablo II at Paulo VI, ang katabaan ni Juan XXIII at ang pagiging masakitin diumano ni Pio XII. Ang katangi-tanging papa sa makabagong panahon na may tanging sigla ay si Papa Pio XI (1922-1939), kung saan mahilig siyang mamundok.<ref name="Ratti"/><ref name="Ratti2"/> Ngunit, matapos ang mahigit na dalawampu't limang taong pagiging Papa, humina ang kalusugan ni Juan Pablo dahil sa mga tangka sa buhay niya (na isa doon ang nagbigay sa Papa ng matinding kasugatan) ni Mehmet Ali Ağca at ang ilang mga katatakutan sa kanser. Noong 2001, nakitaan siya na may [[Karamdaman ni Parkinson]].<ref name="Parkinsons2001"/> Pinaghihinalaan na ito ng ilang mga dayuhang tagamasid noon pa man, ngunit noon lamang 2003 ito inamin ng Papa. Kahit na hirap magsalita, mahina ang pagdinig at may sakit na ''osteoarthrosis'', pinagpatuloy pa rin niya ang paglalakbay sa buong daigdig bagaman madalang siyang maglakad sa publiko. ===Kamatayan at libing=== Isinugod sa ospital si Papa Juan Pablo II dahil sa kahirapan sa paghinga dulot ng trangkaso noong 1 Pebrero 2005.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4228059.stm |title=Europe &#124; Pope John Paul rushed to hospital |publisher=BBC News |date=2 February 2005 |accessdate=17 February 2013}}</ref> Lumabas siya ng ospital noong 10 Pebrero, ngunit naospital uli siya dahil sa kahirapan sa paghinga dalawang linggo ang lumipas, at doon siya ginawan ng ''tracheotomy''.<ref>{{cite web|url=http://www.catholicnewsagency.com/news/pope_john_paul_resting_breathing_on_own_following_tracheotomy/ |title=Pope John Paul resting; breathing on own following tracheotomy|publisher=Catholic News Agency |date=25 February 2005 |accessdate=17 February 2013}}</ref> Noong 31 Marso 2005, dulot ng [[impeksiyon sa daanan ng ihi]],{{sfn|BBC 2005-04-01}} nagkaroon siya ng ''septic shock'', isang impeksiyon na may kasamang mataas na lagnat at mababang presyon ng dugo. Sa kabila nito, hindi siya inospital. Sa halip, nanatili siya sa kaniyang pribadong tirahan, kung saan binantayang maigi ang kaniyang kalusugan ng isang grupo ng mga kasangguni. Nagbigay ito ng hudyat na naniniwala ang Papa at ang kaniyang mga malapit sa kaniya na nalalapit na ang kaniyang kamatayan. Hiniling ng papa na siya ay bawian ng buhay sa Vatican.{{sfn|BBC 2005-04-01}} Sa araw ding iyon, ipinahayag ng Vatican na binigyan na si Papa Juan Pablo II ng [[Pagpapahid ng Maysakit]]. Sa mga huling araw ng buhay ng Papa, nananatiling nakasindi ang mga ilaw buong gabi sa kaniyang silid kung saan siya ay nakaratay sa pinakatuktok na palapag ng [[Palasyong Apostoliko]]. Mahigit sampung libong mga katao ang dumagsa at nakipagpuyatan sa Plaza San Pedro at sa mga kalapit na mga kalsada ng dalawang araw. Noong nalaman ito ng Papa, di-umanong binanggit niya ang mga katagang ito: "Hinahanap ko kayo, at ngayong pumaroon kayo sa akin, at ako ay nagpapasalamat."<ref name="LastWords"/> Noong Sabado, 2 Abril 2005, bandang 15:30 CEST, nagsalita si Juan Pablo II ng kaniyang mga huling salita sa kanyang mga lingkod sa wikang Polako, , ''"Pozwólcie mi odejść do domu Ojca"'' ("Pabayaan ninyo akong lumisan tungo sa tahanan ng Ama"). Matapos ang apat na oras, siya ay na-comatose.<ref name="LastWords"/><ref name="BBCLastWords"/> Sa loob ng kaniyang silid ay isinagawa ang Misa ng Pangalawang Linggo ng Pagkabuhay, at ang paggunita sa kanonisasyon ni Santa Maria Faustina noong 30 Abril 2000. Kasama sa kaniyang tabi ay isang kardinal galing Ukraina na nakasama ang Papa sa pagsisilbi bilang mga pari sa Polonya, mga madreng Polako na kasapi ng Kongregasyon ng mga Lingkod na Babae ng Pinakabanal na Poso ni Jesus, na siyang nagpapatakbo ng sambahayan ng Papa. Pumanaw si Papa San Juan Pablo II noong 2 Abril 2005, sa kaniyang pribadong silid bandang 21:37 CEST (19:37 UTC), dahil sa atake sa puso dulot ng labis na mababang presyon ng dugo (hypotension) at ang tuluyang pagbagsak ng kaniyang sistema ng sirkulasyon dulot ng ''septic shock'', apatnaput anim na araw bago ang kaniyang ika-85 na kaarawan.<ref name="BBCLastWords"/><ref name="Pisa"/>{{sfn|Navarro-Valls 2 April 2005}} Pinatunayan ang kanyang kamatayan noong ang de koryenteng paraang pagsisiyasat sa puso ay nagpakita ng tuwirang linya sa higit ng dalawampung minuto. Wala ang mga malapit na pamilya ni Juan Pablo noong siya ay pumanaw, at nakalarawan ang kaniyang mga damdamin sa kaniyang isinulat na Huling Habilin noong 2000.{{sfn|Stourton|2006|p=320}} Inamin ni Stanisław Dziwisz na hindi niya sinunog ang mga personal na liham ng papa, taliwas sa pagiging bahagi ito ng huling habilin.<ref>{{Cite news |title=Pope aide 'has not burned papers' |newspaper=''BBC News'' |date=5 June 2005 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4610607.stm |accessdate=12 August 2013}}</ref> Ang mga ritwal at tradisyong ginawa sa pagkamatay ng papa ay ginagawa na noon pa mang gitnang panahon. Ang Seremonya ng Bisitasyon ay ginawa mula 4 hanggang 7 Abril 2005 sa Basilika San Pedro. Nailantad sa Habilin ni Papa Juan Pablo II na inilimbag noong 7 Abril 2005<ref name="Last Will"/> na nais ng Papa na mailibing sa kaniyang tinubuang Polonya, ngunit iniwan niya ang huling desisyon sa Kolehiyo ng mga Kardinal, na siyang nagnanais mailibing ang Papa sa ilalim ng Basilika San Pedro, bilang pagpupugay sa kahilingan ng Papa na mailagay sa "hubad na lupa." Ang Misa ng ''Requiem'' ay idinaos noong 8 Abril 2005, at siyang sinasabi na nakapagtala ng pandaigdig na rekord sa dami ng dumalo at sa mga bumisitang mga puno ng estado sa libing.<ref name="MsnbcNews2"/><ref name="CNN"/><ref name="Independent"/><ref name="BBCMiracle"/> Naging pinakamalaking itong pagtitipon ng mga puno ng estado sa kasaysayan, na nilagpasan ang mga libing ni [[Winston Churchill]] noong 1965 at ni Josip Broz Tito noong 1980. Sumabay sa mga mananampalatayang nakilibing ang apat na hari, limang reyna, humigit-kumulang 70 presidente at punong ministro, at mahigit 14 puno ng relihiyon.<ref name="CNN"/> Marahil ito ang naging pinakamalaking peregrinong Cristiano na idinaos, kung saan tinatayang lagpas apat na libo ang nagtipon sa loob at sa paligid ng Lungsod ng Vatican.<ref name="MsnbcNews2"/><ref name="Independent"/><ref name="BBCMiracle"/><ref name="Beltway"/> Ang [[Dekano ng Kolehiyo ng mga Kardinal]], si Kardinal Joseph Ratzinger, ang namuno sa seremonya. Inilibing ang labi ni Juan Pablo II sa mga grotto sa ilalim ng basilika, sa Libingan ng mga Papa. Inilagay ang kaniyang mga labi sa kaparehong alkoba na dating kinalalagyan ng mga labi ni Papa Juan XXIII. == Mga postumong pagkilala == === "Ang Dakila" === Pagpanaw ni Juan Pablo II, marami-raming mga klerigo at mga lego sa Vatican at maging sa buong mundo<ref name="Bottum"/><ref name="MsnbcNews2"/><ref name="Arlington"/> ang nagsimulang bansagin ang yumaong papa bilang "Juan Ang Dakila" o ''"John The Great"''. Siya lang ang pang-apat na papa na may ganoong pagkilala, at kauna-unahan mula ng unang milenyo.<ref name="Bottum"/><ref name="Arlington"/><ref name="OReilly-David"/><ref name="Murphy-Brian"/> Ayon sa mga iskolar ng ''Canon Law'', walang opisyal na proseso ang pagbansag sa isang papa bilang "Dakila"; ang paggamit ng titulong iyon ay siya lamang naitatag mula sa tanyag at patuloy na paggamit,<ref name="MsnbcNews2"/><ref name="Noonan"/><ref name="Noonan2"/> gaya ng paggamit nito sa mga lider na sekular tulad ni Alexander III ng Macedon na tinawag na ''Alexander Ang Dakila''. Ang tatlong papa na nauna nang binansagang "Dakila" ay si [[Papa Leo I|Leo I]], na namuno noong 440-460 at siyang naghikayat kay Attila ang Hun na umatras mula Roman; si [[Papa Gregorio I|Gregorio I]], 590-604, na siyang ipinangalan ang Awiting Gregoriano; at si [[Papa Nicholas I]], 858-867.<ref name="Arlington"/> Tinawag siya ng kaniyang kahaliling si Papa Emeritus Benedicto XVI bilang "ang dakilang Papa Juan Pablo II" sa kaniyang unang talumpati sa ''loggia'' ng Basilika San Pedro, at binansagan naman ni Angelo Cardinal Sodano si Juan Pablo bilang "Ang Dakila" sa kaniyang inilimbag na isinulat na homiliya para sa misa na idinaos para sa libing ng yumaong papa.<ref name="FirstSpeech"/><ref name="Homily"/> Simula noong kaniyang pagbibigay ng sermon sa libing ni Juan Pablo II, pinagpatuloy ni Papa Benedicto XVI na tawagin si Juan Pablo II bilang "Ang Dakila." Noong [[Pandaigdigang Araw ng Kabataan 2005|Ika-20 Pandaigdigang Araw ng Kabataan]] sa Alemanya noong 2005, sinabi ni Papa Benedicto XVI sa wikang Polako na tinubuang wika ng yumaong papa na, "Gaya ng sasabihin ng Dakilang Papa Juan Pablo II: Panatilihing buhay ang alab ng pananampalataya sa inyong buhay at sa inyong mga tao." Noong Mayo 2006, binisita ni Papa Benedicto XVI ang Polonya, na tinubuang bansa ni Juan Pablo. Sa kaniyang pagbisita, paulit-ulit niyang tinutukoy ang tungkol sa "dakilang Juan Pablo" at "aking dakilang hinalinhan".<ref name="Poland2006"/> Dalawang mga pahayagan ang nagbansag sa kaniya bilang "Ang Dakila" o "Ang Pinakadakila". Tinawag siyang "Ang Pinakadakila" ng ''Corriere della Sera'', isang pahayagang Italyano,{{citation needed|date=April 2014}} habang tinawag naman siyang "Juan Pablo II ang Dakila" ng ''The Southern Cross'' na pahayagang Katoliko naman galing Timog Aprika.<ref name="Southern"/> Dalawang paaralang Katoliko ang ipinangalan sa kaniya gamit ang titulong ito; ang ''John Paul the Great Catholic University'' (Katolikong Unibersidad ng Juan Pablo Ang Dakila) at ang ''John Paul The Great Catholic High School'' (Mataas na Paaralang Katoliko ng Juan Pablo Ang Dakila) sa Virginia, Estados Unidos. === Beatipikasyon === Dahil sa kaniyang pagkapukaw mula sa mga tawag ng ''"Santo Subito!"'' ("Gawin Agad Siyang Santo!") ng mga taong nagtipon sa Misa ng libing na siya niyang pinamunuan,<ref name="Moore1"/><ref name="Hollingshead"/><ref name="Hooper1"/><ref name="Hope"/> agad na sinimulan ni Benedicto XVI ang proseso ng [[beatipikasyon]], taliwas sa kinaugaliang patakaran na kailangang palipasin muna ang limang taon pagkatapos ang pagpanaw ng isang tao bago simulan ang proseso ng kaniyang beatipikasyon.<ref name="Hollingshead"/><ref name="Hooper1"/><ref name="Canonisation"/><ref name="Metro"/> Binanggit ni Camillo Ruini, Vicar General ng Diyosesis ng Roma na siyang responsable sa pagtataguyod ng katuwiran ng kanonisasyon sa sinumang pumanaw sa diyosesis na iyon, na dahil sa isang "bukod-tanging kalagayan" maaaring talikdan ang panahon ng paghihintay.<ref name="ShortBio"/><ref name="MsnbcNews2"/><ref name="Zenit3"/> Ang nasabing kapasiyahan ay ipinahayag noong 13 Mayo 2005, sa Pista ng [[Ina ng Fatima]] at sa ika-24 anibersaryo ng tangkang pagpatay kay Juan Pablo II sa Plaza San Pedro.<ref name="catholicnewsagency"/> Noong mga unang araw ng 2006, napabalitaan na iniimbestigahan ng Vatican ang posibleng himala na ipinaratang kay Juan Pablo II. Dito napabalitaan si [[Madre Marie Simon-Pierre]], isang madreng Pranses at miyembro ng ''Congregation of Little Sisters of Catholic Maternity Wards'', at nakaratay dahil sa [[Karamdaman ni Parkinson]], ang nakaranas ng "buo at habangbuhay na kagalingan matapos siyang ipanalangin ng mga kasapi ng kaniyang komunidad sa pamamagitan<!--intercession--> ni Papa Juan Pablo II".<ref name="NYTimes"/><ref name="MsnbcNews2"/><ref name="Moore1"/><ref name="Hooper1"/><ref name="ABC"/><ref name="Trinity"/> Bandang Mayo 2008, nakakapagtrabaho nang muli si Madre Marie-Simon-Pierre, na siyang 46 taong gulang ng mga araw na iyon,<ref name="Moore1"/><ref name="Hooper1"/> sa isang ospital ng paanakan na pinapatakbo ng kaniyang institusyong panrelihiyon.<ref name="Metro"/><ref name="Vicariato"/><ref name="Miracle-americancatholic"/><ref name="Willan"/> "Ako ay may karamdaman at ngayon ay gumaling na", sabi niya sa isang mamamahayag na si Garry Shaw. "Napagaling ako, pero ipapaubaya ko ito sa simbahan kung ituturing nila itong himala o hindi."<ref name="Vicariato"/><ref name="Miracle-americancatholic"/> Noong 28 Mayo 2006, idinaos ni Papa Benedicto XVI ang Misa sa harap ng tinatayang 900,000 katao sa Polonya. Sa kaniyang sermon, naghikayat siya ng panalangin para sa maagang kanonisasyon ni Juan Pablo II at binanggit na umaasa siya na magaganap ang kanonisasyon "sa nalalapit na hinaharap."<ref name="Vicariato"/><ref name="Homily-Blonie-Park"/> Noong Enero 2007, pinahayag ni Stanisław Cardinal Dziwisz ng Kraków at dating kalihim ng yumaong Papa, na ang bahagi ng pakikipagpapanayam sa proseso ng beatipikasyon sa Italya at Polonya ay nalalapit nang magtapos.<ref name="MsnbcNews2"/><ref name="Vicariato"/><ref name="Westcott"/> Noong Pebrero 2007, ang mga relikiya ni Juan Pablo II, na piraso ng puting sutana na madalas suutin ng papa, ay malayang pinamahagi kasama ang mga kard ng panalangin para sa katuwirang ito, gaya ng kinaugalian matapos ang pagpanaw ng isang mala-santong Katoliko.<ref name="MMoore"/><ref name="Cause"/> Noong 8 Marso 2007, pinahayag ng [[Vicariate ng Roma]] na ang bahagi ng diyosesis sa proseso ng beatipikasyon ni Juan Pablo ay nagwakas na. Matapos ang isang seremonya na idinaos noong 2 Abril 2007, na pangalawang anibersaryo ng pagpanaw ng papa, isinunod ang proseso sa masusi at hiwalay na pagsisiyasat ng mga komite mga kasaping lego, klerigo at episkopal ng ''Kongregasyon para sa Katuwiran ng mga Santo''.<ref name="Vicariato"/><ref name="Westcott"/><ref name="Hollingshead ">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2006/apr/01/catholicism.religion|title=Whatever happened to ... canonising John Paul II?|last=Iain Hollingshead |first=Iain Hollingshead |date=1 April 2006|publisher=[[copyright|©]] 2006–2009 [http://www.guardian.co.uk/ Guardian News and Media Limited]|accessdate=1 February 2009|location=London}}</ref> Sa ikaapat na anibersaryo ng pagpanaw ni Papa Juan Pablo II, noong 2 Abril 2009, ipinahayag ni Kardinal Dziwisz sa mga mamamahayag ang ukol sa napabalitang himala na naganap sa puntod ng yumaong papa sa Basilika San Pedro.<ref name="Miracle-americancatholic"/><ref name="MailOnline"/><ref name="ncregister"/><ref name="Catholic"/> Isang siyam na taong gulang na batang lalaki galing Gdańsk, Polonya, na may kanser sa bato at hindi na makalakad, ang bumisita sa puntod kasama ang kaniyang mga magulang. Sa kanilang paglisan mula sa Basilika San Pedro, binanggit ng bata sa kaniyang magulang na, "gusto kong maglakad", at nagsimula nang maglakad ng normal.<ref name="MailOnline"/><ref name="ncregister"/><ref name="Catholic"/><ref name="Miracle-catholicnews"/> Noong 16 Nobyembre 2009, isang lupon ng mga tagapagsuri sa ''Kongregasyon para sa Katuwiran ng mga Santo'' ang nagkaisang bumoto na nagkaroon si Papa Juan Pablo II ng isang buhay na may dakilang kabutihan.<ref name="abcNews"/><ref name="Catholic Culture"/> Noong 19 Disyembre 2009, nilagdaan ni Papa Benedicto XVI ang una sa dalawang batas na kailangan para sa beatipikasyon at idineklara si Juan Pablo II bilang "Benerable", at ipinahayag niya na nabuhay ang yumaong santo na may buhay na dakila at banal.<ref name="abcNews"/><ref name="Catholic Culture"/> Ang pangalawang boto at ang pangalawang lalagdaang batas ay ukol sa pagpapatunay ng unang himala, ang pagpapagaling kay Madre Marie Simon-Pierre, isang madreng Pranses, mula sa Karamdaman ni Parkinson. Sa oras na malagdaan ang pangalawang batas, ang ''positio'' (ang pag-uulat ng katuwiran, kasama ang dokumentasyon ukol sa kaniyang buhay at mga sinulat at kasama ang impormasyon ukol sa katuwiran) ay buo na.<ref name="Catholic Culture"/> Simula dito, maaari na siyang mabeatipika.<ref name="abcNews"/><ref name="Catholic Culture"/> May mga naghaka-haka na maaari siyang mabeatipika sa buwan ng ika-32 anibersaryo ng kaniyang pagkakahalal noong 1978, sa Oktubre 2010. Gaya ng napansin ni Monsignor Oder, ang katuwirang ito ay maaaring maging posible kung malagdaan ng maaga ni Benedicto XVI ang pangalawang batas, at ipinahayag na ang postumong himalang direktang mapaparatang sa kaniyang pamamagitan ay naganap na, na siyang magpapabuo ng positio. Ipinahayag ng Vatican noong 14 Enero 2011 na nakumpirma ni Papa Benedicto XVI ang himalang naganap kay Madre Marie Simon-Pierre, at ang beatipikasyon kay Juan Pablo II ay gaganapin sa 1 Mayo, sa Kapistahan ng Banal na Awa.<ref name="BBC-beatify"/> Ginugunita 1 Mayo sa mga bansang dating komunista, tulad ng Polonya at ilan sa mga bansa sa Kanlurang Europa, bilang Araw ng Mayo, at kinikilala si Papa Juan Pablo II sa kaniyang mga ambag tungo sa mapayapang paglisan ng komunismo.<ref name="Bottum"/><ref name="CBCNews"/> Noong Marso 2011, inilabas ang gintong 1000 złoty (nagkakahalagang US$350 o PhP16,500) na may imahe ng Papa para gunitain ang kaniyang beatipikasyon.<ref name="yahoo"/> Noong 29 Abril 2011, inilabas ang ataul ni Papa Juan Pablo II mula sa mga grotto sa ilalim ng Basilika San Pedro, ilang araw bago ang kaniyang beatipikasyon, habang nagsisidagsaan na ang mahigit sampung libong katao sa Roma para sa isa sa mga pinakamalaking kaganapan mula ng kaniyang libing.<ref name="Pope John Paul II's body exhumed ahead of beatification"/> Ang mga labi ni Juan Pablo II (sa nakasarang ataul) ay inilagay sa pangunahing altar ng Basilika, kung saan maaaring magbigay-galang ang mga mananampalataya bago at pagkatapos ang misa ng batipikasyon sa Plaza San Pedro noong 1 Mayo 2011. Noong 3 Mayo 2011, inilibing muli si Papa Juan Pablo II sa marmol na altar sa Kapilya ng Pier Paolo Cristofari ng San Sebastian, kung saan din inilibing si [[Papa Inocencio XI]]. Ang mas tanyag na lokasyong ito, na katabi ng Kapilya ng Pietà, ang Kapilya ng Pinagpalang Sakramento, at sa mga istatwa ng mga Papang sina [[Papa Pio XI|Pio XI]] at [[Papa Pio XII|Pio XII]], ay sinadya upang mas maraming mga peregrino ang makabisita sa kaniyang bantayog. Pinatotoo ni Marco Fidel Rojas, alkalde ng Huila, Colombia, na "himala siyang pinagaling" mula sa Karamdaman ni Parkinson sa pamamagitan ni Juan Pablo II. Ipinagtibay ng mga duktor ni G. Rojas ang kagalingang ito, at ang dokumentasyong ito ay ipinadala sa opisina ng katuwiran ng pagkasanto sa Vatican, isang kadahilanan na maaaring magdulot ng agarang kanonisasyon ni Juan Pablo.<ref>{{cite web|url=http://www.catholicnewsagency.com/news/healing-of-colombian-man-could-pave-way-for-john-paul-ii-canonization/ |title=Healing of Colombian man could pave way for John Paul II canonization|publisher=Catholic News Agency |accessdate=4 August 2012}}</ref> === Kanonisasyon === Kinakailangan na mayroon ang isang kandidato na dalawang himala na pinaparatang sa kaniya bago siya pumasa sa pagiging santo o kanonisasyon. Ayon sa isang artikulo ng ''Cathonlic News Service'' (CNS) na pinetsa sa 23 Abril 2013, ang pagkakapahayag ng komisyon ng mga manggagamot sa Vatican, na mayroong isang kagalingan na hindi maipaliwanag ng agham, na isang kinakailangan para opisyal na maidokumento ang isang sinasabing himala.<ref>Binanggit sa artikulo ni Cindy Wooden mula sa mga ulat ng mga ahensya ng balitaan sa Italya, at sinama ang mga pahayag ng kalihim ng Papa, ang Kardinal ng Krakow na si Stanislaw Dziwisz, at tagapagsalita ng Vatican na si Padre Federico Lombardi, S.J, na isang Heswita.</ref><ref name="Agence France-Presse"/><ref name="ANSA">{{cite news | first = Christopher | last = Livesay | title = John Paul set for sainthood after second miracle okayed | date = 2 July 2013 | publisher = www.ansa.it | url = http://www.ansa.it/web/notizie/rubriche/english/2013/07/02/-ANSA-John-Paul-set-sainthood-second-miracle-okayed_8965021.html | work = ANSA (Agenzia Nazionale Stampa Associata) | accessdate = 2 July 2013}}</ref> Sinasabing naganap ang isang himala noong katatapos pa lang ibeatipika ang Papa noong 1 Mayo 2011, ng kaniyang kahaliling si [[Papa Benedicto XVI]]. Ito ay ang napaulat na kagalingan ng isang babaeng taga Costa Rica na si Floribeth Mora mula sa ''[[brain aneurysm]]'', kung saan tinaninan na siya ng buhay, at ang kagalingan na ito ay naganap mismo sa araw ng beatipikasyon ni Juan Pablo.<ref name="FNL">[http://latino.foxnews.com/latino/news/2013/07/06/costa-rican-woman-describes-john-paul-miracle-cure/ "Costa Rican Woman Describes John Paul Miracle Cure"], ''Fox News Latino'', 6 July 2013</ref> Pinag-aralan ng isang panel ng mga bihasang teologo sa Vatican ang ebidensya, at natiyak nila na ito ay direktang maipaparatang sa pagpapagitan kay Juan Pablo II, at kinilala nila ito bilang isang himala.<ref name="Agence France-Presse">{{cite news | title = John Paul II's 2nd miracle approved&nbsp;— report | date = 2 July 2013 | publisher = Rappler.com | url = http://www.rappler.com/world/32751-john-paul-ii-miracle-recognized-report | work = Agence France-Presse (AFP)| accessdate = 2 July 2013}}</ref><ref name="ANSA"/> Ang susunod na proseso ay gagawin ng mga Kardinal na kasapi ng [[Kongregasyon para sa Katuwiran ng mga Santo]], kung saan magbibigay sila ng mga palagay kay [[Papa Francisco]], na siyang magpapasiya kung lalagdaan at ipoproklama niya ang dekreto at magtatakda ng petsa para sa kanonisasyon.<ref name="Agence France-Presse"/><ref name="ANSA"/><ref name="CNS">{{cite web |url=http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/1301805.htm |title=Italian media report progress in Blessed John Paul's sainthood cause |publisher=Catholic News Service |date=23 April 2013 |accessdate=12 June 2013 |archive-date=23 Abril 2013 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20130423192205/http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/1301805.htm |url-status=dead }}</ref> Noong 4 Hulyo 2013, kinumpirma ni [[Papa Francisco]] ang kaniyang pag-apruba sa kanonisasyon ni Juan Pablo II, tanda ng kaniyang pagkilala sa pangalawang himala na pinaratang sa pagpapagitan sa yumaong papa. Kinanonisa si Juan Pablo kasabay ni [[Papa Juan XXIII|Juan XXIII]].<ref name="BBC 2013"/><ref name="Reuters">{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/2013/07/05/us-vatican-johnpaul-idUSBRE9640BA20130705/|title=Popes John Paul II, John XXIII to be made saints: Vatican|publisher=Reuters|accessdate=9 July 2013|date=5 July 2013|archive-date=8 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130708081533/http://www.reuters.com/article/2013/07/05/us-vatican-johnpaul-idUSBRE9640BA20130705|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130708081533/http://www.reuters.com/article/2013/07/05/us-vatican-johnpaul-idUSBRE9640BA20130705 |date=8 Hulyo 2013 }}</ref> Itinakda ang petsa ng kanonisasyon sa 27 Abril 2014, Linggo ng Banal na Awa.<ref name="New York Times 2013">{{cite news |first=Elizabetta |last=Povoledo |author2=Alan Cowell |title=Francis to Canonise John XXIII and John Paul II on Same Day |date=30 September 2013 |publisher=''The New York Times'' |url=http://www.nytimes.com/2013/10/01/world/europe/francis-to-canonize-popes-john-xxiii-and-john-paul-ii-on-same-day.html?_r=0 |accessdate=30 September 2013}}</ref><ref name="BBC News - Easton">{{cite news |first=Adam |last=Easton |title=Date set for Popes John Paul II and John XXIII sainthood |date=30 September 2013 |publisher=The BBC |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-24330204|work=BBC News, Warsaw |accessdate=30 September 2013}}</ref> Noong Lunes, 27 Enero 2014, napaulat na ninakaw ang isang reliko ng yuamong papa, ang isang botelya na may lamang dugo ni Juan Pablo II, mula sa Simbahan ng San Pietro della Ienca sa Rehiyong Abruzzo ng gitnang Italya. Sa rehiyong ito kinagawian ng papa na magbakasyon para sa ''skiing''. Dahil mayron lamang tatlong reliko na naglalaman ng kaniyang dugo, at walang ibang mga gamit ang nagalaw, at halos imposible diumano kung hindi mahirap ang pagbebenta dito, naniwala ang mga nag-iimbestigang kapulisang Italyano na ito ang motibo ng pagnanakaw ay para magamit ang dugo sa isang ritwal ng demonyo.<ref>{{cite web|last=Lavanga |first=Claudio |url=http://worldnews.nbcnews.com/_news/2014/01/27/22464862-vial-of-pope-john-paul-iis-blood-stolen-from-italian-church?lite |title=Vial of Pope John Paul II's blood stolen from Italian church - World News |publisher=Worldnews.nbcnews.com |date=2014-01-27 |accessdate=2014-04-28}}</ref> Dalawang katao ang umamin sa krimen, at isang relikong bakal at isang ninakaw na krus ang nakuha mula sa ''drug treatment facility'' sa L'Aquila, 75 milya silangan ng Roma, noong 30 Enero. Ngunit nawawala pa rin ang mismong reliko mula sa simbahan, 13 milya hilaga ng L'Aquila. Hinalughog ng mga siyentipikong pulis ang lugar. Nabawi din ang dugo, noong nakita ito sa basurahan malapit sa kung saan nakita din ang sisidlan na pinaglagyan ng mga reliko. Ang nagbigay ng botelya sa Simbahan sa L'Aquila ay ang Polakong Kardinal na si Stanislaw Dziwisz, ang kasalukuyang Arsobispo ng Krakow (kung saan nanilbihan si Juan Pablo II bilang Arsobispo bago siya naging papa) at ang dating ''prefect'' at personal na kalihim ng yumaong Papa..<ref>{{cite web |url=http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/1400412.htm |title=CNS STORY: Italian police recover stolen relic of Blessed John Paul II |publisher=Catholicnews.com |date=1981-05-13 |accessdate=2014-04-28 |archive-date=2014-02-05 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20140205225800/http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/1400412.htm |url-status=dead }}</ref> Ang misa para sa kanonisasyon ng mga Papang si Juan Pablo II at Juan XXIII ay pinasinayaan ni [[Papa Francisco]], kasama si Papa Emeritus Benedict XVI, noong Linggo, 27 Abril 2014, Linggo ng Banal na Awa, sa Plaza San Pedro sa Vatican. (Namatay si Papa Juan Pablo sa ''vigil'' ng Linggo ng Banal na Awa noong 2005). Tinatayang 150 mga karinal at 700 mga obispo ang dumalo sa Misa, at humigit kumulang 500,000 katao ang dumalo kasama ang 300,000 na iba pang nanood mula sa mga ''video screen'' na nakakalat sa Roma.<ref>{{cite news|newspaper=Los Angeles Times|url=http://www.latimes.com/world/worldnow/la-fg-wn-pope-francis-canonization-vatican-20140427-story.html|first1=Patrick J.|last1= McDonnell |first2=Tom |last2=Kington|title= |date=27 April 2014|location=Los Angeles, CA|title=Canonization of predecessors provides another boost for Pope Francis|quote=An estimated 800,000 people descended on Rome for the dual canonisation, a Vatican spokesman said. That included the half a million around the Vatican and another 300,000 watching the event on giant TV screens set up throughout the city of Rome.}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist|20em|refs= <ref name="A&E">{{cite web|url=http://www.biography.com/search/article.do?id=9355652|title=John Paul II Biography (1920–2005)|publisher=[[A&E Television Networks]]|accessdate=1 January 2009|archive-date=25 Disyembre 2008|archive-url=https://archive.today/20081225185018/http://www.biography.com/search/article.do?id=9355652|url-status=dead}}</ref> <ref name="abcNews">{{cite web |url=http://blogs.abcnews.com/theworldnewser/2009/11/pope-john-paul-iis-sainthood-on-fast-track.html |title=Pope John Paul II's Sainthood on Fast Track&nbsp;— The World Newser |publisher=blogs.abcnews.com |accessdate=18 November 2009}}</ref> <ref name="ABC">{{cite web |url=http://abc.net.au/news/newsitems/200601/s1558425.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011084853/http://abc.net.au/news/newsitems/200601/s1558425.htm |archivedate=11 Oktubre 2007 |title=Vatican May Have Found Pope John Paul's 'Miracle' |date=31 January 2006 |work=includes material from Agence France-Presse (AFP), APTN, Reuters, CNN and the BBC World Service |publisher=2007 [[Australian Broadcasting Corporation|ABC (Australia)]] |accessdate=1 January 2009 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011084853/http://abc.net.au/news/newsitems/200601/s1558425.htm |date=11 Oktubre 2007 }}</ref> <ref name="Adherents">{{cite web |url=http://www.adherents.com/people/pg/Galileo_Galilei.html |title=The Religion of Galileo Galilei, Astronomer and Scientist |last=Adherents |work=National & World Religion Statistics |year=2011 |accessdate=12 July 2011 |archive-date=29 Hunyo 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629080248/http://www.adherents.com/people/pg/Galileo_Galilei.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629080248/http://www.adherents.com/people/pg/Galileo_Galilei.html |date=29 Hunyo 2011 }}</ref> <ref name="ADL2006">{{cite web|url=http://www.adl.org/interfaith/JohnPaul_II_Visit.pdf|title=Pope John Paul II's Visit to Jordan, Israel and the Palestinian Authority: A Pilgrimage of Prayer, Hope and Reconciliation|last=Klenicki|first=Rabbi Leon|date=13 April 2006|publisher=Anti-Defamation League|accessdate=1 January 2009|archive-date=29 Septiyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130929184402/http://archive.adl.org/interfaith/JohnPaul_II_Visit.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130929184402/http://archive.adl.org/interfaith/JohnPaul_II_Visit.pdf |date=29 Septiyembre 2013 }}</ref> <!-- <ref name="Aisha">{{cite web|url=http://www.womensordination.org/content/view/121/42/|title=Young Catholic Feminists Compare Legacy of MLK and John Paul II |last=Taylor|first=Aisha|date=4 April 2005|publisher= 2008 Women's Ordination Conference|accessdate=10 January 2009}}</ref> --> <!-- <ref name="Anti-Defamation League">{{cite web |url=http://www.adl.org/pope/Pope_Holocaust9.asp |title=Reflections at the Concert at the Vatican Commemorating the Holocaust |author=Pope John Paul II |work=adl.org |year=2011 |accessdate=22 December 2011}}</ref> --> <ref name="archive">Roberts, Genevieve., [https://web.archive.org/web/20071215035053/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4159/is_20050403/ai_n13509294 "The Death of Pope John Paul II: `He Saved My Life&nbsp;— with Tea & Bread'"], ''[[The Independent]]'', 3 April 2005. Retrieved 17 June 2007.</ref> <ref name="Arlington">{{cite web|url=http://www.catholiceducation.org/articles/religion/re0795.html|title=John Paul the Great|last=Saunders|first=Fr. William|work=CatholicHerald.Com|publisher=2005 Arlington Catholic Herald|accessdate=1 January 2009|archive-date=9 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209152018/http://www.catholiceducation.org/articles/religion/re0795.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="AsiaNews">{{cite web|url=http://www.asianews.it/index.php?l=en&art=2947&dos=48&size=A|title=The Philippines, 1995: Pope Dreams of "The Third Millennium of Asia"|date=4 April 2005|publisher=AsiaNews |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="BBC-beatify">{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-12191423|title=Pope Benedict Paves Way to Beatification of John Paul II|work=bbc.news.co.uk|accessdate=14 January 2011|date=14 January 2011}}</ref> <!--ref name="BBC2">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4545585.stm|title=BBC News: '' 'On The Fast Track to Sainthood' '' |accessdate=1 January 2009|publisher=MMVIII BBC |date=13 May 2005 |first=Peter |last=Gould}}</ref--> <ref name="BBCIsrael">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/26/newsid_4168000/4168803.stm|title=2000: Pope Prays for Holocaust Forgiveness|date=26 March 2000|work=BBC News |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="BBCLastWords">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4257994.stm|title=John Paul's Last Words Revealed|date=18 April 2005|publisher=2005–2009 [http://news.bbc.co.uk/ BBC News]|accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="BBCMiracle">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4428149.stm|title=City of Rome Celebrates 'Miracle'|last=Holmes|first=Stephanie|date=9 April 2005|work=BBC News |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Beltway">{{cite web |url=http://www.outsidethebeltway.com/archives/pope_john_paul_ii_funeral/|title=''"Pope John Paul II Funeral"''|accessdate=1 January 2009|publisher=2005,2009 Outside the Beltway}}</ref> <ref name="Bottum">{{cite web|url=http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/005/469kzdxb.asp|title=John Paul the Great|last=Bottum|first=Joseph|authorlink=Joseph Bottum (author)|date=18 April 2005|work=Weekly Standard|pages=1–2|accessdate=1 January 2009|archive-date=6 Hulyo 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090706015929/http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/005/469kzdxb.asp|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090706015929/http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/005/469kzdxb.asp |date=6 Hulyo 2009 }}</ref> <ref name="Cause">{{cite web|url=http://www.vicariatusurbis.org/Beatificazione/English/HomePage.htm|title=Cause for Beatification and Canonization of The Servant of God: ''John Paul II''|publisher=2005–2009 Vicariato di Roma&nbsp;— III Piano Postulazione Piazza San Giovanni in Laterano, 6/A 00184 Roma|accessdate=1 January 2009|archive-date=30 Disyembre 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091230032224/http://www.vicariatusurbis.org/Beatificazione/English/HomePage.htm|url-status=dead}}</ref> <ref name="Canonisation">{{cite web|url=http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/csaints/documents/rc_con_csaints_doc_20050509_rescritto-gpii_en.html|title=Response of His Holiness Benedict XVI for the Examination of the Beatification and Canonization of The Servant of God John Paul II|date=9 May 2005|work=Vatican News|publisher=2005–2009 'Libreria Editrice Vaticana'|accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Catholic Culture">{{cite web |url=http://www.catholicculture.org/news/headlines/index.cfm?storyid=4630 |title=Catholic Culture : Latest Headlines : Beatification Looms Closer for John Paul II |publisher=catholicculture.org |accessdate=18 November 2009}}</ref> <ref name="Catholic">{{cite web|url=http://www.archive.catholicherald.co.uk/articles/a0000522.shtml|title=Child 'Able to Walk Again' After Praying at Pope's Tomb|work=Catholic Herald|accessdate=1 May 2011|archive-date=17 Enero 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117035241/http://www.archive.catholicherald.co.uk/articles/a0000522.shtml|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117035241/http://www.archive.catholicherald.co.uk/articles/a0000522.shtml |date=17 Enero 2012 }}</ref> <ref name="catholicnewsagency">[http://www.catholicnewsagency.com/news/pope_benedict_forgoes_waiting_period_begins_john_paul_ii_beatification_process/ "Pope Benedict Forgoes Waiting Period, begins John Paul II Beatification Process"] Catholic News Agency 13 May 2005 Retrieved 1 May 2011</ref> <ref name="CBC2">{{cite news |title="Pope John Paul Injured in 1982 Knife Attack", says Aide |url=http://www.cbc.ca/world/story/2008/10/16/pope-attack.html?ref=rss |publisher=1982–2009 CBC News|accessdate=1 January 2009 |date=16 October 2008}}</ref> <ref name="CBCNews">{{cite news|url=http://www.cbc.ca/news/obit/pope/communism_homeland.html|title=Pope Stared Down Communism in His Homeland&nbsp;— and Won|date=April 2005|author=CBC News Online|publisher=Religion News Service|accessdate=1 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050406174046/http://www.cbc.ca/news/obit/pope/communism_homeland.html|archivedate=6 Abril 2005|url-status=live}}</ref> <ref name="CBN">{{cite web |url=http://www.cbn.com/spirituallife/ChurchAndMinistry/KarolWojtylaPopeJohnPaulTimeline.aspx|title=Karol Wojtyła (Pope John Paul II) Timeline|accessdate=1 January 2009|publisher=[[Christian Broadcasting Network]]}}</ref> <ref name="CBN2">{{cite web |url=http://www.cbn.com/spirituallife/ChurchAndMinistry/PopeJohnPaulIITimeline.aspx |title=CBN Pope John Paul II Timeline&nbsp;— CBN.com Spiritual Life |last=The Associated Press|work=cbn.com |year=2011 |accessdate=28 June 2011}}</ref> <ref name="CNN">{{cite news|url=http://www.cnn.com/2005/WORLD/europe/04/08/pope.funeral/index.html|title=''"Pope John Paul II Buried in Vatican Crypt-Millions around the World Watch Funeral"''|accessdate=1 January 2009|publisher=CNN|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080613162604/http://www.cnn.com/2005/WORLD/europe/04/08/pope.funeral/index.html|archivedate=13 Hunyo 2008|url-status=live}}</ref> <ref name="CNN6">{{cite news|url=http://edition.cnn.com/SPECIALS/2005/pope/stories/bio1/index.html|title=CNN Report Pope John Paul II 1920–2005|publisher=CNN|accessdate=1 January 2009|archive-date=16 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140116090409/http://edition.cnn.com/SPECIALS/2005/pope/stories/bio1/index.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="CNNLive">{{cite news|url=http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0504/08/se.01.html|title=CNN Live event transcript|date=8 April 2005 |publisher=CNN |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="EdithZ">{{cite web|url=http://voices.iit.edu/Profiles/ziere_p.html|title=Profile of Edith Zierier (1946)|work=Voices of the Holocaust|publisher=2000 Paul V. Galvin Library, Illinois Institute of Technology|accessdate=1 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080419140949/http://voices.iit.edu/Profiles/ziere_p.html|archivedate=19 Abril 2008|url-status=live}}</ref> <!-- <ref name="Fandango">{{cite web|url=http://www.fandango.com/papalconcerttocommemoratetheholocaust_v204415/summary|title=Papal Concert to Commemorate the Holocaust Synopsis |publisher=2009 [http://www.fandango.com/ Fandango]|accessdate=1 January 2009}}</ref> --> <ref name="FirstSpeech">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4462443.stm|title=Text: Benedict XVI's first speech |date=19 April 2005|publisher=2005 BBC|accessdate=1 January 2009|quote=Dear brothers and sisters, after the great Pope John Paul II, the cardinals have elected me, a simple and humble worker in the Lord's vineyard. The fact that the Lord can work and act even with insufficient means consoles me, and above all I entrust myself to your prayers. In the joy of the resurrected Lord, we go on with his help. He is going to help us and Mary will be on our side. Thank you.}}</ref> <ref name="Gorbachev">{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2005/WORLD/europe/04/03/pope.gorbachev/index.html|title=Gorbachev: Pope John Paul II was an 'Example to All of Us'|date=4 April 2005|publisher=CNN |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Haiti: The Duvalier Years">{{cite book |last=Abbott|first=Elizabeth|title=Haiti: The Duvalier Years|url=https://archive.org/details/haitiduvaliersth0000abbo|publisher=McGraw Hill Book Company|year=1988|pages=[https://archive.org/details/haitiduvaliersth0000abbo/page/260 260]–262|isbn=978-0-07-046029-4}}</ref> <ref name="Hollingshead">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2006/apr/01/catholicism.religion|title=Whatever Happened to... Canonising John Paul II?|last=Hollingshead |first=Iain |authorlink=Iain Hollingshead |date=1 April 2006|work=The Guardian |location=UK |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Homily">{{cite web|url=http://www.vatican.va/gpII/documents/sodano-suffragio-jp-ii_20050403_en.html|title=Eucharistic Concelebration for the Repose of the Soul of Pope John Paul II: Homily of Card. '''Angelo Sodano'''|date=3 April 2005|publisher=The Holy See|accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Homily-Blonie-Park">{{cite web|title=900,000 Gather for Mass with Pope Benedict|url=http://www.iht.com/articles/2006/05/28/news/web.0528pope.php|date=28 May 2006|accessdate=1 January 2009|work=International Herald Tribune|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131107042727/http://www.iht.com/articles/2006/05/28/news/web.0528pope.php|archivedate=7 Nobiyembre 2013|url-status=live}}</ref> <ref name="Hooper1">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2007/mar/29/catholicism.religion|title=Mystery Nun The Key to Pope John Paul II's Case for Sainthood|last=Hooper|first=John|date=29 March 2007 |publisher=2007–2009 [[Guardian News and Media Limited]]|accessdate=1 January 2009 |location=London}}</ref> <ref name="Hope">{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/faith/article5927046.ece |title=Hopes Raised for Pope John Paul II's Beatification -Times Online |work=The Times |location=UK |accessdate=1 January 2009 |first=Richard |last=Owen |archive-date=1 Hunyo 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100601012524/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/faith/article5927046.ece |url-status=dead }}</ref> <ref name="HV">{{cite web |url=http://www.vatican.va/holy_father/paul_vi/encyclicals/documents/hf_p-vi_enc_25071968_humanae-vitae_en.html |title=Humanae Vitæ |accessdate=1 January 2009|date=25 July 1968}}</ref> <ref name="IHT">{{cite web |url=http://www.dialog.org/hist/JohnPaulII-EdithZierer.htm |title=John Paul II met with Edith Zierer: The Polish Seminary Student and the Jewish Girl He Saved |first=Roger |last=Cohen |work=International Herald Tribune |year=2011 |accessdate=28 January 2012 |archive-date=9 Pebrero 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209190231/http://www.dialog.org/hist/JohnPaulII-EdithZierer.htm |url-status=dead }}</ref> <ref name="Independent">{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/world/europe/millions-mourn-pope-at-historys-largest-funeral-757246.html|title=The Independent:''"Millions Mourn Pope at History's Largest Ever Funeral"''|accessdate=1 January 2009|publisher=2005,2009 Independent News and Media Limited|location=London|date=8 April 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081201121502/http://www.independent.co.uk/news/world/europe/millions-mourn-pope-at-historys-largest-funeral-757246.html|archivedate=1 Disyembre 2008|url-status=dead}}</ref> <ref name="Ireland">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/4229807.stm|title=Irish Remember the 1979 Papal Visit |date=2 April 2005|work=BBC News |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="ItalianPanel">{{cite web|url=http://www.breitbart.com/article.php?id=D8G3J3J00&show_article=1|title=Italian Panel: Soviets Behind Pope Attack|last=Simpson|first=Victor L.|date=2 March 2006|publisher=2006 The Associated Press|accessdate=1 January 2009|archive-date=12 Disyembre 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212005410/http://www.breitbart.com/article.php?id=D8G3J3J00&show_article=1|url-status=dead}}</ref> <ref name="Krohn">{{cite news |title=Pope John Paul 'Wounded' in 1982 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7673443.stm |work=BBC News |accessdate=1 January 2009 |date=16 October 2008}}</ref> <ref name="Kuhiwczak">{{cite web|url=http://www.thenews.pl/news/artykul21561.html|title=A Literary Pope|last=Kuhiwczak|first=Piotr|date=1 January 2007|publisher=[[Polish Radio]]|accessdate=1 May 2011|archive-date=1 Oktubre 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001045511/http://www.thenews.pl/news/artykul21561.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="LastWords">{{cite news|url=http://www.catholicculture.org/news/features/index.cfm?recnum=39699|title=Final Days, Last Words of Pope John Paul II|date=20 September 2005|publisher=Catholic World News (CWN)|accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Last Will">{{cite web |url=http://www.zenit.org/article-12691?l=english|title=ZENIT: ''John Paul II's Last Will and Testament''|accessdate=1 January 2009|publisher=2004–2008 Innovative Media, Inc}}</ref> <ref name="MailOnline">{{cite news |url=http://www.dailymail.co.uk/news/worldnews/article-1166858/Wheelchair-boy-miraculously-walks-memorial-visit-tomb-Pope-John-Paul-II.html |title=Wheelchair-Boy 'Miraculously Walks Again' at Memorial Visit to Tomb of Pope John Paul II |work=Daily Mail |location=UK |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Memory">{{cite news|url=http://www.cnn.com/SPECIALS/2005/pope/stories/legacy/index.html|title=John Paul II: A Strong Moral Vision|date=11 February 2005|publisher=CNN |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Metro">{{cite web |url=http://www.metrowestdailynews.com/homepage/x1864535984 |title=John Paul II on Fast Track for Canonisation&nbsp;— Framingham, Massachusetts&nbsp;— The MetroWest Daily News |publisher=metrowestdailynews.com |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Mexico">{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C06E3D91038F933A05754C0A9649C8B63|title=Pope to Visit a Mexico Divided Over His Teachings |last=Thompson|first=Ginger|date=30 July 2002|work=The New York Times |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Miracle-americancatholic">{{cite web |url=http://www.americancatholic.org/Features/JohnPaulII/JPIInun.asp|title=''French Nun Says Life has Changed since she was Healed, Thanks to Pope John Paul II''|accessdate=1 January 2009|publisher=2007,2009 Catholic News Service/U.S. Conference of Catholic Bishops}}</ref> <ref name="Miracle-catholicnews">{{cite web |url=http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/0901522.htm |title=CNS STORY: For Pope John Paul II, Beatification Process may be on Final Lap |publisher=catholicnews.com |accessdate=1 January 2009 |archive-date=14 Abril 2009 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20090414225916/http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/0901522.htm |url-status=dead }}</ref> <ref name="Moore1">{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/2009919/Pope-John-Paul-II-on-course-to-become-saint-in-record-time.html|title=Pope John Paul II on Course to Become Saint in Record Time|last=Moore|first=Malcolm|date=22 May 2008|work=Daily Telegraph |location=UK |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="MMoore">{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1564061/Clamour-for-free-Pope-John-Paul-II-relics.html|title=Clamour for free Pope John Paul II Relics|last=Moore|first=Malcolm|date=25 September 2007|publisher=2007–2009 [http://www.telegraph.co.uk/ The Telegraph Media Group Limited]|accessdate=1 January 2009 |location=London}}</ref> <ref name="Mosque">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/1316812.stm|title=Mosque visit crowns Pope's tour|last=Plett|first=Barbara|date=7 May 2001|work=BBC News |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="MsnbcNews2">{{cite news|url=http://www.msnbc.msn.com/id/12083308/|title=Perhaps ‘Saint John Paul the Great?'|last=Weeke|first=Stephen|date=31 March 2006|publisher=msnbc World News|accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Murphy-Brian">{{cite news |last=Murphy |first=Brian |title=Faithful hold key to 'the Great' honour for John Paul |agency=Associated Press |date=5 April 2005}}</ref> <ref name="nationalreview">{{cite web |author=Mark Riebling |url=http://article.nationalreview.com/print/?q=NGE5MTJhYWMzODI0NTZiMWFhZmEzYmQwZmZlYmIyZmM= |title=Mark Riebling, "Reagan's Pope: The Cold War Alliance of Ronald Reagan and Pope John Paul II." ',National Review',, 7 April 2005 |publisher=Article.nationalreview.com |accessdate=12 September 2010 |archive-date=1 Hulyo 2012 |archive-url=https://archive.today/20120701123311/http://article.nationalreview.com/print/?q=NGE5MTJhYWMzODI0NTZiMWFhZmEzYmQwZmZlYmIyZmM= |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120701123311/http://article.nationalreview.com/print/?q=NGE5MTJhYWMzODI0NTZiMWFhZmEzYmQwZmZlYmIyZmM= |date=1 Hulyo 2012 }}</ref> <ref name="ncregister">{{cite web |url=http://catholic.net/index.php?size=mas&id=2673&option=dedestaca |title=Blessed John Paul II? - Catholic.net |publisher=ncregister.com |accessdate=7 March 2011}}</ref> <ref name="NewYorkTimes3">{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F02E2DA113BF932A1575AC0A9679C8B63|title=Pope to Leave for Kazakhstan and Armenia This Weekend |last=Henneberger|first=Melinda|date=21 September 2001|work=The New York Times|accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Noonan">{{cite web|url=http://www.opinionjournal.com/columnists/pnoonan/?id=110002074|title=John Paul the Great: What the 12 Million Know&nbsp;— and I Found Out Too|last=Noonan|first=Peggy|authorlink=Peggy Noonan|date=2 August 2002|work=The Wall Street Journal |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Noonan2">{{cite book|last=Noonan|first=Peggy|authorlink=Peggy Noonan|title=John Paul the Great: Remembering a Spiritual Father|publisher=Penguin Group (USA)|date=November 2005|isbn=978-0-670-03748-3|url=http://us.penguingroup.com/nf/Search/QuickSearchProc/1,,John%20Paul%20the%20Great:%20Remembering%20a%20Spiritual%20Father,00.html?id=John%20Paul%20the%20Great:%20Remembering%20a%20Spiritual%20Father|accessdate=1 January 2009}}{{Dead link|date=Pebrero 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="NYTimes">{{cite news |url=http://www.nytimes.com/1982/07/28/world/italy-s-mysterious-deepening-bank-scandal.html?pagewanted=all |title=Italy's Mysterious Deepening Bank Scandal |first=Paul |last=Lewis |work=The New York Times |date=28 July 1982 |issn=0362-4331 |accessdate=25 January 2012}}</ref> <ref name="OnThisDay">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/2/newsid_3972000/3972361.stm|title=1979: Millions Cheer as the Pope Comes Home|work=from "On This Day, 2 June 1979,"|publisher=BBC News |accessdate=1 January 2009 |date=2 June 1979}}</ref> <ref name="OReilly-David">{{cite news |last=O'Reilly |first=David |title=Papal Legacy: Will History use the name John Paul the Great? |work=Knight Ridder Newspapers |publisher=Detroit Free Press |date=4 April 2005 |quote=Pope John Paul the Great was a name suggested by many for Karol Józef Wojtyła. Through all its long history, the Catholic Church has conferred the posthumous title of "Great" on just two popes: Leo I and Gregory I, both of whom reigned in the first thousand years of Christianity}}</ref> <ref name="Parkinsons2001">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/1944464.stm |title=Profile: Pope John Paul II |work=BBC News |date=February 2005 |accessdate=29 January 2012}}</ref> <ref name="Pisa">{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/1513421/Vatican-hid-Popes-Parkinsons-disease-diagnosis-for-12-years.html|title=Vatican hid Pope's Parkinson's Disease Diagnosis for 12 Years|last=Pisa|first=Nick|date=18 March 2006|work=Daily Telegraph |accessdate=1 January 2009 |location=London}}</ref> <ref name="Poland2006">{{cite web|url=http://www.vatican.va/holy_father/benedict_xvi/speeches/2006/may/documents/hf_ben-xvi_spe_20060525_poland-clergy_en.html|title=Pastoral Visit by Pope Benedict XVI to Poland 2006: Address by the Holy Father|date=25 May 2006|publisher=Libreria Editrice Vaticana|accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="PopeApologises">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/1671540.stm |title=Pope Sends His First E-Mail&nbsp;— An Apology |work=BBC News Europe |date=23 November 2001 |quote=from a laptop in the Vatican's frescoed Clementine Hall the 81-year-old pontiff transmitted the message, his first 'virtual' apology.|accessdate=30 January 2012}}</ref> <ref name="Pope John Paul II's body exhumed ahead of beatification">{{cite web|title=Pope John Paul II's Body Exhumed ahead of Beatification|url=http://www.msnbc.msn.com/id/42819424/ns/world_news/?GT1=43001|publisher=MSNBC|accessdate=30 April 2011}}</ref> <ref name="PopeEgypt">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/654651.stm|title=Pope Pleads for Harmony between Faiths |date=24 February 2000|work=BBC News |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Ratti">{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9D02EED61130EE3ABC4F53DFB4668389639EDE|title=Cardinal Ratti New Pope as Pius XI|date=7 February 1922|work=The New York Times|accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Ratti2">{{cite news|url=http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?res=9D02EED61130EE3ABC4F53DFB4668389639EDE|title=Cardinal Ratti New Pope as Pius XI, Full Article|format=PDF|date=7 February 1922|work=The New York Times|accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Reuters3">{{cite news |title=John Paul was Wounded in 1982 Stabbing, Aide Reveals |url=http://www.reuters.com/article/peopleNews/idUSTRE49E5RM20081015 |agency=Reuters News Release |publisher=1982–2009 [http://www.reuters.com/ Reuters] |accessdate=1 January 2009 |date=15 October 2008}}</ref> <ref name="Rise">{{cite book |first1=Pope |last1=John Paul II |title=Rise, Let Us Be On Our Way |url=https://archive.org/details/riseletusbeonour00john |accessdate=1 January 2009|publisher=2004 Warner Books |isbn=978-0-446-57781-6 |year=2004}}</ref> <ref name="Salinger2005">{{cite book|author=Lawrence M. Salinger|title=Encyclopedia of White-Collar & Corporate Crime|url=http://books.google.com/books?id=AXS6jz6AeQ0C|accessdate=25 January 2012|year=2005|publisher=Sage|isbn=978-0-7619-3004-4}}</ref> <ref name="SanFrancisco">{{cite news|title=The 1981 Assassination Attempt of Pope John Paul II, The Grey Wolves, and Turkish & U.S. Government Intelligence Agencies|last=Lee|first=Martin A.|date=14 May 2001|publisher=2001, 2009 [http://www.sfbg.com/ San Francisco Bay Guardian]|pages=23, 25}}</ref> <ref name="scapolare">''Lo Scapolare del Carmelo'' Published by Shalom, 2005, ISBN 978-88-8404-081-7, page 6</ref> <ref name="ShortBio">{{cite web|url=http://www.vatican.va/news_services/press/documentazione/documents/santopadre_biografie/giovanni_paolo_ii_biografia_breve_en.html|title=His Holiness John Paul II : Short Biography |date=30 June 2005|work=[[Vatican Press Office]]|accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Southern">{{cite web |url=http://www.scross.co.za/?s=John+Paul+the+Great |title=The Southern Cross: John Paul the Great|accessdate=1 January 2009|publisher=The Southern Cross 2008 by Posmay Media}}</ref> <ref name="ThePlot">{{cite news|url=http://www.latimes.com/news/specials/911/la-na-plot-1sep01.story|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030412091134/http://www.latimes.com/news/specials/911/la-na-plot-1sep01.story|archivedate=12 Abril 2003|title=The Plot|last=McDermott|first=Terry|date=1 September 2002|publisher=2002–2009 [http://www.latimes.com/ Los Angeles Times]|accessdate=1 January 2009|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030412091134/http://www.latimes.com/news/specials/911/la-na-plot-1sep01.story |date=12 Abril 2003 }}</ref> <ref name="Time1978">{{cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,912229,00.html|title=A "Foreign" Pope|date=30 October 1978|work=Time magazine|page=1|accessdate=1 January 2009|archive-date=4 Nobiyembre 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071104001709/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,912229,00.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071104001709/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,912229,00.html |date=4 Nobiyembre 2007 }}</ref> <ref name="Time1978b">{{cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,912229-4,00.html|title=A "Foreign" Pope|date=30 October 1978|work=Time magazine|page=4|accessdate=1 January 2009|archive-date=15 Agosto 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070815090521/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,912229-4,00.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070815090521/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,912229-4,00.html |date=15 Agosto 2007 }}</ref> <ref name="Trinity">{{cite web|url=http://www.catholicculture.org/news/features/index.cfm?recnum=42131|title=Miracle attributed to John Paul II involved Parkinson's disease|date=30 January 2006|work=Catholic World News (CWN)|publisher=2009 Trinity Communications|accessdate=1 January 2009}}</ref> <!-- <ref name="USA Today">{{cite news|url=http://www.usatoday.com/news/world/2004-02-13-nobel_x.htm|title=Bush, Pope, Jailed Israeli among 2004 Nobel Peace Prize nominees|work=USA Today World, a division of [http://www.gannett.com/ Gannett Co. Inc]|publisher=Copyright 2005 The Associated Press|accessdate=1 January 2009 |date=13 February 2004}}</ref> --> <ref name="USCCB_Bio">{{cite web |url=http://www.usccb.org/comm/popejohnpaulii/biography.shtml |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110624073359/http://www.usccb.org/comm/popejohnpaulii/biography.shtml |archivedate=24 Hunyo 2011 |title=Pope John Paul II: A Light for the World |accessdate=1 January 2009 |publisher=United States Council of Catholic Bishops |year=2003 |url-status=live }}</ref> <ref name="vatican1">[http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/speeches/2004/june/documents/hf_jp-ii_spe_20040604_president-usa_en.html "Address of Pope John Paul II to the Honorable George W. Bush President of the United States of America Friday, 4 June 2004"] Vatican.va 4 June 2004 Retrieved 19 August 2011</ref> <ref name="Vatican2">{{cite web|url=http://www.vatican.va/news_services/press/documentazione/documents/santopadre_biografie/giovanni_paolo_ii_biografia_prepontificato_en.html#1946 |title=His Holiness John Paul II, Biography, Pre-Pontificate|publisher=Holy See |accessdate=1 January 2008}}</ref> <ref name="VaticanNewsService">{{cite web |url=http://www.vatican.va/news_services/press/documentazione/documents/santopadre_biografie/giovanni_paolo_ii_biografia_breve_en.html |title=Short biography |publisher=vatican.va |accessdate=25 October 2009}}</ref> <ref name="Vicariato">[[#Vicariato70|Vicariato di Roma]]:A nun tells her story.... 2009</ref> <ref name="Westcott">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6504233.stm|title=Vatican Under Pressure in Pope John Paul II Push|last=Westcott |first=Kathryn|date=2 April 2007|publisher=2007–2009 [http://news.bbc.co.uk/ BBC News]|accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Willan">{{cite web|url=http://www.sundayherald.com/international/shinternational/display.var.1329693.0.no_more_shortcuts_on_pope_john_pauls_road_to_sainthood.php|title=No More Shortcuts on Pope John Paul II's Road to Sainthood|last=Willan|first=Philip|work=Sunday Herald|accessdate=1 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070420220822/http://www.sundayherald.com/international/shinternational/display.var.1329693.0.no_more_shortcuts_on_pope_john_pauls_road_to_sainthood.php|archivedate=20 Abril 2007|url-status=live}}</ref> <ref name="yahoo">{{cite news |url=http://www.boston.com/business/articles/2011/03/30/gold_coin_marks_beatification_of_john_paul_ii/ |title=Gold Coin Marks Beatification of John Paul II |work=The Boston Globe |date=30 March 2011 |issn=0743-1791 |accessdate=22 December 2011 |deadurl=yes |archive-date=6 Nobiyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106021948/http://www.boston.com/business/articles/2011/03/30/gold_coin_marks_beatification_of_john_paul_ii/ |url-status=dead }}</ref> <ref name="Zenit3">{{cite web|url=http://www.zenit.org/article-13422?l=english|title=John Paul II's Cause for Beatification Opens in Vatican City|date=28 June 2005|work=ZENIT|publisher=Innovative Media, Inc|accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Zenit5">{{cite web|url=http://www.zenit.org/article-6191?l=english|title=John Paul II to Publish First Poetic Work as Pope|date=7 January 2003|publisher=ZENIT Innovative Media, Inc|accessdate=1 January 2009}}</ref> }} ===Mga pinagkunan=== <!-- Please keep references listed alphabetically --> {{Refbegin|30em}} *{{cite web |first=Tarcisio |last=Bertone |authorlink=Tarcisio Bertone |url=http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20000626_message-fatima_en.html |title=The Message of Fátima |accessdate=1 January 2009 |publisher=2000–2009 [http://www.vatican.va/phome_en.htm The Holy See] |ref={{sfnRef|Bertone|2000–2009}} }} *{{cite web|url=http://www.vicariatusurbis.org/Beatificazione/English/HomePage.htm|title=Cause for Beatification and Canonization of The Servant of God: ''John Paul II''|publisher=2005–2009 Vicariato di Roma&nbsp;— 00184 Roma|accessdate=1 January 2009|ref=Vicariato70|archive-date=30 Disyembre 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091230032224/http://www.vicariatusurbis.org/Beatificazione/English/HomePage.htm|url-status=dead}} *{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4253415.stm|title='Cured' Pope Returns to Vatican|date=10 February 2005|publisher=2005–2009 [http://news.bbc.co.uk/ BBC World News]|accessdate=1 January 2009|ref=BBC71}} *{{cite web|url=http://www.religion-cults.com/pope/communism.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040406114902/http://www.religion-cults.com/pope/communism.htm|archivedate=6 April 2004|title=Pope John Paul II and Communism|last=Domínguez|first=Juan|date=4 April 2005|publisher=[[Public domain|Copyright free&nbsp;— Public domain]]|accessdate=1 January 2009|ref=harv|url-status=live}} *{{cite web|url=http://www.catholicculture.org/culture/library/view.cfm?id=3699&repos=1&subrepos=0&searchid=441440|title=13 May 1981 Conference of Bishop Stanisław Dziwisz For Honorary Doctorate, 13 May 2001 to the Catholic University of Lublin|last=Dziwisz|first=Bishop Stanisław|date=13 May 2001|publisher=2001–2009 L'Osservatore Romano, Editorial and Management Offices, Via del Pellegrino, 00120, Vatican City|accessdate=1 January 2009|ref=harv|authorlink=Stanisław Dziwisz}} *{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4399189.stm|title=Frail Pope Suffers Heart Failure|date=1 April 2005|publisher=BBC News|accessdate=1 January 2009|ref={{sfnRef|BBC 2005-04-01}}}} *{{cite news|url=http://www.time.com/time/archive/preview/0,10987,925231,00.html|title=Half Alive: The Pope Vs. His Doctors|accessdate=1 January 2009|date=25 January 1982|work=Time Magazine|publisher=Time Inc|ref={{sfnRef|Time Magazine 1982-01-25}}|archive-date=13 Pebrero 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060213220351/http://www.time.com/time/archive/preview/0,10987,925231,00.html|url-status=dead}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060213220351/http://www.time.com/time/archive/preview/0,10987,925231,00.html |date=13 Pebrero 2006 }} *{{cite news|url=http://www.msnbc.msn.com/id/7022618/|title=Pope Back at Vatican by Easter? It's Possible.|accessdate=1 January 2009|date=3 March 2005|agency=Associated Press|publisher=2005–2009 [http://www.msnbc.msn.com/ msnbc World News]}} *{{cite web|url=http://www1.voanews.com/policy/editorials/a-41-2005-04-06-voa7-83104472.html|title=Pope John Paul II|work=Editorials|publisher=The Voice Of America|accessdate=2 February 2014|archive-date=2014-02-01|archive-url=https://archive.today/20140201171824/http://www1.voanews.com/policy/editorials/a-41-2005-04-06-voa7-83104472.html|url-status=dead}} *{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4344923.stm|title=Pope Returns to Vatican after Operation|accessdate=1 January 2009|date=13 March 2005|publisher=2001–2009 BBC News}} *{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=703666|title=Papal Fallibility|accessdate=1 January 2009|author=Sean Gannon|date=7 April 2006|publisher=2006–2009 [http://www.haaretz.com/ Haaretz Daily News], Israel|archive-date=21 Hunyo 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080621174003/http://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=703666|url-status=dead}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080621174003/http://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=703666 |date=21 Hunyo 2008 }} *{{cite web |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,1564,1538173,00.html |title=Stasi Files Implicate KGB in Pope Shooting |accessdate=1 January 2009 |publisher=2001–2009 [http://www.dw-world.de/ Deutsche Welle] }} *{{cite news |title=Pope John Paul II's Final Days |url=http://www.americancatholic.org/news/pope/popehospitalized// |work=St Anthony Messenger Press |publisher=2005–2009 [http://www.americancatholic.org/ American Catholic.Org] |accessdate=1 January 2009 }} <!-- Although this article is written in British English, please do not change the spelling of "hospitalized" (with a "z") to "hospitalised" (with an "s") as this messes up the URL and causes a "dead link"--> *{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article376429.ece|title=Kracow Lights a Candle for its Favourite Son's Last Fight|last=Tchorek|first=Kamil|author2=Roger Boyes|date=2 April 2005|publisher=2005–2009 ''[[The Times]]'' [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/ The Times online]|accessdate=1 January 2009|location=London|archive-date=13 Agosto 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110813185315/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article376429.ece|url-status=dead}} *{{cite news |first=Alessio |last=Vinci |title=Vatican source: Pope Given Last Rites |url=http://www.cnn.com/2005/WORLD/europe/03/31/pope1/index.html |publisher=2005 Cable News Network LP |accessdate=1 January 2009 |date=1 April 2005 }} *{{cite news |author=CNN's Alessio Vinci, Chris Burns, Jim Bittermann, Miguel Marquez, Walter Rodgers, Christiane Amanpour and John Allen contributed to this report |title=World Awaits Word on Pope's Condition |url=http://www.cnn.com/2005/WORLD/europe/04/01/pope1/index.html |publisher=2005 Cable News Network LP |accessdate=1 January 2009 |date=2 April 2005 }} {{Refend}} ===Bibliograpiya=== <!-- Please order books alphabetically by the author's last name --> {{Refbegin|30em}} *{{cite book|last=Berry|first=Jason|authorlink=Jason Berry|author2=Gerald Renner|title=Vows of Silence: The Abuse of Power in the Papacy of John Paul II|url=https://archive.org/details/vowsofsilenceabu00berr|publisher=Free Press|location=New York, London, Toronto, Sydney|year=2004|isbn=978-0-7432-4441-1}} *{{cite book|last=Davies|first=Norman|authorlink=Norman Davies|title=Rising '44: The Battle for Warsaw |url=https://archive.org/details/rising44battlefo0000davi_l9z3|publisher=Viking Penguin |location=London|year=2004|isbn=978-0-670-03284-6|ref=harv}} *{{cite book|last=de Montfort|first=St. Louis-Marie Grignion|others=Mark L. Jacobson (Translator)|title=True Devotion to Mary|publisher=Avetine Press|location=San Diego, California|date=27 March 2007|isbn=978-1-59330-470-6|ref=de Montfort73|authorlink=Louis de Montfort}} *{{cite book|last=Duffy|first=Eamon|authorlink=Eamon Duffy|title=Saints and Sinners, a History of the Popes|url=https://archive.org/details/00book1593273669|publisher=Yale University Press|year=2006|edition=Third|isbn=978-0-300-11597-0|ref=Yale06}} *{{cite book |last1=Hebblethwaite |first1=Peter |authorlink1=Peter Hebblethwaite|title=Pope John Paul II and the Church|publisher=1995 Rowman & Littlefield |location=London|isbn=978-1-55612-814-1|year=1995 |ref=harv}} *{{cite book|last=Maxwell-Stuart|first=P.G.|title=Chronicle of the Popes: Trying to Come Full Circle|url=https://archive.org/details/chronicleofpopes0000maxw|publisher=Thames & Hudson|location=London|year=2006|origyear=1997|isbn=978-0-500-28608-1|ref=harv}} *{{cite web|url=http://www.indianchristianity.com/html/menachery/html/GeorgeMenachery.htm|title=John Paul II Election Surprises|last=Menachery|first=Prof. George|date=11 November 1978}} *{{cite web|url=http://www.indianchristianity.com/html/Books8.htm|title=Last days of pope john paul ii|last=Menachery|first=Prof. George|date=11 April 2005}}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite book|last=Meissen|first=Randall|title=Living Miracles: The Spiritual Sons of John Paul the Great|url=http://www.amazon.com/Living-Miracles-Spiritual-Sons-Great/dp/1933271272|publisher=Mission Network|location=Alpharetta, Ga.|year=2011|isbn=978-1-933271-27-9}} *{{cite book|last=Noonan|first=Peggy|authorlink=Peggy Noonan|title=John Paul the Great: Remembering a Spiritual Father|publisher=Penguin Group (USA)|location=New York|date=November 2005|isbn=978-0-670-03748-3|url=http://us.penguingroup.com/nf/Search/QuickSearchProc/1,,John%20Paul%20the%20Great:%20Remembering%20a%20Spiritual%20Father,00.html?id=John%20Paul%20the%20Great:%20Remembering%20a%20Spiritual%20Father|accessdate=1 January 2009}}{{Dead link|date=Pebrero 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite book |url=http://www.vatican.va/gpII/bulletin/B0183-XX.01.pdf |title=Il Santo Padre è deceduto questa sera alle ore 21.37 nel Suo appartamento privato |last=Navarro-Valls |first=Joaquin |date=2 April 2005 |year=2005–2009 |publisher=[http://www.vatican.va/ The Holy See] |language=Italian |ref={{sfnRef|Navarro-Valls 2 April 2005}} |trans_title='' 'The Holy Father passed away at 9:37 this evening in his private apartment.' '' }} *{{cite book|last=O'Connor|first=Garry|title=Universal Father: A Life of Pope John Paul II|publisher=2005 [http://www.bloomsbury.com/ Bloomsbury Publishing]|location=London|isbn=978-0-7475-8241-0|url=http://www.bloomsbury.com/garryoconnor|accessdate=1 January 2009|year=2006|archive-date=14 Pebrero 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120214121842/http://www.bloomsbury.com/garryoconnor|url-status=dead}} *{{cite book |author=Pope John Paul II|title=[[Memory and Identity|''Memory & Identity''&nbsp;— Personal Reflections]]|publisher=2006 Weidenfeld & Nicolson |location=London |isbn=978-0-297-85075-5|year=2005|ref=harv}} *{{cite book|last1=Renehan|first1=Edward|authorlink1=Edward Renehan|last2=Schlesinger|first2=Arthur Meier (INT)|title=Pope John Paul II|url=http://books.google.com/?id=OT1oHAAACAAJ|accessdate=25 February 2010|date=November 2006|publisher=Chelsea House|isbn=978-0-7910-9227-9|ref=Renehan69}} *{{cite book |first1=Pope |last1=John Paul II |title=Rise, Let Us Be On Our Way |url=https://archive.org/details/riseletusbeonour00john |publisher=2004 Warner Books |isbn=978-0-446-57781-6 |year=2004}} *{{cite book|last=Stanley|first=George E|title=Pope John Paul II: Young Man of the Church|url=http://books.google.com/?id=SD1OPgAACAAJ|accessdate=25 February 2010|date=January 2007|publisher=Fitzgerald Books|isbn=978-1-4242-1732-8|ref=Stanley69}} *{{cite book |last1=Stourton |first1=Edward |authorlink1=Edward Stourton (journalist)|title=John Paul II: Man of History |url=https://archive.org/details/johnpauliimanofh0000stou |publisher=Hodder & Stoughton |location=London |isbn=978-0-340-90816-7|ref=harv |year=2006}} *{{cite book|last=Szulc|first=Tadeusz|authorlink=Tad Szulc |title=Pope John Paul II: The Biography|publisher=2007 Simon & Schuster Adult Publishing Group|location=London|isbn=978-1-4165-8886-3}} *{{cite book|author=The Poynter Institute|authorlink=Poynter Institute|title=Pope John Paul II: 18 May 1920&nbsp;- 2 April 2005|url=http://books.google.com/?id=pXGMNrE015IC|accessdate=25 February 2010|edition=First|date=1 May 2005|publisher=Andrews McMeel Publishing|location=[[St. Petersburg, Florida|St. Petersburg]], Florida|isbn=978-0-7407-5110-3|ref=Poynter69}} *{{cite book|last=Weigel|first=George|authorlink=George Weigel|title=Witness to Hope|publisher=HarperCollins|location=New York|year=2001|isbn=978-0-06-018793-4|ref=harv}} *{{cite book|last=Wojtyła|first=Karol|year=1981|title=Love and Responsibility|publisher=[[William Collins (publisher)|William Collins Sons & Co. Ltd.]]|location=London|isbn=978-0-89870-445-7|url=http://www.ignatius.com/ViewProduct.aspx?SID=1&Product_ID=450&AFID=12&|accessdate=1 January 2009|ref=harv|archive-date=11 Pebrero 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090211000919/http://www.ignatius.com/ViewProduct.aspx?SID=1&Product_ID=450&AFID=12&|url-status=dead}} *{{cite book|last=Yallop|first=David|title=The Power and the Glory|publisher=Constable & Robinson Ltd|location=London|isbn=978-1-84529-673-5|url=http://www.constablerobinson.com/|accessdate=1 January 2009|year=2007}} {{Refend}} ==Marami pang mga babasahin== *For a comprehensive list of books written by and about Pope John Paul II, please see [[Pope John Paul II bibliography]] *For other references see [[Pope John Paul II in popular culture]] *{{Worldcat id|lccn-n80-55818}} ==Mga panlabas na kawing== {{Sister project links|Pope John Paul II}} *[http://www.jpcatholic.com/ John Paul the Great Catholic University] *[http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/index.htm The Holy See website] *[http://www.johnpaulii.va/en/ A Tribute to Pope John Paul II on the Occasion of his Beatification] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306205748/http://www.johnpaulii.va/en/ |date=2012-03-06 }} *[http://lcweb2.loc.gov/diglib/lcwa/html/papal/papal-overview.html Papal Transition 2005 Web Archive] from the US [[Library of Congress]] <table width = 75% border = 2 align="center"><tr><td width = 35% align="center"> Sinundan ni:<br />[[Juan Pablo I]] (1978)</td> <td width = 30% align="center">[[Kronolohikong tala ng mga Papa]]</td> <td width = 35% align="center"> Humalili:<br />[[Benedicto XVI]] (2005-2013)</td></tr></table> {{Katolisismo}} {{Popes}} {{BD|1920|2005|Juan Pablo 2}} {{Authority control}} [[Kategorya:Mga papa ng Simbahang Katoliko Romano]] [[Kategorya:Mga makata]] [[Kategorya:Penomenolohiya]] [[Kategorya:Mga manunulat mula sa Poland]] b5rsoukcm5gbwk7eszu082lcsmyiwmj 0 2463 2204779 2177248 2026-04-24T20:47:04Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204779 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:1st-ftp-southpole-1994.jpg|thumb|Isang kompyuter sa Istasyong Amundsen-Scott sa [[Timog Polo]] kung saan pinapakita sa iskrin ang pagkonekta sa isang FTP ''server'' at nililipat ng isang ''file'' noong 1994]] Ang '''File Transfer Protocol''' ('''FTP''', literal na Protokol na Paglilipat ng Payl) ay isang pamantayang protokol ng [[Pakikipagtalastasan|komunikasyon]] na ginagamit para sa paglilipat ng mga ''file'' ng [[kompyuter]] ''server'' patungo sa isang ''client'' sa loob ng isang ''network'' ng mga kompyuter. Ang FTP ay nakabatay sa modelong ''client''–''server'' na may magkahiwalay na koneksyon para sa kontrol at datos sa pagitan ng ''client'' at ng ''server''.<ref name="for">{{cite book |last=Forouzan |first=B.A. |title=TCP/IP: Protocol Suite |publisher=Tata McGraw-Hill Publishing Company Limited |year=2000 |edition=1 |location=New Delhi, India |language=en}}</ref> Maaaring magpatunay ng pagkakakilanlan (''authenticate'') ang mga gumagamit ng FTP sa pamamagitan ng isang ''plain-text sign-in protocol'' (o protokol ng simpleng-teksto sa pagpasok), karaniwang gamit ang ''username'' (bansag) at ''password'' (lihim na salita), subalit maaari ring kumonekta nang di-nagpakilala kung pinahihintulutan ng ''[[server]]''. Para sa ligtas na transmisyon na nagpoprotekta sa ''username'' at ''password'' at nag-e-''encrypt'' (nag-i-enkapula) ng nilalaman, ang FTP ay madalas na pinapaseguro gamit ang SSL/TLS (FTPS) o pinalalitan ng SSH File Transfer Protocol (SFTP). Ang mga unang aplikasyong FTP ''client'' ay mga programang ''command-line'' na ginawa bago pa magkaroon ng ''[[graphical user interface]]'' (GUI) ang mga ''[[operating system]]'', at patuloy pa ring kasama sa karamihan ng mga [[Microsoft Windows|Windows]], [[Unix]], at [[Linux]] na ''operating system''.<ref name="tcpip">{{cite web |last=Kozierok |first=Charles M. |year=2005 |title=The TCP/IP Guide v3.0 |url=http://www.tcpipguide.com/free/t_FTPOverviewHistoryandStandards.htm |publisher=Tcpipguide.com |language=en}}</ref><ref name="net+">{{cite book |last=Dean |first=Tamara |title=Network+ Guide to Networks |publisher=Delmar |year=2010 |pages=168–171 |language=en}}</ref> Marami nang dedikadong FTP ''client'' at mga utilidad pang-awtomasyon ang ginawa para sa mga ''desktop'', ''server'', kagamitang ''mobile'', at [[Hardware (kompyuter)|''hardware'']], at naisasama na rin ang FTP sa mga aplikasyon produktibidad tulad ng mga HTML ''editor'' at ''file manager''. Noon, karaniwang nakapaloob ang FTP client sa mga [[web browser]], kung saan naba-''browse'' ang mga ''file server'' gamit ang unlaping URI na “<code>ftp://</code>”. Noong 2021, inalis ng [[Google Chrome]] at [[Mozilla Firefox|Firefox]],<ref name=":0">{{Cite web |last=Vonau |first=Manuel |date=2021-07-07 |title=Firefox follows in Chrome's footsteps and drops FTP support (APK Download) |url=https://www.androidpolice.com/2021/07/14/firefox-90-fully-removes-ftp-support-and-reorganizes-some-settings-apk-download/ |access-date=2021-07-12 |website=Android Police |language=en-US}}</ref><ref name="chromestatus">{{Cite web |title=Remove FTP support - Chrome Platform Status |url=https://chromestatus.com/feature/6246151319715840 |access-date=2021-09-02 |website=www.chromestatus.com |language=en}}</ref> dalawang pangunahing web browser, ang suporta para sa FTP dahil napalitan na ito ng mas ligtas na SFTP at FTPS, bagaman wala pa rin sa kanila ang nagpatupad ng mga mas bagong protokol na ito.<ref>{{Cite web |last=by |first=Written |date=2020-03-23 |title=Firefox is dropping FTP support |url=https://news.sophos.com/en-us/2020/03/23/firefox-is-dropping-ftp-support/ |access-date=2023-10-13 |website=Sophos News |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Edwards |first=Benj |date=2022-07-14 |title=Chrome and Firefox Killed FTP Support: Here's an Easy Alternative |url=https://www.howtogeek.com/744569/chrome-and-firefox-killed-ftp-support-heres-an-easy-alternative/ |access-date=2023-10-13 |website=How-To Geek |language=en}}</ref> == Seguridad == Hindi idinisenyo ang FTP bilang isang ligtas na protokol at marami itong kahinaan sa seguridad.<ref name="nurdle">{{cite web |title=Securing FTP using SSH |url=https://nurdletech.com/linux-notes/ftp/ssh.html |publisher=Nurdletech.com |language=en}}</ref> Noong Mayo 1999, tinukoy ng mga may-akda ng <nowiki>RFC 2577</nowiki> ang kahinaan nito laban sa mga sumusunod na problema: * ''Brute-force attack'' – atake gamit ang paulit-ulit na paghula ng ''password'' * FTP ''bounce attack'' – atake sa FTP na gumagamit ng ibang ''server'' upang maipasa o ma-''relay'' ang koneksyon * ''Packet capture'' – pagkuha o pagsalo ng mga pakete ng datos sa ''network'' * ''Port stealing'' – panghuhula ng susunod na bukas na ''port'' at pag-agaw sa lehitimong koneksyon * ''Spoofing attack'' – panlilinlang o pekeng pagkakakilanlan ng isang ''device'' o gumagamit * ''Username enumeration'' – pagsisiyasat o paglista upang matukoy ang mga umiiral na ''username'' * DoS o DDoS (''Denial of Service'' o ''Distributed Denial of Service'') – pag-atake upang hadlangan o pabagsakin ang serbisyo ng isang sistema, mula sa iisang pinagmulan (DoS) o sabay-sabay mula sa marami (DDoS) Hindi ini-e-''encrypt'' (ini-enkapsula) ng FTP ang trapiko nito; lahat ng transmisyon ay nasa malinaw na teksto, at mababasa ang mga ''username'', ''password'', mga utos, at datos ng sinumang makakagawa ng ''packet capture'' (''sniffing'') sa ''network''.<ref name="tcpip" /><ref name="nurdle" /> Karaniwan din ang problemang ito sa marami pang Internet Protocol tulad ng SMTP, Telnet, POP, at IMAP na dinisenyo bago malikha ang mga mekanismo ng pag-''encrypt'' gaya ng TLS o SSL.<ref name="clark">{{cite book |last=Clark |first=M.P. |title=Data Networks IP and the Internet |url=https://archive.org/details/datanetworksipin0000clar |publisher=John Wiley & Sons Ltd. |year=2003 |edition=1st |location=West Sussex, England |language=en}}</ref> Mga karaniwang solusyon sa problemang ito: * Gumamit ng mga ligtas na bersyon ng mga hindi ligtas na protokol, hal. FTPS sa halip na FTP at TelnetS sa halip na Telnet. * Gumamit ng ibang, mas ligtas na protokol na kayang gampanan ang tungkulin, hal. SSH ''File Transfer Protocol'' (SFTP) o ''Secure Copy Protocol'' (SCP). * Gumamit ng ''secure tunnel'' o lagusang ligtas tulad ng ''Secure Shell'' (SSH) o ''virtual private network'' (VPN). ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Internet]] nm1gzd4ah961u5wilcpaeiop4bwc9uo 0 2571 2204675 2172234 2026-04-24T19:30:06Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204675 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Pederasyong Ruso | common_name = Rusya | native_name = {{native name|ru|Российская Федерация}}<br/>{{small|{{transl|ru|Rossiyskaya Federatsiya}}}} | image_flag = Flag of Russia.svg | image_coat = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | anthem = {{lang|ru|Государственный гимн<br/>Российской Федерации}}<br/>{{transl|ru|[[Gosudarstvennyy gimn Rossiyskoy Federatsii]]}}<br/>"Awiting Estatal ng Pederasyong Ruso"{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Russia (2000), instrumental, one verse.ogg]]}} | image_map = Russian Federation (orthographic projection) - All Territorial Disputes.svg | map_width = 250px | map_caption = Lupaing saklaw ng Rusya sa lunting maitim at teritoryong inaangkin sa lunting mapusyaw. | capital = [[Mosku]] | coordinates = {{Coord|55|45|21|N|37|37|02|E|type:city}} | largest_city = kabisera | languages_type = Wikang opisyal<br />{{nobold|at pambansa}} | languages = [[Wikang Ruso|Ruso]] | demonym = [[#Demograpiya|Ruso]] | government_type = {{nowrap|[[Republikang]] [[pederal]]}} at [[semi-presidensyal]] | leader_title1 = [[Pangulo ng Rusya|Pangulo]] | leader_name1 = [[Vladimir Putin]] | leader_title2 = [[Tagapangulo ng Pamahalaan ng Rusya|Tagapangulo ng Pamahalaan]] | leader_name2 = [[Mikhail Mishustin]] | legislature = {{nowrap|[[Asembleyang Pederal ng Rusya|Asembleyang Pederal]]}} | upper_house = [[Konseho ng Pederasyon ng Rusya|Konseho ng Pederasyon]] | lower_house = [[Pampamahalaang Duma|Pampamahalaang Duma]] | sovereignty_type = [[Kasaysayan ng Rusya|Kasaysayan]] | established_event1 = [[Tsarato ng Rusya]] | established_date1 = 16 Enero 1547 | established_event2 = [[Imperyong Ruso]] | established_date2 = 2 Nobyembre 1721 | established_event3 = [[Sobyetikong Rusya]] | established_date3 = 7 Nobyembre 1917 | established_event4 = {{nowrap|[[Akwerdo ng Belovezha]]}} | established_date4 = 12 Disyembre 1991 | established_event5 = [[Saligang Batas ng Rusya|Saligang Batas]] | established_date5 = 12 Disyembre 1993 | area_km2 = 17,098,246 | area_rank = ika-1 | percent_water = 13 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 144,699,673 | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = ika-9 | population_density_km2 = 8.4 | population_density_sq_mi = 21.5 | population_density_rank = ika-187 | GDP_PPP = {{increase}} $5.056 trilyon | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = ika-6 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,310 | GDP_PPP_per_capita_rank = ika-60 | GDP_nominal = {{decrease}} $1.862 trilyon | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = ika-11 | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} $13,006 | GDP_nominal_per_capita_rank = ika-72 | Gini = 36.0 | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease | HDI = 0.822 | HDI_year = 2021 | HDI_change = increase | HDI_rank = ika-52 | currency = [[Rublo ng Rusya|Rublo]] ([[Ruble sign|₽]]) | currency_code = RUB | utc_offset = +2-12 | calling_code = +7 | cctld = .ru{{*}}.рф | today = }} Ang '''Rusya''' ({{lang-ru|Россия}}, <small>tr.</small> {{transl|ru|Rossiya}}), pormal na '''Pederasyong Ruso''', ay bansang transkontinental na umaabot mula [[Silangang Europa]] hanggang [[Hilagang Asya]]. Mula hilagang-kanluran paikot sa kaliwa, hinahangganan nito ang [[Noruwega]], [[Pinlandiya]], [[Estonya]], [[Letonya]], [[Litwanya]], [[Polonya]], [[Biyelorusya]], [[Ukranya]], [[Heorhiya]], [[Aserbayan]], [[Kasakistan]], [[Tsina]], [[Mongolya]], at [[Hilagang Korea]]; nagbabahagi rin ito ng mga hangganang pandagat sa [[Hapon]] at [[Estados Unidos]]. Sumasakop ng lawak na 17,098,246 km<sup>2</sup>, ito ang pinakamalaking bansa sa mundo, na sumasaklaw ng 11 sona ng oras at {{frac|1|8}} bahagi ng lupang matatahanan sa Daigdig. Tinatahanan ng mahigit 145.5 milyong mamamayan, ito ang pinakamataong bansa sa [[Europa]]. Ang kabiserang pambansa at pinakamalaking lungsod nito ay [[Mosku]]. Nagsimula ang kasaysayan ng Rusya sa mga bayang Silangang Eslabo, na sumibol bilang isang makikilalang grupo sa Europa sa pagitan ng [[ika-3 dantaon]] at [[ika-8 dantaon]]. Lumitaw ang [[Rus ng Kiyeb]], ang kanilang unang estado, noong [[ika-9 dantaon]]. Pinagtibay nila noong 988 ang [[Kristiyanismo|Kristiyanismong]] [[Ortodoksiyang Oriental|Ortodokso]], isang produkto ng Kristiyanisasyong isinagawa nina [[Sirilo at Metodiyo]], dalawang misyonerong ipinadala mula sa [[Imperyong Bisantino]]. Nang maglaon ay nagkawatak-watak ang Rus sa iba't-ibang maliliit na estadong [[pyudalismo|pyudal]], kung saan ang pinakamakapangyarihan dito'y ang [[Prinsipado ng Vladimir-Suzdal]] na sa kalaunan ay naging [[Dakilang Dukado ng Mosku]]. Ito ang naging pangunahing puwersa sa pakikibaka para sa kalayaan mula sa [[Gintong Horda]] at muling pag-iisa ng Rusya. Unti-unting napagkaisa ng Mosku ang mga nakapalibot na prinsipado at naging [[Tsaratong Ruso]]. Noong unang bahagi ng [[ika-18 dantaon]] ay lumawak ito sa pamamagitan ng pananakop, panlulupig, at paggalugad at umunlad sa [[Imperyong Ruso]]. Umabot mula Polonya hanggang sa [[Karagatang Pasipiko]] at [[Alaska]], ito ang naging ikatlong pinakamalaking imperyo sa kasaysayan. Sa pagtatapos ng [[Unang Digmaang Pandaigdig]] ay nilansag ang [[monarkiya]] ng bansa sa [[Himagsikang Ruso (1917)|Himagsikang Ruso]] at naitatag ang [[RSPS ng Rusya|Republikang Sobyetiko ng Rusya]] (kalauna'y naging [[RSPS ng Rusya]]), ang kauna-unahang [[estadong sosyalista]]. Kasunod ng tagumpay ng mga [[Bolshebista]] sa [[Digmaang Sibil ng Rusya|digmaang sibil]] ay binuo ng Rusya, kasama ang [[SSR ng Ukranya|Ukranya]], [[SSR ng Biyelorusya|Biyelorusya]], at [[SPSR ng Transkaukasya|Transkaukasya]] ang [[Unyong Sobyetiko]], na naging isa sa dalawang pinakamakapangyarihang bansa sa panahon ng [[Digmaang Malamig]]. Kasunod ng pagkabuwag ng Unyong Sobyetiko noong 1991 ay naging Pederasyong Ruso ang Rusya, itinuturing ito bilang [[de facto]] na kahalili sa mga estadong sumunod sa unyon. Ang sistemang pampamahalaan ng Rusya ay [[republikang]] [[parlamentaryo]] na binubuo ng walumpu't limang kasakupang pederal. Ang [[ekonomiya]] ng bansa ay ang ikalabing-isang pinakamalaki sa mundo ayon sa [[Kabuuang domestikong produkto|KDP]] nominal at ikaanim ayon sa [[Pagkakatulad ng kapangyarihang bumili|PKB]]. Nagtataglay ang bansa ng pinakamalaking arsenal ng mga [[sandatang nukleyar]], at nagraranggo bilang ikalima sa bilang ng aktibong hukbo at paggastang pang-militar. Ang malawakang mapagkukunan nito sa mga [[mineral]] at [[enerhiya]] ay itinuturing bilang pinakamalaki sa mundo; ito ang may pinakamalaking reserba ng mga mapagkukunan ng kagubatan at isang-kapat ng di-nagyelong sariwang tubig. Kabilang ang Rusya sa mga nangungunang tagagawa ng [[langis]] at gasolinang natural. Isa itong kasaping palagian ng [[Konsehong Panseguridad ng mga Nagkakaisang Bansa]]; bahagi ng [[BRICS]], [[G20]], [[APEC]], [[OSKE]], at [[Pandaigdigang Organisasyon sa Kalakalan|POK]]; at ang pangunahing miyembro ng mga post-Sobyetikong organisasyon tulad ng [[Sampamahalaan ng mga Makasarinlang Estado|SME]], [[Organisasyong Tratado ng Kolektibong Seguridad|OTKS]], at [[Eurasyanong Ekonomikong Unyon|EAEU]], Nagtataglay ang Rusya ng 30 [[Pandaigdigang Pamanang Pook]] na idineklara ng [[UNESCO]]. ==Etimolohiya== ''Русь'' (''Rus ''') ang orihinal na pangalan ng Rusya. Isa itong estadong medyebal na binubuo ng mga [[Silangang Slavs|Silangang Eslabo]]. Gayun pa man, ito ang tamang pangalan na naging mas sikat sa kasaysayan, ang mga nakatira sa bansa ay tinatawag na ''"Русская Земля"'' (''russkaya zemlya'') na kung saan ang kahulugan nito ay ''Lupang Rusu'' o [[Rus '|Rus]]. Upang makilala ang mga tao sa bansang ito mula sa ibang lugar, tinawag silang [[Rus ng Kiev]] na mula sa modernong historyograpiya. [[Ruthenia|Rutenia]] naman ang salin ng salitang ''Rus'' sa [[Latin]] na ginagamit sa kanluran at timog na rehiyon ng Rus na katabi ng katolikong Europa. ''Россия'' (''Rossiya'') naman ang kasalukuyang pangalan ng estado, mula sa bersiyong [[Griyego]] na ''Ρωσία'' [''rosia''] na ginamit ng mga Rus ng Kiev ito para tawagin ang mga nakatira sa [[Imperyong Byzantine|Imperyong Bisantino]]. == Heograpiya == Sinasakop ng Rusya ang halos buong hilagang bahagi ng [[superkontinente]] na [[Eurasya]]. Karamihan ng bansa ay binubuo ng mga [[kapatagan]], sa bahaging [[Europa|Europeo]] man o sa bahaging nasa [[Asya]] na kilala kadalasan bilang [[Siberia|Siberya]]. Karamihan sa mga kapatagang ito sa timog ay [[steppe|estepa]] habang sa hilaga naman ay makakapal na gubat na nagiging [[tundra]] patungo sa baybaying Artiko. May mga bulubundukin tulad ng [[Caucasus|Kaukasya]] (kung saan naroroon ang [[Bundok Elbrus]], ang pinakamataas na tuktok sa Europa na may taas ng 5 633 m) at ang [[Bulubunduking Altay|Altay]] sa mga katimugang hangganan ng bansa, samantalang sa silangang bahagi ng bansa ay naroroon ang [[Bulubunduking Verhojansk]] at ang mga [[bulkan]] ng [[Kamchatka Peninsula|Tangway ng Kamchatka]]. Kapuna-puna rin ang [[Bulubunduking Ural]], na syang pangunahing naghahati ng Europa mula sa [[Asya]]. Nagtatanyag ang Rusya ng higit 37 000 km ng baybayin sa mga karagatang [[Dagat Arctic|Arctic]] at [[Karagatang Pasipiko|Pasipiko]], pati na rin sa mga masasabing sa loob na dagat tulad ng [[Dagat Baltic|Baltiko]], [[Dagat Itim|Itim]], at [[Dagat Caspian|Kaspiyo]]. Ang ilan sa mga [[pulo]] o [[kapuluan]]g nasa hilagang baybayin ay ang [[Novaja Zemlja]], [[Franz Joseph Land]], [[Novosibirskie Ostrova]], [[Wrangel Island]], [[Kuril Islands]], at [[Sakhalin]]. Ang ilan sa mga pangunahing lawa sa Rusya ay ang [[Lawa Baikal|Baikal]], [[Lawa Ladoga]], at [[Onego]]. Marami ring mga ilog ang dumadaloy sa Rusya. === Topograpiya === Mula sa hilaga hanggang timog ang Kapatagan ng Silangang Europa, na kilala rin bilang Kapatagan ng Rusya, ay nagbihis sequentially sa Artikong tundra, koniperus gubat ([[taiga]]), broadleaf at halo-halong gubat. gubat, damuhan (kapatagan), at semi-disyerto (nagtatakip sa tabi ng Dagat Kaspiyo), bilang ng mga pagbabago sa mga halaman na sumasalamin sa mga pagbabago sa klima. [[Siberya]] ay sumusuporta sa isang katulad sunuran ngunit higit sa lahat ay taiga. Rusya ay mundo pinakamalaking ang taglay ng gubat, na kilala bilang "ang mga baga ng Europa",<ref>{{Cite news|author=Walsh, NP|title =It's Europe's lungs and home to many rare species. But to Russia it's £100bn of wood|publisher=Guardian (UK)|url=http://www.guardian.co.uk/world/2003/sep/19/environment.russia|accessdate=26 Disyembre 2007|location=London|date=19 Setyembre 2003}}</ref> ikalawang lamang sa [[maulang-gubat ng Amasona]] sa ang halaga ng dioksido ng karbono ito sumipsip. May 266 espesye ng mamal at 780 espesye ng ibon sa Rusya. Noong 1997 ay kasama sa IUCN Pula nga Listahan ng Pederasyong Ruso ang 415 espesye <ref>{{cite web|author=I.A. Merzliakova|url=http://enrin.grida.no/biodiv/biodiv/national/russia/state/00440.htm|title=List of animals of the Red Data Book of Russian Federation|publisher=Enrin.grida.no|date=1 Nobyembre 1997|accessdate=27 Abril 2010|archive-date=28 Abril 2016|archive-url=https://archive.today/20160428185844/http://enrin.grida.no/biodiv/biodiv/national/russia/state/00440.htm|url-status=dead}}</ref> at ngayon ay protektado ang mga ito. === Klima === Ang malaking sukat ng Rusya at ang distansiya ng maraming mga lugar mula sa dagat ay nagreresulta sa pangingibabaw ng mahalumigmig na klimang kontinental, na siyang dominante sa lahat ng bahagi ng bansa maliban sa tundra at sa bandang timog-kanlurang hangganan ng bansa. Naiistorbo ng mga bundok sa timugan ang masa ng mainit na hangin na galing ng Karagatang Indiyo, samantalang ang kapatagan sa kanluran at hilaga ay malantad ng bansa sa Artiko at Atlantiko.<ref name=congress>{{cite web|title=Climate|publisher=Library Of Congress|url=http://countrystudies.us/russia/24.htm|accessdate=26 Disyembre 2007}}</ref> Ang kalakhang bahagi ng teritoryo ay may dalawa lamang na pangunahing season - ang taglamig at tag-init; ang taglagas at tagsibol ay karaniwang maikling panahon ng pagbabago sa pagitan ng lubhang mababang mga temperatura at lubhang mataas.<ref name=congress/> Ang pinakamalamig na buwan ay ang Enero (Pebrero sa baybay-dagat), at ang pinakamainit naman kadalasan ay Hulyo. Pangkaraniwan lang ang malaking taway ng temperatura. Sa taglamig, ang temperatura ay lalong hilagaan lalong malamig at lalong silangan lalong malamig. Umiinit nang mainit-init kapagka tag-init, kahit sa Siberya.<ref>{{Cite journal|author=Drozdov, V.A. ''et al.''|title=Ecological and Geographical Characteristics of the Coastal Zone of the Black Sea|url=https://archive.org/details/sim_geojournal_1992-06_27_2/page/169|journal=GeoJournal|publisher=Springer Netherlands|location=27.2, pp. 169–178|year=1992|doi=10.1007/BF00717701|volume=27|page=169 |issn=0343-2521}}</ref> == Kasaysayan == {{main|Kasaysayan ng Rusya}} === Sinaunang Panahon === {{see|Kahariang Bosporan|Khazaria|Lagalag na Eurasyano}} [[Talaksan:IE expansion.png|thumb|left|[[Hinuhang Kurgan]]: Ang Timog Rusya bilang [[urheimat]] ng mga [[Proto-Indo-Europeans|Taong Indo-European]].]] Isa sa mga unang modernong tao na may buto ng edad ng 35 000 taon ay matatagpuan sa [[Russia]], sa [[Kostenki]] sa gilid ng [[Ilog Don]]. Sa sinaunang-panahon beses sa napakalaking steppes ng Timog Rusya ay tahanan sa lipi ng laog pastoralists.<ref name=Belinskij>{{Cite journal|author=Belinskij A, Härke, H|title=The 'Princess' of Ipatovo|journal=Archeology|volume=52|issue=2|year=1999|url=http://cat.he.net/~archaeol/9903/newsbriefs/ipatovo.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080610043326/http://cat.he.net/~archaeol/9903/newsbriefs/ipatovo.html|archivedate=2008-06-10|accessdate=26 Disyembre 2007|url-status=dead}}</ref> Labi ng mga kapatagan civilizations ay natuklasan sa mga lugar tulad bilang [[Ipatovo kurgan|Ipatovo]] ,<ref name=Belinskij/> [[Sintashta]],<ref>{{Cite book|author=Drews, Robert|title=Early Riders: The beginnings of mounted warfare in Asia and Europe|year=2004|publisher=Routledge|location=New York|page=50|isbn=0415326249}}</ref> [[Arkaim]],<ref>{{cite web|author=Koryakova, L.|title=Sintashta-Arkaim Culture|publisher=The Center for the Study of the Eurasian Nomads (CSEN)|url=http://www.csen.org/koryakova2/Korya.Sin.Ark.html|accessdate=20 Hulyo 2007|archive-date=28 Pebrero 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190228104055/http://www.csen.org/koryakova2/Korya.Sin.Ark.html|url-status=dead}}</ref> at [[Pazyryk burials|Pazyryk]],<ref>{{cite web|title=1998 NOVA documentary: "Ice Mummies: Siberian Ice Maiden"|work=Transcript|url=http://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/2517siberian.html|accessdate=26 Disyembre 2007}}</ref> na kung saan dadalhin ang earliest na kilala bakas ng inimuntar digma , isang susi na tampok sa laog paraan ng buhay. Sa klasiko unang panahon, ang Pontic kapatagan ay kilala bilang Scythia. Dahil sa ang 8th siglo BC, Sinaunang Griyego mangangalakal nagdala ng kanilang mga kabihasnan sa emporiums kalakalan sa Tanais at Phanagoria.<ref>{{Cite book|author=Jacobson, E.|title=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World|publisher=Brill|year=1995|page=38|isbn=9004098569}}</ref> Sa pagitan ng 3 at 6 siglo AD, ang Bosporan Kingdom, isang Hellenistic kaayusan ng pamahalaan na nagtagumpay ang mga Griyego colonies,<ref>{{Cite book|author=Tsetskhladze, G.R.|title=The Greek Colonisation of the Black Sea Area: Historical Interpretation of Archaeology|publisher=F. Steiner|year=1998|page=48|isbn=3515073027}}</ref> ay bumagsak sa pamamagitan ng laog invasions humantong sa pamamagitan ng gerero lipi, tulad ng ang Huns at taong hating Asayano at Europyano Avars .<ref>{{Cite book|author=Turchin, P.|title=Historical Dynamics: Why States Rise and Fall|publisher=Princeton University Press|year=2003|pages=185–186|isbn=0691116695}}</ref> Ang isang tao Turko, ang Khazars, nagpuno sa mga mas mababang Volga steppes palanggana sa pagitan ng Caspian at Dagat Itim hanggang sa 8th siglo.<ref>{{Cite book|author=Christian, D.|title=A History of Russia, Central Asia and Mongolia|url=https://archive.org/details/historyofrussiac0000chri|publisher=Blackwell Publishing|year=1998|pages=[https://archive.org/details/historyofrussiac0000chri/page/n313 286]–288|isbn=0631208143}}</ref> Ang ninuno ng modernong Russians ay ang Eslabo lipi, na ang orihinal na bahay ay isipan sa pamamagitan ng ilang mga iskolar sa may been ang makahoy na lugar ng Pinsk Marshes.<ref>{{Cite book|last=For a discussion of the origins of Slavs, see Barford, P.M.|title=The Early Slavs|url=https://archive.org/details/bwb_W7-CTW-851|publisher=Cornell University Press|pages=[https://archive.org/details/bwb_W7-CTW-851/page/14 15]–16|isbn=0801439779|year=2001}}</ref> Ang East Slavs unti husay Western Russia sa dalawang waves: isang paglipat mula sa Kiev papunta sa kasalukuyan- araw Suzdal at Murom at isa pang mula Polotsk papunta sa Novgorod at Rostov. Mula sa 7 pataas na siglo, ang East Slavs binubuo ang bulk ng populasyon sa Western Russia<ref>{{Cite book|author=Christian, D.|title=A History of Russia, Central Asia and Mongolia|url=https://archive.org/details/historyofrussiac0000chri|publisher=Blackwell Publishing|year=1998|pages=[https://archive.org/details/historyofrussiac0000chri/page/n33 6]–7}}</ref> at dahan-dahan ngunit mahimbing assimilated ng katutubong-Ugric bayan Finno, kabilang ang Merya, ang Muromians, at ang Meshchera. === Kievan Rus' === {{Main|Kievan Rus'}} [[Talaksan:Novgoroddd.jpg|thumb|Kuta ng Veliky Novgorod - ang pinakalumang lungsod sa Rusya]] Ang pagtatatag ng unang East Eslabo estado sa 9 na siglo ay nangyari sa panahon ng pagdating ng mga Varangian , ang Vikings na pakikipagsapalaran kasama ang mga waterways ng pagpapalawak mula sa silangan Baltic sa Black at Kaspiy Dagat.<ref>{{Cite book|author=Obolensky, D.|title=Byzantium and the Slavs|url=https://archive.org/details/byzantiumslavs0000obol|publisher=St Vladimir's Seminary Press|year=1994|page=[https://archive.org/details/byzantiumslavs0000obol/page/42 42]|isbn=088141008X}}</ref> Ayon sa Pangunahing Chronicle, isang Varangian mula Rus 'tao , na nagngangalang Rurik, ay inihalal pinuno ng Novgorod sa 862. Ang kanyang mga kahalili Oleg ang Propeta inilipat timog at conquered Kiev sa 882,<ref>{{Cite book|author=Thompson, J.W.; Johnson, E.N.|title=An Introduction to Medieval Europe, 300–1500|publisher=W. W. Norton & Co.|year=1937|page=268|isbn=0415346991}}</ref> na kung saan ay nagkaroon na dati nagbabayad pugay sa mga Khazars; kaya ang estado ng Kievan Rus ' nagsimula. Oleg, Rurik's anak Igor at Igor's anak Svyatoslav dakong huli pinasuko ang lahat ng lipi East Eslabo sa Kievan tuntunin, sinira ang Khazar khaganate at inilunsad ng ilang mga militar Ekspedisyon sa Byzantium. Sa 10th sa 11th siglo Kievan Rus 'naging isa sa mga pinakamalaking at pinaka maunlad na estado sa Europa.<ref>{{cite web|title=Ukraine: Security Assistance|publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/t/pm/64851.htm|accessdate=27 Disyembre 2007}}</ref> Ang naghahari ng Vladimir ang Great (980–1015) at ang kaniyang anak Yaroslav ko ang Wise (1019–1054) ay bumubuo sa Golden Edad ng Kiev, na kung saan nakita ang pagtanggap ng Ortodoksia Kristiyanismo mula sa Byzantium at ang pagbuo ng unang East Eslabo nakasulat legal code , ang Russkaya Pravda . Sa 11th at 12th siglo, palaging incursions sa pamamagitan ng laog Turko tribes, tulad ng mga Kipchaks at ang Pechenegs , na sanhi ng isang malaki at mabigat migration ng Eslabo populasyon sa mas ligtas na, mabigat na kagubatan sa rehiyon ng hilagaan, lalo na sa mga lugar na kilala bilang Zalesye .<ref>{{Cite book|author=Klyuchevsky, V.|title=The course of the Russian history|volume=1|url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm|isbn=5244000721|year=1987|publisher=Myslʹ}}</ref> [[File:Alexander Nevsky shroud 03 by shakko.JPG|thumb|180px|Alexander Nevsky, ama ng unang pinuno ng Muscovy]] Ang edad ng [[piyudalismo|pyudalismo]] at [[desentralisasyon]] ay dumating, minarkahan sa pamamagitan ng pare-pareho sa mga in-labanan sa pagitan ng mga kasapi ng Rurikid Dinastiyang na pinasiyahan Kievan Rus 'sama-sama. Kiev's pangingibabaw waned, sa benepisyo ng Vladimir-Suzdal sa hilaga-silangan, Novgorod Republika sa-kanluran hilaga at Galicia-Volhynia sa timog-kanluran. Huli Kievan Rus 'disintegrated, may mga huling suntok na ang Mongol invasion ng 1237–1240,<ref>{{Cite book|author=Hamm, M.F.|title=Kiev: A Portrait, 1800–1917|publisher=Princeton University Press|isbn=0691025851|year=1995}}</ref> na nagresulta sa pagkawasak ng Kiev<ref>{{Cite web |url=https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |title=The Destruction of Kiev |access-date=2010-11-03 |archive-date=2016-08-19 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/6473/20160819150506/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |url-status=dead }}</ref> at ang pagkamatay ng tungkol sa kalahati ng populasyon ng Rus '.<ref>{{cite web|url=http://www.parallelsixty.com/history-russia.shtml|title=History of Russia from Early Slavs history and Kievan Rus to Romanovs dynasty|publisher=Parallelsixty.com|accessdate=27 Abril 2010|archive-date=2018-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180201064748/http://www.parallelsixty.com/history-russia.shtml|url-status=dead}}</ref> Ang manlulupig, mamaya na kilala bilang Tatars , nabuo ang estado ng mga [[Ginintuang Horda]], na pillaged ang Russian pamunuan at pinasiyahan sa timog at central expanses ng Russia para sa higit sa tatlong siglo.<ref>{{Cite book|author=Рыбаков, Б. А.|title=Ремесло Древней Руси|year=1948|pages=525–533, 780–781}}</ref> Galicia-Volhynia sa huli ay assimilated sa pamamagitan ng Polish-Lithuanian Commonwealth , habang ang mga Mongol-dominado Vladimir-Suzdal at Novgorod Republic, dalawang rehiyon sa paligid ng Kiev, itinatag ang batayan para sa mga modernong Russian bansa. Ang Novgorod kasama Pskov pinanatili ng ilang mga antas ng awtonomya sa panahon na ang panahon ng pamatok Mongol at higit sa lahat ay ipinagkait ang mga kabangisan na apektado ang magpahinga ng ang bansa. Sa pamumuno ni [[Alexander Nevsky]] , Novgorodians repelled ang invading Swedes sa Labanan sa Neba sa 1240, pati na rin ang Crusaders Aleman sa Labanan sa Ice sa 1242, paglabag sa kanilang mga pagtatangka upang kolonisahan ang Northern Rus '. [[Talaksan:Muscovy 1390 1525.png|thumb|220px|Estado ng Moscow]] === Dakilang Duke ng Moscow === {{main|Dakilang Duke ng Moscow}} [[Talaksan:Lissner TroiceSergievaLavr.jpg|thumb|250px|Binabasbasan ni [[Sergius ng Radonezh]] si [[Dmitri Donskoi]] sa [[Trinity Sergius Lavra]], bago ang [[Labanan sa Kulikovo]].]] Ang pinaka malakas na estado kahalili sa Kievan Rus 'ay ang Grand titulo ng duke ng Moscow ("''Moscovy''" sa Western alaala), sa una ng isang bahagi ng Vladimir-Suzdal . Habang pa rin sa ilalim ng domain ng mga Mongol-Tatars at sa kanilang mga kasabwat, Moscow ay nagsimulang igiit ang kanyang impluwensiya sa Western Russia sa unang bahagi ng ika-14 siglo. Sa mga ay mahirap na beses, na may mga madalas na -Tatar raids Mongol at agrikultura paghihirap mula sa simula ng Little Ice Age . Tulad sa ang magpahinga ng Europa, mga salot hit Russia lugar sa isang beses bawat limang o anim na taon 1350-1490. Gayunman, dahil sa ang mas mababang densidad ng populasyon at mas mahusay na pangangalaga sa kalinisan (lakit pagsasanay ng banya , ang basa ng singaw paliguan),<ref name=banya>[http://sauna-banya.ru/ist.html The history of banya and sauna] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120530043947/http://sauna-banya.ru/ist.html |date=2012-05-30 }} {{in lang|ru}}</ref> populasyon ng pagkawala na sanhi ng mga salot ay hindi kaya ng malubhang bilang sa Western Europe, at ang mga pre-salot na populasyon ay naabot sa Russia nang maaga bilang 1500.<ref>"''[http://books.google.com/books?id=yw3HmjRvVQMC&pg=PA62 Black Death]''". Joseph Patrick Byrne (2004). p.62. ISBN 0-313-32492-1</ref> Humantong sa pamamagitan ng Prince Dmitri Donskoy ng Moscow at nakatulong sa pamamagitan ng Russian Orthodox Church , ang nagkakaisang hukbo ng mga Ruso mga pamunuan inflicted isang milyahe pagkatalo sa mga Mongol-Tatars sa Labanan sa Kulikovo sa 1380. Moscow unti buyo ang mga nakapaligid na mga pamunuan, kabilang ang mga dating malakas na rivals, tulad ng Tver at Novgorod . Sa ganitong paraan Moscow ang naging pangunahing nangungunang puwersa sa proseso ng Russia's reunification at expansion. Ivan III (ang Great) sa wakas threw off ang mga kontrol ng Ginintuang Horda, pinagtibay sa buong ng Central at Northern Rus 'sa ilalim ng Moscow's kapangyarihan, at ang unang sa kumuha ang pamagat "Grand Duke ng lahat ng mga Russias".<ref>{{cite web|author=May, T.|title=Khanate of the Golden Horde|url=http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/states3.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080607055652/http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/states3.html|archivedate=2008-06-07|accessdate=27 Disyembre 2007|url-status=dead}}</ref> Matapos ang pagbagsak ng Constantinople sa 1453, Moscow inaangkin sunod sa mga legacy ng Eastern Roman Empire . Ivan III asawa Sophia Palaiologina , ang pamangkin ng huling Byzantine emperador Constantine XI , at ginawa ang Byzantine double-luko agila sa kanyang sarili, at sa huli Russian, amerikana-ng-bisig. === Tsardom ng Rusya === {{main|Tsardom ng Rusya}} [[Talaksan:Ivan the Terrible (cropped).JPG|thumb|upright|left|Si Tsar [[Ivan IV]] ni [[Ilya Repin]]]] Sa pag-unlad ng Ikatlong Roma ideya, ang Grand Duke Ivan IV (ang "Awesome"<ref>Frank D. McConnell. [http://books.google.com/books?id=rqhZAAAAMAAJ&q=%22ivan+the+awesome%22&dq=%22ivan+the+awesome%22&ei=rTBsSMvZLoS8jgGi4ZgU&pgis=1 Storytelling and Mythmaking: Images from Film and Literature.] [[Oxford University Press]], 1979. ISBN 0-19-502572-5; Quote from page 78: "But Ivan IV, Ivan the Terrible, or as the Russian has it, ''Ivan Groznyi'', "Ivan the Magnificent" or "Ivan the Awesome," is precisely a man who has become a legend"</ref> o "mga kilabot") ay opisyal na nakoronahan ang unang Tsar (" Cesar ") ng Russia sa 1547. Ang Tsar promulgated ng isang bagong code ng mga batas ( Sudebnik ng 1550 ), itinatag ang unang Russian pyudal kinatawan katawan ( Zemsky Sobor ) at ipinakilala ang mga lokal na self-management sa kanayunan rehiyon.<ref>{{Cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|year=2001|pages=562–604|volume=6|isbn=5170021429}}</ref><ref>{{Cite book|author=Skrynnikov, R.|title=Ivan the Terrible|url=https://archive.org/details/ivanterrible0000skry|publisher=Academic Intl Pr|year=1981|page=[https://archive.org/details/ivanterrible0000skry/page/219 219]|isbn=0875690394}}</ref> Sa panahon ng kanyang mahabang maghari, Ivan IV halos lambal ang naka malaking Ruso teritoryo sa pamamagitan ng annexing ang tatlong khanates Tatar (bahagi ng disintegrated Ginintuang Horda): Kazan at Astrakhan kasama ang Volga River, at kapangyarihan ng kan Sibirean sa South Western Siberia. Ganito sa katapusan ng ika-16 siglo Russia ay transformed sa isang multiethnic , multiconfessional at transkontinental estado . Gayunman, ang Tsardom ay weakened sa pamamagitan ng mahaba at hindi matagumpay Livonian War laban sa koalisyon ng Poland, Lithuania, Sweden at para sa access sa Baltic baybayin at dagat kalakalan.<ref>{{Cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|year=2001|volume=6|pages=751–908|isbn=5170021429}}</ref> Sa parehong oras ang Tatars ng Krimeano kapangyarihan ng kan, ang tanging natitirang mga kahalili sa mga Ginintuang Horda, patuloy na salakayin Southern Russia,<ref>{{PDFlink|[http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf The Crimean Tatars and their Russian-Captive Slaves]|355&nbsp;[[Kibibyte|KiB]]<!-- application/pdf, 364316 bytes -->}}. Eizo Matsuki, Mediterranean Studies Group at Hitotsubashi University.</ref> at ay kahit able sa burn down Moscow sa 1571.<ref>{{cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|year=2001|volume=6|pages=751–809|isbn=5170021429}}</ref> [[Talaksan:Minin & Pozharskiy 01.JPG|upright|thumb|Ang [[Monumento para kay Minin at Pozharsky]] sa Moscow]] Ang kamatayan ng Ivan's anak na minarkahan ang katapusan ng sinaunang Rurikid Dinastiyang sa 1598, at sa kumbinasyon sa mga gutom ng 1601-1603<ref>{{Cite book|author=Borisenkov E, Pasetski V.|title=The thousand-year annals of the extreme meteorological phenomena|isbn=5244002120|page=190}}</ref> ang humantong sa civil war, ang mga tuntunin ng pretenders at dayuhang interbensiyon sa panahon ng Time ng problema sa unang bahagi ng 17 na siglo.<ref>{{Cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|year=2001|volume=7|pages=461–568|isbn=5170021429}}</ref> Polish-Lithuanian Commonwealth abala bahagi ng Russia, kabilang Moscow. Sa 1612 ang mga Poles ay sapilitang sa retiro sa pamamagitan ng mga Ruso pulutong volunteer, na humantong sa pamamagitan ng dalawang pambansang bayani, merchant Kuzma Minin at Prince Dmitry Pozharsky. Ang [[Dinastiyang Romanov]] acceded sa trono sa 1613 sa pamamagitan ng mga desisyon ng Zemsky Sobor , at ang bansa ang nagsimula nito unti-unting paggaling mula sa krisis. Russia patuloy nito sa teritoryo ng paglago sa pamamagitan ng 17 siglo, na kung saan ay ang edad ng Cossacks . Cossacks ay warriors ayusin sa militar ng mga komunidad, magkawangki pirates at pioneers sa New World . Sa 1648, ang mga magbubukid ng Ukraine sumali sa Zaporozhian Cossacks sa paghihimagsik laban sa Poland-Lithuania sa panahon ng pag-aalsa Khmelnytsky , dahil sa mga panlipunan at relihiyon aapi sila ay nagdusa sa ilalim Polish tuntunin. Sa 1654 ang mga Ukranian lider, Bohdan Khmelnytsky , inaalok sa mga lugar Ukraine ilalim ng proteksiyon ng mga Russian Tsar, Aleksey ko . Aleksey's na pagtanggap sa alok na ito na humantong sa isa pang Russo-Polish War (1654–1667) . Panghuli, Ukraine ay nahati sa kahabaan ng ilog Dnieper , Aalis ang mga western bahagi (o right-bangko Ukraine ) sa ilalim ng Polish tuntunin at silangang bahagi ( Kaliwa-bangko Ukraine at Kiev ) sa ilalim ng Russian. Mamaya, sa 1670–1671 ang Don Cossacks humantong sa pamamagitan ng Stenka Razin na sinimulan ng isang malaking pag-aalsa sa rehiyon Volga, ngunit ang Tsar's tropa ay matagumpay manalo sa mga rebelde. Sa silangan, ang mabilis na Russian pagsaliksik at kolonisasyon ng ang malaking mga teritoryo ng Siberya ay humantong sa pamamagitan ng halos lahat Cossacks pangangaso para sa mahalagang mga fur at garing . Russian explorers hunhon silangan lalo na kasama ang mga ruta ng Siberya ilog , at sa pamamagitan ng kalagitnaan ng 17 siglo ay may mga Russian settlements sa Eastern Siberia, sa Chukchi Peninsula , kasama ang Amur River , at sa Pacific baybayin. Sa 1648 ang Kipot ng Bering sa pagitan ng Asya at North America ay lumipas na para sa unang panahon sa pamamagitan ng Fedot Popov at Semyon Dezhnyov . === Imperyal na Rusya === {{main|Imperyong Ruso}} [[Talaksan:Peter der-Grosse 1838.jpg|left|180px|thumb|Si [[Peter the Great|Pedrong Dakila]], ang unang [[Emperador ng Rusya]].]] Sa ilalim ng Tsarinong si Pedrong Dakila, ang bansa ay naging isang imperyo noong 1721 at naging kinikilala bilang isang makapangyarihang puwersa sa mundo. Sa paghahari nioya noong 1682–1725, pinabagsak ni Pedro ang Sweden sa Dakilang Digmaang Hilaga at pinilit ang huli ito na isuko ang West Karelia at Ingria (dalawang rehiyon nawala sa pamamagitan ng Russia sa Panahon ng Mga Gulo),<ref>{{Cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|year=2001|volume=9, ch.1|url=http://militera.lib.ru/common/solovyev1/09_01.html|isbn=5170021429|accessdate=27 Disyembre 2007}}</ref> pati na rin ang Estland at Livland, at pagsiguro ng rutang pandagat ng Imperyong Ruso sa Dagat Baltik.<ref>{{Cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|year=2001|volume=15, ch.1|url=http://militera.lib.ru/common/solovyev1/15_01.html}}</ref> Nagpagawa si Tsarenong Pedro ng bagong kabisera na tinatawag na Saint Petersburg na kinatatayuan ng isang [[portipikasyon|kuta]] ng Sweden, na sa susunod na mga taon ay kilalanin bilang Bintana ng Rusya sa Europa. Ang kanyang mga reporma sa pagpapalago ng Kanluraning Kultura sa Rusya ang nagdala sa kanya upang kilalanin siya ng mga kapwa niyang Ruso na "Ama ng Padkakanluranin" ng Rusya. Sa pamamagitan ng babaeng anak ni Pedro na si Elisabet, na naghari sa imperyo noong 1741–62, nakilahok ang Rusya sa Digmaang Pitong Taon (1756–1763). Habang nagaganap ang tunggalian ng Russia at [[Prusya]] na isanib ang Eastern Prussia sa Imperyong Ruuso at kahit na kinuha nila ang Berlin, namatay ang Tsarinang si Elisabet, at lahat ng mga lugar na nasakop ng Rusya ay bumalik sa kaharian ng Prussia sa pamamagitan ng maka-Prusyang Tsarenong Pedro III ng Rusya. Sa pamamagitan ng Dakilang Tsarenang si Katrina II, na namuno noong 1762–96, lumaki ang Imperyong Ruso hanggang sa mga Polish-Lithuanian Commonwealth at isinanib ang karamihan sa kanyang teritoryo sa Russia sa panahon ng Paghahati ng Poland, nahinto ang paglako ng mga hangganan ng imperyo sa dakong kalunuran sa Gitnang Europa. Sa timog, pagkatapos ng matagumpay ng Digmaang Ruso-Turko laban sa mga kawal ng Imperyong Otoman, pinalaki ni Katrina ang hangganan ng imperyo sa Dagat Itim at nasakop ang kaharian ng mga Krimeano. Bilang resulta ng tagumpay sa ibabaw ng Ottomans, nasakop din ang makabuluhang pananakop ng teritoryo na nadagdag ang Transcaucasia sa imperyo noong unang bahagi ng ika-19 siglo. Patuloy ang pananakop sa ilalim ni Tsarenong Alehandro I (1801–1825); nakuha ang Finland mula sa napahinang kaharian ng Sweden noong 1809 at ng Bessarabia mula sa mga Turkong Otoman noong 1812. Sa panahong ring iyon nasakop ng mag Ruso ang Alaska at itinatag ang mga kutang Ruso sa California, tulad ng Fort Ross. Sa 1803–1806 ang unang ekspedisyon ng imperyo ng mundo ay ginawa, mamaya na sinusundan ng iba pang makabuluhang pagsaliksik ng mga biyaheng pandagat. Noong 1820 nagpadala ang imperyo ng ekspedisyon na nakatuklas sa kontinente ng Antarctica. [[Talaksan:Russian Empire (1867).svg|thumb|250px|Ang [[Imperyong Ruso]] noong 1866 at pati ang mga saklaw ng impluwensiya.]] [[Talaksan:Продаж кріпаків з аукціону.jpg|thumb|230px|Ang kalakalan ng alipin sa mga maharlika sa Rusya]] Sa alyansa sa iba't-ibang European bansa, nakipaglaban ang Imperyong Ruso sa Napoleonikong Pransiya. Dahil mga ambisyon ni Emperador Napoleon ng Pransiya na tahimikin ang Russia at sa pagkaabot ng karurukan ng kapangyarihan ng Emperador noong 1812, nabigo nang abang-aba na ang kasundaluhan ni Napoleon at ang pagtutol sa kumbinasyon sa mga matinding malamig ng Rusong taglamig na humantong sa isang nakapipinsalang pagkatalo ng manlulupig, kung saan higit sa 95% bahagdan ng Grande Armée ay nawala.<ref>{{cite web|title=Ruling the Empire|publisher=Library of Congress|url=http://countrystudies.us/russia/5.htm|accessdate=27 Disyembre 2007}}</ref> Sa pamumuno nina Mikhail Kutuzov at Barclay de Tolly, ang hukbong Ruso ang nagpaalis kay Napoleon mula sa bansa at pinalayas sa pamamagitan ng Koalisyong Europa sa digmaan ng Sixth Coalition, sa wakas ng pagpasok ng Paris. Ang mga kasapi ng [[Kongreso ng Viena]], na sinalian nina Tsarenong Alehandro I at Emperador Francisco I ng Austria, ang nagguhit ng bagong mapa ng Europa pagkatapos ng pagkatalo ni Emperador Napoleon sa digmaan. Ang mga opisyal ng Napoleonik Wars nagdala ng mga ideya ng liberalismo bumalik sa Russia sa kanila at tinangka upang paikliin sar's kapangyarihan sa panahon ng abortive Decembrist aalsa ng 1825. Sa katapusan ng mga [[konserbatismo|konserbatibo]] paghahari ni Nicolas ko (1825–1855) isang tugatog panahon ng Russia's kapangyarihan at impluwensiya sa Europa ay ginulo ng pagkatalo sa Krimeano War . Nicholas's kahalili Alexander II (1855–1881) enacted makabuluhang pagbabago sa bansa, kabilang ang palayain reporma ng 1861 ; mga Great pagbabagong spurred [[industriyalisasyon]] at modernized ang Russian hukbo, na kung saan ay matagumpay na liberated Bulgaria mula sa Turko tuntunin sa [[1877–78 Russo-Turkish War]]. Ang huli 19th siglo nakita ang tumaas ng iba't ibang sosyalistang kilusan sa Rusya. Alexander II ay napatay sa 1881 sa pamamagitan ng rebolusyonaryong terorista, at ang paghahari ng kaniyang anak Alexander III (1881–1894) ay mas liberal ngunit mas mapayapa. Ang huling Russian Emperador, Nicholas II (1894–1917), ay hindi nagawang, gayunpaman, upang maiwasan ang mga kaganapan ng mga [[Himagsikang Ruso ng 1905]] , na-trigger ng hindi matagumpay na mga Russo-Japanese War at ang demonstration insidente kilala bilang marugo Linggo . Ang pag-aalsa ay ilagay down, ngunit ang mga pamahalaan ay sapilitang upang payagan pangunahing reporma, kabilang ang pagbibigay ng kalayaan ng pananalita at pagpupulong , ang legalisasyon ng mga partidong pampolitika at ang pagbuo ng isang inihalal na pambatasan katawan, ang Estado Duma ng Russian Empire . Sa 1914 Russia ipinasok World War ko sa tugon sa Austria's deklarasyon ng digmaan sa Russia's ally Serbia , at lumaban sa maramihang mga fronts habang hiwalay sa kanyang Triple pinagkaintindihan alyado. Sa 1916 ang Brusilov Nakakasakit ng Russian Army nilipol ang mga militar ng Austria-Hungary halos ganap. Gayunman, ang mga naka-umiiral na mga pampublikong kawalan ng tiwala ng rehimen ay deepened sa pamamagitan ng pagsikat gastos ng digmaan, ang mataas na casualties , at ng mga alingawngaw ng corruption at pagtataksil. Ang lahat ng ito nabuo ang klima para sa mga [[Himagsikang Ruso ng 1917]], natupad sa dalawang pangunahing mga gawa. Ang isang malupit na patakaran ng [[Rusipikasyon]] ay isinagawa sa loob ng 300 taon laban sa dose-dosenang mga nasakop na tao. === Republika na Rusya === [[File:KéresnkiEnUnDiscursoALosSoldadosDelFrenteMayo1917.png|thumb|250px|Alexander Kerensky - pinuno ng rebolusyon]] [[File:Russian coa 1917.svg|170px|thumb|Eskudo de armas ng Rusya republika (walang imperyal na setro at korona)]] [[File:Anthem of Free Russia Instrumental.ogg|thumb|Ang awit ng libreng Rusya - isang sikat na rebolusyonaryong kanta.]] Ang Pebrero Rebolusyon sapilitang Nicholas II sa magbitiw sa tungkulin; siya at ang kanyang pamilya ay nabilanggo at mamaya naisakatuparan sa panahon ng Digmaang sibil sa Rusya. Ang monarkiya ay pinalitan ng isang nangangalog koalisyon ng mga partidong pampolitika na ipinahayag mismo ang Pansamantalang Pamahalaan . Isang alternatibong sosyalista pagtatatag umiiral sa tabi, ang Petrograd Sobyet , wielding kapangyarihan sa pamamagitan ng demokratikong inihalal na konseho ng manggagawa at magsasaka, na tinatawag na Soviets . Ang mga tuntunin ng mga bagong awtoridad lamang lala ang krisis sa bansa, sa halip ng paglutas ng mga ito. Sa kalaunan, sa [[Himagsikang Oktubre]], sa pangunguna ni Bolshevik lider Vladimir Lenin , ginulo ang Pansamantalang Pamahalaan at nilikha mundo unang mga [[sosyalistang estado]] . === Rusyang Sobyet === {{main|Unyong Sobyet|Kasaysayan ng Unyong Sobyet|Russian SFSR}} [[Talaksan:Kustodiev The Bolshevik.jpg|left|thumb|Ang ''[[Bolshevik]]'' ni [[Boris Kustodiev]], isang representasyong biswal ng [[Himagsikang Ruso (1917)|Himagsikang Ruso]].]] Kasunod ng [[Himagsikang Oktubre]], isang civil war Nasira out sa pagitan ng mga kontra-rebolusyonaryong kilusan White at ang bagong rehimen sa kanyang Red Army . Russia nawala ang kanyang Ukrainian, Polish, Baltic, at Finnish teritoryo sa pamamagitan ng pagpirma sa [[Tratado ng Brest-Litovsk]] na concluded labanan sa [[Central Powers]] sa World War I. Ang magkakatulad kapangyarihan inilunsad ng isang hindi matagumpay militar interbensiyon sa suporta ng mga anti-Komunista ng pwersa, habang ang parehong ang mga Bolsheviks at White kilusan natupad sa mga kampanya ng deportations at executions laban sa bawat isa, ayon sa pagkakabanggit kilala bilang ang Red Terror at White Terror . Sa pagtatapos ng digmaang sibil ang Russian ekonomiya at imprastraktura ay mabigat na nasira. Milyun-milyong naging White émigrés ,<ref>[http://books.google.com/books?id=uUsLAAAAIAAJ&pg=PA3 Transactions of the American Philosophical Society]. James E. Hassell (1991). p.3. ISBN 0-87169-817-X</ref> at ang Povolzhye gutom inaangkin 5 milyong mga biktima.<ref>[http://www.icrc.org/Web/Eng/siteeng0.nsf/html/5RFHJY Famine in Russia: the hidden horrors of 1921] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100719100632/http://www.icrc.org/web/eng/siteeng0.nsf/html/5RFHJY |date=2010-07-19 }}, International Committee of the Red Cross</ref> Ang Russian SFSR kasama ang tatlong iba pang mga Sobiyet republics nabuo ang Unyong Sobyet , o USSR, sa 30 Disyembre 1922. Sa labas ng 15 republics ng USSR , ang Russian SFSR ay ang pinakamalaking sa mga tuntunin ng laki, at paggawa ng up ng higit sa kalahati ng kabuuang populasyon USSR, dominado ng unyon para sa kanyang buong 69-taong kasaysayan; ang Unyong Sobyet ay madalas na tinutukoy sa, bagaman hindi tama, tulad ng Russia at ang kanyang mga tao bilang Russians. Sumusunod Lenin kamatayan 's sa 1924, si Joseph Stalin , ang isang inihalal General Secretary ng Partido Komunista , pinamamahalaang upang ilagay ang lahat ng mga grupo ng pagsalungat sa loob ng mga partido at pagsamasamahin marami kapangyarihan sa kanyang mga kamay. Leon Trotsky , ang mga pangunahing tagasulong ng rebolusyon mundo , ay desterado mula sa Unyong Sobyet noong 1929, at Stalin's ideya ng sosyalismo sa isang bansa ay naging ang pangunahing linya. Ang patuloy na panloob na pakikibaka sa mga Bolshevik party culminated sa ang Great purge , ang isang panahon ng repressions mass sa 1937–1938, kung saan daan-daang libo ng mga tao ay naisakatuparan, kabilang ang militar lider nahatulan sa coup d'état plots.<ref>Abbott Gleason (2009). "''[http://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false A Companion to Russian History]''". Wiley-Blackwell. p.373. ISBN 1-4051-3560-3</ref> [[Talaksan:Gulag Location Map.png|thumb|270px|Mapa ng kampong konsentrasyon ng Gulag]] Ang pamahalaan ay inilunsad ng isang binalak ekonomiya , industriyalisasyon sa kanayunan na higit sa lahat ng bansa, at kolektibisasyon ng agrikultura nito. Sa panahon na ito ng mabilis na pangkabuhayan at panlipunan ng milyon-milyong mga pagbabago ng mga tao got sa penal mga kampo ng paggawa ,<ref>Getty, Rittersporn, Zemskov. Victims of the Soviet Penal System in the Pre-War Years: A First Approach on the Basis of Archival Evidence. The American Historical Review, Vol. 98, No. 4 (Oct., 1993).</ref> kasama na ang maraming mga pampolitikang convicts, at milyon-milyon ay deportado at ipinatapon sa remote na lugar ng Unyong Sobyet.<ref>Getty, Rittersporn, Zemskov. Victims of the Soviet Penal System in the Pre-War Years: A First Approach on the Basis of Archival Evidence. The American Historical Review, Vol. 98, No. 4 (Oct., 1993), pp. 1017-1049</ref> Ang palampas kaguluhan ng mga bansa agrikultura, pinagsama sa malupit na mga patakaran ng estado at ng isang kawalan ng ulan, ang humantong sa gutom ng 1932–1933 .<ref>R.W. Davies, S.G. Wheatcroft (2004). ''The Years of Hunger: Soviet Agriculture, 1931–33''. pp. 401</ref> Gayunman, kahit na may isang mabigat na presyo, ang Unyong Sobyet ay transformed mula sa isang agraryo ekonomiya sa isang pangunahing pang-industriya planta ng elektrisidad sa isang maikling span ng panahon. Ang patakaran sa pagpapayapa ng Great Britain at France sa Hitler annexions s 'ng Ruhr , Austria at sa wakas ng Czechoslovakia pinalaki ng kapangyarihan ng Nazi Germany at maglagay ng isang pagbabanta ng digmaan sa Unyong Sobyet. Around sa parehong oras ang Aleman Reich allied na may ang Empire ng Japan , isang karibal ng USSR sa [[Malayong Silangan]] at isang bukas na kaaway sa Sobiyet-Japanese Border Wars sa 1938-39. Sa Agosto 1939, pagkatapos ng isa pang kabiguan ng pagtatangka upang magtatag ng isang kontra-Nasismo alyansa ng Britanya at Pransiya, ang Sobiyet pamahalaan sumang-ayon na tapusin ang [[Kasunduang Molotov-Ribbentrop]] sa Alemanya, pledging non-agresyon sa pagitan ng dalawang bansa at paghahati ng kanilang mga saklaw ng impluwensiya sa Silangang Europa . Habang Hitler conquered Poland, France at iba pang bansa na kumikilos sa iisang harap na sa simula ng World War II , ang USSR ay able sa build up ang kanyang militar at mabawi ang ilan sa mga dating teritoryo ng Russian Empire sa panahon ng Sobiyet paglusob ng Poland at ang Winter War . Sa 22 Hunyo 1941, Nazi Germany ang nakabasag non-agresyon kasunduan at lusubin ang Sobiyet Union sa mga pinakamalaking at pinaka malakas na puwersa sa paglusob ng tao ang kasaysayan,<ref>{{cite web|title=World War II|publisher=Encyclopædia Britannica|accessdate=9 Marso 2008|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/648813/World-War-II}}</ref> ang pagbubukas ng pinakamalaking teatro ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig . Bagaman ang Aleman hukbo ay nagkaroon ng mumunti tagumpay sa maagang bahagi, ang kanilang mga mabangis na pagsalakay ay pinatigil sa Labanan sa Moscow . Sa dakong huli sa mga Germans ay dealt pangunahing pagkatalo unang sa Battle ng Stalingrad sa taglamig ng 1942–43,<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/648813/World-War-II|publisher=Encyclopedia Britannica|accessdate=12 Marso 2008|title=The Allies' first decisive successes: Stalingrad and the German retreat, summer 1942–Pebrero 1943}}</ref> at pagkatapos ay sa Battle ng Kursk sa tag-init ng 1943. Isa pang Aleman kabiguan ay ang paglusob ng Leningrad , kung saan ang bayan ay lubos na blockaded sa lupain sa pagitan ng 1941–1944 sa pamamagitan ng Aleman at Finnish pwersa, paghihirap kagutuman at higit sa isang milyong mga pagkamatay, ngunit hindi kailanman isinusuko.<ref>[http://www.cambridge.org/uk/catalogue/catalogue.asp?isbn=0521863260 The Legacy of the Siege of Leningrad, 1941–1995]. Cambridge University Press.</ref> Sa ilalim ng Stalin's administrasyon at ang pamumuno ng tulad commanders bilang Georgy Zhukov at Konstantin Rokossovsky , Sobiyet pwersa kawan sa pamamagitan ng Silangang Europa sa 1944–45 at nakuha Berlin Mayo 1945. Sa Agosto 1945 ang Sobiyet Army ousted Hapon mula sa Tsina's Manchukuo at North Korea , ng kontribusyon sa mga kaalyado pagtatagumpay sa Japan. [[Talaksan:Gagarin in Sweden.jpg|thumb|upright|Unang tao sa kalawaan, si [[Yuri Gagarin]]]] 1941–1945 na panahon ng World War II ay kilala sa Russia bilang ang Great War Makabayan . Sa ganitong tunggalian, na kung saan kasama ang marami sa mga pinaka-nakamamatay na operasyon ng labanan sa tao ng kasaysayan, Sobiyet militar at sibilyan pagkamatay ay 10600000 at 15900000 ayon sa pagkakabanggit,<ref>{{Cite book|author=Erlikman, V.|title=Poteri narodonaseleniia v XX veke : spravochnik|year=2004|id=Note: Estimates for Soviet World War II casualties vary between sources|isbn=5931651071|publisher=Russkai︠a︡ panorama|location=Moskva}}</ref> accounting para sa mga tungkol sa isang third ng lahat ng World War II casualties . Ang Sobiyet ekonomiya at imprastraktura nagdusa napakalaking pagkawasak<ref>{{cite web|title=Reconstruction and Cold War|publisher=Library of Congress|url=http://countrystudies.us/russia/12.htm|accessdate=27 Disyembre 2007}}</ref> ngunit ang Sobiyet Union lumitaw bilang isang kinikilala superpower . Ang Red Army abala Silangang Europa pagkatapos ng digmaan, kabilang ang East Germany . Dependent sosyalista na pamahalaan ay naka-install sa pagkakaisa Eastern estado satellite. Pagiging mundo ikalawang ang nuclear weapons kapangyarihan , ang USSR itinatag ang [[Kasunduan ng Varsovia]] at pumasok sa isang pakikibaka para sa pandaigdigang dominasyon sa Estados Unidos at NATO , na kung saan ay naging kilala bilang ang Cold War . Ang Unyong Sobyet na-export nito Komunista ideolohiya sa bagong nabuo Republika ng Tsina at Hilagang Korea , at mamaya sa Cuba at maraming iba pang mga bansa. Makabuluhang halaga ng mga Sobyet na yaman ay inilalaan sa aid sa iba pang mga sosyalistang estado.<ref>[http://rs6.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field%28DOCID+su0391%29 Foreign trade] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309155830/http://rs6.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+su0391%29 |date=2017-03-09 }} from ''A Country Study: Soviet Union (Former)''. [[Library of Congress Country Studies]] project.</ref> Pagkatapos Stalin kamatayan 's at sa isang maikling panahon ng kolektibong patakaran, ang isang bagong lider Nikita Khrushchev denunsiyado ang mga uri ng pagsamba ng pagkatao ng Stalin at inilunsad ang mga patakaran ng mga de-Stalinization . Penal ng paggawa na sistema ay nagbago at maraming-marami sa mga bilanggo pinakawalan;<ref>{{Cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,916205-2,00.html|work=TIME|accessdate=1 Agosto 2008|title=Great Escapes from the Gulag|date=5 Hunyo 1978|archive-date=26 Hunyo 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090626002132/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,916205-2,00.html|url-status=dead}}</ref> ang pangkalahatang kadalian ng mga patakaran ng mga mapanupil na naging kilala bilang mamaya Khruschev pagkatunaw . Sa parehong panahon, tensions sa Estados Unidos heightened kapag ang dalawang rivals clashed sa paglawak ng US missiles Jupiter sa Turkey at Sobiyet missiles sa Cuba . [[Talaksan:Mir on 12 June 1998edit1.jpg|left|thumb|Ang [[estasyong pangkalawaan]] ng Sobyet at Ruso na [[Mir]]]] Sa 1957 ang Sobiyet Union inilunsad mundo unang mga artipisyal na satellite , Sputnik 1 , ganito ang simula ng Space Age . Russian kosmonawt Yuri Gagarin ang naging unang tao sa orbita ang Earth sakay Vostok 1 pinapatakbo ng tao spacecraft sa 12 Abril 1961 . Mga sumusunod na ang ousting ng Khrushchev, isa pang panahon ng kolektibong tuntunin ensued, hanggang Leonid Brezhnev ay naging mga lider. Kosygin reporma , na naglalayong sa bahagyang desentralisasyon ng Sobiyet ekonomiya at paglilipat ng diin mula sa mabigat na industriya at armas sa liwanag industriya at mga consumer kalakal , ay stifled sa pamamagitan ng ang konserbatibo Komunista pamumuno. Ang panahon ng 1970s at unang bahagi ng 1980s ay naging kilala bilang Brezhnev pagwawalang-kilos . Sa 1979 ang Sobiyet pwersa ipinasok Afghanistan sa kahilingan ng kanyang mga komunista na pamahalaan. Ang pananakop pinatuyo ekonomiyang mga resources at dragged sa pagkamit nang walang makabuluhang pampolitika resulta. Huli ang Sobiyet Army ay nakuha mula sa Afghanistan sa 1989 dahil sa pagsalungat internasyonal, persistent anti-Sobyet gerilya digma (pinahusay na sa pamamagitan ng US), at isang kakulangan ng suporta mula sa Sobiyet mamamayan. Mula 1985 pataas, ang huling Sobiyet lider Mikhail Gorbachev ang nagpasimula ng mga patakaran ng glasnost (pagkabukas ng isip) at perestroika (restructuring) sa isang pagtatangka na gawing makabago ang mga bansa at gumawa ito ng mas demokratiko . Gayunman, ito ang humantong sa tumaas ng malakas na makabayan at separatista kilusan. Bago sa 1991, ang Sobiyet ekonomiya ay ang pangalawang pinakamalaking sa mundo,<ref>{{cite web|url=http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact90/world12.txt|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=9 Marso 2008|title=1990 CIA World Factbook|archive-date=27 Abril 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427053700/http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact90/world12.txt|url-status=dead}}</ref> ngunit sa panahon ng kanyang huling taon na ito ay nagdadalamhati sa pamamagitan ng shortages ng mga bilihin sa mga tindahan ng groseri, malaking budget deficits at paputok paglago sa pera supply humahantong sa pagpintog.<ref>{{cite web|url=http://www.photius.com/countries/russia/economy/russia_economy_unforeseen_results_o~1315.html|title=Russia Unforeseen Results of Reform|publisher=The Library of Congress Country Studies; CIA World Factbook|accessdate=10 Marso 2008}}</ref> Sa Agosto 1991, isang hindi matagumpay na mga militar pagtatagumpay , itinuro laban Gorbachev at naglalayong pagpepreserba ng Unyong Sobyet, sa halip na humantong sa pagbagsak nito at sa katapusan ng sosyalistang tuntunin. Ang USSR ay nahati sa 15 post-Sobiyet estado sa Disyembre 1991. === Pederasyong Rusya === {{main|Kasaysayan ng Rusya pagatapos ng Unyong Sobyet}} Boris Yeltsin ay inihalal ang Presidente ng Russia sa Hunyo 1991, sa unang direktang halalan sa Rusong kasaysayan. Sa panahon at pagkatapos ng Sobyet paghiwalay, wide-ranging reporma kabilang pribatisasyon at merkado at kalakalan liberalisasyon ay pagiging nagtangka,<ref name=OECD/> kasama na ang mga radikal na pagbabago kasama ang mga linya ng " shock therapy "bilang inirerekomenda ng Estados Unidos at Pandaigdigang Pondong Fund .<ref>{{Cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CEED91F39F932A15751C1A965958260|title= U.S. is abandoning 'shock therapy' for the Russians|author=Sciolino, E.|work=The New York Times|accessdate=20 Enero 2008|date=21 Disyembre 1993}}</ref> Lahat ito ay nagdulot ng isang malaking krisis ekonomiya, characterized sa pamamagitan ng 50% tanggihan ng parehong GDP at pang-industriya na output sa pagitan ng 1990-1995.<ref name=OECD/><ref>{{cite web|title=Russia: Economic Conditions in Mid-1996|publisher=Library of Congress|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field%20%28DOCID+ru0119%29}}</ref> Pribatisasyon ang higit sa lahat shifted control ng negosyo mula sa mga ahensiya ng estado sa mga indibidwal na may koneksiyon sa loob sa sistema ng pamahalaan. Marami sa mga bagong mayaman businesspeople kinuha bilyong sa cash at ari-arian sa labas ng bansa sa isang malaking flight capital .<ref>{{cite web|title=Russia: Clawing Its Way Back to Life (int'l edition)|work=BusinessWeek|url=http://www.businessweek.com/1999/99_48/b3657252.htm|accessdate=27 Disyembre 2007}}</ref> Ang depression ng estado at ekonomiya ang humantong sa pagbagsak ng mga serbisyong panlipunan; ang kapanganakan rate plummeted habang ang kamatayan rate skyrocketed. Milyun-milyong plunged sa kahirapan, mula sa 1.5% na antas ng kahirapan sa huli Sobiyet panahon, sa 39-49% sa pamamagitan ng kalagitnaan ng 1993.<ref name=worldbank>{{Cite book|author=Branko Milanovic|title=Income, Inequality, and Poverty During the Transformation from Planned to Market Economy|publisher=The World Bank|year=1998|pages=186–189}}</ref> Ang 1990s nakita matinding corruption at kawalan ng batas, tumaas ng kriminal gangs at marahas na krimen.<ref>{{Cite journal|author=Jason Bush|title=What's Behind Russia's Crime Wave?|journal=BusinessWeek Journal|date=19 Oktubre 2006|url=http://www.businessweek.com/globalbiz/content/oct2006/gb20061019_110749_page_2.htm}}</ref> Ang 1990s ay plagued sa pamamagitan ng armadong conflicts sa Northern Kukasus , parehong lokal na etniko skirmishes at separatista Islamist insurrections. Dahil ang Chechen separatists ay ipinahayag [[kasarinlan|pagsasarili]] sa maagang 1990s, isang paulit-ulit digmaan gerilya ay lumaban sa pagitan ng mga rebeldeng grupo at ang mga Ruso militar. Terorista na atake laban sa mga sibilyan natupad sa pamamagitan ng separatists, karamihan sa kapansin-pansin ang mga drama prenda Moscow krisis at Beslan paaralan pagkubkob , dulot ng daan-daang mga pagkamatay at hinila sa buong mundo ng pansin. [[Talaksan:Evstafiev-chechnya-palace-gunman.jpg|thumb|240px|Ang lungsod ng Grozny, ang kabisera ng Chechen , ay nawasak ng hukbo ng Rusya, 1995]] Russia kinuha up ang responsibilidad para sa pag-aayos ng panlabas na utang sa USSR, kahit na populasyon nito na binubuo lamang ng kalahati ng populasyon ng USSR sa panahon ng bisa nito.<ref>{{cite web|title=Russia pays off USSR’s entire debt, sets to become crediting country|publisher=Pravda.ru|url=http://english.pravda.ru/russia/economics/22-08-2006/84038-paris-club-0|accessdate=27 Disyembre 2007}}</ref> Mataas na badyet deficits na sanhi ng 1998 Russian pinansiyal na krisis<ref>{{cite web|url=http://www.iie.com/publications/papers/aslund0108.pdf|title=Russia's Capitalist Revolution|author=Aslund A|accessdate=28 Marso 2008|format=PDF|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304030126/http://www.iie.com/publications/papers/aslund0108.pdf|url-status=dead}}</ref> at nagdulot sa karagdagang GDP tanggihan.<ref name=OECD>{{cite web|title=Russian Federation|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD)|url=http://www.oecd.org/dataoecd/7/50/2452793.pdf|accessdate=24 Pebrero 2008|format=PDF}}</ref> Sa 31 Disyembre 1999 Pangulong Yeltsin nagbitiw, namimigay ng post sa mga kamakailan takdang Punong Ministro, Vladimir Putin , na pagkatapos ay won ang 2000 presidential election . Putin bigti ang Chechen insurgency , kahit manaka-naka pa rin karahasan ay nangyayari sa buong Northern Kukasus. Mataas na presyo ng langis at sa una mahina pera kasunod ng pagtaas ng domestic, consumption demand at pamumuhunan ay nakatulong sa ekonomiya ang maging para sa siyam na tuwid taon, ang pagpapabuti ng mga pamantayan ng pamumuhay at pagtaas ng Russia's impluwensiya sa entablado mundo. Habang ang maraming mga reporma na ginawa sa panahon ng Putin pagkapangulo ay karaniwang criticized sa pamamagitan ng Western bansa bilang un-demokratiko,<ref>{{cite web|author=Treisman, D|title=Is Russia's Experiment with Democracy Over?|url=http://www.international.ucla.edu/article.asp?parentid=16294|publisher=UCLA International Institute|accessdate=31 Disyembre 2007|archive-date=11 Nobiyembre 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20041111074502/http://www.international.ucla.edu/article.asp?parentid=16294|url-status=dead}}</ref> Putin's pamumuno sa pagbabalik ng ayos, katatagan, at progreso ay may won kanya lakit popularity sa Rusya.<ref>{{Cite news|author=Stone, N|title=No wonder they like Putin|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/guest_contributors/article2994651.ece|work=The Times|location=London|accessdate=31 Disyembre 2007|date=4 Disyembre 2007|archive-date=25 Mayo 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100525073652/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/guest_contributors/article2994651.ece|url-status=dead}}</ref> On 2 Marso 2008, Dmitry Medvedev ay inihalal Pangulo ng Russia , habang Putin naging Punong Ministro Kasunod ng desisyon ni pangulong Viktor Yanukovych noong 2013 na tanggihan ang pinag-usapang kasunduang asosasyon sa [[Unyong Europeo]] at sa halip ay palakasin ang ugnayan sa Rusya ay naganap ang Euromaidan, isang serye ng pagpoprotesta na dumulot sa pagtatalaga ng bagong pamahalaan sa Himagsikan ng Dignidad. Ginawang oportunidad ng Rusya ang sitwasyon upang sakupin ang Crimea noong Marso 2014 at simulan ang [[digmaan sa Donbas]] sa sumunod na buwan. Noong Abril 12, 2014, pagkatapos tumakas si Yanukovych, naglunsad ang Russia ng opensiba ng militar laban sa silangang Ukraine. Noon ang mga militante na pinamumunuan ng isang opisyal ng Federal Security Service ng Russian Federation, si Igor Girkin, ay sumalakay sa lungsod ng Slavyansk. Noong Abril 13, inilunsad ng Ukraine ang isang ATO (operasyon na anti-terorista) upang pigilan ang pagsalakay ng Russia <ref> [https://nikvesti.com/news/incidents/59805 Террористы привязали мужчину с украинским флагом к столбу в Зугрэсе]</ref> <ref> [https://news.obozrevatel.com/politics/80167-popavshij-v-plen-boets-ato-rasskazal-ob-izdevatelstvah-tolpyi-u-stolba-pozora.htm Попавший в плен боец АТО рассказал об издевательствах толпы у "столба позора"]</ref><ref> [https://www.5.ua/suspilstvo/nezlamni-iryna-dovhan-istoriia-donechchanky-katovanoi-okupantamy-za-dopomohu-ukrainskym-biitsiam-197262.html НЕZЛАМНІ: Ірина Довгань - історія донеччанки, катованої окупантами за допомогу українським бійцям ]</ref><ref> [https://web.archive.org/web/20160902091720/http://uapress.info/uk/news/show/37843 Патріотка Ірина Довгань, яку катували терористи, розповіла, чому не вважає себе героїнею]</ref>. Hanggang sa 2022, ang Russia, sa pamamagitan ng "Donetsk People's Republic", na ang pinakamataas na pinuno ay ang political strategist mula sa Moscow, Alexander Borodai, ay naglunsad ng isang patagong digmaan laban sa Ukraine, na umabot sa isang ganap na digmaan. [[Talaksan:Ruins of Donetsk International airport (16).jpg|thumb|220px|Ang paliparan ng Donetsk ay sinira ng mga hukbong Ruso at pro-Russian noong 2014]] Sa mga sinasakop na teritoryo, sinimulan ng mga Ruso na sirain ang panitikan sa wikang Ukrainiano sa mga paaralan, museo, at aklatan na hindi nakakatugon sa mga pamantayan ng Russia, at lumikha ng isang sistema ng mga kampo ng "pagsala" kung saan ang mga sibilyan ay ikinulong at pinahirapan<ref>[https://snyder.substack.com/p/russias-genocide-handbook Russia's genocide handbook]</ref> <ref>[https://kanaldim.tv/ru/eto-nastoyashhij-konczlager-21-filtraczionnyj-lager-sozdali-okkupanty-na-donetchine/ Это настоящий концлагерь: 21 фильтрационный лагерь создали оккупанты на Донетчине]</ref>. Sa Ukraine, ang Russia ay gumagawa ng mga seryosong krimen sa digmaan, kabilang ang mga lugar na may populasyon, [[Pagkubkob sa Mariupol|pagsira sa buong lungsod tulad ng Mariupol]], at pag-atake sa mga sibilyan para sa pagsuporta sa Ukraine, kabilang ang pagpapahirap sa mga basement ng mga gusali ng tirahan. Ang pinakamalubhang krimen laban sa populasyon ng sibilyan sa Ukraine ay ang Bucha massacre, na ginawa noong Marso 2022. [[Talaksan:Mariupol 20220323 001.jpg|thumb|220px|Isa sa maraming mga apartment building sa Mariupol na winasak ng Rusya, maraming Ukrainians ang sinunog ng buhay sa kanilang mga apartment sa mga airstrike sa gabi.]] Artikulo ng Russian political scientist na si Timofey Sergeytsev "Ano ang dapat gawin ng Russia sa Ukraine?" ({{Lang-ru|Что Россия должна сделать с Украиной ?}}) Tinawag ito ng Amerikanong istoryador na si Timothy Snyder na "ang aklat-aralin sa Russia tungkol sa genocide."<ref>[https://memopzk.org/figurant/moskalyov-aleksej-vladimirovich/ Москалёв Алексей Владимирович]</ref>.<ref>[https://suspilne.media/kyiv/785809-poskodzena-budivla-med-zakladu-e-zagibli-rf-zavdala-povtornogo-udaru-po-kievu/ Пошкоджена будівля медзакладу, є загиблі: РФ завдала повторного удару по Києву]</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-61208404 'You can't imagine the conditions' - Accounts emerge of Russian detention camps]</ref> <ref>[https://www.huffpost.com/entry/filtration-camps-russia-ukraine-war_n_624ac8b9e4b0e44de9c485ea Mariupol Women Report Russians Taking Ukrainians To 'Filtration Camps']</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/world/2022/jun/12/ukrainians-who-fled-to-georgia-reveal-details-of-russias-filtration-camps Ukrainians who fled to Georgia reveal details of Russia’s ‘filtration camps’]</ref> == Pamahalaan at Pulitika == === Pandaigdigang Ugnayan === === Militar === [[Talaksan:Sukhoi T-50 (PAK FA) 52 blue (8730377442).jpg|thumb|226x226px|Sukhoi PAK FA T-50 ng hukbong himpapawid ng Rusya]]Ang Sandatahang Lakas ng Rusya ay nahahati sa Hukbong lupa, Hukbong dagat at Hukbong himpapawid. Mayroon ding tatlong sangay ang sandatahan ng Rusya, ang "Strategic missile troops, Aerospace defence forces at Airborne troops". Noong 2006, ang militar ng Rusya ay mayroong 1.037 milyong tauhan na nasa serbisyo. Ang Rusya ang may pinakamaraming armas nukleyar sa buong mundo at ito ang pangalawang may pinakamalaking plota ng "ballistic missile submarines" at ito lang, maliban sa Estados Unidos, ang may modernong "strategic bomber force", at ang hukbong dagat at himpapawid nito ay isa sa mga pinakamalalaki sa mundo. [[Talaksan:Kuznecov big.jpg|thumb|Aircraft carrier na "Admiral kuznetsov" ng hukbong dagat ng Rusya]] === Pagkakahati === {{Talaan ng mga territoryong pampangasiwaan|Q159}} == Demograpiya == <div style="font-size: 90%"> {| class="wikitable" style="border:1px black; float:left; margin-left:1em;" ! style="background:#F99;" colspan="2"|Ethnic composition (2002)<ref>{{cite web|url=http://www.perepis2002.ru/index.html?id=87|title=Russian Census of 2002|work=4.1. National composition of population|publisher=Federal State Statistics Service|accessdate=2008-01-16|archive-date=2011-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719233704/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=87|url-status=dead}}</ref> |- |[[Ruso]]||79.8% |- |[[Tatars]]||3.8% |- |[[Ukrainians]]||2.0% |- |[[Bashkirs]]||1.2% |- |[[Chuvash people|Chuvash]]||1.1% |- |[[Chechen people|Chechen]]||0.9% |- |[[Armenians]]||0.8% |- |Iba/hindi pangunahin||10.4% |} </div> [[Talaksan:Population of Russia.PNG|thumb|Populasyon (sa milyon) noong 1950–1991 ng [[Russian SFSR]] sa [[USSR]], 1991&nbsp;– 1 Enero 2010 ng Pederasyong Ruso.]] Bumubuo ang mga etnikong Ruso sa 79.8% ng populasyon ng bansa, gayunpaman ang Russian Federation ay tahanan din sa ilang mga pangkat-minorya. Sa kabuuan, 160 iba't ibang mga iba pang mga grupo ng etniko at katutubong mamamayan nakatira sa loob ng kanyang hangganan.<ref name=ethnicgroups>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php Ethnic groups in Russia], 2002 census, Demoscope Weekly. Retrieved 5 Pebrero 2009.</ref> Bagaman Russia's populasyon ay medyo malaki, nito densidad ay mababa dahil sa ang malaking sukat ng bansa. Populasyon ay densest sa European Russia , malapit sa Yural Mountains , at sa timog-kanluran Siberya . 73% ng mga buhay ng populasyon sa urban na lugar habang 27% sa kanayunan na iyan.<ref>{{cite web|title=Resident population|publisher=[[Rosstat]]|url=http://www.gks.ru/free_doc/2007/b07_12/05-01.htm|accessdate=27 Disyembre 2007|archive-date=3 Marso 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303135317/http://www.gks.ru/free_doc/2007/b07_12/05-01.htm|url-status=dead}}</ref> Ang kabuuang populasyon ay 141,927,297 tao bilang ng 1 Enero 2010. Russian populasyon masakitin sa 148,689,000 sa 1991, lamang bago ang pagkalansag ng Unyong Sobyet . Ito ay nagsimula sa karanasan ng isang sunud tanggihan simula sa kalagitnaan ng 90s-.<ref>{{cite web|url=http://countrystudies.us/russia/29.htm|publisher=Library of Congress|title=Demographics|accessdate=16 Enero 2008}}</ref> Ang tanggihan ay pinabagal sa malapit sa pagwawalang-kilos sa mga nakaraang taon dahil sa nabawasan ang mga rate ng kamatayan , nadagdagan ang mga rate ng kapanganakan at nadagdagan immigration .<ref name=gks/> Sa 2009 Russia naitala taunang populasyon paglago sa unang pagkakataon sa 15 taon, na may kabuuang paglago ng 10,500.<ref name="gks">[http://www.gks.ru/free_doc/2010/demo/dem-sit-09.doc Modern demographics of Russia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101217150324/http://www.gks.ru/free_doc/2010/demo/dem-sit-09.doc|date=2010-12-17}} by [[Rosstat]]. Retrieved on 5 Oktubre 2010</ref> 279,906 migranteng dumating sa Russian Federation sa parehong taon, na kung saan 93% dumating mula sa CIS bansa.<ref name=gks/> Ang bilang ng Russian emigrants steadily tinanggihan mula sa 359,000 sa 2000 sa 32,000 sa 2009.<ref name=gks/> Mayroon ding isang tinatayang 10 milyong mga iligal na dayuhan mula sa ex-Sobiyet estado sa Rusya.<ref>{{cite web|title=Russia cracking down on illegal migrants|work=International Herald Tribune|date=15 Enero 2007|url=http://www.iht.com/articles/2007/01/15/news/migrate.php|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080915210918/http://www.iht.com/articles/2007/01/15/news/migrate.php|archivedate=2008-09-15|access-date=2010-11-02|url-status=live}}</ref> halos 116,000,000 etniko Russians nakatira sa Russia [108] at tungkol sa 20 milyong mga mas mabuhay sa iba pang mga dating republics ng Sobiyet Union, <ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article728982.ece Putin tries to lure millions of Russian expats home] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525073623/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article728982.ece |date=2010-05-25 }} Times Online. 9 Pebrero 2006.</ref> halos lahat sa Ukraine at Kazakhstan .<ref>[http://books.google.com/books?id=YLeAxHLmgR8C&pg=PA15 Migrant resettlement in the Russian federation: reconstructing 'homes' and 'homelands'] by Moya Flynn (1994). p.15. ISBN 1-84331-117-8</ref> Ang Saligang Batas ng Russian garantiya libre, unibersal na pangkalusugang pag-aalaga para sa lahat ng mga mamamayan.<ref>{{cite web|title=The Constitution of the Russian Federation|work=Article 41|url=http://www.constitution.ru/en/10003000-03.htm|accessdate=27 Disyembre 2007}}</ref> Sa pagsasanay, gayunman, ang libreng pangangalaga ng kalusugan ay bahagyang restricted dahil sa propiska rehimen.<ref>{{cite web|title=Russian ombudsman about propiska restrictions in modern Russia|url=http://www.newsru.com/russia/06jun2007/lukin.html|accessdate=23 Hulyo 2008}}</ref> Habang Russia ay may higit pang mga manggagamot, mga ospital, at pangangalaga ng kalusugan manggagawa kaysa sa halos lahat ng anumang iba pang mga bansa sa mundo sa isang per capita na batayan,<ref>{{cite web|title=Healthcare in Russia&nbsp;— Don’t Play Russian Roulette|publisher=justlanded.com|url=http://www.justlanded.com/english/Russia/Articles/Health/Healthcare-in-Russia|accessdate=03 Oktubre 2010}}</ref> dahil sa ang pagbagsak ng Unyong Sobyet ang kalusugan ng mga Russian populasyon ay tinanggihan ang malaki bilang resulta ng panlipunan, ekonomiya, at pamumuhay pagbabago;<ref>{{Cite news|author=Leonard, W R|title=Declining growth status of indigenous Siberian children in post-Soviet Russia|month=April|year=2002|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3659/is_200204/ai_n9037764|accessdate=27 Disyembre 2007|work=Human Biology|archive-date=4 Hunyo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130604101202/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3659/is_200204/ai_n9037764|url-status=dead}}</ref> ang takbo ay mababaligtad lamang sa mga nagdaang taon, na may average na buhay pag-asa sa pagkakaroon ng nadagdagan 2.4 na taon para sa lalaki at 1.4 na taon para sa mga babae sa pagitan ng 2006-09.<ref name=gks/> Bilang ng 2009, ang average na asa sa buhay sa Russia ay 62.77 mga taon para sa lalaki at 74.67 mga taon para sa mga babae.<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/demo26.xls Russian life expectancy figures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150321150842/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/demo26.xls|date=2015-03-21}} [[Rosstat]]. Retrieved on 21 Agosto 2010</ref> Ang pinakamalaking factor ng kontribusyon sa mga medyo mababa ang lalaki sa buhay asa para sa lalaki ay isang mataas na rate ng dami ng namamatay sa mga nagtatrabaho-edad lalaki mula mahahadlangan nagiging sanhi ng (halimbawa, alak paglalason, paninigarilyo, ang trapiko aksidente, marahas na krimen).<ref name=gks/> Bilang resulta ng mga malalaking pagkakaiba ng kasarian sa buhay at pag-asa dahil sa mga pangmatagalang epekto ng mataas na casualties sa World War II, ang kasarian liblib nananatiling sa araw na ito at may mga 0.859 lalaki sa bawat babae. Russia's kapanganakan-rate ay mas mataas kaysa sa karamihan sa European bansa (12.4 births sa bawat 1000 na mga tao sa 2008<ref name=gks/> kumpara sa mga European average Union ng 9.90 per 1000),<ref>{{cite web|last=The World Factbook|title=Rank Order—Birth rate|publisher=Central Intelligence Agency|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html|accessdate=25 Abril 2009|archive-date=10 Marso 2013|archive-url=https://www.webcitation.org/6F0FiNNzQ?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html|url-status=dead}}</ref> habang ang kamatayan rate ay malaki mas mataas na (sa 2009, Russia's kamatayan rate ay 14.2 per 1000 mga tao<ref name=gks/> kumpara sa mga EU average ng 10.28 per 1000).<ref>{{cite web|last=The World Factbook|title=Rank Order—Death rate|publisher=Central Intelligence Agency|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2066rank.html|accessdate=25 Abril 2009|archive-date=28 Pebrero 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180228071330/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2066rank.html|url-status=dead}}</ref> Subalit, ang Russian Ministry of Health at Social Affairs hinuhulaan na sa pamamagitan ng 2011 ang kamatayan rate ay katumbas ng kapanganakan rate dahil sa pagtaas sa pagkamayabong at tanggihan sa dami ng namamatay.<ref>{{cite web|url=http://en.rian.ru/russia/20080123/97616414.html|title=Russia's birth, mortality rates to equal by 2011–ministry|publisher=RIA Novosti|accessdate=10 Pebrero 2008|archive-date=8 Pebrero 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080208160909/http://en.rian.ru/russia/20080123/97616414.html|url-status=dead}}</ref> Ang pamahalaan ay pagpapatupad ng isang bilang ng mga programa na dinisenyo upang taasan ang kapanganakan rate at makakuha ng mas maraming mga migrante. Buwanang bata support bayad ay lambal, at ng isang isang-beses na pagbabayad ng 250,000 Rubles (sa paligid ng US $ 10,000) ay inaalok sa mga kababaihan na nagkaroon ng isang pangalawang anak mula noong 2007.<ref>{{cite web|title=Country Profile: Russia|publisher=[[Library of Congress]]—Federal Research Division|month=October|year=2006|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Russia.pdf|accessdate=27 Disyembre 2007|format=PDF}}</ref> Sa 2009 Russia nakita ang pinakamataas na rate ng kapanganakan dahil sa ang pagbagsak ng USSR .<ref name=gks/><ref>[http://demoscope.ru/weekly/ias/ias05.php?tim=0&cou=26&terr=1&ind=26&Submit=OK Russian birth rates 1950-2008] Demoscope Weekly. Retrieved October, 2010.</ref> === Mga pinakamalaking lungsod === {{Mga pinakamalaking lungsod ng Rusya}} === Wika === [[Talaksan:Russian language status and proficiency in the World.svg|250px|thumb|Mga bansa na kung saan ang [[Wikang Ruso]] ay sinasalita.]] Russia's 160 grupo ng etniko magsalita ng ilang 100 mga wika. Ayon sa 2002 census, 142,600,000 tao magsalita Ruso, na sinusundan ng [[Wikang Tartaro|Tartaro]] na may 5,300,000 at [[Wikang Ukranyo|Ukranyo]] na may 1,800,000 mga nagsasalita.<ref>{{cite web|url=http://www.perepis2002.ru/index.html?id=87|title=Russian Census of 2002|work=4.3. Population by nationalities and knowledge of Russian; 4.4. Spreading of knowledge of languages (except Russian)|publisher=[[Rosstat]]|accessdate=16 Enero 2008|archive-date=19 Hulyo 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719233704/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=87|url-status=dead}}</ref> Ruso ay ang tanging opisyal ng estado na wika, ngunit ang Saligang Batas ay nagbibigay sa mga indibidwal na republics ang karapatan upang gumawa ng kanilang mga katutubong wika ng mga co-opisyal na susunod sa Ruso.<ref>{{cite web|title=The Constitution of the Russian Federation|work= (Article 68, §2)|url=http://www.constitution.ru/en/10003000-04.htm|accessdate=27 Disyembre 2007}}</ref> Sa kabila ng kanyang malawak na pagpapakalat, ang wikang Ruso ay magkakatulad sa buong Russia. Ruso ay ang pinaka heograpiya kalat na kalat na wika ng Eurasia at ang pinaka-tinatanggap sinalita [[Mga wikang Eslabo|Eslabo wika]].<ref>{{cite web|title=Russian|publisher=University of Toronto|url=http://learn.utoronto.ca/Page625.aspx|accessdate=27 Disyembre 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070106002617/http://learn.utoronto.ca/Page625.aspx|archivedate=2007-01-06|url-status=dead}}</ref> Ito aari sa mga [[Mga wikang Indo-Europeo|Indo-Europeong wika pamilya]] at ito ay isa sa mga buhay na mga miyembro ng Silangang Eslabo wika; ang iba sa pagiging [[Wikang Belarusiano|Belarusiano]] at Ukrainian (at marahil Rusyn). Nakasulat na mga halimbawa ng Old East Eslabo (Old Russian) ay Bakit napunta doon mula sa 10 pataas na siglo.<ref>[http://www.foreigntranslations.com/page-content.cfm/page/russian-language Russian Language History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101029193202/http://foreigntranslations.com/page-content.cfm/page/russian-language |date=2010-10-29 }} foreigntranslations.com</ref> Ang Russian Language Center sabi ng isang kapat ng's pang-agham panitikan sa mundo ay na-publish sa Russian.<ref name=lomonosov>{{cite web|title=Russian language course|publisher=Russian Language Centre, Moscow State University|url=http://www.rlcentre.com/russian-language-course.shtml|accessdate=27 Disyembre 2007|archive-date=2016-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205074901/http://rlcentre.com/russian-language-course.shtml|url-status=dead}}</ref> ay din ito apply bilang isang paraan ng coding at imbakan ng pandaigdig-60-70% kaalaman ng lahat ng impormasyon sa mundo ay na-publish sa Ingles at Russian wika.<ref name=lomonosov/> Russian ay isa sa anim na opisyal na wika ng UN .<ref>{{cite web|last=Poser|first=Bill|url=http://itre.cis.upenn.edu/~myl/languagelog/archives/000854.html|title=The languages of the UN|publisher=Itre.cis.upenn.edu|date=2004-05-05|accessdate=2010-10-29}}</ref> === Relihiyon === Kristiyanismo , Islam , Budhismo at Hudaismo ay Russia's tradisyunal na relihiyon, legal ang isang bahagi ng Russia's "makasaysayang pamana".<ref>{{Cite book|author=Bell, I|title=Eastern Europe, Russia and Central Asia|url=http://books.google.com/?id=EPP3ti4hysUC&pg=PA47|accessdate=27 Disyembre 2007|isbn=9781857431377|year=2002}}</ref> Mga Pagtatantya ng mga mananampalataya malawak magpaiba-iba sa mga pinagkukunan, at ilang mga ulat ilagay ang bilang ng mga di-mananampalataya sa Rusya sa 16-48% ng populasyon.<ref>{{Cite book|author=Zuckerman, P|title=Atheism: Contemporary Rates and Patterns, chapter in The Cambridge Companion to Atheism, ed. by Michael Martin|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=}}</ref> Traced pabalik sa Christianization ng Kievan Rus ' sa 10 siglo, Russian pagsang-ayon sa kaugalian ay ang nangingibabaw na relihiyon sa bansa; humigit kumulang sa 100 milyong mamamayan isaalang-alang ang kanilang sarili Russian Ortodoksia Kristiyano.<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90196.htm|accessdate=8 Abril 2008|title=Russia}}</ref> 95% ng mga rehistradong parokya Orthodox nabibilang sa Russian Orthodox Church habang mayroong isang bilang ng mas maliit na Orthodox na Simbahan .<ref>{{cite web|title={{in lang|ru}} Сведения о религиозных организациях, зарегистрированных в Российской Федерации По данным Федеральной регистрационной службы|date=Disyembre 2006|url=http://www.religare.ru/article36302.htm|accessdate=27 Disyembre 2007|archive-date=25 Marso 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325002546/http://www.religare.ru/article36302.htm|url-status=dead}}</ref> Subalit, ang karamihan ng Orthodox na mananampalataya hindi dumalo sa simbahan sa isang regular na batayan. Mas maliit Christian denominations tulad ng mga Katoliko, Armenian Gregorians , at iba't-ibang mga Protestante na umiiral. Pagtatantya ng bilang ng mga Muslim sa Russia range 7–9 sa 15-20000000.<ref>{{cite web|url=http://www.interfax-religion.com/?act=news&div=2869|publisher=Interfax|title=20Mln Muslims in Russia and mass conversion of ethnic Russians are myths—expert|accessdate=1 Abril 2008|archive-date=6 Enero 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080106222150/http://www.interfax-religion.com/?act=news&div=2869|url-status=dead}}</ref> Gayundin may mga 3-4000000 Muslim migrante mula sa post-Sobiyet estado .<ref>{{cite web|title=Russia's Islamic rebirth adds tension|work=Financial Times|url=http://www.ft.com/cms/s/0/3f3fba2c-474f-11da-b8e5-00000e2511c8.html|accessdate=27 Disyembre 2007|archive-date=21 Nobiyembre 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071121232919/http://www.ft.com/cms/s/0/3f3fba2c-474f-11da-b8e5-00000e2511c8.html|url-status=dead}}</ref> Karamihan sa mga Muslim ang nakatira sa ang Volga-Yural rehiyon , pati na rin sa Kukasus, Moscow, Saint Petersburg at Western Siberia.<ref>{{Cite news|author=Mainville, M|title=Russia has a Muslim dilemma|work=San Francisco Chronicle|date=19 Nobyembre 2006|url=http://sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2006/11/19/MNGJGMFUVG1.DTL|accessdate=27 Disyembre 2007|archive-date=13 Mayo 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120513173431/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2006%2F11%2F19%2FMNGJGMFUVG1.DTL|url-status=dead}}</ref> Budhismo ay tradisyonal para sa tatlong rehiyon ng Russian Federation: Buryatia , Tuva , at Kalmykia . Ang ilang mga residente ng Siberya at Far Eastern rehiyon, tulad ng Yakutia at Chukotka , pagsasanay shamanist , panteista , at paganong ritwal, kasama ang mga pangunahing relihiyon. Pagtatalaga sa tungkulin sa relihiyon tumatagal ng lugar lalo na kasama etniko linya. Slavs ay lubha Orthodox Christian, Turko nagsasalita ay nakararami Muslim, at Mongolic bayan ay Buddhists.<ref>{{cite web|title=Russia::Religion|publisher=Encyclopædia Britannica Online|year=2007|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/513251/Russia|accessdate=27 Disyembre 2007}}</ref> === Edukasyon === [[Talaksan:Школа 1118 (Москва).jpg|thumb|Isang paaralan sa Moscow. Ang tore ng [[Moscow State University]] ay makikita sa distansiya.]] Russia ay may isang libreng edukasyon sistema garantisadong sa lahat ng mga mamamayan ng Saligang Batas,<ref>{{cite web|title=The Constitution of the Russian Federation|work= (Article 43 §1)|url=http://www.constitution.ru/en/10003000-03.htm|accessdate=27 Disyembre 2007}}</ref> subalit ang isang entry sa mas mataas na edukasyon ay mataas na competitive.<ref>{{cite web|author=Smolentseva, A|title=Bridging the Gap Between Higher and Secondary Education in Russia|url=http://www.bc.edu/bc_org/avp/soe/cihe/newsletter/News19/text13.html|accessdate=27 Disyembre 2007|archive-date=2007-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20071123162906/http://www.bc.edu/bc_org/avp/soe/cihe/newsletter/News19/text13.html|url-status=dead}}</ref> Bilang resulta ng malaki diin sa agham at teknolohiya sa edukasyon, medikal Russian, matematika, agham, Aerospace at pananaliksik ay karaniwang ng isang mataas na order.<ref>{{cite web|publisher=U.S. Department of State|title= Background Note: Russia|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3183.htm|accessdate=2 Enero 2008}}</ref> Since 1990 ang 11-taon ng pagsasanay paaralan ay nagpasimula. Edukasyon sa estado-owned sekundaryong paaralan ay libre; unang tersiyarya (university level) ang edukasyon ay libre sa reserbasyon: isang malaking share ng mga mag-aaral ay nakatala para sa full pay (maraming estado institusyon na nagsimula upang buksan pangkalakalan '' (commercial)'' na mga posisyon sa mga huling taon).<ref>{{cite web|title=Higher Education Institutions|url=http://www.gks.ru/free_doc/2007/b07_12/08-10.htm|publisher=[[Rosstat]]|accessdate=1 Enero 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080229005920/http://www.gks.ru/free_doc/2007/b07_12/08-10.htm|archivedate=2008-02-29|url-status=live}}</ref> Sa 2004&nbsp;ng estado sa paggastos para sa edukasyon amounted sa 3.6% ng GDP, o 13% ng pinagtibay na badyet ng estado.<ref>{{cite web|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0015/001547/154743e.pdf|title=Education for All by 2015: will we make it? EFA global monitoring report, 2008|format=PDF|accessdate=27 Abril 2010}}</ref> Ang Gobyerno allocates pondo upang bayaran ang mga bayad sa tuition sa loob ng isang matatag quota o bilang ng mga mag-aaral para sa bawat institusyon ng estado. Sa mga mas mataas na institusyon ng edukasyon, mga mag-aaral ay binabayaran ng isang maliit na sahod at ibinigay na may libreng pabahay.<ref>{{cite web|title=Higher education structure|publisher=State University Higher School of Economics|url=http://www.hse.ru/lingua/en/rus-ed.html|accessdate=27 Disyembre 2007}}</ref> == Ekonomiya == {{main|Ekonomiya ng Rusya}} Russia ay may isang merkado ekonomiya na may malaking natural resources, partikular ng langis at natural gas. Ito ay may mga 12th pinakamalaking ekonomiya sa mundo sa pamamagitan ng nominal GDP at ang 7th pinakamalaking sa pamamagitan ng pagbili ng kapangyarihan pagkakapareho (PPP). Dahil ang turn ng ika-21 siglo, ang mas mataas na domestic consumption at mas higit na kapanatagan sa politika ay may bolstered ekonomiyang paglago sa Rusya. Ang bansa natapos 2008 sa kanyang ikasiyam na tuwid na taon ng paglago, averaging 7% taun-taon. Paglago ay lalo na hinimok ng di-traded mga serbisyo at mga kalakal para sa mga domestic market, bilang laban sa langis o mineral bunutan at Exports.<ref name=cia/> Ang average na suweldo sa Rusya ay $ 640 bawat buwan sa unang bahagi ng 2008, up mula sa $ 80 sa 2000.<ref>{{cite web|title=Russians weigh an enigma with Putin’s protégé|publisher=MSNBC|url=http://www.msnbc.msn.com/id/24443419/|accessdate=9 Mayo 2008}}</ref> Humigit-kumulang 13.7% ng mga Russians nanirahan sa ibaba ang pambansang kahirapan linya sa 2010,<ref>{{cite web|publisher=The Moscow Times|title=Russia Is Getting Wealthier|url=http://www.themoscowtimes.com/opinion/article/russia-is-getting-wealthier/420731.html|date=2010-10-21}}</ref> makabuluhang down mula sa 40% sa 1998 sa ang pinakamasama ng mga post-Sobiyet pagbagsak.<ref name=worldbank/> Unemployment sa Russia ay sa 6% sa 2007, down mula sa tungkol sa 12.4% sa 1999.<ref>{{cite web|publisher=RIA Novosti|title=Russia's unemployment rate down 10% in 2007&nbsp;– report|url=http://en.rian.ru/russia/20080208/98724898.html|accessdate=9 Mayo 2008|archive-date=26 Hulyo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726213945/http://en.rian.ru/russia/20080208/98724898.html|url-status=dead}}</ref> Ang gitnang uri ay lumago mula lamang 8,000,000 katao sa 2,000-55000000 mga tao sa 2006.<ref>{{cite web|title=Russia: How Long Can The Fun Last?|work=BusinessWeek |url=http://www.businessweek.com/globalbiz/content/dec2006/gb20061207_520461.htm|accessdate=27 Disyembre 2007}}</ref> [[Talaksan:GDP_of_Russia_since_1989.svg|thumb|left|350px|Ang ekonomiya ng Rusya simula ng pagbasa ng Unyong Sobyet]] Langis, natural gas, metal, at kahoy na account para sa higit sa 80% ng Russian Exports sa ibang bansa.<ref name=cia/> Dahil sa 2003, gayunpaman, Exports ng mga likas na yaman na nagsimula decreasing sa pang-ekonomiyang kahalagahan ng mga panloob na merkado pinalakas masyado. Sa kabila ng mas mataas na presyo ng enerhiya, langis at gas lamang ng kontribusyon sa 5.7% ng Russia's GDP at pamahalaan ang hinuhulaan na ito ay drop sa 3.7% sa pamamagitan ng 2011.<ref>{{cite web|title=Russia fixed asset investment to reach $370 bln by 2010–Kudrin|publisher=RIA Novosti|url=http://en.rian.ru/business/20070921/80301609.html|accessdate=27 Disyembre 2007|archive-date=4 Enero 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080104012742/http://en.rian.ru/business/20070921/80301609.html|url-status=dead}}</ref> Oil export kita pinapayagan Russia upang madagdagan ang kanyang mga banyagang Taglay mula sa $ 12000000000 sa 1999 sa $ 597,300,000,000 sa 1 Agosto 2008, ang ikatlong pinakamalaking dayuhang exchange Taglay sa mundo.<ref>{{cite web|url=http://www.cbr.ru/Eng/statistics/credit_statistics/print.asp?file=inter_res_08_e.htm|title=International Reserves of the Russian Federation in 2008|publisher=The Central Bank of the Russian Federation|accessdate=30 Hulyo 2008}}</ref> Ang macroeconomic patakaran sa ilalim ng Finance Minister Alexei Kudrin ay mabait at tunog, na may labis na kita sa pagiging naka-imbak sa pagpapapanatag Fund ng Russia .<ref name="euromoney">{{cite news|url=http://www.euromoney.com/Article/2683869/Kudrin-and-Fischer-honoured-by-Euromoney-at-IMFWorld.html|title=Kudrin and Fischer honoured by Euromoney and IMF/World Bank meetings in Washington|publisher=Euromoney|access-date=2010-11-04|archive-date=2011-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110428160206/http://www.euromoney.com/Article/2683869/Kudrin-and-Fischer-honoured-by-Euromoney-at-IMFWorld.html|url-status=dead}}</ref> Sa 2006, Russia gantihin karamihan ng kanyang dating napakalaking mga utang,<ref>{{cite web|title=Russia's foreign debt down 31.3% in Q3—finance ministry|publisher=RIA Novosti|url=http://en.rian.ru/russia/20061031/55272320.html|accessdate=27 Disyembre 2007|archive-date=15 Pebrero 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/65T8o7rP6?url=http://en.rian.ru/russia/20061031/55272320.html|url-status=dead}}</ref> Aalis ito sa isa sa mga pinakamababang foreign utang sa gitna ng mga pangunahing ekonomiya .<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2079rank.html Debt - external] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190317104350/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2079rank.html|date=2019-03-17}}, [[CIA World Factbook]]. Accessed on 22 Mayo 2010.</ref> Ang pagpapapanatag Fund nakatulong sa Russia upang lumabas mula sa pandaigdigang krisis sa pananalapi sa isang mas mahusay na marami estado kaysa sa maraming mga eksperto ay inaasahan.<ref name="euromoney"/> Ang isang mas simple, mas streamlined buwis code pinagtibay sa 2001 nabawasan ang mga buwis pasan sa mga tao at higit nadagdagan estado ng kita.<ref>{{Cite news|author=Tavernise, S|title=Russia Imposes Flat Tax on Income, and Its Coffers Swell|work=The New York Times|date=23 Marso 2002|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E01E0DC163BF930A15750C0A9649C8B63|accessdate=27 Disyembre 2007}}</ref> Russia ay may isang patag na buwis sa rate ng 13 bahagdan. Ito ranks ito bilang ang mga bansa sa ikalawang pinaka kaakit-akit na mga personal na buwis sa sistema para sa solong mga manager sa mundo matapos ang United Arab Emirates .<ref>{{cite web|title=Global personal taxation comparison survey–market rankings|publisher=Mercer (consulting firms)|url=http://www.mercer.com.au/pressrelease/details.htm?idContent=1287670|accessdate=27 Disyembre 2007|archive-date=2011-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427032348/http://www.mercer.com.au/pressrelease/details.htm?idContent=1287670|url-status=dead}}</ref> Ayon sa Bloomberg , Russia ay itinuturing din maagang ng karamihan sa iba pang mapagkukunan-mayaman na bansa sa kanyang ekonomiya, may isang mahabang tradisyon ng edukasyon, agham, at industriya.<ref>{{cite web|title=Russia: How Long Can The Fun Last?|work=BusinessWeek |url=http://www.businessweek.com/globalbiz/content/dec2006/gb20061207_520461_page_2.htm|accessdate=27 Disyembre 2007}}</ref> Ang bansa ay may mas mataas na edukasyon graduates kaysa sa anumang iba pang mga bansa sa Europa.<ref>{{cite web|title=aneki rankings and records|publisher=UNESCO Institute for Statistics, UniCredit New Europe Research Network|url=http://www.aneki.com/students.html|accessdate=03 Oktubre 2010}}</ref> Ang pagpapaunlad ng ekonomiya ng bansa ay hindi pantay heograpiya sa Moscow rehiyon ng kontribusyon sa isang tunay malaki ibahagi ang's GDP. bansa ng <ref>[http://www.gks.ru/bgd/free/b01_19/IssWWW.exe/Stg/d000/vrp98-07.htm GRP by federal subjects of Russia, 1998-2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170805105125/http://www.gks.ru/bgd/free/b01_19/IssWWW.exe/Stg/d000/vrp98-07.htm |date=2017-08-05 }} {{in lang|ru}}</ref> Isa pang problema ay paggawa ng makabago ng infrastructure , pagtanda at hindi sapat na matapos ang taon ng pagiging pinababayaan sa 1990s; ang pamahalaan ay sinabi $ 1 trilyon ay invested sa pagpapaunlad ng imprastraktura sa pamamagitan ng 2020.<ref>{{cite web|url=http://en.rian.ru/russia/20070920/80058850.html|publisher=RIA Novosti|accessdate=31 Hulyo 2008|title=Russia to invest $1&nbsp;trillion in infrastructure by 2020&nbsp;– ministry|archive-date=28 Abril 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110428135337/http://en.rian.ru/russia/20070920/80058850.html|url-status=dead}}</ref> === Agrikultura === [[Talaksan:Wheat Tomsk.jpg|thumb|Mga trigo sa [[Tomsk Oblast]], Siberia]] Ang sektor ng agrikultura ng Rusya ay nag-aambag ng humigit-kumulang 5% ng kabuuang GDP ng bansa, bagama't ang sektor ay gumagamit ng humigit-kumulang isang-ikawalo ng kabuuang lakas paggawa.<ref name="agriculturebritannica">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Russia/Economy |title=Russia – Economy |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=1 July 2021}}</ref> Mayroon itong pangatlong pinakamalaking nilinang na lugar sa mundo, sa 1,265,267 kilometro kuwadrado (488,522 sq mi). Gayunpaman, dahil sa kalupitan ng kapaligiran nito, humigit-kumulang 13.1% ng lupain nito ay pang-agrikultura,<ref name="cia"/> at 7.4% lamang ng lupain nito ang maaaring taniman.<ref>{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.ARBL.ZS?locations=RU |title=Arable land (% of land area) – Russian Federation |publisher=[[World Bank]] |access-date=15 June 2021}}</ref> Ang lupang pang-agrikultura ng bansa ay itinuturing na bahagi ng "breadbasket" ng Europa.<ref>{{cite web|url=https://www.wilsoncenter.org/event/system-shock-russias-war-and-global-food-energy-and-mineral-supply-chains|title=System Shock: Russia's War and Global Food, Energy, and Mineral Supply Chains|work=[[Woodrow Wilson International Center for Scholars]]|location=Washington, D.C.|date=13 April 2022|access-date=24 June 2022|quote=Together, Russia and Ukraine—sometimes referred to as the breadbasket of Europe—account for 29% of global wheat exports, 80% of the world’s sunflower oil, and 40% of its barley.}}</ref> Mahigit sa isang-katlo ng lugar na inihasik ay nakatuon sa mga pananim na kumpay, at ang natitirang lupang sakahan ay nakatuon sa mga pang-industriyang pananim, [[gulay]], at [[prutas]].<ref name="agriculturebritannica"/> Ang pangunahing produkto ng pagsasaka ng Russia ay palaging butil, na sumasakop ng higit sa kalahati ng cropland.<ref name="agriculturebritannica"/> Ang Rusya ang pinakamalaking exporter ng trigo sa mundo,<ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-09-22/russia-s-dominance-of-the-wheat-world-keeps-growing |title=Russia's Dominance of the Wheat World Keeps Growing |publisher=[[Bloomberg L.P.]] |first1=Anatoly |last1=Medetsky |first2=Megan |last2=Durisin |date=23 September 2020 |access-date=15 June 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://oec.world/en/profile/bilateral-product/wheat/reporter/rus?redirect=true|title=Wheat in Russia &#124; OEC|website=OEC – The Observatory of Economic Complexity}}</ref> ang pinakamalaking prodyuser ng barley at buckwheat, kabilang sa pinakamalaking eksporter ng [[mais]] at [[mantika]] ng [[sunflower]], at ang nangungunang prodyuser ng [[pataba]].<ref>{{cite web|url=https://www.fao.org/3/cb9236en/cb9236en.pdf|title=The importance of Ukraine and the Russian Federation for global agricultural markets and the risks associated with the current conflict|date=25 March 2022|publisher=[[Food and Agriculture Organization]]|location=[[Rome]]|access-date=8 July 2022}}</ref> Nakikita ng iba't ibang analyst ng pagbagay sa [[pagbabago ng klima]] ang malalaking pagkakataon para sa agrikultura ng Rusya sa natitirang bahagi ng ika-21 siglo habang tumataas ang arability sa [[Siberia]], na hahantong sa parehong panloob at panlabas na paglipat sa rehiyon.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/12/16/magazine/russia-climate-migration-crisis.html |title=How Russia Wins the Climate Crisis |work=[[The New York Times]] |first=Abrahm |last=Lustgarten |date=16 December 2020 |access-date=15 June 2021|url-access=limited|quote=Across Eastern Russia, wild forests, swamps and grasslands are slowly being transformed into orderly grids of soybeans, corn and wheat. It’s a process that is likely to accelerate: Russia hopes to seize on the warming temperatures and longer growing seasons brought by climate change to refashion itself as one of the planet’s largest producers of food}}</ref> Dahil sa malaking baybayin nito sa kahabaan ng tatlong karagatan at labindalawang marginal na dagat, pinapanatili ng Rusya ang ikaanim na pinakamalaking industriya ng [[pangingisda]] sa mundo; pagkuha ng halos 5 milyong tonelada ng isda noong 2018.<ref>{{cite book |url=http://www.fao.org/3/i9540en/i9540en.pdf |title=The State of World Fisheries and Aquaculture |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |date=2018 |access-date=4 February 2021 |location=[[Rome]] |isbn=978-92-5-130562-1}}</ref> Ito ang tahanan ng pinakamagandang [[caviar]] sa mundo, ang [[beluga]]; at gumagawa ng humigit-kumulang isang-katlo ng lahat ng de-latang isda, at ilang isang-kapat ng kabuuang sariwa at frozen na isda sa mundo.<ref name="agriculturebritannica"/> === Enerhiya === Noong 2021, ang Rusya ang ikatlong pinakamalaking prodyuser ng enerhiya sa mundo. Ang mga Rusong kompanya tulad ng Rosneft, Lukoil, Surgutneftegas, Gazprom, at Tatneft ay ang mayorya sa produksyon ng langis na [[krudo]].<ref name=":0">{{Cite web |title=Russia's Energy Overview 2021 |url=https://www.eia.gov/international/analysis/country/RUS |website=U.S. Energy Information Administration}}</ref> Noong 2022, pagkatapos ng [[Digmaang Ruso-Ukranyo|pagsalakay sa Ukranya]], humarap ang bansa ng ekonomikong mga sanction mula sa Estados Unidos gayundin sa mga bansang kasapi ng [[European Union]], ang pinakamalaking merkado ng mga enerhiyang eksport ng Rusya.<ref name=":0" /> === Agham at Teknolohiya === === Transportasyon === == Kultura == === Tradisyon at Pagluluto === === Arkitektura === === Musika at Sayaw === === Literatura at Pilosopiya === === Pelikula, Animasyon at Medya === === Palaasan === === Pambansang Holiday at Simboliko === === Turismo === == Talababa == {{reflist|3}} == Tingnan din == * [[Mga birong Ruso]] == Mga kawing panlabas == {{Sister project links}} * {{dmoz|Regional/Europe/Russia}} ;Pamalahaan * [http://www.gov.ru/ Opisyal na Portal ng Pamahalaan ng Rusya] {{in lang|ru}} * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-r/russia.html Puno ng estado at Miyembro ng Gabinete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120926195007/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-r/russia.html |date=2012-09-26 }} * [http://en.rian.ru/ Russian News Agency Ria Novosti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131003023821/http://en.rian.ru/ |date=2013-10-03 }} ;Pangkalahatang Impormasyon * {{CIA World Factbook link|rs|Russia}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/russia.htm Ang Rusya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081022164202/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/russia.htm |date=2008-10-22 }} sa ''UCB Libraries GovPubs'' ;Iba * [http://www.waytorussia.net/WhatIsRussia/Intro.html Daan sa Rusya. Isang panimula sa Rusya at sa mga Ruso] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206181434/http://www.waytorussia.net/WhatIsRussia/Intro.html |date=2015-02-06 }} * [http://rbth.ru/ Russia Beyond the Headlines] International news project about Russia {{Russia topics}} {{Template group |title=[[Talaksan:Gnome-globe.svg|25px]]{{nbsp}}Geographic locale |list = {{Countries of Europe}} {{Countries of Asia}} {{Countries bordering the Baltic Sea}} {{Countries bordering the Black Sea}} {{Countries bordering the Caspian Sea}} }} {{Template group |title=International organisations |list = {{Commonwealth of Independent States (CIS)|state=collapsed}} {{Council of Europe}} {{G8 nations}} {{BRIC}} {{UN Security Council|state=collapsed}} {{APEC}} {{Organization of the Black Sea Economic Cooperation (BSEC)}} {{Shanghai Cooperation Organisation}} {{Eurasian Economic Community (EURASEC)}} {{Slavic-speaking nations}} {{Quartet on the Middle East|state=collapsed}} }} {{Mga Subdibisyon ng Rusya}} [[Kategorya:Rusya| ]] [[Kategorya:Mga bansa sa Asya]] [[Kategorya:Mga bansa sa Europa]] s9jgnl1rqu40uuvrwwkhoaxr3vli3tz 0 4514 2204660 2199632 2026-04-24T19:20:48Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204660 wikitext text/x-wiki {{Lito|Digmaang Taglamig}}[[Talaksan:President Ronald Reagan and Soviet General Secretary Mikhail Gorbachev at the first Summit in Geneva, Switzerland.jpg|thumb|right|300px|Ang dating [[Pangulo ng Estados Unidos|Pangulo ng]] [[Estados Unidos]] na si [[Ronald Reagan]] (nasa kaliwa) at ang dating [[Pangulo ng Unyong Sobyet|Pangulo ng]] [[Unyong Sobyet]] na si [[Mikhail Gorbachev]].]] {{History Of The Cold War}} Ang '''Digmaang Malamig'''<ref>{{Cite web |title=Pag-unawa sa ICC |url=https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/2023-10/ICCAtAGlanceTAG-v.1-rgb.pdf |access-date=2024-09-10 |website=www.icc-cpi.int |publisher=International Criminal Court |quote=Noong 1990, pagkatapos ng '''Digmaang Malamig''', ang mga hukuman katulad ng Internasyonal na Hukumang Pangkrimen...}}</ref> ({{lang-en|Cold War}}) ay panahon ng tensiyong politikal at tensiyong militar na naganap pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. Ito ay nangyari mula 1945 hanggang 1991, nangyari ito dahil sa tensiyon ng kompetensiya sa Ekonomiya, ang hindi pagkakasundo ng mga politiko, at tensiyong militar, ang "digmaan" ay sa pagitan ng mga kaunlarang mga bansa kasáma ang [[Estados Unidos]] at ang [[Unyong Sobyet]] kasáma ang mga kaalyado nito. Pinatanyag ang katawagang "Digmaang Malamig" ng tagapayong pampolitika at tagapondo na Amerikanong si [[Bernard Baruch]]{{Fact|date=Marso 2008}} sa isang debate noong Abril 1947 tungkol sa [[Paniniwalang Truman]]. Ang paghihirap ng Digmaang Malamig ang humubog sa mga kasalukuyang pangyayari. Ito ang labanáng pandiplomatiko at pangkabuhayan at alitan sa ideolohiya at Kanlurang [[kapitalismo]] laban sa [[komunismo]] ng Silangang [[Europa]]. Walang tuwirang alitang militar ang dalawang bansa (Amerika at Unyong Sobyet). Naging labanán ito ng ideolohiya at tinawag na Digmaang Malamig dahil walang naganap na putúkan o tuwirang komprontasyon (ang mga ''proxy war'' ay hindi tuwiran) sa pagitan ng dalawang bansa. == Pagsisimula == Namuo ang ang Digmaan pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] sa pagitan ng Estados Unidos at mga kaalyado nito at sa kabiláng panig ang mga pangkat ng mga Bansa sa pamumuno ng [[Unyong Sobyet]]. Walang tuwirang alitang militar ang dalawang makapangyarihang bansa. Sa halip, umiral ang labanáng pandiplomatiko at pangkabuhayan at hidwaan tungkol sa ideolohiya at Kanlurang kapitalismo laban sa komunismo ng [[Silangang Europa]]. Tunghayan ang balangkas ng mga pagkakaiba sa pananaw ng dalawang bansa: {| class="wikitable" !Estados Unidos !Unyong Sobyet |- |Hayaan ang mga bansa sa Silangang Europa na maging malaya |Kontrolin ang mga bansa sa silangang Europa upang magsilbing ''buffer state'' o proteksiyon ang bansa sa ano mang banta |- |Palakasin ang ekonomiya ng [[Kanlurang Alemanya]] |Kunin ang yaman ng Alemanya bílang bayad-pinsala nito noong digmaan at gawing mahina ang Alemanya |- |Demokrasya at Kapitalismo |Komunismo |- |Magkaroon ng kontrol sa mga yaman ng Europa |Gamiting ang yaman ng mga bansa sa Silangang Europa upang ibangon ang ekonomiya nito |} Sa simula, nakasentro ang Digmaang ito sa paggamit ng lakas-militar ng Unyong Sobyet at ang pagtatatag ng komunistang pamahalaan sa Silangang Europa. Bunsod ng epektibong paggamit ng proganda ng US at USSR ay lumaganap ang pangamba, tákot, at pagkamuhi sa daigdig. Sa Estados Unidos ay nagdulot ito ng tákot at pangamba sa marami na baká gawing komunista ang [[Kanlurang Europa]] pagkatapos makontrol ang [[Silangang Europa]]. Tinawag itong "Red Scare" (Filipino: ''Tákot sa Pula''). Habang sa USSR naman ay kinilala ang mga Amerikano bílang mga ''racist'' at mararahas na tao. == Pagkasangkot ng Estados Unidos == Lumawak ang pagkakaiba sa politika ng dalawang panig dahil sa hidwaan sa ideolohiya. Naniniwala ang mga pinúnong [[Marxist-Leninist]] na wawasakin ng [[kapitalismo]] ang sistemang [[Sobyet]]. Ang [[Estados Unidos]] naman ay may paniniwala at hinala na magpapalawak ng teritoryo at sasakupin ng [[Union of Soviet Socialist Republics]] (USSR) ang [[mundo]]. Pagkatapos ng mahabang panahong pagkakaibigan, nag-away ang [[Estados Unidos]] at [[Rusya]] tungkol sa mga suliranin sa [[Asya]]. Nagsimula ang kanilang alitan noong 1917 nang agawin ng mga komunista ang kapangyarihan at itinatag ang [[Unyong Sobyet]] at nagpahayag ng digmaang ideolohikal laban sa mga kapitalistang bansa sa kanluran. Nakialam ang Estados Unidos sa Unyong Sobyet sa pagpapadalá ng 10,000 tropa sa pagitan ng 1918 at 1920 at tumangging kilalanin ang bagong [[Estado]] hanggang noong 1933. Nagtulong ang dalawang bansa laban sa [[Alemanya]] noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Noong ika-4 hanggang 11 Pebrero 1945, nagpulong sina Pangulong [[Franklin D. Roosevelt]] ng Estados Unidos, Púnong Ministro [[Winston Churchill]] ng [[Britanya]] at [[Joseph Stalin]] ng [[USSR]] sa dating palasyo ni [[Czar Nicholas II]] sa [[Crimea]] sa timog dalampasigan ng [[Dagat Itim]] upang pag-usapan ang kapalaran ng daigdig. [[Talaksan:Yalta summit 1945 with Churchill, Roosevelt, Stalin.jpg|thumb|right|Ang "[[Allies of World War II|Big Three]]" sa Yalta Conference, [[Winston Churchill]], [[Franklin D. Roosevelt]] at [[Joseph Stalin]]]] Napagkasunduan na mananatili ang impluwensiya ng USSR sa mga pook na sinakop ng [[Hukbong Pula]] sa Silangang Europa. Bukod doon, mahahati ang Alemanya sa apat na sona na nasa pangangasiwa ng Britanya, Estados Unidos at Pransiya sa kanluran at ang Unyong Sobyet sa silangan. Hinati rin ang [[Berlin]] na nasa loob ng sona ng Soviet sa ganitong paraan. [[Talaksan:EasternBloc BorderChange38-48.svg|left|thumb|200px|Sakop ng [[Unyong Sobyet]]]] {{see|Eastern Bloc|Cominform}} Nakakapangyari ang Komunismo sa mga pangangasiwa sa [[Silangang Alemanya]], [[Rumanya]], [[Bulgarya]], [[Poland]], [[Czechoslovakia]], [[Hungary]], at [[Albanya]]. Naging komunista na rin ang pamahalaan ng [[Yugoslavia]]. Subalit tiniwalag ito ni [[Stalin]] noong 1948. Sa bagong Silangang Europa, pinigilan ang lahat ng kontra sa komunismo at nabawasan ang maraming kalayaang tinatamasa ng mga [[mamamayan]]. Dito nahati ang Europa at sinimulan ang pagtatayo ng [[Iron Curtain]]. Nagwakas ang pagtutulungan ng Estados Unidos at USSR sa pagitan ng 1944-1945 nang gamitin ni Stalin ang [[Hukbong Pula]] upang kontrolin ang Silangang Europa. Tinutulan ni Pangulong [[Harry S. Truman]] ang patakaran ni Stalin. Kumilos siya upang pag-isahin ang Europa sa pamumuno ng Amerika. Nawalan ng tiwala sa isat-isa ang dalawa nang hindi nila tinupad ang kasunduan sa Digmaan. Hindi sinunod ni Stalin ang pangakong magkakaroon ng Halalan sa Silangang Europa. Hindi naman tinupad ni Pangulong Truman ang pangakong Reparasyon upang itayong muli ang [[Unyong Sobyet]] na nasira noong digmaan. Nagsimula ang labanan ng [[Estados Unidos]] at [[Unyong Sobyet]] sa pagkontrol sa [[Alemanya]] at ibang estratehikong lugar tulad ng [[Dardanelles]] at ang mga kipot na magkakarugtong sa [[Dagat Itim]], [[Dagat Aegean]], at [[Dagat Mediterranean]]. Noong [[Marso]] 1946, ipinahayag ni [[Harry S. Truman|Pangulong Truman]] na magbibigay ang Estados Unidos ng tulong pangkabuhayan at militar sa mga bansa na susuporta sa mga mamamayan na nakikipaglaban sa pagtatangka ng mga armadong [[minorya]] na supilin nila. Tinawag ang patakarang ito na [[Truman Doctrine]]. Sa taong din ito ginawang popular ng mamamahayag na si Walter Lippman ang terminolohiyang ''Cold War''. == Paglawak ng Digmaan == Noong 1948 inlunsad ang 13 [[bilyong]] [[dolyar]] na [[Marshall Plan]] na naglalayong itayong muli ang kanlurang Europa. sinagot ito ni Stalin sa pamamagitan ng pagpapalawak ng teritoryo sa Silangang Europa. Dahil dito, nanganib ang kalagayan ng Kanluranin sa Germany. Kumilos naman si Pangulong Truman at tumulong sa pagtatatag ng alyansang militar, ang [[NATO|North Atlantic Treaty Organization]](NATO), at sa pagtatatag ng malayang [[West Germany]]. Nang iminungkahi ng mga makakapanalig sa [[Kanluran]] ang pagbabago sa pananalapi sa sinakop na [[Germany]], hindi sumangayon ang [[USSR]]. Gayunpaman, sinimulan ito ng West Germany sa mga sinakop nilang Sona. Bilang ganti, isinara ng Unyong Sobyet ang lahat ng daanang lupa patungong Kanlurang Berlin noong [[Hunyo]] 1948. Subalit nagpadala ang [[Estados Unidos]] at [[United Kingdom]] ng mga suplay sa [[Kanlurang Berlin]] sa pamamagitan ng [[eroplano]]. Nagwakas ito noong [[Mayo]] 1948. Hanggang 1989, tanging [[Romania]], [[Albania]], [[Yugoslavia]] lamang ang nakawala sa kamay ng [[Moscow]].Kapag nagtangka ang ibang mga bansa sa silangang Europa na ipatupad ang malayang patakaran, kaagad iginigiit ng USSR ang kanyang sariling patakaran. Dalawang halimbawa nito nang magkaroon ng pagbabago sa pamahalaan ng Hungary noong 1956 at sa Czechoslovakia noong 1968. Nilusob ang mga ito ng militar at noong 1981 ideneklara ang Batas Militar upang masawata ang malayang kalakalang unyon. Lumawak ang Digmaang Malamig noong 1949-1950 nang pinasabog ng Unyong Sobyet ang kanyang unang Bombang Atomika. Pinaalis ng mga komunista sa [[Tsina]] sa pamumuno ni [[Mao Zedong]] ang pamahalaang [[Nasyonalista]] ni [[Chiang Kai-shek]] at nagtatag ng bagong pamahalaan Sila ay nakipagalyansa kay Stalin. Samantala, hindi kinilala ng Estados Unidos ang pamahalaan ni Mao. Sa [[Hapon]], pinabilis ang pagunlad ng ekonomiya upang salungatin ang komunismo sa [[Asya]]. == Digmaan sa Korea == ''Para sa detalyadong impormasyon, puntahan ang [[Digmaan sa Korea]]'' Humantong ang unang bahagi ng Digmaang Malamig sa paglusob ng [[Hilagang Korea]] sa [[Timog Korea]] noong 26 Hunyo 1950. Dito nasangkot ang Estados Unidos sa Digmaan sa Asya. Nahati ang Korea sa ''[[38th parallel]]'' sa dalawa noong 1948. Nagtatag ang bawat panig ng pamahalaan-komunista sa Hilaga at maka-Estados Unidos naman sa Timog. Noong Hunyo 1950, nilusob ng Hilagang Korea ang Timog Korea. Nagpadala ang United Nations ng hukbong sandatahan upang tulungan ang Timog Korea. Tumulong din ang Estados Unidos at lumaban kasapi ng Timog Korea, sa pamumuno ni [[Heneral Douglas MacArthur]]. Itinaboy ng magkasanib na puwersa ang mga taga-Hilagang Korea sa hangganan ng [[Tsina]]. Dito kumilos kaagad si Mao Zedong. Gumawa ng surpresang paglusob ang Tsina hanggang maitaboy ang hukbo ng [[mga Nagkakaisang Bansa]] at maibalik ang lumang hangganan noong 1951. Nagpatuloy pa ang labanán sa loob ng dalawang taon. Nang magbanta ang Estados Unidos ng [[Sandatang nuklear]], saka lamang nilagdaan ang tigil putukan. Naibalik sa Korea ang dating kalagayan pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. Subalit nagpatuloy ang Digmaang Malamig at pumasok sa bagong anyo. Namatay si Stalin at natapos ang panunungkulan ni [[Pangulong Truman]] subalit nagpatuloy ang dalawang panig sa kanilang pakikipaglaban tungkol sa Europa. == Labanan Sa Dalawang Panig == Sinikap ng USSR na bigyan ng proteksiyon ang nababawasang populasyon ng komunistang [[East Germany]] sa pamamagitan ng pagtatayo ng Berlin Wall noong 1961. Sinikap din ng bawat panig na maimpluwensiyahan ang mga bagong bansa sa [[Asya]], [[Africa]], [[Central America]], [[South America]] at [[Latin America]]. == Pag-anib ng Cuba Sa USSR == Nagkaroon ng krisis noong 1962 nang maglagay ang USSR ng mga missile sa [[Cuba]], ang bago nilang kaanib. Nagbanta si Pangulong [[John F. Kennedy]] ng ganting [[Sandatang nuklear|nuklear]]. Inalis ng Sobyet ang mga missile kapalit ng pangako ni Pangulong Kennedy na hindi lulusubin ang Cuba. Humina ang Unyong Sobyet nang humiwalay ang [[Tsina]] sa [[Moscow]]. Kasabay pa nito ang lumalaking impluwensiya ng Nasyonalismo kaysa Komunismo. == Digmaan Sa Biyetnam == ''Para sa detalyadong impormasyon, puntahan ang'' [[Digmaang Biyetnam]] [[Talaksan:Vietconginterrogation.jpg|thumb|upright|Isang [[NLF activist]] na inaresto habang nagaganap ang pagatake ng mga Amerikano sa isang base ng Amerika malapit sa [[Cambodia]]n Border.]] Sa kabilang dako, nakipaglaban ang Estados Unidos sa Digmaan sa Vietnam kung saan 57,000 [[Amerikano]] ang namatay sa layong mapanatili ang [[South Vietnam|Timog Biyetnam]]. Nariyan pa ang Estados Unidos sa pangunguna sa [[ekonomiya]] na sinundan ng [[Hapon]] at [[West Germany]]. == Mga Estratehiya ng Dalawang Panig == Upang mahirapan ang bawat hamon, gumamit ng mga estratehiya ang Unyong Sobyet at Estados Unidos. Tinawag na [[Containment]] ang estratehiya ng Estados Unidos kung saan sinasagot ang pang-aapi o pagpipilit ng [[Unyong Sobyet]] saanman ito nagaganap. Gumamit naman ang [[Kremlin]] ng estratehiyang pangganti laban sa Containment ng Estados Unidos. Noong dekada-50, gumamit ng lakas-militar ang Estados Unidos upang mahadlangan ang komunismo. Nagtatag ito ng mga bagong alyansa tulad ng [[Southeast Asian Treaty Organization]]([[SEATO]]) at sa [[Gitnang Silangan]], ang [[Central Treaty Organization]]([[CENTO]]) at nagbigay ng tulong militar at pangkabuhayan sa anumang [[bansa]] na nasa panganib ng paglusong ng pwersang [[komunismo]]. Noong 1956, gumamit ang USSR ng dalawang bagong istratehiya. Ang una ay pangkabuhayan at militar na kompetisyon laban sa Estados Uinidos. Ang pangalawa ay ang paghahati ng mga makapangyarihang bansa sa kanluran sa pamamagitan ng pagpupumilit ng Unyong Sobyet na paalisin ang mga kanluranin sa Berlin. Noong 1955, itinatag ang [[Kasunduan ng Varsovia]] bilang kasagutan sa pag-aarmas ng [[Kanlurang Germany]]. Dahil dito, nagkaroon ng bagong komprontasyon ang Estados Unidos at USSR. Naging mas mapanganib ang mundo dahil kapwa may mga [[Sandatang nuklear]] ang dalawang panig. Higit na naging mapanganib nang magkaroon ng krisis sa [[Berlin]] at [[Cuba]]. == Karakterisasyon ng Digmaang Malamig == Sa panahon ng digmaan, kakaiba ang kalagayan ng mundo. Sa dalawang panig, may paulit-ulit at dumarami silang away nagbabantaan ang bawat isa sa pamamagitan ng paniniktik gamit ang ''[[intelligence agencies]]'', elektronikong kasangkapan, matataas na lipad ng eroplano at ''[[spacecraft]]''. Naapektuhan din ang mga mamamayan dahil sinisira ang karapatan nila sa pamamagitan ng [[pahayagan]], [[propaganda]], [[radyo]] at [[telebisyon]]. == Talababa at malayuang pagbabasa == {{refbegin|colwidth=30em}} *Davis, Simon, and Joseph Smith. ''The A to Z of the Cold War'' (Scarecrow, 2005), encyclopedia focused on military aspects * {{cite book| last=Friedman| first = Norman| title= The Fifty-Year War: Conflict and Strategy in the Cold War| url=https://archive.org/details/fiftyyearwarconf0000frie|publisher= Naval Institute Press| year=2007| isbn=1591142873}} * {{Cite book|title=Russia, the Soviet Union and the United States. An Interpretative History|url=https://archive.org/details/russiasovietunio00gadd|last=Gaddis|first=John Lewis|year=1990|publisher=McGraw-Hill|isbn=0075572583|ref=harv|postscript=.}} * {{cite book|title=We Now Know: Rethinking Cold War History|url=https://archive.org/details/wenowknowrethink0000gadd|author=[[John Lewis Gaddis|Gaddis, John Lewis]]|year=1997|publisher=Oxford University Press|isbn=0198780702}} * {{Cite book|title=The Cold War: A New History|url=https://archive.org/details/coldwarnewhistor00gadd|last=Gaddis|first=John Lewis|year=2005|publisher=Penguin Press|isbn=1594200629|ref=harv|postscript=.}} * {{Cite book|last=Garthoff|first=Raymond|title=Détente and Confrontation: American-Soviet Relations from Nixon to Reagan|url=https://archive.org/details/detenteconfronta0000gart|year=1994|publisher=Brookings Institution Press|isbn=0815730411|ref=harv|postscript=.}} * Haslam, Jonathan. ''Russia's Cold War: From the October Revolution to the Fall of the Wall'' (Yale University Press; 2011) 512 pages * Hoffman, David E. ''The Dead Hand: The Untold Story of the Cold War Arms Race and Its Dangerous Legacy'' (2010) * Hopkins, Michael F. "Continuing Debate and New Approaches in Cold War History," ''Historical Journal,'' Disyembre 2007, Vol. 50 Issue 4, pp 913–934, historiography * Johnston, Gordon. "Revisiting the cultural Cold War," ''Social History,'' Agosto 2010, Vol. 35 Issue 3, pp 290–307 * {{cite book| last=Lüthi| first =Lorenz M| title= The Sino-Soviet split: Cold War in the communist world|publisher= Princeton University Press| year=2008|isbn=0691135908}} * {{cite book|last=LaFeber| first=Walter|title= America, Russia, and the Cold War, 1945-2002|url=https://archive.org/details/americarussiacol0000lafe_v6a4|publisher= McGraw-Hill |year=2002|isbn=0072849037|ref=harv|postscript=.}} * {{Cite book|last=Leffler| first = Melvyn| title= A Preponderance of Power: National Security, the Truman Administration, and the Cold War|url=https://archive.org/details/preponderanceofp0000leff|publisher= Stanford University Press| year=1992|isbn=0804722188|ref=harv|postscript=.}} * Leffler, Melvyn P. and Odd Arne Westad, eds. ''The Cambridge History of the Cold War'' (3 vol, 2010) 2000pp; new essays by leading scholars * {{Cite book|last=Lewkowicz| first = Nicolas| title= The German Question and the International Order, 1943-48|url=https://archive.org/details/germanquestionin0000lewk|publisher= Palgrave Macmillan| year=2010|isbn=9780230248120|ref=harv|postscript=.}} * {{cite book|author=[[Geir Lundestad|Lundestad, Geir]]|title=East, West, North, South: Major Developments in International Politics since 1945|year=2005|publisher=Oxford University Press|isbn=1412907489}} * {{cite book|first=Robert|title=The Cold War: A Very Short Introduction|publisher=Oxford University Press|isbn=0192801783|year=2003|last=McMahon}} * {{cite book| last=Lüthi| first =Lorenz M| title= The Sino-Soviet split: Cold War in the communist world|publisher= Princeton University Press| year=2008|isbn=0691135908}} * {{Cite book|last=Malkasian|first=Carter| title= The Korean War: Essential Histories|url=https://archive.org/details/koreanwar0000malk|publisher= Osprey Publishing| year=2001|isbn=1841762822|ref=harv|postscript=.}} * Mastny, Vojtech. ''The Cold War and Soviet insecurity: the Stalin years'' (1996) [http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=acls;cc=acls;view=toc;idno=heb00281.0001.001 online edition] * {{Cite book|title=Russian Image on the Western Screen: Trends, Stereotypes, Myths, Illusions|last=Fedorov|first=Alexander|year=2011|publisher=Lambert Academic Publishing, |isbn=978-3843393300}} * {{Cite book|last=Miller|first=Roger Gene|title=To Save a City: The Berlin Airlift, 1948-1949|url=https://archive.org/details/tosavecityberlin0000mill_b0n4|publisher=Texas A&M University Press|year=2000|isbn=0890969671|ref=harv|postscript=.}} * {{Cite book|last=Njolstad|first=Olav| title= The Last Decade of the Cold War|publisher= Routledge| year=2004|isbn=071468371X|ref=harv|postscript=.}} * {{cite book|last=Nolan|first=Peter|title=China's Rise, Russia's Fall|url=https://archive.org/details/chinasriserussia0000nola|year=1995|publisher=St. Martin's Press|isbn=0312127146}} * {{Cite book|last=Pearson|first=Raymond|title=The Rise and Fall of the Soviet Empire|url=https://archive.org/details/risefallofsoviet0000pear|publisher=Macmillan|year=1998|isbn=0312174071|ref=harv|postscript=.}} * {{Cite book|last=Plokhy|first=S.M.|author2=|title=Yalta: The Price of Peace|url=https://archive.org/details/yaltapriceofpeac0000plok|publisher=Penguin?| year=2010|isbn=0670021415|ref=harv|postscript=.}} * {{cite book| last=Porter| first = Bruce| author2=Karsh, Efraim| title= The USSR in Third World Conflicts: Soviet Arms and Diplomacy in Local Wars| url=https://archive.org/details/ussrinthirdworld0000port_d7u1|publisher= Cambridge University Press| year=1984|isbn=0521310644}} * {{Cite book|last=Puddington|first=Arch| title= Broadcasting Freedom: The Cold War Triumph of Radio Free Europe and Radio Liberty|publisher= University Press of Kentucky|year= 2003|isbn=0813190452|ref=harv|postscript=.}} * {{Cite book|last=Roberts|first=Geoffrey |title=Stalin's Wars: From World War to Cold War, 1939–1953 |url=https://archive.org/details/stalinswarsfromw0000robe|publisher=Yale University Press |year=2006 |isbn=0300112041|ref=harv|postscript=.}} * {{cite book|last=Stone|first=Norman|author2=|title= The Atlantic and Its Enemies: A History of the Cold War|url=https://archive.org/details/atlanticitsenemi0000ston_z5m0|publisher= Basic Books Press| year=2010|isbn=0465020437}} * {{Cite book|last=Taubman|first=William|title=Khrushchev: The Man and His Era|year=2004|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=0393324842|ref=harv|postscript=.}}; Pulitzer Prize * {{Cite book|last=Tompson‏|first=William J|title=Khrushchev: A Political Life|year=1997|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=0312163606|ref=harv|postscript=.}} * Tucker, Spencer, ed. ''Encyclopedia of the Cold War: A Political, Social, and Military History'' (5 vol. 2008), world coverage * Walker, Martin. ''The Cold War: A History'' (1995), British perspective * {{Cite book|last=Wettig|first=Gerhard|title=Stalin and the Cold War in Europe|publisher=Rowman & Littlefield|year=2008|isbn=0742555429|ref=harv|postscript=.}} * {{Cite book|last=Zubok| first = Vladislav| author2=Pleshakov, Constantine| title= Inside the Kremlin's Cold War: From Stalin to Khrushchev|url=https://archive.org/details/insidekremlinsco00zubo|publisher= Harvard University Press| year=1996|isbn=0674455312|ref=harv|postscript=.}} * Zubok, Vladislav M. ''A Failed Empire: The Soviet Union in the Cold War from Stalin to Gorbachev'' (2008) === Primaryang pinagkuhanan === * {{cite book| author=[[Christopher Andrew (historian)|Andrew, Christopher]]| author2=[[Vasili Mitrokhin|Mitrokhin, Vasili]]| title= The Sword and the Shield: The Mitrokhin Archive and the Secret History of the KGB|publisher= Basic Books| year=2000|isbn=0585418284}} * {{Cite book|last=Dobrynin|first=Anatoly|title=In Confidence: Moscow's Ambassador to Six Cold War Presidents|url=https://archive.org/details/inconfidencemosc0000dobr_d2k5|publisher=University of Washington Press| year=2001|isbn=0295980818|ref=harv|postscript=.}} *Hanhimaki, Jussi and Odd Arne Westad, eds. ''The Cold War: A History in Documents and Eyewitness Accounts'' (Oxford University Press, 2003). ISBN 0-19-927280-8. * {{cite book|author=Sakwa, Richard|title= The rise and fall of the Soviet Union, 1917-1991|url=https://archive.org/details/risefallofsoviet0000sakw|publisher=Routledge|year=1999|isbn=0415122902|ref=harv|postscript=.}} * {{cite book|author=Cardona, Luis|title= Cold War KFA|publisher=Routledge|year=2007|ref=harv|postscript=.|unused_data=Barcelona, Spain}} {{refend}} === Mga sanggunian === {{reflist}} === Mga panlabas na link === {{Sister project links|Cold War}} ;Arkibo * [http://www.osaarchivum.org/guide/ Open Society Archives, Budapest (Hungary), one of the biggest history of communism and cold war archives in the world] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511130424/http://www.osaarchivum.org/guide/ |date=2011-05-11 }} * [http://www.cybertrn.demon.co.uk/ An archive of UK civil defence material] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081222065026/http://www.cybertrn.demon.co.uk/ |date=2008-12-22 }} * [http://www.conelrad.com/ CONELRAD Cold War Pop Culture Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729202943/http://www.conelrad.com/ |date=2020-07-29 }} * [http://archives.cbc.ca/IDD-1-71-274/conflict_war/cold_war/ CBC Digital Archives{{ndash}} Cold War Culture: The Nuclear Fear of the 1950s and 1960s] * [http://www.cwihp.org/ The Cold War International History Project (CWIHP)] * [http://coldwarfiles.org/ The Cold War Files] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080918203432/http://coldwarfiles.org/ |date=2008-09-18 }} * [http://www.cnn.com/SPECIALS/cold.war/ CNN Cold War Knowledge Bank] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081217154418/http://www.cnn.com/SPECIALS/cold.war/ |date=2008-12-17 }} comparison of articles on Cold War topics in the Western and the Soviet press between 1945 and 1991 * [http://community.theblackvault.com/articles/entry/The-CAESAR-POLO-and-ESAU-Papers- The CAESAR, POLO, and ESAU Papers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090710182023/http://community.theblackvault.com/articles/entry/The-CAESAR-POLO-and-ESAU-Papers- |date=2009-07-10 }}–This collection of declassified analytic monographs and reference aids, designated within the Central Intelligence Agency (CIA) Directorate of Intelligence (DI) as the CAESAR, ESAU, and POLO series, highlights the CIA's efforts from the 1950s through the mid-1970s to pursue in-depth research on Soviet and Chinese internal politics and Sino-Soviet relations. The documents reflect the views of seasoned analysts who had followed closely their special areas of research and whose views were shaped in often heated debate. ;Bibliyograpiya * [http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=issues/Arms+Race Annotated bibliography for the arms race from the Alsos Digital Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060203121815/http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=issues%2FArms+Race |date=2006-02-03 }} * [http://en.citizendium.org/wiki/Cold_War%2C_Bibliography Annotated bibliography from ''Citizendium''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090822044939/http://en.citizendium.org/wiki/Cold_War%2C_Bibliography |date=2009-08-22 }} ;Balita * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/themes/world_politics/cold_war/default.stm Video and audio news reports from during the cold war] ;Edukasyonal na pinagkuhanan * [http://www.nps.gov/history/NR/twhp/wwwlps/lessons/128mimi/ ''Minuteman Missile National Historic Site: Protecting a Legacy of the Cold War ,'' a National Park Service Teaching with Historic Places (TwHP) lesson plan] ;Terminolohiya * [http://georgeorwellnovels.com/essays/you-and-the-atom-bomb/ You and the Atom Bomb (1945)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430032354/http://georgeorwellnovels.com/essays/you-and-the-atom-bomb/ |date=2011-04-30 }} Complete essay by George Orwell with first published use of the term "cold war". Notes on [http://georgeorwellnovels.com/essays/tribune-and-the-atom-bomb-letters/ Orwell's essay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718080632/http://georgeorwellnovels.com/essays/tribune-and-the-atom-bomb-letters/ |date=2011-07-18 }}. {{Template group |list = {{Cold War}} }} [[Kategorya:Pandaigdigang pagaaway]] [[Kategorya:Digmaang kinasangkutan ng Unyong Sobyet]] [[Kategorya:Digmaang kinasangkutan ng Estados Unidos]] [[Kategorya:Ika-20 siglo]] [[Kategorya:Digmaan]] [[Kategorya:Digmaang Malamig| ]] [[Kategorya:Kasaysayan]] eic0l726sztdepzo496oq6cv4pwkomh 0 4805 2204702 2204514 2026-04-24T19:48:15Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204702 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Gray cyan hair anime girl.png|thumb|Isang karakter sa istilong anime|353x353px|thumb]] Ang '''anime''' ay ang tawag sa estilo ng pagguhit at animasyon na nagmula sa bansang Hapon. Sa limitadong kahulugan, tinutukoy lang ng salitang ito ang lahat ng mga pagguhit at animasyon mula sa Hapon. Bago ginamit ang salitang ''anime'' sa kahulugan nito ngayon, marami munang termino ang ginamit para tukuyin ito sa bansang Hapón bago magdekadang 1960. Ang salitang ''anime'' ay pinaikli mula sa ''animēshon'', isang hiram na salita sa wikang Ingles na ''animation'', bagamat marami ring mga teorya ang nabuo upang ipaliwanag ang pinagmulan ito. Gumawa na ang bansang Hapón ng sarili nitong mga animasyon simula pa noong unang bahagi ng ika-20 siglo. Gayunpaman, ang estilong kilala ngayon ay pinasimulan noong dekadang 1960 sa pangunguna ni Osamu Tezuka at unti-unting sumikat at kumalat bandang dekadang 1980 sa labas ng bansang pinagmulan nito. Ngayon, inilalabas ang mga anime bilang mga serye sa telebisyon, sa mga sinehan, sa bahay, pati na rin online. Madalas isinasa-anime ang mga sikat na serye ng manga at nobelang magaan, at larong nakabidyo, bagamat meron ding mga ginagawang orihinal sa industriya. Malawak ang saklaw ng mga kuwentong madalas isinasa-anime, kumpara sa katumbas nito sa Kanluranin, mula sa pampamilya hanggang sa mga ''niche'' na paksa. Marami ring mga anime ang nagtatampok sa karahasan. May mga anime ring nagtatampok sa pornograpiya, na tinatawag sa pangkalahatan bilang mga ''hentai''. Tinatayang umaabot sa 200 magkakaibang serye ng anime ang nagagawa ng industriya taon-taon. Sa kasalukuyan, madalas inilalabas ang mga anime sa unang buwan ng alinman sa apat na ''season'' sa bansang Hapon: taglamig (Enero - Marso), tagsibol (Abril - Hunyo), tag-init (Hulyo - Setyembre), at taglagas (Oktubre - Disyembre), bagamat may mga anime ring di sumusunod sa sistemang ito. Kumpara sa mga animasyong Kanluranin, mas binibigyang-pansin ng anime ang detalye ng mga lugar at paggamit ng [[kamera]] kaysa sa paggalaw. Dahil rito, malimit inuuri ang anime sa ilalim ng limitadong animasyon. Malaki at malawak ang industriya ng anime. Simula noong dekadang 1980's, unti-unti itong nakakuha ng manonood sa labas ng Hapón sa pamamagitan ng dub o subtitle sa lokal na wika. Noong 2016, 60% ng mga animasyong ginawa sa buong mundo ay anime. == Terminolohiya == Sinusulat ng mga [[Hapones]] ang terminong [[Wikang Ingles|Ingles]] na ''animation'' ("[[animasyon]]") sa [[Katakana]] bilang アニメーション (''animēshon,'' {{bigkas|a.ni.meː.ɕoɴ}}), at ang terminong anime (''アニメ'') ay lumitaw noong 1970 bilang pagpapaikli, ngunit ang anime ay galing sa terminong [[Pranses]] na ''dessin animé''.<ref name="manga!" /><ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=anime|title=Etymology Dictionary Reference: Anime|date=|accessdate=2007-09-13|work=Etymonline}}</ref> Sa bokabularyong Hapones, puwedeng gamitin ang dalawang salitang ito ngunit ang anime, na mas maikli, ang mas karaniwang ginagamit. Ang bigkas ng mga Hapones sa ''anime'', /a.ni.me/, ay magkaiba sa mga Ingles na /ˈæ.nɪ.meɪ/, na kung saan may iba-ibang patinig at lakas ng tono. (Sa Hapones, bawat lakas ng tono ay nagdadala ng pantay-pantay na lakas ng tono.) Tulad sa ibang Hapones na salita tulas ng ''saké'' (isang uri ng alak na bigas), [[Pokémon]] (na isang anime), and ''Kobo Abé'', ang anime ay minsang binabaybay na animé sa Ingles (na tulad din sa Pranses), na may mahabang binibigyang-diing bigkas sa huling letrang e, para lang malaman na ito ay binibigkas nang ganoon, at hindi bigkas na [anim]. == Kasaysayan == === Pinagmulan === [[Talaksan:Momotaro's Divine Sea Warriors-screeny.JPG|thumb|Isang maikling kuha mula sa unang mahabang apelikulang anime, ang ''Momotaro's Divine Sea Warriors'' (1944).]] Ang anime ay nagsimula noong ika-20 siglong kung saan ang mga Hapon na gumagawa ng mga pelikula ay nag-eksperimento sa mga pamamaraan ng animasyon na natuklasan din sa [[Pransiya]], [[Alemanya]], [[Estados Unidos]] at [[Rusya]].<ref name="manga!">{{cite book |last=Schodt |first=Frederik L. | title=Manga! Manga!: The World of Japanese Comics |url=https://archive.org/details/mangamanga00fred |publisher=[[Kodansha]] International |date=Reprint edition (18 Agosto 1997) |location =Tokyo, Japan |isbn=ISBN 0-87011-752-1 }}</ref> Ang pinakalumang anime ay napalabas noong 1917. Ito ay isang dalawang minutong tagpo ng isang samurai na sumusubok sa kanyang bagong espada, ngunit magtitiis lang sa pagkatalo.<ref>[http://imprinttalk.com/?p=1557 "Japan’s oldest animation films,"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120709113524/http://imprinttalk.com/?p=1557 |date=2012-07-09 }} ''ImprintTALK.'' 31 Marso 2008; {{cite web | url = http://www.hdrjapan.com/japan/japan-news/historic-91%11year%11old-anime-discovered-in-osaka// | title = Historic 91-year-old anime discovered in Osaka | publisher = HDR Japan | date = 2008-03-30 | accessdate = 2008-05-12 | archive-date = 2008-04-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080402012234/http://www.hdrjapan.com/japan/japan-news/historic-91%11year%11old-anime-discovered-in-osaka/ | url-status = dead }}</ref> Ang kauna-unahang anime na may salita ay ang ''[[Chikara to Onna no Yo no Naka]]'' na pinalabas noong 1933.<ref name="animeguide">{{cite book |title=Anime: A Guide to Japanese Animation (1958-1988) |last=Baricordi |first=Andrea |author2=de Giovanni, Massimiliano; Pietroni, Andrea; Rossi, Barbara; Tunesi, Sabrina |date=Disyembre 2000 |publisher=[[Protoculture Inc.]] |location=[[Montreal, Quebec]], [[Canada]] |isbn=2-9805759-0-9 |page= 12}}</ref><ref name="kodanasha1993">{{cite book |title=Japan: An Illustrated Encyclopedia |url=https://archive.org/details/japanillustrated0001unse |year=1993 |publisher=[[Kodansha]] |location=[[Tokyo]], [[Japan]] |isbn=9784062064897 |page= |pages= }}</ref> Noong 1930, naging kapalit ng animasyon ang mga ayos ng pagsasabuhay na kung saan ay hindi pa umuunlad sa mga aksiyong pangkasalukuyan sa Hapon. Hindi tulad ng [[Estados Unidos]], ang aksiyong pangkasalukuyan na industriya sa Hapon ay naiiwan na isang maliit na merkado at nahirapan mula sa pagbabadyet, lokasyon, at sa mga gumaganap. Ang kawalan ng mga aktor na mukhang banyaga, lalo na sa mga pelikula na kung saan ang lokasyon ng kuwento ay sa ibang bansa o sa pantasya na hindi naman angkop sa tagpuan ng bansang Hapon. Nagbukas ng pribelehiyo ang animasyon sa mga artista para gumawa ng anumang mga tauhan at tagpuan.<ref name="manga characters look white">{{cite web|title=Do Manga Characters Look "White"?|url=http://web.archive.org/web/20060517194357sh_re_/www.matt-thorn.com/mangagaku/faceoftheother.html <!-- ([[Internet Archive]] backup) --> | accessdate = 11 Disyembre 2005 }} </ref> Ang tagumpay ng pelikula ng [[Disney]] na ''[[Snow White at ang Pitong Duwende]]'' noong 1937 ay may malaking impluwensiya sa mga animador na Hapones.<ref>{{cite web|url=http://www.corneredangel.com/amwess/papers/history.html|title=A Brief History of Anime|year=1999|accessdate=2007-09-11|work=Michael O'Connell, Otakon 1999 Program Book|archive-date=2007-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20070824124913/http://www.corneredangel.com/amwess/papers/history.html|url-status=dead}}</ref> Noong 1960, si [[Ozamu Tezuka]] ay gumamit ng maraming pamamaraan ng animasyon ng Disney upang mabawasan ang mga gastos at bilang ng mga pramo sa produksiyon. Siya ay hinangaan nang ito ay mapabilang sa isang pansamantalang hakbang na nagpapahintulot sa kanya na gumawa ng mga materyal sa isang mahigpit na iskedyul sa mga baguhang animador. Nakakita ang paglago ng anime noong dekadang 1970 sa pagkilala ng mga [[manga]] na kung saan ay madalas na nagiging anime lalo na ang mga manga ni [[Osamu Tezuka]] at siya ay tinatawag na isang "[[alamat]]"<ref>{{cite web| url = http://www.asahi.com/english/Herald-asahi/TKY200605110157.html| archiveurl = https://web.archive.org/web/20060520053910/http://www.asahi.com/english/Herald-asahi/TKY200605110157.html| archivedate = 2006-05-20| title = 5 missing manga pieces by Osamu Tezuka found in U.S.| accessdate = 2006-08-29| last = Ohara| first = Atsushi| authorlink = | author2 = [[Asahi Shimbun]]| date = 11 Mayo 2006| publisher = Asahi.com| url-status = live}}</ref> at ang "[[diyos]] ng [[manga]]"<ref>{{cite web| url = http://www.abcb.com/ency/t/tezuka_osamu.htm| title = Dr. Osamu Tezuka| accessdate = 2006-08-29| date = 2000-03-14| work = The Anime Encyclopedia| publisher = The Anime Café}}</ref><ref>{{cite web| url = http://www.paulgravett.com/articles/006_tezuka/006_tezuka.htm| title = Osamu Tezuka: The God of Manga| accessdate = 2006-08-29| last = Gravett| first = Paul|year = 2003}}</ref>. Ang kanyang mga gawa, kasama na ng iba pang mga tagapanguna ay nakapagbigay-buhay sa mga katangian at genre na naging haligi ng anime sa kasulukuyang panahon. Ang higanteng [[robot]] o demakinang gamit (kilala na [[Mecha]] sa labas ng bansang Hapon), ay nagsimula kay Tezuka na paunlarin ito bilang ''Super Robot Benre'' sa ilalim nina [[Go Nagai]] at iba pa, at mas lalo pang napaunlad ang mga ito pagkatapos ng dekada ni [[Yoshiyuki Tomino]] at siya ang nakapagpaunlad ng ''Real Robot Genre''. Ang demakinang anime tulad ng ''[[Gundam]]'' at ''[[Macross]]'' ay naging klasiko noong dekadang 1980 at ang genre na ito ay laganap hindi lamang sa Hapon kung hindi pati na rin sa buong mundo. Noong dekadang 1980, ang anime ay naging parte na ng telebisyon sa bansang Hapon at nagkaroon ng paglaki sa produksiyon. Pagkatapos ng ilang tagumpay na paghalay ng anime sa ibang bansa noong dekadang 1980, ang anime ay nakatanggap pa ng mas malaking bahagi sa merkado noong dekadang 1990 at hanggang ngayon sa ika-21 siglo. === Pagkatapos ng Digmaan === Pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], biglang nagbago ang sitwasyon ng [[Hapon]]es na anime sa kamalayan ng mga tao na nagresulta sa malubhang pang-ekonomiyang krisis. Ito ay kinuha ng ilang mga taon para sa mga gawain upang ipagpatuloy sa isang pare-pareho ang paraan, at produksiyong minarkahan ang tunay na simula ng "bagong panahon ng animasyon sa Hapon"<ref>Luca Raffaelli, ''op. cit.'', p. 194.</ref> ay din ang unang animadong tampok na pelikula sa kulay, at ang unang ng bagong Toei Doga: ito ay {{nihongo|''[[Hakujaden]]''|白蛇伝}} ng Taiji Yabushita (kasaling pundador ng ​​Toei na may Sanae Yamamoto), na binuo sa 1958 at ipinamamahagi sa Kanluran (sa Italya sa ilalim ng pamagat ng "Ang Alamat ng Puting Ahas"). Ito ay sinundan ng ilan pang mga pelikulang tampok na ginawa ng Toei, kabilang ang {{nihongo|''Shōnen Sarutobi Sasuke''|少年猿飛佐助}} sa 1959 , at {{nihongo|''Saiyuki''|最遊記}} na batay sa isang manga sa pamamagitan ni Osamu Tezuka sa 1960, {{nihongo|''[[Anju to Zushiōmaru]]''|安寿と厨子王丸}} sa parehong taon, at {{nihongo|''Arabiyan Naito - Shindobado no Bōken''|アラビアンナイト シンドバッドの冒険}} sa 1962; sila rin ang ipinamamahagi sa Kanluran.<ref>cfr. Marco Pellitteri, ''Mazinga Nostalgia'', cit., p. 136. In particolare, il primo fu distribuito in Italia con il titolo ''Le tredici fatiche di Ercolino'', il secondo con quello di ''Shirab, il ragazzo di Bagdad'', mentre il terzo fu intitolato ''[[Robin e i due moschettieri e mezzo]]''.</ref> <!-- unknown source [[File:Momotaro.jpg|right|thumb|150px|Imaheng kinuha sa ''Momotaro umi no shinpei'' ni Mitsuyo Seo, 1943]] --> === Kapanganakan ng Industriyang Manga sa Telebisyon === Gayunman, ang industriya ng mga modernong diwang anime ay dapat tiyak ang kanyang kapanganakan at ang kanyang kapalaran ay may dalawang kadahilanan: una, ang pagkakaroon ng isang merkado sa [[Hapon]] sa dating pabalik ng komiks ([[manga]]), na kung saan ay lubos na masigla at matagumpay, ikalawa, ang iba pang mga pagdating na telebisyong anime sa dekadang 1960.<ref>cfr. Davide Castellazzi, ''op. cit.'', p. 11, pp. 21 e segg.</ref> Noong ika-1&nbsp;ng Enero ng 1963, ang araw ng unang pagpapalabas ng unang episodyo sa telebisyong itim at puti na ''[[Astro Boy]]'' na gawa ni [[Osamu Tezuka]], maaaring maging tiyak ang pagsasa-alang-alang ng petsa ng kapanganakan ng mga modernong Hapones na anime<ref>cfr. Luca Raffaelli, ''op. cit.'', p. 193 e segg.</ref> na ginawa ng Mushi Productions, Tezuka itinatag sa pamamagitan ng pareho, at kinuha mula sa kanyang eponymous manga, serye ay isang mahusay na tagumpay sa ibang bansa, at magkakaroon nang 193 na rin sa dulo ng episodyo, ang huling ng kung saan aired sa Hapon sa katapusan ng 1966.<ref>cfr. Saburo Murakami. ''Anime in TV – Storia dei cartoni animati giapponesi prodotti per la televisione''. Milano, Yamato, 1998, pp. 6 e segg.</ref> Ang unang animeng teleseryeng episodyo nang tatlumpung minuto, ''Tetsuwan Atom'', kasama ang mga kapanahong ''Tetsujin 28-Gō (Super Robot 28)'' na kinuha mula sa manga sa pamamagitan ng Yokoyama Mitsuteru, din ang unang animeng robot, ang tagapagtatag ng isang tinapay tiyak na kabilang sa mga pinaka-kinatawan ng Hapon,<ref name="Marco Pellitteri p. 137">cfr. Marco Pellitteri, ''op. cit.'', p. 137.</ref> upang madagdagan ang kanyang tugatog sa dekadang 1970 sa sagas ng sobrang robot Pumunta Nagai at pagiging totoo inaugurated sa pamamagitan ng Yoshiyuki Tomino.<ref>cfr. Arianna Mognato. ''Super Robot Anime – Eroi e robot da Mazinga Z a Evangelion''. Milano, Yamato Video, 1999, pp. 31 e segg.</ref> Dagdag dito, tiyak na mapalakas sa baguhang industriyang animasyon ng Tumataas na Araw sa pamamagitan ni Osamu Tezuka ay pagkatapos ay muli, na sa 1965 na maisasakatuparan laging may Mushi rin ang unang animeng teleseryeng kulay nang tagumpay, ''Kagubatan Taitei (Kimba ang Lion White)'', batay sa isa pang ng kanyang manga,<ref>cfr. Francesco Prandoni, ''op. cit.'', p. 43; la prima serie a colori in assoluto fu ''Dolphin oji'' della ''TV Doga'', interrotta però dopo soli tre episodi per lo scarso gradimento incontrato nell'aprile del 1965 (cfr. Saburo Murakami, ''op. cit.'', p. 15).</ref> mula sa ito, dalawang taon mamaya, may-akda ang Drew ang tampok na pelikula ng parehong pangalan, magkano ang mas pino, na dumating sa Italya "disguised" sa pamamagitan ng Amerikano produksiyon sa ilalim ng pamagat ''Leo ang Hari ng Kagubatan'', at kung kanino Tezuka nanalo ng Golden Lion sa Festival Venice Film para sa mga bata XIX ng Venice.<ref name="Marco Pellitteri p. 137"/> === Pagsikat === Dahil ang kalagitnaan ng mga ikaanimnapung taon sa pinangyarihan ng Hapon nakakaalam na malaki ang patuloy na paglago, ang mga estudyo ay ang pagtaas, higit pa at higit pa diskarte ay pinuhin, at mga pribadong mga tsanel sa telebisyon, pati na rin ang estado tagapagbalita sa radyo NHK progresibong dagdagan ang kanilang demand animated serye. Bukod pa rito, mula sa simula at dumarami, ang karakter na anime ay pinagsamantalahan upang mag-anunsiyo ng iba't-ibang mga produkto at sa gayon, tinitiyak ng karagdagang kita sa Studios, at din na nagsisimula sa magtuloy direct financing ng serye mula sa mga producer ng mga laruan, lalo na sa konteksto ng pangkalahatang robotiko, na naglalayong sirain ang susunod na pangangalakal ng mga gadget at mga modelo.<ref>cfr. Francesco Prandoni, ''op. cit.'', p. 31; Arianna Mognato, ''op. cit.'', p. 29.</ref> Hanggang sa dekadang 1980, samakatuwid, ay tinalakay bilang isang tunay na boom sa anime,<ref name="Marco Pellitteri p. 137"/> din fueled sa pamamagitan ng ang pagkalat ng VCR at ang kasunod na pagsabog ng merkado, bidyo sa tahanan, na kung saan ay inilaan para sa isang partikular na uri ng produksiyon, ang tinatawag na Orihinal Video Anime (OVA) ay opisyal na itinatag sa 1983 na may ang gawain ng siyensiyang piksiyong ''Dallos''.<ref>cfr. Andrea Fontana; Davide Tarò. ''ANIME – Storia dell'animazione giapponese 1984-2007''. Piombino, Il Foglio, 2007, p. 19.</ref> Para sa higit sa tatlumpung taon, pagkatapos, produksiyon, upang matugunan ang mga pangangailangan ng isang increasingly malawak at iba-iba, ay binubuo ng iba't-ibang mga genres at subgenres, lubos na hindi kilala sa Kanluraning mundo ng telebisyon, at ito ay tumatagal sa parehong mga kamay mula sa malaking imbakan ng tubig ng mga malikhain at manga ng mga tradisyunal na kultura ng Hapon, parehong sa paglitaw ng orihinal na may-akda na markahan ang kasaysayan, na bukod sa iba pang Isao Takahata, Hayao Miyazaki, Mamoru Oshii, at Katsuhiro Otomo, na ang blockbuster ng pelikulang ''Akira'' nang 1988, sa partikular, ay ambag tiyak ang pagkalat at tagumpay ng Anime sa Kanluran.<ref>cfr. Susan J. Napier, ''op. cit.'', p. 41.</ref> Dahil ang digmaan sa kalagitnaan nang dekadang 1990, ito ay tinatayang sila ay ginawa, kabilang ang teleserye, OVAs, at pelikula, ng isang kabuuang tungkol sa 3000 gumagana opisyal,<ref name="Francesco Prandoni p. 2">cfr. Francesco Prandoni, ''op. cit.'', p. 2.</ref> tinukoy sa 1990 bilang maraming bilang 350-import sa Italya <ref name="Francesco Prandoni p. 2"/>(''di cui al 1990 ben 350 importate in Italia'').<ref>cfr. Marco Pellitteri, ''ibidem''.</ref> [[Talaksan:Studio GAINAX.jpg|left|thumb|200px|Ang lumang opisina ng [[GAINAX]] sa [[Tokyo]], ang gumawa ng ''[[Neon Genesis Evangelion]]''.]] === Bagong Pagnuran ng Anime === Sa huli nang dekadang 1980 at sa dekadang 1990, gayunpaman, kung ang produksiyon ay pinagsama-samang bidyo sa tahanan, animasyon, teleseryeng alam, gayunpaman, ang isang tunay na pagiging pagod, kahit na para sa napakalaki paglago ng merkado para sa mga larong bidyo mula sa bahay. Pagkatapos ay tumagal nang ilang taon para sa Creative Animation Japan makahanap ng isang epektibong pagtugon sa krisis ng mga ideya, na kinilala sa pamamagitan ng pinaka sa mga seryeng ''Shin Seiki Evangelion (Neon Genesis Evangelion)'' sa pamamagitan ni Hideaki Anno, na sa 1995 ipataw ang tinatawag na mga bayarin sa tagumpay na "Bagong Animasyong Seryeng" Hapon.<ref>cfr. Stefano Gariglio in A. Fontana; D. Tarò, ''op. cit.'', pp. 105 e ss.</ref> Sa trabahong ito, sa katunayan, paradigmatically maaaring karanasan sa lahat ng mga makabagong-likha na pinayagan ang teknikal at artistikong malay-tao ng pag-akda Anime sa telebisyon o higit pa, ang konsentrasyon ng mga mapagkukunan sa mas kakaunting ng episodo (13 o maximum na 26), ng patnugot diskarte kahit na mas malapit sa film sa totoong buhay, isang marahas pagbabawas ng dependency ratio ng paksa ng manga at higit kalayaan mula sa mga hadlang ng paninda.<ref>cfr. Stefano Gariglio, ''op. cit.'', pp. 105 e ss.</ref> Ito ay sa loob ng ito taasan bagong talento sumulpot, at samakatuwid ang reference numero kung saan, bukod pa sa nabanggit na Hideaki Anno, Satoshi Kon, at Shinichiro Watanabe . === Industriya at Merkado === [[Talaksan:Anime DVDs.JPG|right|thumb|200px| Mga handa nang ibentang ''anime'' sa [[DVD]].]] Maaari ng isang sabihing ang anime, salamat din sa karagdagang paglago ng merkado sa bidyo sa bahay sa pagdating ng mga DVD at pagiging mapagkumpitensya sa gastos, at kaya maging isang internasyonal na kababalaghan, ay may eksportasyong umaangat nang dahan-dahan, kaya na sa 2004, 60% ng animasyon sa sirkulasyon sa buong mundo ay ginawa sa bansang Hapon. Ang Anime industriya, na ang taunang market ay nagkakahalaga ng humigit-kumulang 200,000,000,000 yen (higit sa 1 at kalahating bilyon euros), ay tungkol sa 430 mga kompanya produksiyon sa Japan, kung saan higit sa kalahati (264) ay matatagpuan sa gitnang distrito ng Tokyo, na may isang sapilitan napakalaking. Ang gastos ng paggawa ng isang episodo ng TV para sa 30 minuto sa average na hovers sa paligid ng ¥10,000,000 (80,000 €) ngunit maaari drop sa limang.<ref>JETRO, [http://www.jetro.go.jp/en/reports/market/pdf/2005_35_r.pdf ''Japan Animation Industry Trends''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721214211/http://www.jetro.go.jp/en/reports/market/pdf/2005_35_r.pdf |date=2011-07-21 }} in "Japan Economic Monthly", giugno 2005, pp. 2 e segg.</ref> tiyak na upang maglaman ng mga gastos, higit pa at mas madalas japanese studies major outsource ilang mga yugto ng produksiyon sa mga banyagang kompanya, lalo na sa Tsina, Timog Korea, at sa Pilipinas, kung hindi direktang buksan ang mga sangay sa mga bansang iyon, tulad ng ginawa ng Toei Animation.<ref>[http://www.toeiphil.com/ ''Toeiphil.com''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110303224454/http://www.toeiphil.com/ |date=2011-03-03 }}.</ref> Ang Trade Japan Panlabas na Organisasyon sa 2004 Papel JETRO White sa International Trade at Foreign Direct Investment ay nagpapahiwatig ng nilalaman ng industriya, at animasyon sa partikular, bilang isang makabuluhang palatandaan at produksiyon bilang isang "mahalaga sa kulturang mapagkukunan at turista"<ref>JETRO, [http://www.jetro.go.jp/en/stats/white_paper/2004.pdf ''2004 JETRO White Paper on International Trade and Foreign Direct Investment''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060505172944/http://www.jetro.go.jp/en/stats/white_paper/2004.pdf |date=2006-05-05 }}, p. 35.</ref> napakahalaga para sa na nagsusulong ng mga imahe ng bansang Hapon sa buong mundo (malambot na kapangyarihan) ninanais sa view ng paglikha, sa ilalim ng kanyang pamumuno, ng isang libreng lugar kalakalan sa Malayong Silangan. == Tampok == [[Talaksan:Manga emotions-RU.jpg|thumb|300px|left|Mga halimbawa ng Emosyon na Anime]] Ang ''animasyon'' sa bansang [[Hapon]] ay naiiba mula sa mga animasyon ng ibang bansa, lalo na ang kumakatawan sa isang lumalagong kulturang may mabisyong sapin. Kinabibilangan ito ng maraming mga natatanging linyang pang-istorya at simbolong ideyolohiko, isteryotipiko, at kastikong tipiko. Ang pinakasimpleng halimbawa nito ay ang tiyak na genre ng mga anime, tulad ng mga taga-pamahalaan, na naninirahan sa kanilang sariling mga [[batas]], o madalas na nakalarawan sa anime na isang [[elemento]] ng [[kultura]]ng [[Hapones]]. Nakatayo ang anime sa pagitan ng ibang mga bansa na nagiging tagapagparami ng mga kaugnayan sa [[lipunan]]g Hapones. Humahantong ang mga ito sa malalakas na pangkalahatang pagtulak na may tiyak na porsento ng mga produkto sa isang matandang madla, na maaaring magresulta sa mas higit na atensiyon sa [[Pilosopiya|pilosopiko]] at ideyolohikal na mga sangkap, ang pamamayani ng "lumang" motibo ng mga paksa, at kasama ang mga pinagbabawal na paksa ng mga [[kasarian]] at karahasan sa [[kultura]] at lipunan. Karamihan sa mga anime ay nilikha na may isang inaasahang tiyak na, kung minsan ay medyo makitid, punto sa mga manonood. Ang mga pamantayan para sa dibisyon ay maaaring ang [[kasarian]], [[edad]], pagka[[tao]] o uri ng mga manonood. Kaya pinili ang mga tagaguhit para tumukoy sa mga malalakas na pangkalahatang tulak ng mga [[produkto]], na maaaring maapektuhan ang [[gulay]]an, mga ideya at kahit na ang estilo ng mga [[imahe]]. Ang mga [[bata]] ''(anime na [[Kodomo]])'' ay isang malaking bahagi ng buong produkto ng animasyong ginagamit sa Hapon, ngunit sa labas ng kanilang [[bansa]], mas tinatangkilik ang mga matatanda. === Pagguhit === [[Talaksan:Monster tv.jpg|thumb|250px|Mukhang totoong anime na tulad sa ''[[Monster (anime)|Monster]]'']] Hindi pa lubusang magaling ang mga gumuguhit ng mga anime na gumawa ng mga makatotohanang tao galing sa tauhang anime. Kadalasang makikita ang mga tauhang anime na may malalaking mga [[mata]]. Sa katunayan, may mga umiiral na estilo na lumilitaw sa ilalim ng mga malakas na impluwensiya ng kanluraning tradisyon ng [[karikatura]] at paninindigan ng mga tauhang anime laban sa ilang likod ng mga ito na hindi kinakaya kaya maraming mga sukat ng mata ang nagbibigay ng atensiyon na nagdadagdag sa detalye ng mukha. Ang [[ilong]] at [[bibig]] ang karaniwang ginagamit sa pamamagitan ng ilang mga linyang may alun-alon para bigyan ng ekspresyon ang mga tauhang nagsasalita. Gayon pa man, may mga gawa na ginagamit ang mga kahawig ng "totoong" [[larawan]]: ang ilong, bibig at [[pisngi]] pati na rin sa iba pang mga bahagi ng taong iginuhit at malabo na may mas malaking kasunod, halimbawa, sa isang pelikulang anime noong 1998 na ''[[Werewolves]]'' (''Jin Roh: The Wolf Brigade''). [[Talaksan:Hitohira.jpg|thumb|left|200px|Ang mga karakter ng anime sa "[[Hitohira]]", ang katangian ng bawat karakter sa literal na kahulugan, ay nakasulat sa kanilang mga mukha]] Sa mga mata kadalasang makikita ang pangkalahatang anyo ng tauhan. Ang isang tiyak, masayahin, at palakaibigang pangunahing tauhan ay madalas na malaki, nakintab at puno ang mga saradong mata. Malungkot o negatibong may mapakipot na mga mata, at kung minsan kalahating-sarado o shaded na sa pamamagitan ng isang palawit—ay madalas na sila lagyan ng kulay tulad ng mga mata anumang matalim ibong maninila o snakes, o underlined tuso magalang na karakter ay may mata soro—tulad ng sa lahat ng oras nakasara, kahit na ang karakter ay patuloy na nakangiting, ngunit humigit-kumulang sa parehong hugis ay maaaring magkaroon ng mga karaniwang dormice, at kung ang karakter ay hindi romantikong, ngunit Ito ay hindi isang kasamaan, tuso at mapanira, pintor na maaaring magbigay ng ito sa sapat na malaki mata, ngunit may mga maliliit na pupils, mga puntos, sa karagdagan, kung karakter ang biglang inalis ng isang kaakit-akit na paraan ng ay o kahit na kaluluwa, ang kanyang mga mata nawala ang kanilang mga kislap at maging walang buhay—ay mawala lahat ng liwanag na nakasisilaw. Points ay isang karagdagang paraan ng pagpapahayag, bilang isang ganap na kailangan sa katangian ng mga iskolar (bilang laban sa sira-sira henyo), iba't-ibang mga mahihiyain guys o otaku. Baso, itim, kulay o kusa makintab, ang lahat ng hugis at sukat magpaganda ng mukha, siguro 1 / 4&nbsp;ng lahat ng character kilala anime, tulad ng karamihan sa kanilang lubos na kasiyahan. Buhok sa anime ay karaniwang binubuo ng strands. Hairstyle mga character ay maaaring ibang-iba, minsan kakaiba hugis at kulay. Buhok, pati na rin ang mga detalye ng mga damit ng mga karakter, madalas na mangibabaw ang hangin o pagkawalang-kilos, paggawa ng mga ito asynchronously kapag ilipat mo ang iyong karakter. Ang buhok ng iba't-ibang kulay ay orihinal na nangangahulugan "katauhan" ang bayani, ang paggawa ng kapansin-pansin ang mga ito naiiba. Ngayon, kapag ang mga imahe ng mga karakter ay nagtrabaho hanggang sa pinakamaliit na detalye ng mukha at kilos, maraming kulay ng buhok ay hindi isang pangangailangan, sa halip - isang tradisyon. Sa karagdagan, ang kulay ng buhok madalas na sumasalamin sa katangian ng karakter. Halimbawa, ang pulang buhok ay isang katangian tagapagpahiwatig ng init ng ulo (Asuka mula sa seryeng ''Evangelion'', Lina kabaligtaran mula sa seryeng ''Slayers''). Blonde buhok din magpahiwatig ng dayuhan pinanggalingan ng mga bayani, dahil ang karamihan sa Japanese ay may itim na buhok. Hiwalay, ito ay nagkakahalaga mentioning clarified buhok bilang bahagi ng estereotipo ng isang bagamundo o sira-sira—ang nai-nabanggit na ang lubos na pinaka-Japanese ay may itim na buhok, at pag-iilaw—ay ang pinaka-epektibong paraan para sa isang tao upang tumayo out mula sa karamihan ng tao at sa labas ng paaralan. Dahil ang mga anime serye ay karaniwang ipinapakita sa telebisyon gamit ang isang dalas paligid ng isang serye ng mga linggo, para sa kanilang paggawa ng kasangkot mga tauhan mula sa manunulat, direktor, taga-disenyo at dose-dosenang mga animators. Bilang karagdagan, upang magkasya sa schedule para sa release, kung maaari, nang walang pagkawala ng kalidad, gamitin kaya-na tinatawag na limitado animation pamamaraan . Kabilang dito ang redrawing bahagi ng larawan sa pangangalaga ng karamihan ng mga larawan katulad ng dati, istatiko na bakgrawnd, ang isang pinagaan na form ng paglipat ng mga emosyon. Paghahatid ng emosyon sa anime ay ang dahilan para sa mga hiwalay na diskusyon. Sa karagdagan sa mga tradisyunal na paraan ng pagpapahayag ng damdamin anime character—pagbabago pangmukha expression o tono ng kanyang tinig, na ginamit ng isang numero ng ibang mga paraan. Damdamin ay portrayed unrealistically pagkabalisa, hypertrophied—characters makipag-usap sa kanyang mga mata sarado, upang ihatid tapusan tono, o kumuha ng isang kaakit-akit tingnan ng diyablo kapag nagpapakita galit . Sa katawa-tawa na sitwasyon, upang ipakita ang pagkawalang-saysay pakiramdam, ang icon ay ginagamit, tulad ng isang larawan "pawis" o "namamagang ugat" na nagbubuhat sa ulo ng mga bayani, alinman sa frame sa itaas ito. Bilang karagdagan sa "malubhang" larawan, diyan ay din ng isang popular na estilo "Tibi" o "super-deformed" (SD), kung saan ang character ay portrayed simplistically, may disproportionately malaki ang ulo at mga mata sa kalahating-mukha. Karaniwan na ginagamit sa ang estilo ng SD na komedyang sitwasyon, bilang ay nagpapakita ng isang malinaw na kakulangan ng kabigatan, patawa nangyayari. Gayon pa man, may mga serials, lahat na ginawa sa paraan na ito, may tulad ng isang estilo ay ginagamit upang lumikha ng pakikiramay para sa "maliit na mabalahibo at" ang pangunahing karakter. Halimbawa, sa komedyang serye "Yamato Nadeshiko Shichi Henge" sa pangunahing karakter na 90% ng screen ng oras sa kanyang Chibi form, behaving bilang kung hindi lubos na ito ng mundo. Iba pang mga character, ay mas sapat na, ay depicted, ayon sa pagkakabanggit, ay ganap pangkaraniwan. === Gamit === Sa bansang Hapon, ang terminong ito ay hindi tumutukoy sa istilo ng animasyon ng basta sa bansang Hapon lamang, bagkos ito ay tumutukoy sa kahit anong porma ng animasyon saan man sa buong mundo.<ref>{{cite web|url=http://www.bellaonline.com/articles/art4260.asp|title=What is Anime?|date=|publisher=Bellaonline|accessdate=2007-10-28|work=Lesley Aeschliman}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.artgallery.nsw.gov.au/__data/page/9842/Tezuka_Kit_1.pdf|format=PDF|title=Tezuka: The Marvel of Manga - Education Kit|year=2007|publisher=Art Gallery New South Wales|accessdate=2007-10-28|work=}}</ref> Sa talahuluganang Ingles, sinasabi na ang anime ay "isang porma ng animasyong Hapones" o "istilo ng animasyong lalo pang pinaulad ng mga Hapones"<ref>{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/browse/anime|title=Anime Dictionary Definition|accessdate=2006-10-09|work=[[Reference.com|Dictionary.com]]}}</ref> Ang mga gawaing hindi gawa sa bansang Hapong humihiram ng istilo rito ay kadalasang tinatawag na "animasyong impluwensiya ng anime" pero minsan ay hindi alam ng manonood kung saan galing ang kanyang pinapanood kung kayat tinatawag niya ang lahat ng animasyong palabas bilang "anime." Ang ibang mga gawain ay koproduksiyong kasama ng ibang hindi Hapones na kompanya, tulad ng animadong Rankin/Bass Works, ang ginawa ng Cartoon Network at Production I.G na seryeng IGPX, o kaya ang Ōban Star-Racers. Ang ibang mga manonood ay hindi kinikilala ang mga ito bilang isang anime. Sa Ingles, ang salitang anime ay ginagamit bilang isang hindi tiyak na pangngalan, at hindi ito nabibilang ("Do you watch anime?", "How much anime have you collected?").<ref>[[American Heritage Dictionary]], 4th ed.; Dictionary.com Unabridged (v 1.1).</ref> Ngunit, sa ibang pagkakataon, ang salitang ito ay ginagamit bilang isang nabibilang na pangngalan. Ito rin ay puwedeng gamitin bilang pang-uri o pangtukoy na pangngalan ("The anime ''Guyver'' is different from the movie ''Guyver''"). Sa Filipino, ang anime ay puwedeng gamitin bilang pangngalan o pang-uri ("Nanonood ako ng anime." "Anime ang istilo ng pagguhit niya.") === Mga Kasingkahulugan === Ginagamit ng mga Anglo-Sahon ang terminong ''Japanimation'', bilang pagtukoy sa anime, ngunit ito ay malimit na ginagamit.<ref>{{cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/lexicon.php?id=46|title=ANN: Japanimation|date=|publisher=Anime News Network|accessdate=2007-11-11|work=}}</ref> Ang terminong Japanimation ay kadalasang ginamit noong dekadang 1970 at dekadang 1980, ngunit nawala ito noong kalagitnaan nang dekadang 1990.<ref name="bookref2">{{cite book|last=Patten|first=Fred|title=Watching Anime, Reading Manga: 25 Years of Essays and Reviews|url=https://archive.org/details/watchinganimerea0000patt|publisher=Stone Bridge Press|year=2004|isbn=1880656922}}</ref> Sa katunayan, ang terminong ito ay nakikita lamang sa mga nostalhikong pagkaka-unawa.<ref name="bookref2"/> Kahit na ang termino ay nilikha sa labas ng bansang Hapon, para malaman ang animasyon ng Japan sa iba, ito ngayon ay madalas na ginagamit sa bansang Hapon, bilang isang lokal na animasyon; sapagkat ang mga Hapones ay hindi kumukilala sa anime bilang pagkilala ng pinanggalingan ng animasyon, Japanimation ang gamit para tukuyin ang gawaing Hapon sa ibang klase ng animasyon.<ref name="bookref2"/> Sa bansang Hapon, ang manga ay puwedeng gamitin sa parehong komiks at animasyon (kahit na ang paggamit ng mga manga na sumangguni sa animation ay mas limitado sa mga hindi-tagahanga). Sa mga nagsasalita ng Ingles, manga ay limitado lang sa ibig-sabihin na "komiks mula sa bansang Hapon." Puwede ring ito ang dahilan dahil sa mataas na popularidad ng Manga Entertainment, isang tagakalat ng anime sa [[Estados Unidos]] at Inglatera. Dahil ang Manga Entertainment ay mula sa Inglatera, ang paggamit ng termino ay madalas sa labas ng bansang Hapon. Ang terminong animanga ay ginagamit para sa magkasamang anime at manga, ngunit puwede irn itong gamitin para ilarawan ang mga komik na ginawa mula sa mga animation cells. == Mga Katangiang Panlabas == {{Anime/Manga}} Maraming nagsasabi na ang anime ay isang istilo ng pagguhit.<ref>{{cite web|url=http://www.animenation.net/news/askjohn.php?id=1292|title=Ask John: Do Japanese Viewers Treat Anime Shows as Fads?|date=2006-04-07|publisher=AnimeNation|accessdate=2008-01-23|work=Ask John|archive-date=2008-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20080128153442/http://www.animenation.net/news/askjohn.php?id=1292|url-status=dead}}</ref> Bilang isang ''visual medium'', ito ay nagbibigay ng halaga sa guhit o iba pang istilong biswal. Ang mga istilo ay naiiba sa ibat-ibang manguguhit o/at iba't-ibang estudyo. Ang ibang anime ay gumagamit ng malaking gamit ng common na istilo tulad ng FLCL, ito ay kilala sa pagkaroon ng pinagrabeng istilo nito. Sa kabaligtaran, ang ibang anime tulad ng ''Only Yesterday'' o ''Jin-Roh'' kumuha ng maraming makakatotohanan na paglalapit, tampok ang ilang pinagrabeng pangkakanyahang. Habang ang ibang mga pamagat at iba't-ibang mga artista na may sariling estilo pansining, maraming pangkakanyahan sangkap upang maging karaniwan na sila ay inilarawan bilang depinitibo ng anime sa pangkalahatan. Gayunman, ito ay hindi nangangahulugan na ang lahat ng mga modernong anime ibahagi ang isang mahigpit na karaniwang sining estilo. Maraming mga anime ay may isang napaka-iba't-ibang istilo ng sining sa kung ano ang nais ay karaniwang tinatawag na "istilong anime," ngunit sa mga tagahanga pa rin gainagamit ang salitang "anime" upang tingnan ang mga pamagat na ito. Kadalasan, ang pinaka-karaniwang uri ng anime drawings ang mga "pinagrabeng pisikal na katangian tulad ng malaki ang mata, malaking buhok at haba ng mga paa... at pagsasalita nang pabula, bilis ng mga linya at onomatopeik, at pagsigaw."<ref>[https://archive.today/20120529010833/search.japantimes.co.jp/print/fl20060528x1.html Japan Times]. Retrieved 6 Pebrero 2008.</ref> Ang impluwensiya ng kaligrapiyang Hapones at pagpinta ng mga Hapon din magpakilala sa guhit katangian ng isang istilo ng anime. Ang ikot tinta magsipilyo ayon sa kaugalian na ginagamit para sa pagsusulat ng Kanji at para sa pinturang gumagawa ng isang kudlit ng malawak na iba't-ibang kapal. Mahilig din humiram ang anime ng maraming elemento mula sa manga kasama ang teksto sa background, at paghiram panel ng mga layout sa manga rin. Halimbawa, ang isang pambungad ay maaaring gamitin manga panel na sabihin ang kuwento, o upang magsadula ng isang point para sa mga nakakatawa epekto. Ito ang pinakamahusay na nagpakita sa anime na Kare Kano. === Disenyo sa mga Tauhan === Katawan ng proporsyon na nakukuha sa anime ay nanggaling mula sa proporsyon ng katawan ng tao. Ang taas ng ulo ay itinuturing bilang batayang yunit ng proporsyon. Ang tangkad ay maaaring mag-iba-iba hangga't ang naiwan ng katawan ay nananatiling proporsyonal. Karamihan sa anime character ay tungkol sa mga pito hanggang walong ulo matangkad, at matinding tangkad ay naka-set sa paligid ng siyam na ulo ang tangkad.<ref name="headheight">{{cite web|url=http://animeworld.com/howtodraw/bodies1.html|title=Body Proportion|accessdate=2007-08-16|work=Akemi's Anime World}}</ref> Pagkakaiba-iba sa proporsiyon ay maaaring modded. Super deformed karakter na katangian ang isang hindi pang-proporsiyong maliit na katawan na nakuha sa ulo. Kung minsan ang mga tiyak na bahagi sa katawan, gaya ng binti, ay pinaikli o haba para sa mga idinagdag na diin. Kadalasa'y super deformed na karakter ay dalawa hanggang apat na mga ulo ang tangkad. Ang ilang mga anime ay gumagana tulad ng ''Crayon Shin-Chan'' ganap na ipagwalang-bahala ang mga ito proporsyon. Ito ay sapat na tulad na ito itulad sa karikatura ng ibang bansa. Para sa mga pagmamalabis, ang tiyak na mga tampok katawan ay nadagdagan sa proporsyon.<ref name="headheight" /> Ang mga karaniwang pamamaraan ay ang mga malalaking mata estilo inilabas sa maraming anime at manga character. Osamu Tezuka, ang pinaniwalaang unang gumamit ng istilong ito, ay inspirasyon ng pinagrabe tampok ng American [[kartun]] tulad ng Betty Boop, Mickey Mouse, at ang Disney's Bambi.<ref name="manga!" /><ref name="Dreamland">{{cite book |last=Schodt |first=Frederik L. | title=Dreamland Japan: Writings on Modern Manga |url=https://archive.org/details/liang.dreamlandjapanwr0000scho_d1o1 |publisher=Stone Bridge Press |year=1996 |location=Berkeley, California |isbn=1-8806562-3-X }}</ref> Natagpuan ni Tezuka na ang mga malalaking mata estilo ay pinapayagan ng kanyang mga karakter upang ipakita ang damdamin tiyakan. Noong sinimulan ni Teuka ang pagguhit ng Ribbon walang Kishi, ang unang manga na partikular na naka-target sa mga batang babae, pinagrabe ni Tezuka ang laki ng mga mata ng mga tauhan. Sa katunayan, sa pamamagitan ng Ribbon no Kishi, si Tezuka ay nakagawa ng template na madalas na sinusunod ng mga shōjo artists. Kulay ang idinagdag sa mga mata, lalo na sa kornea, at binigyan ng diin. Ang diin na ito ay nakukuha sa pag pahid ng maraming kulay. Kadalasan, ang isang timpla ng mga klase ng kulay ng ilaw, ang mga tono ng kulay, at ang isang madilim na lilim ay ginagamit.<ref>{{cite web|url=http://www.biorust.com/tutorials/detail/141/en/|title=Basic Anime Eye Tutorial|accessdate=2007-08-22|work=Centi, Biorust.com|archive-date=2007-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20070824072700/http://biorust.com/tutorials/detail/141/en/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=VyJ9yfYl_Fc|title=How to color anime eye (YouTube)|date=2007-06-06|accessdate=2007-08-22|work=Carlus}}</ref> isang cultural antropologo na si Matt Thorn ay nagsasabi na nga mga Hapon na animator at ang mga mambabasa ay hindi maramdaman ang ganoong inilarawan sa mata bilang lokal o hindi dayuhan.<ref name="manga characters look white"/> Gayunman, hindi lahat ng anime ay may malaking mata. Halimbawa, ang ilan sa mga gawain ng Hayao Miyazaki at Toshiro Kawamoto ay kilala para sa hindi pagkakaroon ng makakatotohanang proporsyonado at wasto mata, pati na rin ang tunay na kulay ng buhok sa kanilang mga tauhan.<ref name="companion">{{cite book |last=Poitras |first=Gilles | title=Anime Companion |url=https://archive.org/details/animecompanionwh0000poit |publisher=Stone Bridge Press |year=1998 |location =Berkeley, California |isbn=ISBN 1-880656-32-9 }}</ref> Dagdag pa, maraming iba pang mga produksiyong din na ito ay kilala na gumamit ng mas maliit na mga mata. Ang disenyo ay para magkaroon ng mas maraming pagkakahawig sa mga tradisyunal na sining Hapon. Ang ilan sa mga character ay may mas maliit na mga mata, na kung saan ang mga simpleng itim na tuldok ang siyang ginagamit. Ang mga tauhan sa anime ay maaaring gamitin malawak na pagkakaiba-iba ng mga mukha na expression upang mangahulugan nilalaman at mga saloobin.<ref>{{cite web|url=http://www.mangatutorials.com/tut/expressions.htm|title=Manga Tutorials: Emotional Expressions|accessdate=2008-08-22|work=Rio}}</ref> Ang mga pamamaraan na ito ay madalas na sa iba't-ibang anyo kaysa sa kanilang katumbas sa kanluranin animation. Mayroong bilang ng mga iba pang mga elemento pangkakanyahan na pangkaraniwan sa anime , ngunit mas madalas na ginagamit sa [[komedya]]. Ang isang tauhan na nabigla o namangha ay magsagawa ng "face fault," na kung saan sila ipinapakita isang balisang pinagrabe expression. Galit na mga character na maaaring magpalabas ng isang "ugat" o "stressmark" effect, kung saan ang mga linya na kumakatawan nakaumbok veins ay lalabas sa kanilang mga noo. Galit na mga kababaihan ay paminsan-minsan tawagan ng maso mula sa walang pinanggalingan at hampasin ng isang tao sa mga ito, nangunguna sa mga konsepto ng Hammerspace at pisika sa [[kartun]]. Male character ay bumuo ng isang duguan ng ilong sa paligid ng kanilang mga babaeng love interes (kadalasan upang ipahiwatig ang pagpukaw, batay sa isang lumang kuwento).<ref name="bloody">{{cite web|url=http://www.umich.edu/~anime/info_emotions.html|title=Emotional Iconography in Animae|author=University of Michigan Animae Project|date=Current}}</ref> Napahiya ang alinman sa mga character na gumawa ng isang malaki at mabigat sweat-drop (na ito ay naging isa sa mga pinaka-malawak na kinikilala motifs ng maginoo anime) o ng isang nahahalata pulang pamumula o mga set ng kahilera na linya sa ilalim ng mga mata, lalo na bilang isang paghahayag ng repressed romantikong damdamin. Ang ilang mga anime, kadalasan sa mga pampolitikang plots at iba pang mga paksa ng mga bagay na mas grabe, ay iniwan na sa paggamit ng mga pamamaraan na ito. === Pamamaraan ng Animasyon === Tulad ng lahat ng animasyon, ang produksiyon ng mga proseso ng storyboarding, voice acting, character disenyo, buo na produksiyon at sa gayon pa rin mag-aplay. Sa pamamagitan ng pagpapabuti sa pangkompyuter na teknolohiya, ang kompyuter na animasyon ay nadagdagan ang kahusayan ng buong proseso ng produksiyon. [[File:Nimaru Sasuki Profile Anime Purple Girl V1 (cropped).png|thumb|center|Tulad lamang nang ganitong produkto]] Ang anime ay madalas na itinuturing na isang porma ng limitadong animation. Ito ay nangangahulugan na ang istilo, kahit na sa mas malaki ang produksiyong na ng limitadong animasyon ay ginagamit upang lokohin ang mga mata sa pag-iisip ng may mas marami pang galaw kaysa sa naroon na.<ref name="manga!" /> Marami sa mga pamamaraan na ginamit ay napapaloob nangmay cost-cutting na hakbang habang nagtatrabaho sa ilalim ng isang set na badyet. Ang scene sa anime ay binibigyan diin upang maipakita ang three-dimensional view. Ang background ay para ilarawan ang mga tanawin at kapaligiran.<ref name="manga!" /> Halimbawa, ang anime ay madalas inilalagay diin sa mga pagbabago ng panahon, bilang ay makikita sa maraming anime, tulad ng ''Tenchi Muyo!''. Kung minsan ang mga aktwal na mga setting ay na dodoble sa isang anime. Ang pinagmulan ng ''The Melancholy of Haruhi Suzumiya'' ay batay sa mga iba't-ibang lokasyon sa loob ng lungsod ng [[Nishinomiya, Hyogo]], Japan.<ref>{{cite web|url=http://www.rinku.zaq.ne.jp/p_v/haruhi.html|title=Reference pictures to actual places|accessdate=2007-01-25}}</ref> Ang camera angles, camera movement, at lighting play ng isang mahalagang papel sa tanawin. Ang direktor ay nagkaroon ng pagpapasiya ng pagtukoy tumitingin angulo para sa mga tanawin, lalo na tungkol sa pinagmulan. Sa karagdagan, ang camera angles ay nagpapakita ng perspektibo.<ref name="production">{{cite web|url=http://www.huitula.com/productionIG2_page2.htm|title=Anime production process - feature film|year=2000|accessdate=2007-08-27|work=PRODUCTION I.G}}</ref> Ang direktor ay maaari ring pumili ng camera effect sa loob ng sinematograpia, tulad ng panning, mag-zoom, mukha closeup, at malawak na tanawin.<ref>{{cite web|url=http://www.understandinganime.com/cinematography.php|title=Cinematography: Looping and Animetion Techniques|year=1999|accessdate=2007-08-29|work=Understanding Anime|archive-date=2008-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20080613154025/http://www.understandinganime.com/cinematography.php|url-status=dead}}</ref> Ang malaking mayorya ng anime ay gumagamit ng tradisyonal na animation, na kung saan ay nagbibigay-daan para sa mas mahusay na dibisyon ng trabaho, mag-ayos sa magpose diskarte at checking ng guhit bago sila pagpapaubaya ng industriya.<ref name="Jouvanceau2004">{{cite book | last = Jouvanceau | first = Pierre | authorlink = Pierre Jouvanceau | author2 = Clare Kitson (translator) | title = The Silhouette Film | publisher = [[Le Mani]] | year = 2004 | location = Genoa | pages = 103, | url = http://www.heeza.fr/description.php?lang=2&path=64&sort=Article&page=0&id=296 | doi = | id = | isbn = 88-8012-299-1 | access-date = 2009-06-06 | archive-date = 2008-03-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080320051512/http://www.heeza.fr/description.php?lang=2&path=64&sort=Article&page=0&id=296 | url-status = dead }}</ref> Ang ibang medium ay limitado lamang sa independently-made short films,<ref name="Sharp2003">{{cite web | last = Sharp | first = Jasper | authorlink = Jasper Sharp | title = Beyond Anime: A Brief Guide to Experimental Japanese Animation | work = Midnight Eye | publisher = | year = 2003 | url = http://www.midnighteye.com/features/beyond_anime.shtml | doi = | accessdate = 2008-07-21}}</ref> halimbawa nito ay ang silhouette at iba pang cutout animation nina Noburo Ofuji,<ref name="Jouvanceau2004"/><ref name="Cinémathèque2008">{{cite web | last = | first = | authorlink = | title = Tribute to Noburo Ofuji | work = To the Source of Anime: Japanese Animation | publisher = Cinémathèque québécoise | year = 2008 | url = http://www.cinematheque.qc.ca/animation_japonaise.pdf | format = PDF | doi = | accessdate = 2008-07-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080819214736/http://www.cinematheque.qc.ca/animation_japonaise.pdf | archivedate = 2008-08-19 | url-status = live }}</ref> ang stop motion puppet animation ni Tadahito Mochinaga, Kihachirō Kawamoto<ref name="Sharp2004">{{cite web | last = Sharp | first = Jasper | authorlink = Jasper Sharp | title = Interview with Kihachirō Kawamoto | work = Midnight Eye | publisher = | year = 2004 | url = http://www.midnighteye.com/interviews/kihachiro_kawamoto.shtml | doi = | accessdate = 2008-07-21}}</ref> at Tomayasu Morata <ref>{{cite web | last = Hotes | first = Catherine | authorlink = Catherine Munroe Hotes | title = Tomoyasu Murata and Company | work = Midnight Eye | publisher = | year = 2008 | url = http://www.midnighteye.com/features/tomoyasu-murata-and-company.shtml | doi = | accessdate = 2008-07-21}}</ref> at ang computer animation ni Satoshi Tomioka <ref>{{cite book | last = Walters | first = Helen | authorlink = Helen Walters | author2 = | title = Animation Unlimited: Innovative Short Films Since 1940 | publisher = Laurence King | year = 2004 | location = London | pages = | url = http://lib.leeds.ac.uk/record=b2662684 | doi = | id = | isbn = 18-5669-346-5 | access-date = 2009-06-06 | archive-date = 2015-11-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151103123138/http://lib.leeds.ac.uk/record=b2662684 | url-status = dead }}</ref> (pinaka kilala ang ''Usavich''). <ref>{{cite web | last = | first = | authorlink = | title = Works | work = KANABAN-Web | publisher = Kanaban Graphics | year = 2008 | url = http://www.kanaban.com/html/Kanaban_E.html | doi = | accessdate = 2008-07-21 | archive-date = 2008-07-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080720163334/http://www.kanaban.com/html/Kanaban_E.html | url-status = dead }}</ref> == Industriya == [[Talaksan:Producció anime.jpg|thumb|center|800px|Istruktura ng modernong industriyang anime.<ref>{{citar web|url = http://www.jetro.go.jp/chile/revista_electro/revista200510.pdf|títol = Japanese Marked Trend Octubre 2005, N°1|consulta = 24 de març de 2008|últim = Okubo|primer = Atsushi|publicació = Japanese Tech and Market Magazine.|idioma= castellà}}</ref>]] Sa pagitan nang 1900 at unang bahagi nang 2000, ang Anime produksiyon ay nadagdagan malaki.<ref>{{citar publicació|url = http://web-japan.org/nipponia/nipponia27/es/feature/feature02.html|títol = La Animación Japonesa: Hechos y Cifras|autor = Yoshihiro, Yonezawa| publicació = NIPPONIA}}</ref> Sa 2001, pelikula, mga video at telebisyon Productions naabot isang tinatayang halaga ng 180,000,000,000 yen (€ 1350000000), at kung paano eksibisyon ay tinatayang na 43 bilyong yen (323,400,000). Gayundin ang halaga ng broadcasts sa telebisyon ay matibay: <center> {| class="wikitable" border="1" ! Taon ! Pagpapalabas ng umaga ! Pagpapalabas ng hapon ! Pagpapalabas ng gabi ! Kabuuan |-align="center" | 1996 | 643 | 850 | 1,090 | 2,583 |-align="center" | 1997 | 667 | 660 | 1,261 | 2,588 |-align="center" | 1998 | 673 | 452 | 1,406 | 2,531 |-align="center" | 1999 | 906 | 393 | 1,254 | 2,553 |-align="center" | 2000 | 724 | 271 | 1,291 | 2,286 |} </center> === Mga Kompanyang Anime === Ang bilang ng mga tagalikha Anime sa Japan ay 3657 at ng kompanya ng mga 247. Ang bilang ng mga lisensiya ito ay nakabuo ay € 2772500000, at 5,709,000 pa eksibisyon. Dapat ka ring mapapansin na, Toei Animation , na ang pinakamalaking kompanya Anime sa Japan, ay nakabuo ng malalaking halaga ng kita mula sa benta ng mga produkto Anime parehong sa loob at labas ng bansang Hapon: <center> {| class="wikitable" border="1" ! Taon ! Kita sa halagang milyong [[yen]] sa labas ng Hapon ! Kita sa halagang milyong [[yen]] sa Hapon |----- | 1999 | 1,561 | 8,233 |-bgcolor="#EFEFEF" | 2000 | 5,452 | 9,393 |----- | 2001 | 7,154 | 8,876 |-bgcolor="#EFEFEF" | 2002 | 6,253 | 11,442 |----- |} </center> Sa loob ng kompanya, animation Studios ay sa negosyo, na humahantong sa bilang: <center> {| class="wikitable" border="1" !Pangalan !Pagkakatatag !Kabuuang manggagawa |-align="center" |[[Aniplex]] |1997 |50 |-align="center" |[[Bee Train]] |1997 |70 |-align="center" |[[BONES (estudi)|BONES]] |1998 |-align="center" |[[Eiken]] |1952 |50 |-align="center" |[[Gainax|GAINAX]] |1981 |20 |-align="center" |[[Gonzo]] |1992 |155 |-align="center" |[[J.C.STAFF]] |1986 |120 |-align="center" |[[Kyoto Animation]] |1981 |67 |-align="center" |[[Madhouse]] |1972 |120 |-align="center" |[[Manglobe]] |2002 |-align="center" |[[Nippon Animation]] |1975 |100 |-align="center" |[[Production I.G]] |1987 |184 |-align="center" |[[Satelight]] |1995 |77 |-align="center" |[[Studio 4°C]] |1986 | |-align="center" |[[Studio Ghibli]] |1985 |150 |-align="center" |[[Studio Nue]] |1972 |-align="center" |[[Studio Pierrot]] |1979 |-align="center" |[[Sunrise]] |1972 |170 |-align="center" |[[Tatsunoko]] |1962 |43 |-align="center" |[[Toei Animation]] |1956 |462 |-align="center" |[[Tokyo Movie Shinsha|TMS Entertainment]] |1995 |298 |} </center> == Pagpapakalat == Habang ang anime ay ipinasok merkado na Japan sa pagkatapos ng 1960, ito ay lumago bilang isang pangunahing cultural export market sa panahon ng paglago nito sa panahon nang dekadang 1980 at dekadang 1990. Ang animeng merkado para sa Estados Unidos ay lamang ay "nagkakahalaga ng humigit-kumulang sa $4.35 bilyon, ayon sa Japan External Trade Organization."<ref>{{cite web|url=http://online.wsj.com/article/SB118851157811713921.html?mod=googlenews_wsj|title=Manga Mania|date=2007-08-31|accessdate=2007-08-31|work=Bianca Bosker (Wall Street Journal)}}</ref> Ang anime ay isang pangkalakalan ''(commercial)'' na tagumpay sa Asia, Europa at Latin America, kung saan ang anime ay naging mas pangunahing kaysa sa Estados Unidos. Halimbawa, ang Saint Seiya video game ay inilabas sa Europa dahil sa ang pagiging popular ng ipakita kahit na ilang taon matapos ang serye ay na-off-air. Ang anime distrubution companies ay may hawak ng licensing at pamamahagi ng mga anime na sa labas ng bansang Hapon. Ang nakalisensiyang anime ay puwedeng mabago sa pamamagitan ng Distributor sa pamamagitan ng dubbing sa wika ng mga bansa at ang pagdadagdag ng wika ng subtitles sa wikang Hapon. Gamit ang isang katulad global pamamahagi pattern tulad ng Hollywood, ang mundo ay nahahati sa limang rehiyon. Ang ilang mga pag-edit ng mga kalinangang pangsangunian ay maaaring mangyari sa mas mahusay na sundin ang mga sanggunian ng mga hindi Hapon na kalnangan.<ref>{{Cite web |url=http://w3.salemstate.edu/~poehlkers/Emerson/Pokemon.html |title=Pokemon Case Study<!-- Bot generated title --> |access-date=2009-06-06 |archive-date=2008-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080820181118/http://w3.salemstate.edu/%7Epoehlkers/Emerson/Pokemon.html |url-status=dead }}</ref> Ang ilang mga kompanya ay maaaring tanggalin ang anumang katutol-tutol na nilalaman, sumusunod sa lokal na batas. Ang pagbabago ng proseso ay malayo mas laganap sa ang nakaraan (hal. Robotech), ngunit ang paggamit nito ay tinanggihan dahil sa ang demanda para sa mga anime sa kanyang orihinal na anyo. Ang "light touch" na diskarte sa localisasyon ay pinapaboran na tumitingin ang orihinal na anyo ng anime. Ang paggamit ng ganitong uri ng pamamaraan ay tanda ng tagumpay ng Naruto at Cartoon Network ng Adult Swim programming bloke, pareho ng mga menor de edad na ng mga pagbabago. Sa pagdating ng mga DVD, ito ay naging posible na maisama ang maramihang wika ng mga track sa isang simpleng produkto. Na ito ay hindi na ang kaso sa VHS cassette, sa hiwalay na VHS ng media ay ginagamit at sa bawat VHS cassette pareho ang presyo sa isang solong DVD. Ang "dapyo" diskarte din naaangkop sa DVD release sa dahilang sila kabilang pareho ang dubbed audio at ang orihinal na Japanese audio na may subtitles, kadalasang hindi inilathala. Inedit na anima na para sa telebisyon ay karaniwang pinalabas sa DVD "uncut", kasama ang lahat ng tanawin buo. Ang mga TV network ay madalas ay madalas na magpalabas ng anime. Sa Japan, ang mga pangunahing pambansang TV network, tulad ng sa TV Tokyo broadcast anime regular. Mas maliit na mga panrehiyong estasyon ng broadcast anime sa ilalim ng UHF. Sa [[Estados Unidos]], cable TV channels tulad ng Cartoon Network, Disney, Sci-fi, at iba pa ay inaalay ang ilan sa kanilang mga timeslots sa anime. Ang ilan, tulad ng Anime Network at ang FUNimation Channel, ay anime lang ang madalas na ipinapalabas. Ang Sony-based Animax at Disney's Jetix channel ay nagpapalabas ng anime sa loob ng maraming mga bansa sa mundo. AnimeCentral naman ang sa Inglatera. Kahit na ito ay lumabag sa karapatang-kopya ng mga batas sa maraming bansa, ang ilang mga tagahanga ay nagdaragdag ng subtitles sa anime para sa kanilang mga sarili. Ang mga ito ay ipinamamahagi na fansubs. Ang etikal epekto ng paggawa, pamamahagi, o nanonood fansubs ay paksa ng maraming kontrobersiya kahit kung ang mga fansub groups ay hindi kumikita mula sa kani-kanilang mga gawain. Kapag ang serye na ito ay lisensiyado sa labas ng bansang Hapon, fansub groups ng madalas na ay namamahagi ng kanilang trabaho. Sa isang kaso, ang Media Factory Incorporated ay hiniling na walang fansubs ng kanilang materyal na gagawin, na kung saan ay iginagalang ng fansub community.<ref>{{cite web|title=Anxious times in the cartoon underground|work=CNet|url=http://news.cnet.com/Anxious-times-in-the-cartoon-underground/2100-1026_3-5557177.html | accessdate=2007-09-06|date=2005-02-01}}</ref> Sa katunayan, ang Bandai mismo ay nagpasalamat sa mga fansubbers para sa kanilang mga papel sa pagtulong sa anime na The Melancholy of Haruhi Suzumiya na kilala sa mga bansang nagsasalita ng Ingles.<ref>{{cite web | title=Adventures of the ASOS Brigade Episode 00: Made by Fans for Fans | work= | url=http://asosbrigade.com/ | accessdate=2006-12-23 | archive-date=2007-01-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070101232949/http://www.asosbrigade.com/ | url-status=dead }}</ref> Ang Internet ay nagkaroon ng isang makabuluhang papel sa ang pagpapalabas ng mga anime na sa labas ng bansang Hapon. Bago ang 1990, ang anime lang sa loob ng bansang Hapon.Tulad din ng katanyagan ng Internet na lumago, lumago rin ang interes sa anime. Karamihan sa fandom ng anime ay lumago sa pamamagitan ng Internet. Ang kumbinasyon ng internet communities at ang pagtaas ng halaga ng mga anime material, mula sa mga video sa mga imahe, ay tumulong sa paglago ng fandom.<ref name="anime-internet">{{cite web|url=http://comipress.com/article/2006/07/20/489|title=100 Questions About Anime & Manga Overseas|date=2006-07-20|accessdate=2007-08-23|work=Comipress}}</ref> At dahil, mas lumago pa ang gamit ng internet, ang internet advertising ay lumago mula 1.6 bilyon yen hanggang sa 180 na yen sa pagitan ng 1995 at 2005.<ref>{{cite web|url=http://en.j-cast.com/2005/12/21000171.html|title=Free Anime: Providers Bear Losses to Build Business|date=2005-12-21|accessdate=2007-08-27|work=J-Cast Business News|archive-date=2007-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20070823111524/http://en.j-cast.com/2005/12/21000171.html|url-status=dead}}</ref> == Impluwensiya sa Pandaigdigang Kalinangan == Anime ay naging pangkalakalan ''(commercial)'' pinakinabangang sa kanluranin na bansa, tulad ng unang bahagi ng pangkalakalan ''(commercial)'' matagumpay kanluranin adaptations ng mga anime, tulad ng ''Astro Boy'', ay may naigawa.<ref name="commercially successful">{{cite web | title = Progress Against the Law: Fan Distribution, Copyright, and the Explosive Growth of Japanese Animation | url = http://groups.csail.mit.edu/mac/classes/6.805/student-papers/fall03-papers/Progress_Against_the_Law.html | accessdate = 1 Mayo 2006 }}</ref> Ang kahanga-hanga ang tagumpay ng Nintendo ng multi-bilyong dolyar [[Pokemon]] franchise <ref>{{cite news | title = Pokemon (sic) Franchise Approaches 150 Million Games Sold | url = http://sev.prnewswire.com/entertainment/20051004/LATU06404102005-1.html | publisher = PR Newswire | date = 2005-10-04 | accessdate = 2006-09-16 | archive-date = 2009-02-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090216034141/http://sev.prnewswire.com/entertainment/20051004/LATU06404102005-1.html | url-status = dead }}</ref> ay nakatulong ng malaki ang spin-off na anime serye na unang pinalabas sa dulo nang 1990, ay tumatakbo pa rin sa buong mundo sa araw na ito. Sa paggawa nito, ang anime ay ginawa ng makabuluhang epekto sa kalinangang kanluranin. Dahil ang ika-19 siglo, maraming mga banyaga ay nagpahayag ng isang partikular na interes patungo sa bansang Hapon. Ang anime ay nagpakita ng kalinangan ng mga Hapon sa mga banyaga. Bukod sa anime, ibang parte pa ng kalinangang Hapon ay nadagdagan sa pagkakatangkilik.<ref>{{cite news| last = Faiola| first = Anthony| title = Japan's Empire of Cool| work = [[The Washington Post]]| page = A1| publisher = [[Washington Post Company]]| date = 2003-12-27| url = http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A33261-2003Dec26?language=printer| accessdate = 2007-08-17| archiveurl = https://archive.today/20121216135122/http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A33261-2003Dec26?language=printer| archivedate = 2012-12-16| url-status = live}}</ref> Sa buong mundo, ang bilang ng tao nag-aaral sa wikang Hapon ay nadagdagan. Noong 1984, ang mga Japanese Language Proficiency Test ay ginawa upang matugunan ang pagtaas ng demanda.<ref>{{cite web |title=Introduction |publisher=The Japan Foundation |url=http://www.jlpt.jp/e/about/index.html |accessdate=2009-05-01}}</ref> Ang anime-influenced animation ay tumutukoy sa mga animasyon na hindi gawa sa bansang Hapon na gumagaya sa istilong biswal ng anime.<ref name="whatisanime">{{cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/editorial/2002-07-26|title=What is anime?|date=2002-07-26|accessdate=2007-08-18|work=ANN}}</ref> Karamihan ng mga gumagawa ay nilikha sa pamamagitan ng studios sa Estados Unidos, Europa, at iba pang bahagi ng Asya; at sila ay pangkalahatang incorporate stylizations, pamamaraan, at katatawanang inilarawan sa anime physics, tulad ng sa kaso ng [[Avatar: The Last Airbender]]. Kadalasan, produksiyon crews alinman sa mga tagahanga ng mga anime o ay kinakailangan tingnan ang anime.<ref>{{cite web|url=http://www.scifi.com/sfw/anime/sfw12366.html|title=SciFi Channel Anime Review|accessdate=2006-10-16|work=SciFi}}</ref> Ang iba pa ngang mga mangugughit ay ginagawa na ang anime bilang ang kanilang inspirasyon sa kani-kanilang mga proyekto.<ref>{{cite web|url=http://www.ugo.com/ugo/html/article/?id=17924|title=Aaron McGruder - The Boondocks Interview|date=|accessdate=2007-10-14|work=Troy Rogers|publisher=UnderGroundOnline|archive-date=2007-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20071030033247/http://www.ugo.com/ugo/html/article/?id=17924|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.g4tv.com/screensavers/features/49962/Ten_Minutes_with_Megas_XLR.html], ''Ten Minutes with "Megas XLR"'', 13 Oktubre 2004</ref> Bukod dito, ang isang Pranses na production team para sa Ōban Star-Racers inilipat sa Tokyo upang makipagtulungan sa isang Japanese production team mula sa Hal Film Maker.<ref name="company">{{cite web|url=http://www.savtheworld.com/eng/company.php|title=''STW company background summary''|access-date=2009-06-06|archive-date=2007-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20070813141936/http://www.savtheworld.com/eng/company.php|url-status=dead}}</ref> Ang mga kritiko at ng pangkalahatang anime fanbase hindi kinikilala ang mga ito bilang mga anime.<ref>{{cite web|url=http://www.animenation.net/blog/2006/05/15/ask-john-how-should-the-word-anime-be-defined/|title=How should the word ''Anime'' be defined?|date=2006-05-15|accessdate=2008-09-26|work=AnimeNation}}</ref> Ang ilang mga animated na teleserye ng [[Estados Unidos]] ay may ibang anime styling sa layuning [[komedya]], halimbawa ''South Park'' (na may "Chinpokomon" at "Good Times with Weapons"). ''South Park'' ay may nakaka-aliw na pagguhit at ginaya nito ang "Brittle Bullet", ang ikalimang episode ng FLCL, na ipinalabas ng ilang buwan matapos ang "Chinpokomon" ay malabas. Ang layunin sa [[komedya]]ng anime ay ang pambuwelo para sa mga pangunahing saligan ng Kappa Mikey, isang Nicktoons Network orihinal na [[kartun]]. Kahit clichés karaniwang matatagpuan sa anime na ginaya sa ilang serye, tulad ng Perfect Hair Forever. Anime na nagsimula na lumabas sa unang bahagi nang dekadang 1990, sa panahon ng Anime boom, simula sa Anime Expo, Animethon, Otakon, at JACON. Kasalukuyang ang mga anime conventions ay taunang ginagawa sa ibat-ibang lugar sa ibat-ibang bansa sa buong mundo.<ref>{{cite web|url=http://www.animecons.com/events/|title=Convention Schedule|accessdate=2007-09-06|work=AnimeCons}}</ref> Marami sa mga pumupunta sa mga convention na ito ay sumasali sa cosplay, na kung saan sila ay nagsusuot ng mga damit katulad ng mga tauhan sa anime. Paminsan minsan, may mga bisita mula sa bansang Hapon tulad ng mga manunulat, direktor, manguguhit at marami pang iba. Dumarami rin ang mga anime clubs hindi lamang sa mga paaralan o kung saan nagkakakita-kita ang mga tagahanga ng anime ngunit pati sa internet ay laganap na rin ito.<ref>{{Cite web |url=http://daily.stanford.edu/article/2002/5/21/animeAchievesGrowingPopularityAmongStanfordStudents |title=Anime achieves growing popularity among Stanford students<!-- Bot generated title --> |access-date=2009-06-06 |archive-date=2009-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090124162244/http://daily.stanford.edu/article/2002/5/21/animeAchievesGrowingPopularityAmongStanfordStudents |url-status=dead }}</ref> === Kultura === ==== Shinto at Budismo ==== Ang Shinto ay ang katutubong relihiyon ng bansang Hapon, characterized sa pamamagitan ng isang pangitain animistic likas na katangian. Ang {{nihongo|''Shintō''|神道}} ay ang paraan ng mga diyos, ang pag-uugali na sa masarap na pagsasamahan sa espiritung kalikasan at ninuno, ang {{nihongo|''[[kami]]''|神}}, sa pangkalahatan ay positibo, itakda ang laban sa {{nihongo|''[[oni (folclore)|oni]]''|鬼}}, marahas na demonyo. May mga hindi mabilang paksa at legends pagkatapos ay kinuha mula sa tradisyon Shinto, na nagsisimula sa mga nakolekta sa Kojiki at Nihongi (mga teksto ng dating mula sa ikawalo siglo AD), na nagbibigay ng higit pa sa isang Anime inspirasyon ng mga kuwento nila sabihin.<ref>cfr. Antonia Levi. ''Samurai from Outer Space: Understanding Japanese Animation''. Open Court, 1996, p. 34; Marcello Ghilardi. ''Cuore e acciaio. Estetica dell'animazione giapponese''. Padova, Esedra, 2003, p. 38.</ref> Sa partikular, ang isang katangian ng Shintoism ay tiyak na upang pagsamahin ang mga elemento ng pantasya at katotohanan na kabilang sa matatagpuan sa ibayo ng normal na limitasyon ng pang-unawa ng tao sa ordinaryong araw-araw na buhay, isang katangian na kung saan ay madaling makikita sa maraming mga Hapon animated gumagana.<ref>cfr. Marcello Ghilardi, ''op. cit.'', p. 40.</ref> Ngunit madalas na-play ng isang papel sa isang lagay ng lupa rin ang Budismo , sa mga partikular na ang {{nihongo|''[[Buddhismo Zen|Zen]]''|禅}}. Hindi alintana ang mga madalas na presensiya sa mga kuwento ng Monaco, ay susi sa karikatura kaysa sa malubhang, ang Zen tradisyon, para sa kanyang direktang at praktiko diskarte sa katotohanan, hindi madaling kapitan ng sakit sa konstruksiyon ng mga haka-haka system na claim na ipaliwanag ito, lends mismo na rin sa mga kuwento kung saan ang mga character na maglaro mga tungkulin ng aksiyon, ibig sabihin ang mga diwa pa rin ng entertainment at panoorin.<ref>cfr. Marcello Ghilardi, ''op. cit.'', p. 42.</ref> [[Talaksan:Kuniyoshi Utagawa, Dragon 2.jpg|thumb|left|200px|Mitolohikong alamat ng mga shintohista (ginawa ni Kuniyoshi Utagawa, noong 19 siglo).]] ==== ''Bushidō'' ==== Ang isa pang kadahilanang leads sa tradisyong anime, anecdotes, at sitwasyong etika ay tiyak na angkop na lalo na sa militar kumplikadong code ng-uugali itinatag sa pamamagitan ng bushi-gawin, ang paraan ng marangal mandirigma.<ref>Il testo di riferimento in materia è costituito da ''Hakagure kikigaki'' (Annotazioni su cose udite all'ombra delle foglie), scritto dal samurai [[Yamamoto Tsunetomo]] nel XVIII secolo. Sull'argomento in fatto di animazione giapponese cfr. Gianluca Di Fratta. ''La via dei samurai'', in AA.VV., ''Con gli occhi a mandorla. Sguardi sul Giappone dei cartoon e dei fumetti'', Tunué, 2007, pp. 217 e segg.; Arianna Mognato, ''op. cit.'', p. 85.</ref> Ang mga kuwento ng mga diwa sa mga partikular na may posibilidad na pagsamahin ang mga aspeto ng Bujutsu "ang diskarte at militar {{nihongo|''[[bujutsu]]''|武術,|'la tecnica e l'abilità marziale'}} at {{nihongo|''[[budō]]''|武道,|'la via marziale che conduce alla pace'}} ang militar na paraan na humahantong sa kapayapaan" upang magbigay ng tamang dami ng isang ipakita ng fighting, ngunit din upang kumatawan sa landas ng moral at character pagsasanay.<ref>cfr. Marcello Ghilardi, ''op. cit.'', p. 45.</ref> Gayunpaman, na ibinigay na ang Bushido ay characterized sa pamamagitan ng pagkakaroon ng moral katangian gabay, tulad ng hustisya, kahulugan ng duty, katapatan, pakikiramay, karangalan, katapatan at tapang, ito ay mabuti upang panatilihin sa isip na ito ay hindi lamang ang mga kultural na background ng mga diwa na kahit paano ang mga ito ay nakatutok sa labanan, o direkta sa kontrahan set sa pyudal Japan, ngunit din sa maraming mga kuwento ng ordinaryong buhay, nanirahan sa pagitan ng mga bangko paaralan tulad ng sa bahay.<ref>cfr. Marcello Ghilardi, ''op. cit.'', p. 46; Gianluca Di Fratta, ''op. cit.'', p. 218.</ref> Ito ay {{nihongo|''shugyō''|修行}}, ang matinding pagsasanay ensayado ng bushi (o budoka) upang dumating sa pagpipigil sa sarili at disiplina sa sarili, upang makilala ang mga lokasyon at ebolusyon protagonists ng Anime, madalas ay nakikibahagi sa mga negosyo na maglagay ng isang pilay sa kanilang mga panloob na mga mapagkukunan at nangangailangan ng mga ito sa pagtagumpayan ang kanilang mga takot at kahinaan.<ref>cfr. Marcello Ghilardi, ''op. cit.'', pp. 47 e 108.</ref> Minsan, pagkatapos, ang tunay na layunin ng path na ito, ang pagpasa sa pamamagitan ng kontrol ng {{nihongo|''[[Ki (filosofia)|ki]]''|氣 oppure 气}}, ang panloob na enerhiya, ay kahit na makakuha ng isang kamalayan ng kawalan ng laman ng mga katotohanan na hahantong sa pagbibigay ng up ang pag-angkin ng kaakuhan at upang Pinahahalagahan ang paglipad ng materyal na pag-iral, sa gayon ay hindi kahit na kamatayan ay walang dahilan upang takot.<ref>cfr. Marcello Ghilardi, ''op. cit.'', p. 50; Gianluca Di Fratta, ''op. cit.'', p. 222.</ref> Gayunpaman, ito di-prodromal pananaliksik at ay din na tinukoy sa pamamagitan ng bayani ng kanyang sariling identity, bilang laban sa di-umano'y ang pag-apruba ng kompanya.<ref>cfr. Marcello Ghilardi, ''op. cit.'', p. 79.</ref> ==== Mga ''Senpai'' at ''Kōhai'' ==== Ang path ng budoka, gayunpaman, ang isang patakaran ay hindi maaaring nagsimula nang walang isang gabay, ito ay kinakatawan ng isang magulang o isang guro {{nihongo|maestro|先生,|sensei}} ay ng maliit na kahalagahan, na ipinapakita ang paraan sa kanyang pag-uugali.<ref>cfr. Gianluca Di Fratta, ''op. cit.'', p. 220.</ref> na ito relasyon sa Japanese lipunan, ay karaniwang kinakatawan ng mga pares-senpai Koha, kung saan ang una ay "ang isa na nagsimula muna," at ikalawang "ang isa na nagsimula mamaya." Ang ulat na ito, na nagpapahiwatig paggalang at malasakit ng junior mga mag-aaral sa senpai, ngunit din na dapat sila talaga magagawang payuhan at direktang mga ito sa buhay, maaaring kilalanin ang halos anumang panlipunang konteksto, mula sa paaralan sa trabaho, mula sa sports sa politika, at hindi maaaring hindi din makikita sa Anime, na madalas ay ang relasyon sa pagitan ng mga pangunahing character.<ref>cfr. Marcello Ghilardi, ''op. cit.'', pp. 48 e segg.</ref> ==== Ang ''Giri'' at Ang Bilis ng Tungkulin ==== Para sa mga Hapon pag-iisip, samakatuwid, ang tunay na lakas ay namamalagi sa kanyang pagwawalang-bahala ng mga personal na kaligayahan upang ituloy isang mainam at pagtupad ng isang tungkulin.<ref>cfr. Gianluca Di Fratta, ''op. cit.'', pp. 223 e segg.</ref> Ang bilis ay tiyak na ang duty sa tumira ng isang utang, na maaaring sa paggalang ng kanyang higit sa lahat, ang mga magulang, ninuno at kahit laban sa kanyang pangalan, ngunit sa mga kuwento ng maraming mga diwa darating na laban sa buong mundo, laban sa kung saan ang kalaban, madalas lumalagpas sa kanilang personal na mga damdamin at kulob paghihiwalay nito walang mintis pagkakaiba nagpapahiwatig, ay responsable para sa mga tagapagligtas sa matinding pagpapakasakit sa sarili {{nihongo|sacrificio di sé|我慢,|gaman}}.<ref>cfr. Marcello Ghilardi, ''op. cit.'', pp. 78 e segg.; Gianluca Di Fratta, ''op. cit.'', pp. 226 e segg.</ref> na ito, gayunpaman, mula sa isang ganap na walang kaugnayan sa relihiyon, dahil kalinisang-asal ay isang konsepto ng sarili nito, kung saan ang uniberso ay regarded sa pamamagitan ng Hapon amoral at walang bahala.<ref>cfr. Antonia Levi, ''op. cit.'', p. 98.</ref> Ang mga halimbawa sa mga diwa ng tulad ng isang diskarte ay maraming kultura, at ang pinakamadaling upang spot ay tiyak sa na pinakayamang robot na ugat (mecha) na lumago noong dekadang 1970 at dekadang 1980, at na, bagama't may ibang nuances, ito ay umiiral sa araw na ito. Ngunit hindi lamang, dahil ang serye tulad ng ''Saint Seiya (Knights ng Zodiac)'' ay mula sa manga sa pamamagitan ng Masami Kurumada, sa pangalan ng isa sa mga maraming, mayroong isang malinaw na hinalaw.<ref>cfr. Marcello Ghilardi, ''op. cit.'', pp. 97 e segg.</ref> ==== Tao, Kalikasan, at Teknolohiya ==== Ano ang sinabi tungkol sa tradisyon Shinto ay din kapaki-pakinabang sa kung paano ang mga komplikadong talakayan sa kaugnayan sa pagitan ng kalikasan at teknolohiya sa lugar para sa isang mahabang oras sa Hapong lipunan (pati na rin ang lahat ng bagay sa mundo) ay makikita sa Anime. Habang, sa katunayan, ang teknolohiya ay minsan kinakatawan bilang isang positibong tao, na kung saan mas malaki kagalingan at pag-unlad garantiya, hindi sa banggitin kapag ang paksa ng kakila-kilabot pagbabanta, sa kabilang banda ito sa iba pang mga gawa, ay nagiging sa pinakamasama kalamidad, tulad ng dahil sa kapaligiran ganap na pagkasira, o kahit isang tagapagtaguyod ng mass pagkawasak. Pagkatapos doon ay ito pagtitigalawa ng mga damdamin na may paggalang sa isang posisyon ng pagbubuo, tulad ng nakikita sa maraming mga gumagana na kung saan ito dalawahan positibo at negatibong halaga nangyayari nang sabay-sabay sa isang dramatic resulta ay madalas na makabalighuan: ang pinsala na sanhi ng teknolohiya para lamang sa kalahati ng mga ito maaaring repaired.<ref>cfr. Marcello Ghilardi, ''op. cit.'', pp. 133 e segg.</ref> Narito muli, ang pinaka-agarang halimbawa magtagpo sa genre mecha, lalo na tungkol sa teknolohiya sa kanyang salvific halaga (sa tingin ng Pumunta Nagai ay gumagana), habang ang dungis sa pangalan nito, walang armonya kaugnayan sa mga katangian na kung saan ay kakaiba sa likas na katangian, ay madalas na natagpuan sa ang gawain ng mga may-akda tulad ng Hayao Miyazaki at Tatsuo Yoshida .<ref>cfr. ad esempio, per Go Nagai, la trilogia formata dalle serie TV ''[[Mazinga Z]]'', ''[[Grande Mazinga]]'' e ''[[UFO Robot Goldrake]]''; per Hayao Miyazaki, la serie TV ''[[Conan, il ragazzo del futuro]]'' e il lungometraggio ''[[Princess Mononoke]]''; per Tatsuo Yoshida, la serie TV ''[[Kyashan il ragazzo androide]]''.</ref> Mula sa isa pang pananaw, ang ugnayan sa pagitan ng tao at teknolohiya, sa partikular, ay din sa gilid sa pamamagitan ng kung saan ang mga diwa privileged isama kamakabaguhan at rework, na nagreresulta sa huling isang inseparable kumbinasyon ng mga luma at bagong.<ref>cfr. Dani Cavallaro, ''op. cit.'', p. 6.</ref> == Diwa ng ''Anime'' sa mundo == === Asya === Ang mga diwa ay sa paglipas ng panahon isang pandaigdigang kumalat. Higit pa sa Japan, Asia animation Japan ay lubhang popular sa mga bansa tulad ng Taiwan, ang South Korea at timog-silangan, kung saan, halimbawa, ang mga bata serye Doraemon ay lubhang matagumpay sa Thailand at sa Pilipinas dahil sa ang maagang nineties, bilang isang resulta ng Pokémon.<ref>cfr. Susan J. Napier, ''op. cit.'', p. 5 e segg.</ref> Mas karaniwan, gayunpaman, ang mga telebisyon sa Gitnang Silangan, bagaman UFO Robo Grendizer edition serye bilang Arab ay nagkaroon ng isang malaking sumusunod na doon, masyadong.<ref>cfr. Wasim. [http://www.grendizer.net/Grendizer.html ''Grendizer'']. URL consultato il 30 dicembre 2007.</ref> Hindi lamang sa ibang bansa Sumikat ang [http://www.aniplogs.com anime] kundi ito rin ay malugod na tinanggap sa Pilipinas. Isa sa mga naunang nagpalabas nito ay ang mga lokal na channel na ABS-CBN, GMA7 at ABC 5. Dahil sa hindi pa naging uso ang "cable TV" noon at kakaunti lamang ang kayang magbayad sa serbisyo, ang anime ay napagtuunan ng pansin ng mga kabataan at dito ay nagsimula itong sumikat. Isa sa mga pinaka sikat na anime noon ay ang Voltes V na naunang pinalabas sa GMA7, bagamat ito'y luma na, sumikat ito sa mga kabataan dahil isa ito sa mga pinakaunang anime na nagpalabas ng ''genre'' na robot o kilala rin sa tawag na ''Mecha'' o ''Meka''. Sinundan ito ng pagbabalabas ng ''Daimos'' at kung ano ano pa. Sumunod nito ang pagsibol ng mas bago na anime kabilang ang ''Ghost Fighter'' na kilala rin sa tawag na ''Yu Yu Hakusho'' kasunod nito ang biglaang paglagananap ng ''Dragonball Z'' na ikinatuwa ng mga kabataan. === Hilagang Amerika === Ang unang Anime aired sa US ay mga serye Boy Astro (Tetsuwan Atom) network NBC sa pagitan ng 1963 at 1964, halos sabay-sabay sa Japan.<ref>cfr. JETRO, ''Japan Animation Industry Trends'', cit., p. 7; Hal Marcovitz, ''op. cit.'', pp. 29 e segg.</ref> Simula noon, pag-import ay maging matatag, bagaman hindi hanggang sa ang napakalaking ' maagang nineties. Sa eytis ng maraming klasikong serye, gayunpaman, ay ipinadala sa pamamagitan ng iba't-ibang mga TV, kahit na madalas na iniangkop at reassembled sa dialogues at ang masamang balak sa panlasa ng mga Amerikano publiko, tulad ng sa kaso ng ''Tranzor Z (Mazinger Z), Labanan ng Planeta (Gatchaman Kagaku Ninja Tai)'' at ''Star Blazers'',<ref>cfr. John Gosling. (1996) [http://www.awn.com/mag/issue1.5/articles/goslingeuro1.5.html ''Anime in Europe'']. URL consultato il 30 dicembre 2007.</ref> o ang pinaka-kapansin-pansin ng ''Force Limang , Voltron'' at ''Robotech''. Ang unang binubuo ng isang serye na nagreresulta mula sa pagsama-sama ng limang magkakahiwalay na mga diwa (''Gaiking Daiku maryū, Robo Danguard alas wakusei, Starzinger SF Saiyuki, Getter Robo G'', at ''UFO Robo Grendizer''), para sa isang kabuuan ng 130 episodes (26 sa bawat serye);<ref>cfr. Sseligma. [http://web.mit.edu/sseligma/www/force5.html ''Force Five''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416173700/http://web.mit.edu/sseligma/www/force5.html |date=2009-04-16 }}. URL consultato il 30 dicembre 2007.</ref> huli ay din makuha sa pamamagitan ng patungan ng isang serye na may dalawang orihinal na serye (''O Hyakujū Golion'' at ''Kiko kantai Dairugger XV''), pati na rin ang third, na pinagsasama ang tatlong (''Chōjikū Yosa Macross, Mospeada'', at ''Kiko Soseiki Chōjikū Kidan Southern Cross'') para sa isang kabuuang 85 episodes. Mamaya, din sa tagumpay ng pelikula ''Akira'' sa Amerikanong sinehan, sa maagang nineties siya nagsimulang upang bumuo ng isang mas pansin ang hindi pangkaraniwang bagay, mula sa parehong TV at mga operator ng sektor home video, kaya na sa huling sampung taon US Anime merkado ay lumago tremendously.<ref>cfr. Susan J. Napier, ''op. cit.'', p. 6.</ref> Ang mahusay na tagumpay nakamit sa pamamagitan ng iba't-ibang mga sagas ng Gundam at Pokemon, ang unang lugar sa Billboard naabot mula sa Ghost pelikula sa Shell sa 1998 , at ang pagtaas ng katanyagan ng gumagana Studio Ghibli<ref>cfr. JETRO, ''Japan Animation Industry Trends'', cit., p. 7. Nel 1996 la ''Walt Disney Enterprises'' ha acquisito i diritti di distribuzione di tutte le opere dello Studio Ghibli per il Nord America (cfr. Susan J. Napier, ''op. cit.'', p. 8); inoltre, la filiale giapponese del colosso americano attualmente si occupa anche di acquistare ''anime'' che distribuisce in ben 54 paesi (cfr. JETRO, cit.).</ref> na humantong sa US merkado para sa mga diwa na ang pangalawang sa likod ng mga Hapon domestic market, na may 38 serye at 500 nakatanggap ng mga bagong mga DVD inilabas sa 2007 , at isang halaga ng industriya home video lamang tinatayang sa $400,000,000 sa 2006 , bagaman isang nagpasya drop.<ref>cfr. [[Anime News Network]]. (2007) [http://www.animenewsnetwork.com/convention/2007/nyaf-icv2/icv2/whitepaper ''ICv2 Whitepaper'']. URL consultato il 30 dicembre 2007. Secondo molti operatori, la flessione delle vendite di ''anime'' nel settore ''home video'' negli Stati Uniti è dovuta sia all'aumento del fenomeno del ''[[file sharing]]'' e del ''[[fansub]]'' (cfr. Arthur Smith. [http://www.animenewsnetwork.com/industry-comments/arthur-smith-open-letter-on-fansubbing ''Open Letter from GDH International's Arthur Smith''], 2007), sia ad una serie di altri fattori, come la saturazione del mercato e la svalutazione dei prodotti attraverso adattamenti ed edizioni di scarsa qualità (cfr. [http://www.animenation.net/blog/2008/09/18/ask-john-what-are-the-top-ten-reasons-for-animes-decline-in-america/ ''What are the top ten reasons for anime decline in America?''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811010225/http://www.animenation.net/blog/2008/09/18/ask-john-what-are-the-top-ten-reasons-for-animes-decline-in-america/|date=2011-08-11}}, in ''AnimeNation News Blog'', ''Ask John'', Sept. 18 2008).</ref> Ito rin ang isa sa mga pinakamahalagang Amerikano portal web western Hapon animation, ang ' Anime News Network . === Europa === Pantay-pantay kung hindi mas malaki ang pagsasahimpapawid ng Anime mayroon sa Europa : hiwalay mula sa Italya, na kung saan ay sinabi, kahit Espanya at Pransiya ay sa katunayan pinagdudusahan sa huling dekadang 1970 at dekadang 1980, ang isang "mapayapang imbasyon." Sa katunayan, sa Pransiya sa unang mga diwa ay isinumite pabalik sa 1974 , na may mga serye Ang Prince Saphir (Ribbon walang kishi) at Le ROI Leo (Kagubatan Taitei), ngunit ang pag-import ay hindi magsisimula hanggang matapos ang napakalaking tagumpay ng serye Goldorak (UFO Robo Grendizer), pumasa sa 1978.<ref>cfr. John Gosling, ''op. cit.''. Attualmente la Francia è il maggior editore europeo di animazione giapponese con società di rilievo come la [http://www.beez-ent.com/ Beez Entertainment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081106175500/http://www.beez-ent.com/ |date=2008-11-06 }} e la [http://www.dybex.com Dybex] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120223135709/http://www.dybex.com/ |date=2012-02-23 }}.</ref> Sa Espanya sa simula ng eytis nagpunta sa hangin serye tulad ng ''Mazinger Z, El Vengador (Kotetsu Jeeg), Captain Harlock, Robotech Star Blazers'' at pagkatapos,<ref>cfr. Acier Garcia. (1999) [http://www.geocities.com/Hollywood/Derby/8798/anime.htm ''El anime en España: la mediocridad al poder'']. URL consultato il 30 dicembre 2007.</ref> kahit na ito ay ang susunod na pagdating Los Caballeros ng Zodiac (Saint Seiya) at Dragon Ball na idedeklara ang pagsabog ng kababalaghan doon pati na rin.<ref>cfr. John Gosling, ''op. cit.''; Acier Garcia, ''op. cit.''.</ref> Sa parehong mga bansang ito, gayunpaman, katulad ng kung ano ang nangyari sa Italya, ang mga diwa na aroused strong makipagtalo, madalas sumasailalim Narito interruptions at sensura.<ref name="cfr. John Gosling, op. cit.">cfr. John Gosling, ''op. cit.''.</ref> Sa Alemanya, gayunpaman, kung saan nagkaroon ng isang serye ng mga partikular na tagumpay sa Lead, ang Anime programming sa telebisyon ay isang walang kinikilingan kamakailang kababalaghan. Ang unang ilang serye ipinadala sa pagkatapos West Germany, mula sa Speed ​​ang magkakarera (Mach Pumunta! Pumunta! Pumunta!) sa 1971 Captain Hinaharap (Fuch Captain) sa 1980 , sila ay mahusay na puna, dahil minsan ay inakusahan ng pagiging masyadong marahas at hindi naaangkop mga anak, lamang sa pamamagitan ng kasunod na paghahatid ng mga naturang serye bilang Lady Oscar (Versailles walang bara) at sports Kickers (Ganbare! Kickers) at Mila superstar (atake No. 1), sa kalagitnaan ng nineties, ang mga Hapon animation ay natagpuan pinaka puwang sa Aleman programming sa telebisyon.<ref>cfr. John Gosling, ''op. cit.''. A favorire una precoce diffusione televisiva degli ''anime'' in Germania non bastò la co-produzione nippo-tedesca di ben due serie: ''Heidi'' (''[[Heidi (anime)|Alps no shōjo Heidi]]'') nel 1974 e ''Die Biene Maja'' (''[[L'ape Maia|Mitsubachi Maya no bōken]]'') nel 1975, entrambe trasmesse dalla [[ZDF]], rispettivamente nel 1977 e nel 1976.</ref> sitwasyon ay iba't-ibang sa United Kingdom , kung saan ang animation sa nakalipas na Japan ay hindi kadalasan matatagpuan sa isang lugar sa iskedyul ng telebisyon, ngunit sa salungat, kung saan ang mga diwa ng merkado home video ay nakuha na hold sa pamamagitan ng huli eytis, na may mga benta talaan ng VHS ng film at ang kapanganakan ng Akira Manga Video, hindi katulad Italya at France kung saan ito ay naganap lamang sa ikalawang kalahati ng nineties.<ref>cfr. John Gosling, ''op. cit.''; Susan J. Napier, ''op. cit.'', p. 5.</ref> Ang kamakailang mga internasyonal na tagumpay kinawiwilihan sa pamamagitan ng pelikula Hayao Miyazaki at Studio Ghibli pagkatapos ay binuksan ang pinto sa Japanese animation sa mga bansa tulad ng Finland at Poland,<ref name="cfr. John Gosling, op. cit."/> at sa Abril 2007 sa Romania, Hungary at Czech Republic kinuha lugar sa European ilunsad ng Animax, ang satellite channel pampakay pagbabayad ng Sony Pictures Entertainment, na broadcasts 24 na oras ng 24 na mga diwa, at pagkatapos ay kumalat sa Alemanya.<ref name="Sony Animax">cfr. il sito ufficiale di [http://www.animaxtv.com/ ''Sony Animax''].</ref> === Timog Amerika === Ang pagtagos ng mga diwa sa Latin America ay nakatutok lamang sa mga bansa tulad ng Mexico , ang Chile at Argentina . Sa partikular, ang unang broadcast Anime sa Mexico, pinakamalaking importador Latin America, ang ay nasa dulo ng seventies ''Heidi Meteoro (Mach Pumunta! Pumunta! Pumunta!), Mazinger Z, Candy , Kimba (Kagubatan Taitei)'' at ''Abeja Maya (Maya walang boken Mitsubachi)'',<ref>cfr. [http://www.animexico.net/Portada ''Historia del Anime en México''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071226140702/http://animexico.net/Portada |date=2007-12-26 }}. URL consultato il 30 dicembre 2007; [http://www.animexis.com.mx/ ''Guías de anime transmitido en México'']. URL consultato il 30 dicembre 2007.</ref> na may pare-pareho ang presence sa panahon ng Hapon animation sa mga iskedyul ng mga lokal na TV. Mula sa Mexico ang parehong bilang sila ay pagkatapos ay kumalat sa Venezuela at Peru, ngunit lalo na sa Chile, sa TV na ang Anime dating na sa maagang eytis,<ref>cfr. [https://web.archive.org/web/20060428100428/http://members.tripod.com/~GabZWing/Anime_Chile_inicio1.html ''Anime in Chile'']. URL consultato il 30 dicembre 2007.</ref> at pagkatapos ay sa Argentina kung saan ang mga animation ng bansang Hapon, pagkatapos ng ilang appearances sa telebisyon ng ''Mazinger Z'' sa 1981 <ref>cfr. Walter Medina. (2005) [http://www.solesdigital.com.ar/cine/mazinger.htm ''Mazinger: El regreso del gigante mecánico''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090705030257/http://www.solesdigital.com.ar/cine/mazinger.htm |date=2009-07-05 }}. URL consultato il 30 dicembre 2007.</ref> at ''Robotech'' sa ikalawang kalahati nang dekadang 1980,<ref>cfr. Leandro Vizcaya. (2007) [http://www.animeforos.com.ar/3506-post1.html ''Robotech: un fenomeno que sigue facturando''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005004523/http://www.animeforos.com.ar/3506-post1.html |date=2013-10-05 }}. URL consultato il 30 dicembre 2007.</ref> ay kalat na kalat nang higit pa dahil sa ang maagang dekadang 1990. Bilang katibayan ng katanyagan ng Anime sa Latin America ay din lumapaw ang buong teritoryo ng nabanggit pampakay satellite channel Animax mula sa Sony.<ref name="Sony Animax"/> === Aprika === Ang pagkalat ng mga diwa sa Africa ay kamakailan-lamang na kasaysayan. Maliban sa Arabic edisyon ng ''UFO Robo Grendizer'' na namin ang tinutukoy, na ipinadala matagumpay sa Ehipto sa maagang dekadang 1980,<ref>cfr. Gerdha. [http://www.nagaifans.it/goldrake/Episodi/Episodi.htm ''Nagaifans.it - Goldrake: episodi''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021185444/http://www.nagaifans.it/goldrake/Episodi/Episodi.htm |date=2018-10-21 }}. URL consultato il 24 febbraio 2008.</ref> Hapon animation market at may natagpuan ng isang lugar sa African kontinente lamang dahil sa ang taon Dalawang libo, lalo na sa South Africa.<ref>cfr. Anime Direct – South Africa. [http://animedirect.za.net/index.php?m=co&c=2 ''About Anime & Manga in SA''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080208232133/http://animedirect.za.net/index.php?m=co&c=2 |date=2008-02-08 }}. URL consultato il 24 febbraio 2008.</ref> Sa 2007, gayunpaman, Sony ay inilunsad nito satellite channel Animax sa ilang mga African estado, kabilang ang, bilang karagdagan sa South Africa, Namibia, Kenya, Botswana, Zambia, Mozambique, Lesotho, at Zimbabwe.<ref>cfr. Anime News Network. [http://www.animenewsnetwork.com/news/2007-08-25/sony-brings-anime-channel-to-africa ''Sony Brings Anime Channel to Africa'']. URL consultato il 24 febbraio 2008; sito ufficiale di [http://www.animaxtv.com/ ''Sony Animax''].</ref> === Awstralya === Dahil ang huli pasulong nineties, kahit ang Australia ay naging isang pangunahing mang-aangkat ng mga Hapon animation, pati na ipinapakita ng ang matinding mga gawain ng mga publisher ng ​​bahay Libangan video baliw,<ref>cfr. il sito ufficiale della [http://www.madman.com.au/actions/about.do?pageId=3 ''Madman Entertainment''].</ref> at ang pagkalat dito ng pampakay channel Animax Sony sa mobile TV.<ref>cfr. il sito ufficiale di [http://www.animaxtv.com/ ''Sony Animax'']. ''Animax'' è attualmente diffuso anche in [[India]] e nel [[Sud-est asiatico]].</ref> == Talababa == <references group="lower-alpha" responsive="" /> == Tingnan din == {{col-begin}} {{col-break}} * Mga artikulo ** [[Industriyang Anime]] ** [[Wikt:Appendix:Japanese film credit terms]] ** [[Orihinal na bidyong animasyon]] ** [[Q-version]] (anime extras) ** [[Seiyū]] (voice acting) ** [[Hentai]] (materyales na may pagkasekswal na dating) ** [[Manga]] ** [[Fandom ng Anime at Manga]] ** [[Talaan ng mga henero ng anime]] {{col-break}} {{Portada|Anime at Manga}} {{Wikipedia-Books|Anime at Manga|position=left}} * Talaan ** [[Tala ng mga anime]] ** [[Tala ng mga anime ayon sa bilang ng mga kabanata]] <br /> (para sa mga mahahabang serye) {{col-end}} == Sanggunian == {{Reflist|2}} == Bibliyograpiya == === Sa Ibang Wika === * {{in lang|en}} Antonia Levi. ''Samurai from Outer Space: Understanding Japanese Animation''. Open Court, 1996, pp.&nbsp;169. ISBN 0-8126-9332-9. * {{in lang|en}} [[Fred Patten]]. ''Watching Anime, Reading Manga. 25 Years of Essays and Reviews''. Berkeley, Stone Bridge Press, 2004, pp.&nbsp;384. ISBN 1-880656-92-2. * {{in lang|en}} [[Susan J. Napier]]. ''ANIME. From Akira to Howl's Moving Castle''. New York, Palgrave Macmillan, 2005, pp.&nbsp;355. ISBN 1-4039-7052-1. * {{in lang|en}} [[Jonathan Clements]]; [[Helen McCarthy]]. ''The Anime Encyclopedia. A guide to japanese animation since 1917''. Berkeley, Stone Bridge Press, 2006, pp.&nbsp;867. ISBN 1-933330-10-4. * {{in lang|en}}AA.VV. ''Cinema Anime'', a cura di Steven T. Brown. New York, Palgrave Macmillan, 2006, pp.&nbsp;248. ISBN 978-0-230-60621-0. * {{in lang|en}} Dani Cavallaro. ''Anime Intersections. Tradition and Innovation in Theme and Technique''. Jefferson, McFarland, 2007, pp.&nbsp;209. ISBN 978-0-7864-3234-9. * {{in lang|en}}Hal Marcovitz. ''ANIME''. Gale, 2008, pp.&nbsp;104. ISBN 978-1-59018-995-5. * {{in lang|en}}AA.VV. ''Japanese Visual Culture. Explorations in the World of Manga and Anime'', a cura di Mark W. MacWilliams. New York, M. E. Sharpe Inc., 2008, pp.&nbsp;350. ISBN 978-0-7656-1602-9. * {{in lang|en}}Simon Richmond. ''The Rough Guide to Anime. Japan's finest from Ghibli to Gankutsuō''. New York, Rough Guides, 2009, pp.&nbsp;292. ISBN 978-1-85828-205-3. == Mga kawing panlabas == {{Commonscat|Anime}} {{Wiktionary}} {{Wikiquote}} * [http://animeresearch.com/ AnimeResearch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509092720/http://www.animeresearch.com/ |date=2008-05-09 }}{{in lang|en}} — katalog ng mga kaurian ng anime. * [http://www.corneredangel.com/amwess/ Online Bibliography of Anime and Manga Research] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160112103921/http://corneredangel.com/amwess/ |date=2016-01-12 }}{{in lang|en}} ; Hornal * [http://www.animemagazine.ru/ Online аниме-журнал Animemaniacs] * [http://www.aniguide.ru/ Сайт журнала «Lahat ng mga Anime»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081002162313/http://www.aniguide.ru/ |date=2008-10-02 }} ; Kategorya ng Anime at manga * {{dmoz|Arts/Animation/Anime}} * {{dmoz|World/Russian/Искусство/Анимация/Аниме/|Anime}}. * [http://www.animeoxide.com/ Anime] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090320033346/http://www.animeoxide.com/ |date=2009-03-20 }} {{Authority control}} {{linktext|アニメ}} [[Kategorya:Anime]] [[Kategorya:Mga genre ng pelikula]] jab3h4bspn16o9h7y26hallx2lj6a7y 0 4900 2204810 2197798 2026-04-24T21:11:11Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204810 wikitext text/x-wiki {{year nav|{{PAGENAME}}}} Ang '''1937''' ay isang [[karaniwang taon]] na [[Karaniwang taon na nagsisimula sa Biyernes|nagsisimula sa Biyernes]] sa [[kalendaryong Gregoryano]]. == Kaganapan == == Kapanganakan == ===Enero=== * [[Enero 20]] – [[Bailey Howell]], Amerikanong manlalaro ng basketball * [[Enero 21]] – [[Prince Max]], Duke sa Bavaria, tagapagmana ng Bavarian Royal House * [[Enero 22]] – [[Joseph Wambaugh]], may-akdang Amerikano * [[Enero 25]] – [[Ange-Félix Patassé]], ika-5 [[Pangulo ng Central African Republic]] (d. 2011) * [[Enero 29]] – [[Hassan Habibi]], Ika-1 Pangalawang Pangulo ng Iran (d. 2013) *[[Enero 30]] ** [[Vanessa Redgrave]], artista sa Britain ** [[Boris Spassky]], grandmaster ng chess ng Russia ===Pebrero=== [[File:Rupiah Banda.jpg|thumb|100px|[[Rupiah Banda]]]] [[File:King Harald V 2021.jpg|thumb|122x122px|[[Harald V ng Norway]]]]<!--[[File:Nancy Wilson (1968).jpg|thumb|100px|[[Nancy Wilson (mang-aawit ng jazz)|Nancy Wilson]]]]--> * [[Pebrero 1]] – [[Don Everly]], Amerikanong mang-aawit at musikero ng rock and roll (namatay [[2021]])<ref>{{cite book | last = Marco | first = Guy | title = Encyclopedia ng naitalang tunog sa Estados Unidos | url = https://archive.org/details/encyclopediaofre0000unse_q7m4 | publisher = Garland Pub | location = New York | year = 1993 | isbn = 9780824047825 | page=[https://archive.org/details/encyclopediaofre0000unse_q7m4/page/252 253]}}</ref> * [[Pebrero 2]] ** [[Tom Smothers]], Amerikanong musikero, komedyante ([[The Smothers Brothers]]) (namatay [[2023]]) ** [[Eric Arturo Delvalle]], abogadong Panamanian (namatay [[2015]]) * [[Pebrero 4]] – [[Magnar Solberg]], biathlete na Norwegian * [[Pebrero 5]] – [[Gaston Roelants]], atletang Belgian Olympic<ref>{{cite book | huling = Quercetani | una = Roberto | pamagat = Kasaysayan ng Mundo ng Karera ng Hurdle at Steeplechase Mga Lalaki at Babae | tagapaglathala = Gardners Books | lokasyon = Lungsod | taon = 2009 | isbn = 9788895684291 | page=49}}</ref> * [[Pebrero 8]] – [[Harry Wu]], Tsinong aktibista sa karapatang pantao (namatay [[2016]]) * [[Pebrero 9]] – [[Fazle Haque]], ministro ng estado ng Bengali<ref name=bio>{{cite book|title=Sino ang Sino sa India|page=229|publisher=[[West Bengal Legislative Assembly]]|year=2006}}</ref> * [[Pebrero 10]] – [[Roberta Flack]], mang-aawit na Aprikano-Amerikano (namatay [[2025]]) * [[Pebrero 11]] – [[Bill Lawry]], Australian cricketer * [[Pebrero 12]] – [[Charles Dumas]], Amerikanong atleta (namatay [[2004]]) * [[Pebrero 13]] – [[Rupiah Banda]], ika-4 [[Pangulo ng Zambia]] (namatay [[2022]]) * [[Pebrero 20]] ** [[Robert Huber]], Aleman na kemiko at [[Nobel Prize in Chemistry|Nobel]] laureate ** [[Nancy Wilson (mang-aawit ng jazz)|Nancy Wilson]], Aprikano-Amerikanong mang-aawit at aktres (namatay [[2018]]) * [[Pebrero 21]] ** [[Ron Clarke]], Australyano na mananakbo (namatay [[2015]]) ** Haring [[Harald V ng Norway]]<ref>{{cite book | last = Allison | first = Ronald | title = The Royal encyclopedia | url = https://archive.org/details/royalencyclopedi0000unse | publisher = Macmillan Press | location = London | year = 1991 | isbn = 9780333538104 | page=[https://archive.org/details/royalencyclopedi0000unse/page/240 240]}}</ref> ** [[Jilly Cooper]], Ingles na awtor (namatay [[2025]]) * [[Pebrero 25]] ** Sir [[Tom Courtenay]], Ingles na aktor ** [[Nazario Pardini]], Italyanong makata, manunulat ng sanaysay at mamamahayag ===Marso=== [[File:Olusegun Obasanjo 2014.jpg|thumb|100px|[[Olusegun Obasanjo]]]] <!--[[File:Benny "the kid" Paret sa fighting pose bago siya namatay.jpeg|thumb|100px|[[Benny Paret]]]]--> [[File:Warren Beatty.jpg|thumb|100px|[[Warren Beatty]]]] [[File:RIAN archive 612748 Valentina Tereshkova (3-4 crop).jpg|thumb|100px|[[Valentina Tereshkova]]]] * [[Marso 2]] – [[Abdelaziz Bouteflika]], [[Pangulo ng Algeria]] (namatay [[2021]]) * [[Marso 3]] – [[Bobby Driscoll]], Amerikanong batang aktor at voice actor (d. [[1968]]) * [[Marso 4]] ** [[Graham Dowling]], New Zealand cricketer ** [[Yuri Senkevich]], Russian cosmonaut (d. [[2003]]) * [[Marso 5]] – [[Olusegun Obasanjo]], [[Pangulo ng Nigeria]] * [[Marso 6]] – [[Valentina Tereshkova]], Russian cosmonaut, unang babae sa kalawakan * [[Marso 8]] – [[Juvénal Habyarimana]], ika-3 [[Pangulo ng Rwanda]] (d. [[1994]]) * [[Marso 9]] – [[Paciano Aniceto]], Arsobispo-emeritus ng [[Archdiocese of San Fernando]]. * [[Marso 14]] – [[Benny Paret]], Kubanong boksingero na welterweight (d. [[1962]]) * [[Marso 15]] – [[Valentin Rasputin]], Rusong manunulat (d. [[2015]]) * [[Marso 18]] ** [[Aleksei Zasukhin]], Sobyet na boksingero (d. [[1996]]) ** [[Rudi Altig]], Aleman na siklista sa karera sa kalsada (d. [[2016]]) * [[Marso 22]] ** [[Armin Hary]], Aleman na atleta ** [[Foo Foo Lammar]], Briton na drag queen (d. [[2003]]) ** [[Peter Vogel (artista)|Peter Vogel]], Aleman na aktor sa pelikula (d. [[1978]]) * [[Marso 23]] – [[Tony Burton]], Amerikanong aktor (d. [[2016]]) * [[Marso 24]] – [[Lloyd Erskine Sandiford]], Ika-4 na Punong Ministro ng Barbados (d. [[2023]]) * [[Marso 26]] – [[Prinsipe Karl ng Hesse]], Prinsipeng Aleman (d. [[2022]]) * [[Marso 29]] ** [[Billy Carter]], Amerikanong magsasaka, negosyante, tagagawa ng serbesa, at politiko (d. [[1988]]) ** [[Smarck Michel]], Ika-6 na Punong Ministro ng Haiti (d. [[2012]]) * [[Marso 30]] – [[Warren Beatty]], Amerikanong aktor at direktor * [[Marso 31]] - [[Robert Ackerman (pulitiko)|Robert Ackerman]], Amerikanong abogado at politiko (d. [[2022]]) ===Abril=== [[File:Opisyal na Kalihim ng Estado ni Colin Powell photo.jpg|thumb|100px|[[Colin Powell]]]] [[File:MerleHaggardJun09.jpg|thumb|100px|right|[[Merle Haggard]]]] [[File:Billy Dee Williams 2016.jpg|thumb|100px|[[Billy Dee Williams]]]] [[File:JosephEstradajf1486.JPG|thumb|100px|[[Joseph Estrada]]]] [[File:George Takei ni Gage Skidmore 3.jpg|thumb|100px|[[George Takei]]]] [[File:Jack Nicholson 2001.jpg|thumb|100px|[[Jack Nicholson]]]] [[File:Saddam Hussein sa 1998.png|thumb|100px|[[Saddam Hussein]]]] * [[Abril 1]] ** [[Mohammad Hamid Ansari]], politikong Indian, ika-12 [[Pangalawang Pangulo ng India]] ** [[Yılmaz Güney]], [[Palme d'Or]] nagwaging parangal na direktor ng pelikulang Kurdish, manunulat ng senaryo, aktor, nobelista at aktibista (namatay [[1984]]) * [[Abril 4]] – [[Obed Dlamini]], ika-6 na Punong Ministro ng Swaziland (namatay [[2017]]) * [[Abril 5]] ** [[Maryanne Trump Barry]], Amerikanong abogado (namatay [[2023]]) ** [[Colin Powell]], Amerikanong politiko (namatay [[2021]]) ** [[Guido Vildoso]], ika-59 [[Pangulo ng Bolivia]] * [[Abril 6]] ** [[Merle Haggard]], Amerikanong musikero sa country (pumanaw [[2016]]) ** [[Billy Dee Williams]], aktor na Aprikano-Amerikano * [[Abril 10]] – [[Bella Akhmadulina]], makatang Ruso (pumanaw [[2010]]) * [[Abril 17]] – [[Joseph Estrada]] - Ika-13 pangulo ng pilipinas at Kasalukuyan Alkade ng [[Manila|Maynila]] * [[Abril 20]] – [[George Takei]], aktor, direktor at awtor na Hapones-Amerikano (''[[Star Trek]]'') * [[Abril 22]] – [[Jack Nicholson]], aktor at direktor ng pelikulang Amerikano * [[Abril 24]] ** [[Viktor Zubkov]], manlalaro ng basketbol na Ruso (namatay [[2016]]) ** [[Joe Henderson]], Amerikanong jazz tenor saxophonist (namatay [[2001]]) * [[Abril 26]] – [[Jean-Pierre Beltoise]], Pranses na racing driver (namatay [[2015]]) * [[Abril 27]] – [[Sandy Dennis]], Amerikanong aktres (namatay [[1992]]) * [[Abril 28]] – [[Saddam Hussein]], ika-5 [[Pangulo ng Iraq]] (namatay [[2006]]) ===Agosto=== [[File:Manuel Pinto da Costa.jpg|thumb|100px|[[Manuel Pinto da Costa]]]] [[File:Dustin Hoffman Cannes 2017.jpg|thumb|100px|[[Dustin Hoffman]]]] [[File:Pilita Corrales - 2017.jpg|thumb|right|120px|[[Pilita Corrales]]]] * [[Agosto 2]] – [[María Duval (Mexican actress)|María Duval]], Mexican na artista at mang-aawit * [[Agosto 3]] – [[Andrés Gimeno]], Espanyol na manlalaro ng tennis (d. [[2019]]) * [[Agosto 5]] – [[Manuel Pinto da Costa]], Santoméan na politiko, 1st [[Listahan ng mga Pangulo ng São Tomé at Príncipe|Presidente ng São Tomé at Príncipe]] * [[Agosto 6]] – [[Charlie Haden]], American jazz bassist (d. [[2014]]) * [[Agosto 8]] ** [[Dustin Hoffman]], Amerikanong aktor, direktor (''[[The Graduate]]'') ** [[S. Dhanabalan]], politikong Singaporean * [[Agosto 11]] – [[Dieter Kemper]], siklistang Aleman (namatay [[2018]]) * [[Agosto 15]] – [[Bounnhang Vorachith]], ika-14 na Punong Ministro, ika-6 na Pangulo ng Laos * [[Agosto 18]] – [[Jean Alingué Bawoyeu]], politikong [[Chad]], dating Punong Ministro * [[Agosto 21]] ** [[Donald Dewar]], [[Unang Ministro ng Scotland]] (namatay [[2000]])<ref>{{cite web |last1=MacAskill |first1=Ewen |title=Donald Dewar |url=https://www.theguardian.com/politics/2000/oct/11/scotlanddevolution.devolution7 |website=The Guardian |access-date=16 Pebrero 2023 |petsa=11 Oktubre 2000 |archive-date=9 Mayo 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140509053911/http://www.theguardian.com/politics/2000/oct/11/scotlanddevolution.devolution7 |url-status=live}}</ref> ** [[Gustavo Noboa]], [[Pangulo ng Ecuador]] (d. [[2021]]) * [[Agosto 22]] ** [[Rima Melati]], aktres at mang-aawit na Indonesian (d. [[2022]])<ref>{{Banggitin ang balita|url=https://en.tempo.co/read/1605006/indonesias-veteran-actress-rima-melati-passes-away-at-84|title=Pumanaw ang Beteranong Aktres ng Indonesia na si Rima Melati noong 84|una=Laila|huli=Afifa|petsa=Hunyo 23, 2022|website=Tempo}}</ref> ** [[Pilita Corrales]], Pilipinong mang-aawit, aktres at komedyante (namatay [[2025]]) ** [[Francesco Musso]], Italyanong boksingero sa Olympics * [[Agosto 26]] – [[Gennady Yanayev]], dating pinuno ng Sobyet (namatay [[2010]]) * [[Agosto 27]] – [[Alice Coltrane]], Aprikano-Amerikanong jazz harpist, organista, pianista at kompositor (namatay [[2007]]) * [[Agosto 30]] – [[Bruce McLaren]], Tagapagtatag ng McLaren Racing sa New Zealand (namatay [[1970]])<ref>{{cite journal|journal=Automobile Quarterly|title=Bruce McLaren|volume=40|issue=4|year=2000|page=72}}</ref> ===Disyembre=== [[File:Connie Francis 1961.JPG|thumb|right|120px|[[Connie Francis]]]] [[File:Jane Fonda Cannes.jpg|thumb|right|120px|[[Jane Fonda]]]] * [[Disyembre 12]] – [[Connie Francis]], Amerikanong mang-aawit at aktres (namatay [[2025]]) *[[Disyembre 21]] – [[Jane Fonda]], Amerikanong aktres * [[Disyembre 29]] – [[Maumoon Abdul Gayoom]], Pangulo ng Maldives (1978-2008) * [[Disyembre 30]] – [[Gordon Banks]], English footballer (d. 2019) * [[Disyembre 31]] ** [[Avram Hershko]], Israeli biologist, tatanggap ng Nobel Prize sa Chemistry ** [[Anthony Hopkins]], artista ng Welsh == Kamatayan == [[Kategorya:Taon]] {{stub}} f4nwzkudtx3tk92d8c65vmvyhl03f3b 0 4958 2204814 2199650 2026-04-24T21:13:44Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204814 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Mundo}}{{Ibang gamit}}{{use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit sa tuldik sa unang banggit sa paksa. --> {{Infobox planet <!--------------------------------------------------------------------------------------- This infobox has been formatted in the same way as those for other planets and bodies in the Solar System, so please do not change it without discussion on the talk page. Scroll down to get beyond this long template and edit the main body text. ---------------------------------------------------------------------------------------->| background = LightSteelBlue | name = Daigdig | alt_names = {{Hlist|[[mundo]]|[[lupa]]|[[globo]]|[[Terra]]|[[Gaia]]|{{lang|en|Earth}}|{{lang|en|world}}}} | adjectives = {{Hlist|pandaigdig|pandaigdigan|global|mundiyal}} | symbol = [[File:Earth symbol (bold).svg|24px|class=skin-invert|🜨]] at [[File:Globus cruciger (bold).svg|class=skin-invert|24px|♁]] | image = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg | caption = ''[[Ang Bughaw na Holen]]'', [[Apollo 17]], Disyembre 1972 | epoch = [[J2000.0|J2000]]<ref group="n" name="epoch" /> | aphelion = {{val|152,097,597|u=km}} | perihelion = {{val|147,098,450|u=km}}<ref group="n" name="apsis" /> | time_periastron = 3 Enero 2026 | semimajor = {{val|149,598,023|u=km}}<ref name="VSOP87" /> | eccentricity = {{val|0.0167086}}<ref name="VSOP87" /> | period = {{convert|365.256363004|d|yr|comma=gaps|abbr=on|lk=out|disp=x|<ref name="IERS" /><br />(|[[Taong Julian (astronomiya)|<sub>j</sub>]])}} | avg_speed = {{val|29.7827|u=km/s}}<ref name="earth_fact_sheet" /> | mean_anomaly = {{val|358.617|u=°}} | inclination = {{ublist |{{val|7.155|u=°}} – ekwador ng [[Araw (astronomiya)|Araw]]; |{{val|1.57869|u=°}} – [[imbaryableng lapag]];<ref name="Allen294" /> |{{val|0.00005|u=°}} – J2000 [[ekliptiko]]}} | asc_node = {{val|-11.26064|u=°}} – J2000 ekliptiko<ref name="earth_fact_sheet" /> | arg_peri = {{val|114.20783|u=°}}<ref name="earth_fact_sheet" /> | satellites = 1 ([[Buwan (astronomiya)|Buwan]]) | allsatellites = yes | mean_radius = {{val|6371.0|u=km}}<ref name="hbcp2000" /> | equatorial_radius = {{val|6378.137|u=km}}<ref name=usno /><ref name="WGS-84" /> | polar_radius = {{val|6356.752|u=km}}<ref name="cazenave_ahrens1995" /> | flattening = 1/{{val|298.257222101}} ([[ETRS89]])<ref name="IERS2004" /> | circumference = {{unbulleted list | {{val|40075.017|u=km}} [[ekwador]]<ref name="WGS-84">{{cite web|title=World Geodetic System|lang=en|trans-title=Pandaigdigang Heodetikong Sistema|url=http://earth-info.nga.mil/GandG/wgs84/|archive-url=https://web.archive.org/web/20200311023739/https://earth-info.nga.mil/GandG/wgs84/|archive-date=11 March 2020|work=[[National Geospatial-Intelligence Agency]]}}</ref> | {{val|40007.86|u=km}} [[meridyano (heograpiya)|meridyano]]<ref name="WGS-84-2" /><ref group="n" name="circ">Halos eksaktong 40,000&nbsp;km ang [[sirkumperensiya]] ng Daigdig dahil naka-{{lang|en|calibrate}} ang [[metro]] sa sukat na ito, o mas tumpak sabihin na 1/10-milyon ng layo ng magkabilang polo at ng ekwador.</ref> }} | surface_area = {{unbulleted list |{{val|510,072,000|u=km2}}<ref name="Pidwirny 2006_8" /><ref group="n" name="surfacecover" /> |Land: {{val|148,940,000|u=km2}} |Water: {{val|361,132,000|u=km2}} }} | volume = {{val|1.08321|e=12|u=km3}}<ref name="earth_fact_sheet" /> | mass = {{val|5.972168|e=24|u=kg}}<ref name="earthmass" /> | density = {{convert|5513|kg/m3|g/cm3|comma=gaps|abbr=on|disp=out}}<ref name="earth_fact_sheet" /> <!--- Planetary densities are conventionally given in g/cm3 instead of kg/m3 ---> | surface_grav = {{val|9.80665|u=m/s2|}}<ref name="NIST2008" /><br />(eksaktong 1 [[Standard gravity|g<sub>0</sub>]]) | moment_of_inertia_factor = 0.3307<ref name="Williams1994" /> | escape_velocity = {{val|11.186|u=km/s}}<ref name="earth_fact_sheet" /> | rotation = {{longitem|{{val|1.0|u=d}} <br /> (24h 00&nbsp;m 00s)}} | sidereal_day = {{longitem|{{val|0.99726968|u=d}}<ref name="Allen296" /> <br /> (23h 56&nbsp;m 4.100s)}} | rot_velocity = 1674.4 km/h<ref name="Cox2000" /> | axial_tilt = {{val|23.4392811|u=°}}<ref name="IERS" /> | albedo = {{ublist|class=nowrap |0.434 [[Heometrikong albedo|heometriko]]<ref name="earth_fact_sheet" /> |0.294 [[Bond albedo|Bond]]<ref name="earth_fact_sheet" />}} | single_temperature = {{cvt|255|K|C|0}}<br />([[Epektibong temperatura|temperatura sa blackbody]])<ref name="American Chemical Society 2013">{{cite web | title=Atmospheres and Planetary Temperatures|trans-title=Mga Temperatura ng Atmospera at Planeta|lang=en | website=American Chemical Society | date=18 July 2013 | url=https://www.acs.org/climatescience/energybalance/planetarytemperatures.html| archive-url=https://web.archive.org/web/20230127144936/https://www.acs.org/climatescience/energybalance/planetarytemperatures.html |archive-date=27 January 2023}}</ref> | atmosphere = yes | temp_name1 = &nbsp;{{refn|group=n|Sanggunian para sa minimum,<ref name=asu_lowest_temp /> mean,<ref>{{cite journal |last1=Jones |first1=P. D.|last2=Harpham |first2=C. |title=Estimation of the absolute surface air temperature of the Earth |trans-title=Pagtataya sa tunay na temperatura ng hangin sa ibabaw ng Daigdig|journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |date=2013 |volume=118 |issue=8 |pages=3213–3217 |doi=10.1002/jgrd.50359 |bibcode=2013JGRD..118.3213J |language=en |issn=2169-8996 |doi-access=free}}</ref> at maximum<ref name=asu_highest_temp /> na temperatura sa ibabaw.<!--Moved here to avoid stretching the infobox border-->}} | min_temp_1 = −89.2&nbsp;°C | mean_temp_1 = 14.76&nbsp;°C | max_temp_1 = 56.7&nbsp;°C | surface_equivalent_dose_rate = {{convert|2.40 |mSv/yr |μSv/h |disp=out}}<ref>{{cite book |author=United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation |title=Sources and effects of ionizing radiation |trans-title=Mga pinagmulan at epekto ng nag-iionisang radyasyon|lang=en|date=2008 |publication-date=2010 |publisher=United Nations |location=New York |isbn=978-92-1-142274-0 |url=http://www.unscear.org/unscear/en/publications/2008_1.html |at=Table 1 |archive-date=16 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190716210835/http://www.unscear.org/unscear/en/publications/2008_1.html |url-status=live }}</ref> | abs_magnitude = −3.99 | surface_pressure = {{val|101.325|ul=kPa}} (lebel ng dagat) | atmosphere_composition = {{unbulleted list | 78.08% [[nitroheno]] (tuyong hangin) | 20.95% [[oksiheno]] (tuyong hangin) | ≤1% [[singaw-tubig]] (nagbabago) | 0.9340% [[argon]] | 0.0415% [[dioksidong karbono]] | 0.00182% [[neon]] | 0.00052% [[elyo]] | 0.00017% [[metano]] | 0.00011% [[kripton]] | 0.00006% [[idroheno]] }} Sanggunian:<ref name="earth_fact_sheet" /> | note = no }} '''Daigdíg''' ang ikatlong [[planeta]] mula sa [[Araw (astronomiya)|Araw]] at ang natatanging [[astronomikong bagay]] na may [[buhay]]. Dahil ito sa pagkakaroon nito ng [[tubig]] sa [[Ibabaw ng Daigdig|ibabaw]] nito, na natatangi sa [[Sistemang Solar]]. Halos lahat ng katubigan ng Daigdig ay nasa mga [[karagatan]] nito, na kumakatawan sa tinatayang 70.8% ng kabuuang lawak ng ibabaw nito. Lupa ang natitirang 29.2% ng ibabaw nito, na makikita naman bilang mga [[kontinente]]. Malaking bahagi ng lupa sa Daigdig ang mahalumigmig at [[Behetasyon|nababalutan]] ng mga [[halaman]], habang [[yelo]] naman ang parehong [[rehiyong polar]] nito, na siyang humahawak sa malaking porsyento ng lahat ng tubig sa planeta. Taglay ng ibabaw ng Daigdig ang mga [[tektonikong plato]] na mabagal na gumagalaw, na dahilan upang magkaroon ang planeta ng mga [[kabundukan]], [[bulkan]], at [[lindol]]. Gawa sa likido ang [[Panlabas na kaibuturan ng daigdig|panlabas na kaibuturan]] nito, na siyang gumagawa sa [[magnetospera]] nito na nagsisilbing pananggalang nito laban sa karamihan ng mga mapaminsalang [[hanging solar]] at [[kosmikong radyasyon]]. May [[Atmospera ng Daigdig|dinamikong atmospera]] ang Daigdig, na responsable sa pagpapanatili sa mga kondisyon para maging posible ang buhay sa planeta at nagsisilbi ring proteksyon nito laban sa mga [[bulalakaw]] at [[Radyasyong ultrabiyoleta|radyasyong UV]]. Naglalaman ito ng malaking bahagdan ng [[oksiheno]] at [[nitroheno]]. Meron ding [[Singaw-tubig|singaw]] sa loob nito, na siyang gumagawa sa mga [[ulap]] na bumabalot sa malaking bahagi ng planeta. Isa itong [[greenhouse gas]] na gumagawa sa mga kondisyon upang manatili ang tubig sa ibabaw nito sa pamamagitan ng pagkuha ng enerhiyang mula sa Araw. Napapanatili ng prosesong ito ang kasalukuyang karaniwang temperatura sa ibabaw na {{Convert|14.76|C|F}}, temperatura kung saan nasa anyong likido ang tubig sa ilalim ng karaniwang presyur ng atmospera. Magkaiba ang natatanggap na sinag ng Araw sa mga rehiyon ng Daigdig, pinakamataas sa [[Tropiko|rehiyon ng ekwador]] at pinakamababa sa magkabilang polo nito. Ito ang nagdidikta sa [[daloy ng hangin]] at [[Daloy ng tubig|tubig]] sa buong planeta, na nagreresulta sa isang [[pandaigdigang sistema ng klima]] na may iba't-ibang [[Klasipikasyon ng klima|rehiyon ng klima]], gayundin sa samu't saring klase ng panahon kagaya ng [[pag-ulan]], na nagpapaikot naman sa mga mahahalagang elemento kagaya ng [[karbon]] at [[nitroheno]] sa iba't-ibang panig nito. [[Sukat ng Daigdig|Sinusukat]] ang Daigdig bilang isang {{Lang|en|[[Ellipsoid ng Daigdig|ellipsoid]]}} na may tinatayang sirkumperensiya na {{Convert|40000|km|mi}}. Daigdig ang [[Talaan ng mga bagay sa Sistemang Solar batay sa laki|pinakamakapal na planeta sa Sistemang Solar]]; sa apat na [[planetang lupa]] ng sistema, Daigdig ang pinakamalaki. [[Pag-ikot ng Daigdig|Umiikot ang Daigdig]] sa sariling aksis nito sa loob ng 23 oras at 56 minuto kada araw. Nasa 1 [[Yunit na pang-astronomiya|AU]] (o 8 [[Sinag-taon|sinag-minuto]]) ang layo nito sa Araw, na [[Ligiran ng Daigdig|nililibot nito]] sa loob ng 365.25 araw. Bahagyang nakatagilid ang aksis ng Daigdig kumpara sa [[Ligiran|lapag ng ligiran]] nito sa Araw, na dahilan upang magkaroon ang planeta ng mga [[kapanahunan]] ({{Lang|en|season}}). May isang [[likas na satelayt]] ang Daigdig, ang [[Buwan (astronomiya)|Buwan]], na lumilibot sa planeta sa layong {{Convert|384400|km|mi}} at may laking nasa sang-apat ng Daigdig. Tinutulungan ng Buwan na mapanatili nang maayos ang aksis ng Daigdig, na nagreresulta sa pagkakaroon ng mga [[kati]] ({{Lang|en|tide}}) at ang unti-unting pagbagal ng pag-ikot ng Daigdig. Dahil sa hila ng [[Grabedad|grabidad]] ng Daigdig, naka-{{Lang|en|[[tidal locking|tidal lock]]}} ang Buwan sa planeta kaya makikita lamang sa ibabaw ng Daigdig ang isang bahagi nito na tinatawag na "[[Harap ng Buwan|harap]]" nito. Kagaya ng karamihan ng mga bagay sa Sistemang Solar, nabuo ang Daigdig [[Edad ng Daigdig|tinatayang 4.5 bilyong taon ang nakaraan]] mula sa pagsasanib ng gas at alikabok mula sa [[Pagbuo at ebolusyon ng Sistemang Solar|maagang kasaysayan ng sistema]]. Nabuo ang mga karagatan nito pagkatapos ng isang bilyong taon, na humantong kalaunan sa [[Abiohenesis|pag-usbong ng buhay]]. Binago ng mga buhay na nilalang ang mga likas na proseso ng planeta na nagresulta sa [[Malawakang Pagkalat ng Oksiheno|mabilis na pagkalat ng oksiheno]] sa atmospera nito dalawang bilyong taon ang nakaraan. Umusbong naman ang mga [[tao]] sa kontinente ng [[Aprika]] tinatayang 300,000 taon ang nakaraan at mabilis na kumalat sa lahat ng kontinente. Tulad ng ibang mga buhay na nilalang, nakadepende ang mga tao sa [[Biyospero|biospera]] ng Daigdig, ngunit [[Epekto ng mga tao sa kalikasan|unti-unting nagiging malaki ang epekto nila sa kalikasan ng planeta]]. Kasalukuyang hindi masusustento ang epekto ng sangkatauhan sa biospera at klima ng Daigdig, na delikado para sa kabuhayan ng mga tao gayundin sa ibang mga nilalang, at nagreresulta sa mga [[Pagkalipol sa Holoseno|malawakang pagkalipol ng buhay]]. == Etimolohiya == Nagmula ang salitang ''daigdig'' sa [[wikang Gitnang Pilipino]]ng {{lang|mis|daləgdəg|proto=yes|italic=yes}} ("[[kulog]]"), na nagmula naman sa [[wikang Proto-Austronesyo]] {{lang|mis|dəʀdəʀ|italic=yes|proto=yes}} ("kulog"). Ayon sa isang diksiyonaryo na nilimbag noong 1835, nagmula ito mula sa pinaikling ''sandaigdigan'', na orihinal na tumutukoy noon sa "lugar kung saan maririnig ang kulog", mula sa paniniwala ng mga Pilipino noon na naririnig sa buong mundo ang kulog. Ginamit rin ito noon upang tumukoy sa [[uniberso]]. Ilan sa mga nilistang kasingkahulugan ang ''sanlibutan'' at ''sansinukob'', na ngayo'y mas tumutukoy sa [[Ariwanas]] at uniberso.<ref>{{Cite book |last=de los Santos |first=Domingo |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Vocabulario_de_la_lengua_Tagala_Reimpres/OWJcAAAAcAAJ?gbpv=1 |title=Vocabulario de la lengua tagala |date=1835 |publisher=Dayot |editor-last=Oliva |editor-first=Tomas |pages=507 |language=es |trans-title=Diksiyonaryo ng wikang Tagalog |via=Google Books}}</ref> Sinusulat ang daigdig sa [[Maliit at malaking titik|malaking titik]] kung tumutukoy ito sa planeta; sa [[Maliit at malaking titik|maliit na titik]], tumutukoy naman ito sa konsepto katulad ng salitang ''[[mundo]]'', na ginagamit ding kasingkahulugan nito sa karaniwang diskurso.<ref>{{Cite-UPDF2|daigdig|url=https://diksiyonaryo.ph/search/daigdig|access-date=16 Oktubre 2025}}</ref> Nagmula ito sa [[wikang Kastila]] at sumailalim sa proseso ng paglipat ng [[Diin (lingguwistika)|diin]] nang hiniram sa [[wikang Tagalog]], mula sa dulo papunta sa ikalawa sa dulo, na kalimitan sa Tagalog. Mula ito sa [[wikang Latin]] na {{Lang|la|mundus}},<ref>{{Cite web |title=mundo |url=https://dle.rae.es/mundo |access-date=16 Oktubre 2025 |website=Diccionario de la lengua española |publisher=Real Academia Española |language=es}}</ref> na nagmula naman sa [[wikang Etrusko]] o di kaya'y sa [[wikang Proto-Indo-Europeo]].<ref>{{Cite book |last=De Vaan |first=Michiel |url=https://books.google.com.ph/books?id=ecZ1DwAAQBAJ&pg=PA394&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |title=Etymological Dictionary of Latin and the other Italic Languages |date=2008 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-16797-1 |pages=394–395 |language=en |trans-title=Diksiyonaryong Pang-etimolohiya ng Latin at ibang mga Wikang Italiko |via=Google Books}}</ref> == Likas na kasaysayan == {{Main|Kasaysayan ng Daigdig|Kronolohiya ng likas na kasaysayan}} === Pagbuo === {{Main|Maagang Daigdig|Hadean}} [[File:The_Mysterious_Case_of_the_Disappearing_Dust.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Mysterious_Case_of_the_Disappearing_Dust.jpg|thumb|Malikhaing paglalarawan sa protoplanetaryong disko na bumuo sa Daigdig.]] Napetsahan ang pinakamatandang materyal sa [[Sistemang Solar]] noong {{Val|4.5682|0.0002|0.0004}} [[Taon|Ga]] (bilyong taon).<ref name=bouvier_wadhwa2010/> Pagsapit ng {{Val|4.54|0.04}} Ga, nabuo ang [[maagang Daigdig]], [[Pagbuo at ebolusyon ng Sistemang Solar|kasabay ng ibang mga bagay sa Sistemang Solar]].<ref name="age_earth1"/> Nabubuo ang mga [[planeta]] sa pamamagitan ng pamamahagi ng isang [[nebulang solar]] ng [[kaulapang molekular]] dahil sa pagbagsak ng [[grabidad]], na nagresulta sa mabilis na pag-ikot at pagpatag kalaunan upang maging isang [[diskong sirkumstelar]], kung saan naman nabubuo ang mga planeta. Naglalaman ang mga [[nebula]] ng gas, piraso ng yelo, at alikabok. Ayon sa [[Teoryang Nebular|teoryang nebular]], nabubuo ang mga [[planetesimal]] sa pamamagitan ng [[akresyon]] (pamumuo), kung saan nabuo ang Daigdig sa ganitong proseso sa loob ng tinatayang 70 hanggang 100 milyong taon.<ref>{{cite journal |last1=Righter |first1=K. |last2=Schonbachler |first2=M. |date=7 May 2018 |title=Ag Isotopic Evolution of the Mantle During Accretion: New Constraints from Pd and Ag Metal–Silicate Partitioning |trans-title=Ebolusyon ng Ag Isotopo ng Manto sa Kasagsagan ng Akresyon: Mga Bagong Limitasyon mula sa Pamamahaging Pd at Ag Metal na Silikato |url=https://ntrs.nasa.gov/citations/20180002991 |url-status=live |journal=Differentiation: Building the Internal Architecture of Planets |volume=2084 |page=4034 |bibcode=2018LPICo2084.4034R |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106093844/https://ntrs.nasa.gov/citations/20180002991 |archive-date=6 November 2020 |lang=en}}</ref> Samantala, di hamak na mas bata ang [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] kesa sa Daigdig, na tinatayang nasa 4.5 Ga o mas bata pa ang edad.<ref>{{Cite journal |last1=Tartèse |first1=Romain |last2=Anand |first2=Mahesh |last3=Gattacceca |first3=Jérôme |last4=Joy |first4=Katherine H. |author-link4=Katherine Joy |last5=Mortimer |first5=James I. |last6=Pernet-Fisher |first6=John F. |last7=Russell |first7=Sara |author7-link=Sara Russell |last8=Snape |first8=Joshua F. |last9=Weiss |first9=Benjamin P. |date=2019 |title=Constraining the Evolutionary History of the Moon and the Inner Solar System: A Case for New Returned Lunar Samples |trans-title=Paglilimita sa Ebolusyonal na Kasaysayan ng Buwan at ng Loobang Sistemang Solar: Isang Kaso para sa mga Kababalik pa lang na Sampol mula sa Buwan |journal=Space Science Reviews |language=en |volume=215 |issue=8 |page=54 |bibcode=2019SSRv..215...54T |doi=10.1007/s11214-019-0622-x |issn=1572-9672 |doi-access=free}}</ref> Ayon sa [[Palagay na matinding pagtama|nangungunang teorya ukol sa pagbuo nito]], nabuo ito sa pamamagitan ng akresyon ng mga materyal na nagmula sa salpukan ng Daigdig sa isang planetang singlaki ng [[Marte]] at 10% ng masa ng Daigdig, na pinangalanang [[Theia (palagay na planeta)|Theia]].<ref name=reilly20091022/> Lubhang mapaminsala ang salpukang ito, ngunit bumalik din kalaunan sa Daigdig dahil sa paghila ng grabidad ang ilan sa masang tumilapon.<ref>{{cite journal |last1=Meier |first1=M. M. M. |last2=Reufer |first2=A. |last3=Wieler |first3=R. |date=4 August 2014 |title=On the origin and composition of Theia: Constraints from new models of the Giant Impact |trans-title=Ukol sa pinagmulan at komposisyon ng Theia: Mga limitasyon mula sa mga bagong modelo ng Matinding Pagtama |journal=Icarus |language=en |volume=242 |page=5 |arxiv=1410.3819 |bibcode=2014Icar..242..316M |doi=10.1016/j.icarus.2014.08.003 |issn=0019-1035 |s2cid=119226112}}</ref> Mula naman noong 4.0 hanggang 3.8 Ga naganap ang [[Huling Malawakang Pambobomba]], kung saan binago ng sandamakmak na mga pagtama ng [[asteroyd]] ang [[ibabaw ng Daigdig]] gayundin sa Buwan.<ref>{{cite book |last1=Claeys |first1=Philippe |title=Encyclopedia of Astrobiology |last2=Morbidelli |first2=Alessandro |author-link2=Alessandro Morbidelli (astronomer) |publisher=Springer Berlin Heidelberg |year=2011 |isbn=978-3-642-11271-3 |editor-last1=Gargaud |editor-first1=Muriel |pages=909–912 |language=en |trans-title=Ensiklopedya ng Astrobiolohiya |chapter=Late Heavy Bombardment |trans-chapter=Huling Malawakang Pambobomba |doi=10.1007/978-3-642-11274-4_869 |editor-last2=Amils |editor-first2=Prof Ricardo |editor-last3=Quintanilla |editor-first3=José Cernicharo |editor-last4=Cleaves II |editor-first4=Henderson James (Jim) |editor-last5=Irvine |editor-first5=William M. |editor-last6=Pinti |editor-first6=Prof Daniele L. |editor-last7=Viso |editor-first7=Michel}}</ref> === Pagkatapos mabuo === {{Main|Heolohikong kasaysayan ng Daigdig}} Nabuo ang [[atmospera ng Daigdig]] mula sa mga [[Bulkanismo|gawain ng mga bulkan]] gayundin sa [[paglalabas ng gas]].<ref>{{cite web |title=Earth's Early Atmosphere and Oceans |trans-title=Maagang Atmospera at Karagatan ng Daigdig |url=https://www.lpi.usra.edu/education/timeline/gallery/slide_17.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190708180329/https://www.lpi.usra.edu/education/timeline/gallery/slide_17.html |archive-date=8 July 2019 |work=Lunar and Planetary Institute |publisher=Universities Space Research Association |language=en}}</ref> Nakondensado ang mga [[singaw-tubig]] mula sa mga ito papunta sa mga karagatan, na pinarami naman sa tulong ng tubig at yelo mula sa mga asteroyd, [[protoplaneta]], at kometa.<ref name="watersource" /> Ipinagpapalagay na may sapat na tubig sa Daigdig upang mapuno ang mga karagatan matapos nitong mabuo.<ref>{{Cite journal |last1=Piani |first1=Laurette |last2=Marrocchi |first2=Yves |last3=Rigaudier |first3=Thomas |last4=Vacher |first4=Lionel G. |last5=Thomassin |first5=Dorian |last6=Marty |first6=Bernard |display-authors=1 |date=2020 |title=Earth's water may have been inherited from material similar to enstatite chondrite meteorites |trans-title=Maaaring nakuha mula sa mga materyal katulad ng sa mga enstatite chondrite na bulalakaw ang katubigan sa Daigdig |journal=Science |language=en |volume=369 |issue=6507 |pages=1110–1113 |bibcode=2020Sci...369.1110P |doi=10.1126/science.aba1948 |issn=0036-8075 |pmid=32855337 |s2cid=221342529}}</ref> Sa modelong ito, napigilan ng mga [[greenhouse gas]] sa atmospera ang pagyeyelo ng mga karagatan noong [[Kabalintunaang mahinang batang Araw|nasa 70% lamang]] ng kasalukuyang [[Liwanag ng Araw|liwanag]] ang bagong buong Araw.<ref name="asp2002" /> Pagsapit ng 3.5 Ga, nabuo naman na ang [[magnetikong sakop ng Daigdig]], na tumutulong sa pagpigil sa pagkasira ng atmospera dahil sa mga [[hanging solar]].<ref name="physorg20100304" /> Nang nagsimulang lumamig ang tunaw na [[Kaibuturan ng isang planeta|kaibuturan]] nito, nabuo ang pinakaunang solidong [[ibabaw ng Daigdig]], na ipinagpapalagay na {{Lang|en|[[mafic]]}}. Unang nabuo naman ang pinakaunang [[kontinental na ibabaw]] ng planeta, na {{Lang|en|[[felsic]]}} naman, mula sa bahagyang pagtunaw ng {{Lang|en|mafic}} na ibabaw nito.<ref name="comp">{{cite journal |last1=McDonough |first1=W.F. |last2=Sun |first2=S.-s. |year=1995 |title=The composition of the Earth |trans-title=Ang komposisyon ng Daigdig |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0009254194001404 |url-status=live |journal=Chemical Geology |language=en |volume=120 |issue=3–4 |pages=223–253 |bibcode=1995ChGeo.120..223M |doi=10.1016/0009-2541(94)00140-4 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20230506174028/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0009254194001404 |archive-date=6 May 2023}}</ref> Dahil sa pagkakaroon ng [[mineral]] na [[sirkon]] mula sa panahong [[Hadiko]] sa mga [[batong sedimentaryo]] na mula naman sa [[Eoarkeo]], ipinagpapalagay naman may {{Lang|en|felsic}} na ibabaw na ang Daigdig noon pang 4.4 Ga, o 140 milyong taon pagkatapos mabuo ito.<ref name="science310_5756_1947" /> Kasalukuyang may dalawang modelo na nagpapaliwanag kung paanong dumami ang noo'y napakakonting kontinental na ibabaw:<ref name="williams_santosh2004" /> # relatibong tuloy-tuloy na pagdami hanggang sa kasalukuyan, na suportado ng [[radiometrikong pagpepetsa]] sa kontinental na ibabaw sa buong Daigdig,<ref name="science164_1229" /> # mabilis na pagdami noong panahong [[Arkeo]], na bumubuo sa malaking bahagdan ng lahat ng kontinental na ibabaw sa Daigdig sa kasalukuyan,<ref name="ajes38_613" /><ref name="tp322_19" /> na suportado naman ng mga [[Isotope|isotopong]] patunay mula sa [[Hafniyo|hapniyo]] sa sirkon at [[Niyodimyo|neodimyo]] sa mga batong sedimentaryo. Maaaring maipagsama ang dalawang modelo at mga patunay sa mga ito dahil sa malawakang [[Pagreresiklo sa ibabaw|pagreresiklo]] ng mga materyal sa kontinental na ibabaw, lalo na sa maagang kasaysayan ng planeta.<ref name="Dhuime_etal_2018" /> Nabubuo ang mga bagong kontinental na ibabaw dahil sa mga [[tektonikong plato]], isang proseso na resulta ng tuloy-tuloy na pagkawala ng init sa looban ng Daigdig. Sa loob ng daan-daang milyong taon, nagsama-sama kalaunan ang mga kontinental na ibabaw dahil sa mga puwersang tektoniko upang bumuo ng mga [[superkontinente]] nang ilang beses sa kasaysayan, na nagkawatak-watak din kalaunan. Noong tinatayang 750 Ma (milyong taon), nagsimulang mawatak ang superkontinente ng [[Rhodinia]], isa sa mga pinakaunang superkontinente. Nagsama-sama muli ang mga kontinental na ibabaw kalaunan upang mabuo ang [[Pannotia]] noong 600–540 Ma, at panghuli, ang [[Pangaea]], na nagsimula namang mawatak noong 180 Ma.<ref name="bradley_2011" /> Nagsimula ang pinakabagong [[panahon ng yelo]] noong bandang 40 milyong taon ang nakaraan,<ref>{{cite news |last=Kinzler |first=Ro |title=When and how did the ice age end? Could another one start? |language=en |trans-title=Kailan at paano natapos ang panahon ng yelo? Posible bang magkaroon ulit ng panibago? |website=Ology |publisher=American Museum of Natural History |url=https://www.amnh.org/explore/ology/earth/ask-a-scientist-about-our-environment/how-did-the-ice-age-end |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627220742/https://www.amnh.org/explore/ology/earth/ask-a-scientist-about-our-environment/how-did-the-ice-age-end |archive-date=27 June 2019}}</ref> na tumindi noong [[Pleistoseno]] tatlong milyong taon ang nakaraan.<ref>{{cite journal |last1=Chalk |first1=Thomas B. |last2=Hain |first2=Mathis P. |last3=Foster |first3=Gavin L. |last4=Rohling |first4=Eelco J. |last5=Sexton |first5=Philip F. |last6=Badger |first6=Marcus P. S. |last7=Cherry |first7=Soraya G. |last8=Hasenfratz |first8=Adam P. |last9=Haug |first9=Gerald H. |last10=Jaccard |first10=Samuel L. |last11=Martínez-García |first11=Alfredo |display-authors=1 |date=12 December 2007 |title=Causes of ice age intensification across the Mid-Pleistocene Transition |trans-title=Mga sanhi ng pagtindi ng panahon ng yelo noong Transisyon ng Gitnang Pleistoseno |journal=Proc Natl Acad Sci USA |language=en |volume=114 |issue=50 |pages=13114–13119 |doi=10.1073/pnas.1702143114 |pmc=5740680 |pmid=29180424 |doi-access=free |first12=Heiko |last12=Pälike |first13=Richard D. |last13=Pancost |first14=Paul A. |last14=Wilson}}</ref> Sumailalim kalaunan ang mga rehiyon sa mataas at gitnang latitud sa paulit-ulit na siklo ng pagyeyelo at pagtunaw kada 21,000 taon, 41,000 taon, at 100,000 taon.<ref name="psc" /> Noong [[Huling Panahon ng Yelo]], na tinatawag sa popular na diskurso bilang ang "panahon ng yelo", nabalot sa yelo ang malaking bahagi ng mga kontinente hanggang sa gitnang latitud, at natapos noong tinatayang 11,700 taon ang nakaraan.<ref>{{cite journal |last1=Turner |first1=Chris S.M. |display-authors=et al |year=2010 |title=The potential of New Zealand kauri (Agathis australis) for testing the synchronicity of abrupt climate change during the Last Glacial Interval (60,000–11,700 years ago) |trans-title=Ang potensiyal ng New Zealand kauri (Agathis australis) para sa pagsubok sa sinkronidad ng biglaang pagbabago sa klima noong Huling Panahon ng Yelo (60,000–11,700 taon ang nakaraan) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379110003197 |url-status=live |journal=Quaternary Science Reviews |language=en |publisher=Elsevier |volume=29 |issue=27–28 |pages=3677–3682 |bibcode=2010QSRv...29.3677T |doi=10.1016/j.quascirev.2010.08.017 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331100359/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379110003197 |archive-date=31 March 2021 |access-date=}}</ref> === Pinagmulan ng buhay at ebolusyon === {{Main|Abiohenesis|Mga pinakamatatandang anyo ng buhay|Kasaysayan ng buhay}} Humantong sa paglitaw ng mga pinakaunang molekulang kayang magparami ng sarili dahil sa mga [[Reaksiyong kimikal|reaksyong kemikal]] simula noong bandang apat na bilyong taon ang nakaraan. Lumitaw naman sa sumunod na kalahating bilyong taon ang [[Pinakahuling karaniwang ninuno ng lahat|pinakahuling karaniwang ninuno ng lahat ng buhay sa kasalukuyan]].<ref name="sa282_6_90" /> Sa puntong ito, nadebelop ang proseso ng [[potosintesis]], na nagpahintulot sa mga buhay na maiproseso ang mga enerhiyang nakukuha mula sa Araw. Resulta ng prosesong ito ang paglalabas ng [[Oksiheno|molekular na oksiheno]] ({{Chem2|O2}}) sa atmospera, na unti-unting naipon at nagresulta sa pagkakaroon ng [[Ozone layer|pananggalang na osono]] dahil sa interaksyon nito sa [[Radyasyong ultrabiyoleta|radyasyong UV]].<ref name="NYT-20131003">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |author-link=Carl Zimmer |date=3 October 2013 |title=Earth's Oxygen: A Mystery Easy to Take for Granted |language=en |trans-title=Oksiheno ng Daigdig: Misteryong Madaling Ipagkaliit |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2013/10/03/science/earths-oxygen-a-mystery-easy-to-take-for-granted.html |url-access=limited |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003121909/http://www.nytimes.com/2013/10/03/science/earths-oxygen-a-mystery-easy-to-take-for-granted.html |archive-date=3 October 2013}}</ref> Samantala, nagsama-sama naman ang mga maliliit na selula sa loob ng mga malalaking selula upang mabuo ang mga pinakaunang [[eukaryota]].<ref name="jas22_3_225" /> Dahil sa pagkakaroon ng mga espesyalistang selula sa loob mga ito kaya nabuo ang mga pinakaunang tunay na multiselulang organismo. Kumalat kalaunan sa buong ibabaw ng Daigdig ang mga anyo ng buhay na ito salamat sa pagharang ng osono sa mga makapaminsalang [[Radiyasyon|radyasyon]].<ref name="burton20021129" /> Ilan sa mga pinakamatatandang patunay na [[posil]] ng buhay ay ang mga posil ng [[Mikroorganismo|mikrobyo]] sa mga [[batong buhangin]] na may tinatayang edad na 3.48 bilyong taon na natagpuan sa [[Kanlurang Australia]],<ref>{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |author4-link=Robert Hazen |date=8 November 2013 |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |trans-title=Mga Estrakturang Sedimentaryo na may mga Mikrobyo at Nagtatala sa isang Sinaunang Ekosistema sa tinatayang 3.48 Bilyong Taong Dresser Formation, Pilbara, Kanlurang Australia |journal=[[Astrobiology (journal)|Astrobiology]] |language=en |volume=13 |issue=12 |pages=1103–1124 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |doi=10.1089/ast.2013.1030 |pmc=3870916 |pmid=24205812}}</ref> gayundin sa mga [[Sustansiyang bioheniko|biohenikong]] [[grapito]] sa mga batong nakita naman sa kanlurang [[Groenlandiya|Greenland]] na tinatayang may tanda naman na 3.7 bilyong taon,<ref>{{cite journal |last1=Ohtomo |first1=Yoko |last2=Kakegawa |first2=Takeshi |last3=Ishida |first3=Akizumi |last4=Nagase |first4=Toshiro |last5=Rosing |first5=Minik T. |display-authors=3 |date=January 2014 |title=Evidence for biogenic graphite in early Archaean Isua metasedimentary rocks |trans-title=Patunay para sa biohenikong grapito sa mga metasedimentaryong bato ng maagang Isua ng Arkeo |journal=[[Nature Geoscience]] |language=en |volume=7 |issue=1 |pages=25–28 |bibcode=2014NatGe...7...25O |doi=10.1038/ngeo2025 |issn=1752-0894 |s2cid=54767854}}</ref> at sa mga bakas ng [[biotikong materyal]] sa mga batong natuklasan naman sa Kanlurang Australia na may edad na 4.1 bilyong taon.<ref>{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |date=19 October 2015 |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |language=en |trans-title=Mga hint sa buhay sa inaakala na walang buhay na maagang Daigdig |work=[[Excite (web portal)|Excite]] |publisher=[[Mindspark Interactive Network]] |agency=[[Associated Press]] |location=Yonkers, NY |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818063111/https://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=18 August 2016}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |author-link3=T. Mark Harrison |last4=Mao |first4=Wendy L. |author4-link=Wendy Mao |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1&nbsp;billion-year-old zircon |trans-title=Posibleng biohenikong karbon na napreserba sa isang sirkon na may tandang 4.1 bilyong taon |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |language=en |volume=112 |issue=47 |pages=14518–4521 |bibcode=2015PNAS..11214518B |doi=10.1073/pnas.1517557112 |issn=1091-6490 |pmc=4664351 |pmid=26483481 |doi-access=free}}</ref> Noong panahong [[Neoproterosoiko]] (1000–539 Ma), nababalot ang halos kabuuan ng Daigdig sa yelo. Binansagan ang palagay na ito bilang {{Lang|en|[[Snowball Earth]]}} ({{Literal na pagsasalin|Niyebeng Mundo}}), na isang partikular na interesanteng panahon sa kasaysayan ng Daigdig dahil ito muna ang naganap bago ang tinatawag na [[Kambriyano|Kambrianong pagdami]], kung saan mabilis na dumami ang mga komplikadong organismong multiselular.<ref>{{cite book |last1=Brooke |first1=John L. |title=Climate Change and the Course of Global History |url=https://archive.org/details/climatechangecou0000broo |publisher=Cambridge University Press |year=2014 |isbn=978-0-521-87164-8 |page=[https://archive.org/details/climatechangecou0000broo/page/42 42] |language=en |trans-title=Pagbabago ng Klima at ang Tinatahak ng Pandaigdigang Kasaysayan}}</ref><ref>{{cite book |last1=Cabej |first1=Nelson R. |title=Epigenetic Mechanisms of the Cambrian Explosion |publisher=Elsevier Science |year=2019 |isbn=978-0-12-814312-4 |page=56 |language=en |trans-title=Epihenetikong Mekanismo ng Kambrianong Pagdami}}</ref> Matapos ang kaganapang ito noong 535 Ma, nakaranas ang buhay sa Daigdig ng di bababa sa limang malawakang [[pagkalipol]], at napakaraming mas maliliit na pagkalipol.<ref name="Stanley_2016" /> Maliban sa kasalukuyang pinagdedebatehang [[Holosenong pagkalipol|ikaanim na malawakang pagkalipol]] sa kasalukuyang panahong [[Holoseno]], ang pinakahuling sa lima ay naganap noong 66 Ma, nang tumama ang isang malaking [[bulalakaw]] sa ngayo'y [[Mehiko]] na nagresulta sa mabilis na pagkaubos ng mga [[Dinosauro|dinosaur]] (liban sa mga lumilipad) at mga malalaking [[reptilya]]. Nakaligtas mula sa pangyayaring ito ang mga mas maliliit na hayop kagaya ng mga [[insekto]], [[mamalya]], [[butiki]], at [[ibon]]. Simula noon, lumaganap ang mga mamalya sa Daigdig, at mga ito umusbong ang mga [[tao]], isang espesye ng mga [[Hominoidea|bakulaw]] sa [[Aprika]] na nagawang makatayo ilang milyong taon ang nakalipas.<ref name="gould1994" /><ref>{{Cite journal |last1=Daver |first1=G. |last2=Guy |first2=F. |last3=Mackaye |first3=H. T. |last4=Likius |first4=A. |last5=Boisserie |first5=J.-R. |last6=Moussa |first6=A. |last7=Pallas |first7=L. |last8=Vignaud |first8=P. |last9=Clarisse |first9=N. D. |date=2022 |title=Postcranial evidence of late Miocene hominin bipedalism in Chad |trans-title=Postcranial na patunay ng bipedalismo sa mga hominin ng huling Mioseno sa Chad |url=https://www.nature.com/articles/s41586-022-04901-z |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=609 |issue=7925 |pages=94–100 |bibcode=2022Natur.609...94D |doi=10.1038/s41586-022-04901-z |issn=1476-4687 |pmid=36002567 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220827082104/https://www.nature.com/articles/s41586-022-04901-z |archive-date=27 August 2022 |access-date=}}</ref> Ang abilidad na ito ang nagpahintulot sa kanila na makagamit at makagawa ng mga [[Kasangkapan|kagamitan]] at nagpakailangan sa pagkaroon ng mabisang paraan ng [[Pakikipagtalastasan|komunikasyon]] na siya namang nagresulta sa isang mas maayos na nutrisyon na humantong kalaunan sa pagkakaroon ng paglaki ng [[utak]] at nagpasimula sa [[Ebolusyon ng tao|ebolusyon nila patungo sa kasalukuyang nilang anyo]]. Natuklasan nila ang [[agrikultura]], na dahilan upang mabuo ang mga pinakaunang [[Kabihasnan|sibilisasyon]]. Dahil dito, patuloy na malaki ang [[Epekto ng mga tao sa Daigdig|impluwensiya nila]] sa takbo ng Daigdig at sa kalikasan at buhay nito sa kasalukuyan.<ref name="bgsa119_1_140" /> === Hinaharap === {{Main|Hinaharap ng Daigdig}} [[Talaksan:Red_Giant_Earth_warm.jpg|alt=A dark gray and red sphere representing the Earth lies against a black background to the right of an orange circular object representing the Sun|thumb|Isang malikhaing paglalarawan sa nagliliyab na Daigdig matapos maging isang [[pulang higante]] ang Araw, tinatayang 5–7 bilyong taon sa hinaharap.]] Nakadepende sa Araw ang inaasahang malayong hinaharap ng Daigdig. Sa susunod na 1.1 bilyong taon, tataas nang 10% ang [[liwanag ng Araw]], at sa susunod na 3.5 bilyong taon, nang 40%.<ref name="sun_future" /> Dahil dito, inaasahang iinit ang ibabaw ng Daigdig, na magpapabilis sa [[siklo ng inorganikong karbon]] hanggang sa punto kung saan nakakamatay ang lebel ng konsentrasyon ng {{Chem2|CO2}} para sa mga kasalukuyang halaman sa loob ng tinatayang 100–900 milyong taon.<ref name="britt2000" /><ref name="pnas1_24_9576" /> Magreresulta ang pagkonti ng mga halaman sa pagkaubos ng oksiheno sa atmospera, na papatay sa lahat ng buhay na hayop sa Daigdig.<ref name="ward_brownlee2002" /> Inaasahan ding aabot sa {{Convert|100|C|F|abbr=on}} ang magiging karaniwang temperatura sa ibabaw ng Daigdig pagkatapos ng 1.5 bilyong taon, na siyang magpapasingaw sa lahat ng tubig sa mga karagatan patungo sa kalawakan at posibleng humantong sa [[Epektong greenhouse|matinding epektong greenhouse]] sa loob ng susunod na 1.6 hanggang 3 bilyong taon.<ref name="Mello-2020">{{Cite journal |last1=Mello |first1=Fernando de Sousa |last2=Friaça |first2=Amâncio César Santos |date=2020 |title=The end of life on Earth is not the end of the world: converging to an estimate of life span of the biosphere? |trans-title=Hindi katapusan ng mundo kung mawala ang lahat ng buhay sa Daigdig: pagsasama sa isang pagtataya sa kabuuang haba ng buhay ng biospera? |journal=International Journal of Astrobiology |language=en |volume=19 |issue=1 |pages=25–42 |bibcode=2020IJAsB..19...25D |doi=10.1017/S1473550419000120 |issn=1473-5504 |doi-access=free}}</ref> Kahit na ituring na imortal ang Araw, lulubog kalaunan ang malaking bahagdan ng tubig sa mga karagatan patungo sa [[Mantel|manto]] dahil sa pagbaba ng nilalabas na singaw mula sa vent sa kailaliman ng dagat habang unti-unting lumalamig ang kaibuturan ng Daigdig.<ref name="Mello-2020" /><ref name="hess5_4_569" /> Inaasahang [[Ebolusyon ng bituin|magiging]] isang [[pulang higanteng bituin]] ang Araw sa susunod na 5 bilyong taon. Sa prosesong ito, lalaki ang Araw nang 250 beses kumpara sa kasalukuyan nitong laki.<ref name="sun_future" /><ref name="sun_future_schroder" /> Hindi malinaw kung ano ang mangyayari sa Daigdig sa puntong ito. Bilang isang pulang higante, bababa nang halos 30% ang masa ng Araw, na magreresulta sa paglipat ng ligiran ng Daigdig patungo sa layong 1.7 AU mula sa Araw sa pinakamalaking anyo nito, kung sakaling wala na'ng epekto ang [[kati]]. Kung sakaling meron pang kati, maaaring pumasok ang Daigdig sa atmospera ng Araw at tuluyang malusaw, habang lulubog naman ang mga mabibigat na elemento nito patungo sa kaibuturan ng Araw.<ref name="sun_future" /> == Pisikal na katangian == {{See also|Heopisika}} === Laki at hugis === {{Main|Hugis ng Daigdig}} {{See also|Radyus ng Daigdig|Sirkumperensiya ng Daigdig|Bilog na Daigdig|Heomorpolohiya}} [[Talaksan:Earth2014shape_SouthAmerica_small-tl.png|thumb|Ang kanlurang hemispera ng Daigdig, na nagpapakita sa topograpiya kung saan mas matingkad na pula ang mas malayo sa gitna ng planeta, kumpara sa tipikal na pagsukat mula sa karaniwang lebel ng dagat.]] [[Hugis ng Daigdig|Bilog ang Daigdig]] dahil sa [[ekwilibriyong hidrostatiko]],<ref name="Horner 2021">{{cite web |last=Horner |first=Jonti |date=16 July 2021 |title=I've always wondered: why are the stars, planets and moons round, when comets and asteroids aren't? |trans-title=Palagi kong naiisip: bakit bilog ang mga bituin, planeta, at buwan, pero hindi ang mga kometa at asteroyd? |url=https://theconversation.com/ive-always-wondered-why-are-the-stars-planets-and-moons-round-when-comets-and-asteroids-arent-160541 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230303211236/https://theconversation.com/amp/ive-always-wondered-why-are-the-stars-planets-and-moons-round-when-comets-and-asteroids-arent-160541 |archive-date=3 March 2023 |access-date= |website=The Conversation |language=en}}</ref> at may karaniwang diametro na {{Convert|12,742|km|mi|abbr=on}}, ang [[Talaan ng mga bagay sa Sistemang Solar batay sa laki|panglimang pinakamalaking planeta]] sa [[Sistemang Solar]] at ang pinakamalaking [[planetang lupa]] ng naturang sistema.<ref>{{Cite web |last=Lea |first=Robert |date=6 July 2021 |title=How big is Earth? |trans-title=Gaano kalaki ang Daigdig? |url=https://www.space.com/17638-how-big-is-earth.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109225632/https://www.space.com/17638-how-big-is-earth.html |archive-date=9 January 2024 |access-date= |website=Space.com |language=en}}</ref> Dahil sa [[Pag-ikot ng Daigdig|pag-ikot]] nito, mas malapit ang hugis nito sa isang {{Lang|en|ellipsoid}} kaya [[Pagkaumbok sa ekwador|nakaumbok ang bahaging ekwador]] nito, kung saan nasa {{Convert|43|km|mi|abbr=on}} na mas malawak ito kesa sa magkabilang polo.<ref name="ngdc2006" /><ref name="milbert_smith96" /> Meron ding mga baryasyon ang [[topograpiya]] ng ibabaw nito, kagaya ng sa [[Bambang ng Marianas]], na may lalim na {{Convert|10,925|km|mi|abbr=on}} o 0.17% ng karaniwang diametro ng Daigdig, at ng [[Bundok Everest]], na may taas naman na {{Convert|8,848|km|mi|abbr=on}} o 0.14% ng karaniwang diametro ng planeta.<ref>{{Cite journal |last1=Stewart |first1=Heather A. |last2=Jamieson |first2=Alan J. |date=2019 |title=The five deeps: The location and depth of the deepest place in each of the world's oceans |trans-title=Ang limang malalalim: lokasyon at lalim ng mga pinakamalalalim na lugar sa bawat karagatan ng mundo |journal=Earth-Science Reviews |language=en |volume=197 |bibcode=2019ESRv..19702896S |doi=10.1016/j.earscirev.2019.102896 |issn=0012-8252 |doi-access=free |article-number=102896}}</ref><ref>{{cite web |last1=Tewksbury |first1=Barbara |title=Back-of-the-Envelope Calculations: Scale of the Himalayas |trans-title=Mga Mabilisang Pagkakalkula: Lawak ng Himalayas |url=https://serc.carleton.edu/quantskills/activities/botec_himalayas.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023091247/https://serc.carleton.edu/quantskills/activities/botec_himalayas.html |archive-date=23 October 2020 |access-date= |work=[[Carleton University]] |language=en}}</ref> Dahil sa umbok nito sa ekwador, ang bulkang [[Chimborazo]] sa [[Ecuador]], sa taas na {{Convert|6,384.4|km|mi|abbr=on}}, ay ang pinakamalayong bahagi ng ibabaw mula sa gitna.<ref name="ps20_5_16" /><ref>{{cite web |last1=Krulwich |first1=Robert |author-link=Robert Krulwich |date=7 April 2007 |title=The 'Highest' Spot on Earth |trans-title=Ang 'Pinakamataas' na Punto sa Daigdig |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9428163 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130130164111/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9428163 |archive-date=30 January 2013 |access-date= |work=NPR.org |language=en}}</ref> Ginagamit ng mga siyentipiko sa larangan ng [[heodesiya]] ang isang perpektong hugis ng Daigdig sa mga kalkulasyon nila. Isa itong {{Lang|en|geoid}}, na kumakatawan sa Daigdig na walang kahit anong uka o umbok sa ibabaw dulot ng topograpiya nito, kung saan ang karaniwang ibabaw ng dagat naman ang ginagamit naman na sanggunian sa mga pagsusukat.<ref>{{Cite web |title=What is the geoid? |trans-title=Ano ang geoid? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/geoid.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201017000735/https://oceanservice.noaa.gov/facts/geoid.html |archive-date=17 October 2020 |access-date= |website=oceanservice.noaa.gov |publisher=[[National Ocean Service]] |language=EN-US}}</ref> === Ibabaw === {{See also|Ibabaw ng planeta|Kalupaan|Karagatan|Dagat}} [[Talaksan:AYool_topography_15min-tl.png|thumb|Topograpiya at batimetriya ng Daigdig sa kasalukuyan.]] Tinatayang may lawak na {{Convert|510|e6km2|e6mi2|abbr=unit}} ang kabuuang [[ibabaw ng Daigdig]].<ref name="Pidwirny 2006_8" /> Mahahati ito sa dalawang hemispera: [[Hilagang Hating-globo|Hilaga]] at [[Timog Hating-globo|Katimugan]] kung gagamitin ang latitud, o [[Kanlurang Emisperyo|Kanluran]] at [[Silangang Emisperyo|Silangan]] kung longhitud naman ang gagamitin. Nasa 70.8% nito ang sakop ng katubigan na katumbas ng {{Convert|361|e6km2|e6mi2|abbr=unit}};<ref name="Pidwirny 2006_8" /> dahil dito, tinatagurian din ang Daigdig bilang isang ''planetang tubig''. Tinatawag na [[pandaigdigang karagatan]] ang kabuuang saklaw ng katubigang ito,<ref name="Smith 2021">{{cite web |last=Smith |first=Yvette |date=7 June 2021 |title=Earth Is a Water World |trans-title=Tubig na Mundo ang Daigdig |url=http://www.nasa.gov/image-feature/earth-is-a-water-world |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220827003111/https://www.nasa.gov/image-feature/earth-is-a-water-world/ |archive-date=27 August 2022 |access-date= |website=NASA |language=en}}</ref><ref name="National Geographic Society 2022">{{cite web |date=20 May 2022 |title=Water-Worlds |trans-title=Mga Tubig na Mundo |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/water-worlds/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819111728/https://education.nationalgeographic.org/resource/water-worlds/ |archive-date=19 August 2022 |access-date= |website=National Geographic Society |language=en}}</ref> na kalimitan ay hinahati sa lima: mula pinakamalaki, [[Karagatang Pasipiko]], [[Karagatang Atlantiko|Atlantiko]], [[Karagatang Indiyo|Indiyo]], [[Katimugang Karagatan|Katimugan]], at [[Karagatang Artiko|Artiko]].<ref name="Janin Mandia 2012 p. 20">{{cite book |last1=Janin |first1=H. |url=https://books.google.com/books?id=it27LP5V0ugC&pg=PA20 |title=Rising Sea Levels: An Introduction to Cause and Impact |last2=Mandia |first2=S.A. |publisher=McFarland, Incorporated, Publishers |year=2012 |isbn=978-0-7864-5956-8 |page=20 |language=en |trans-title=Tumataas na Lebel ng Dagat: Panimula sa Sanhi at Epekto |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195211/https://books.google.com/books?id=it27LP5V0ugC&pg=PA20 |archive-date=21 February 2023 |url-status=live}}</ref><ref name="Ro 2020">{{cite web |last=Ro |first=Christine |date=3 February 2020 |title=Is It Ocean Or Oceans? |trans-title=Karagatan ba o Mga Karagatan? |url=https://www.forbes.com/sites/christinero/2020/02/03/is-it-ocean-or-oceans/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220826231806/https://www.forbes.com/sites/christinero/2020/02/03/is-it-ocean-or-oceans/ |archive-date=26 August 2022 |access-date= |website=Forbes |language=en}}</ref> Sa magkabilang polo, nababalot sa yelo ang katubigan. Samantala, lupa ang natitirang 29.2% ng ibabaw ng Daigdig na katumbas ng {{Convert|149|e6km2|e6mi2|abbr=unit}}. Nahahati ito sa apat na pangunahing [[lupalop]]: mula pinakamalaki, [[Apro-Eurasya]], [[Kaamerikahan]], [[Antartika]], at [[Australya (lupalop)|Australia]].<ref name="DunnMitchell2016">{{cite book |last1=Dunn |first1=Ross E. |url=https://books.google.com/books?id=-aowDwAAQBAJ&pg=PA232 |title=The New World History: A Field Guide for Teachers and Researchers |last2=Mitchell |first2=Laura J. |last3=Ward |first3=Kerry |publisher=Univ of California Press |year=2016 |isbn=978-0-520-28989-5 |pages=232– |language=en |trans-title=Ang Bagong Kasaysayan ng Mundo: Gabay sa Larangan para sa mga Guro at Mananaliksik |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195225/https://books.google.com/books?id=-aowDwAAQBAJ&pg=PA232 |archive-date=21 February 2023 |url-status=live}}</ref><ref name="Dempsey 2013">{{cite web |last=Dempsey |first=Caitlin |date=15 October 2013 |title=Geography Facts about the World's Continents |trans-title=Mga Fact sa Heograpiya ukol sa mga Kontinente ng Mundo |url=https://www.geographyrealm.com/continents/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220826235549/https://www.geographyrealm.com/continents/ |archive-date=26 August 2022 |access-date= |website=Geography Realm |language=en}}</ref><ref name="McColl">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=continents |encyclopedia=Encyclopedia of World Geography |publisher=Facts on File, Inc. |url=https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA215 |editor=R.W. McColl |volume=1 |page=215 |language=en |trans-title=kontinente |isbn=978-0-8160-7229-3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195231/https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA215 |archive-date=21 February 2023 |url-status=live}}</ref> Nahahati naman ang mga ito sa samu't saring mga pulo gayundin ng mga mas maliliit na [[kontinente]] at [[Kontinente|subkontinente]]. Iba-iba ang elebasyon ng iba't-ibang mga punto nito, mula sa pinakamababa, {{Convert|-418|m|ft}} sa [[Dagat Patay]], hanggang sa pinakamataas, {{Convert|8,848|m|ft}} sa [[Bundok Everest]]. Gayunpaman, nasa {{Convert|797|m|ft}} lamang ang karaniwang elebasyon ng kalupaan.<ref>{{cite web |last=Center |first=National Geophysical Data |date=19 August 2020 |title=Hypsographic Curve of Earth's Surface from ETOPO1 |trans-title=Kurbang Hipsograpiko ng Ibabaw ng Daigdig mula sa ETOPO1 |url=https://www.ncei.noaa.gov/products/etopo-global-relief-model |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915114233/https://ngdc.noaa.gov/mgg/global/etopo1_surface_histogram.html |archive-date=15 September 2017 |website=ngdc.noaa.gov |language=en}}</ref> Nababalot ito ng tubig, yelo, niyebe, artipisyal na estraktura, o [[behetasyon]], na siyang pinakamadalas.<ref name="Carlowicz Simmon 2019">{{cite web |last1=Carlowicz |first1=Michael |last2=Simmon |first2=Robert |date=15 July 2019 |title=Seeing Forests for the Trees and the Carbon: Mapping the World's Forests in Three Dimensions |trans-title=Pagtingin sa mga Gubat para sa mga Puno at Karbon: Pagmamapa sa mga Kagubatan ng Mundo sa Tatlong Dimensiyon |url=https://earthobservatory.nasa.gov/features/ForestCarbon#:~:text=They%20cover%20about%2030%20percent,percent%20of%20the%20Earth's%20land. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231005400/https://earthobservatory.nasa.gov/features/ForestCarbon#:~:text=They%20cover%20about%2030%20percent,percent%20of%20the%20Earth's%20land. |archive-date=31 December 2022 |access-date= |website=NASA Earth Observatory |language=en}}</ref> Nasa 10.7% lamang ng kabuuang lawak ng kalupaan ang magagamit para sa [[Agrikultura|pagsasaka]], at tanging 1.3% lamang ang permanenteng sakahan.<ref>{{cite web |title=Arable land |trans-title=Masasakang lupa |url=http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.ARBL.ZS/countries/1W?display=graph |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002170510/http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.ARBL.ZS/countries/1w?display=graph |archive-date=2 October 2015 |access-date= |publisher=World Bank |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Permanent cropland |trans-title=Permanenteng sakahan |url=http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.CROP.ZS/countries?display=graph |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150713131245/http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.CROP.ZS/countries?display=graph |archive-date=13 July 2015 |access-date=19 October 2015 |publisher=World Bank |language=en}}</ref> Binubuo ng parehong kalupaan at kalapagan sa kailaliman ng mga karagatan ang kabuuang ibabaw ng Daigdig, na siyang bumubuo naman sa [[litospera]] ng planeta kasama ng ilang bahagi ng [[Mantel|itaas na manto]] nito. Mahahati sa dalawa ang ibabaw: [[Pandagat na ibabaw|pandagat]] at [[Pangkontinenteng ibabaw|pangkontinente]]. Tipikal na gawa sa [[basalto]] ang pandagat na ibabaw, habang dominante naman sa pangkontinenteng ibabaw ang mga materyal na may mas mababang densidad kagaya ng mga [[batong sedimentaryo]] at [[Metamorpikong bato|metamorpiko]].<ref name="layers_earth" /> Tinatayang nasa 75% ng pangkontinenteng ibabaw ang gawa sa mga batong sedimentaryo, kahit na tanging kumakatawan lamang ang mga ito sa 5% ng kabuuang masa ng ibabaw.<ref name="jessey" /> === Tektonikong plato === {{Main|Tektonikong plato}} [[Talaksan:Plates_tect2_en.svg|thumb|Mga pangunahing plato ng Daigdig]] Nahahati sa mga [[tektonikong plato]] ang bahagyang gumagalaw na litospera ng Daigdig. Ito ang mga bahaging gumagalaw sa mga hangganan ng bawat isa sa paraang alinman sa tatlo: [[Nagbabanggaang hangganan|nagbabanggaan]] ({{Lang|en|convergent}}), [[Naghihiwalayang hangganan|naghihiwalay]] ({{Lang|en|divergent}}), o [[Nagkikiskisang hangganan|nagkikiskisan]] ({{Lang|en|transform}}). Sa mg hangganang ito nagaganap ang [[Bulkan|bulkanismo]], paglitaw ng mga kabundukan at kalupaan at bambang sa mga karagatan, at mga [[lindol]].<ref name="kious_tilling1999" /> Nakapatong ang mga tektonikong plato sa [[astenospera]], ang solido ngunit bahagyang likidong bahagi ng itaas na manto na responsable sa mga paggalaw ng mga ito.<ref name="seligman2008" /> Dahil sa mga paggalaw ng mga tektonikong plato, [[Pagpapailalim (heolohiya)|pumapailalim]] ang pandagat na ibabaw sa mga hangganan ng banggaan. Samantala, umaakyat ang mga materyal ng [[Mantel|manto]] sa mga hangganan ng hiwalayan na gumagawa sa mga tagaytay sa gitna ng dagat ({{Lang|en|mid-ocean ridge}}). Dahil sa pinagsamang prosesong ito, nareresiklo ang pandagat na ibabaw pabalik sa manto kaya pawang mga bata sa heolohikong pananaw ang malaking bahagdan ng kalapagan sa kailaliman ng mga karagatan (tinatayang nasa 100 Ma lamang). Nasa 200 Ma lamang ang edad ng pinakamatandang bahagi nito,<ref name="duennebier1999" /><ref name="noaa20070307" /> kumpara sa 4,030 Ma na edad ng pinakamatandang bahagi ng pangkontinenteng ibabaw,<ref name="cmp134_3" /> bagamat may mga sirkon na napreserba sa mga batong sedimentaryo noong panahong Eoarkeo na may tandang 4,400 Ma.<ref name="science310_5756_1947" /> May pitong pangunahing plato ang Daigdig: [[Plato ng Pasipiko|Pasipiko]], [[Plato ng Hilagang Amerika|Hilagang Amerika]], [[Plato ng Eurasya|Eurasya]], [[Plato ng Aprika|Aprika]], [[Plato ng Antartika|Antartika]], [[Plato ng Indo-Australia|Indo-Australia]], at [[Plato ng Timog Amerika|Timog Amerika]]. Bukod dito, ilan sa mga malalaking plato ang [[Plato ng Arabia|Arabia]], [[Plato ng Karibe|Karibe]], [[Plato ng Pilipinas|Pilipinas]], [[Plato ng Nazca|Nazca]], at [[Plato ng Scotia|Scotia]]. Pinakabago sa mga ito ang Indo-Australia, na resulta ng pagsasama ng [[plato ng Australia]] at [[Plato ng India|India]] noong 50–55 Ma. Pinakamabilis naman ang [[plato ng Cocos]], na gumagalaw sa bilis na {{Convert|75|mm/year|in/year|abbr=unit}}, na sinusundan ng plato ng Pasipiko na may bilis naman na {{Convert|52-69|mm/year|in/year|abbr=unit}}.<ref name="podp2000" /> Samantala, pinakamabagal ang plato ng Timog Amerika, na gumagalaw lamang sa bilis na {{Convert|10.6|mm/year|in/year|abbr=unit}}.<ref name="Argus_etal_2011">{{Cite journal |last1=Argus |first1=D.F. |last2=Gordon |first2=R.G. |last3=DeMets |first3=C. |date=2011 |title=Geologically current motion of 56 plates relative to the no-net-rotation reference frame |trans-title=Mga heolohikong kasalukuyang galaw ng 56 na plato relatibo sa no-net-rotation reference frame |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |language=en |volume=12 |issue=11 |pages=n/a |bibcode=2011GGG....1211001A |doi=10.1029/2011GC003751 |doi-access=free}}</ref> === Loobang estraktura === {{Main|Loobang estraktura ng Daigdig}} [[Talaksan:Earth_cutaway_schematic-tl.png|thumb|Estraktura ng looban ng Daigdig.]] Kagaya ng ibang mga planetang lupa, nahahati ang looban ng Daigdig sa mga patong ayon sa mga katangiang kemikal at pisikal. Nababalot ito ng isang solidong ibabaw, na nakapatong naman sa isang mala-likidong [[Mantel|manto]]. Nakahiwalay ang ibabaw sa manto dahil sa [[hangganang Mohorovičić]].<ref name="GeolSoc" /> Iba-iba ang kapal ng ibabaw ng Daigdig, mula {{Convert|6|km|mi|abbr=on}} sa mga karagatan hanggang sa {{Convert|30-40|km|mi|abbr=on}} naman sa mga kontinente. Tinatawag na [[litospera]] ang ibabaw kasama ng matigas-tigas at malamig na itaas na manto, na nahahati naman sa mga gumagalaw na tektonikong plato.<ref>{{cite news |last1=Micalizio |first1=Caryl-Sue |last2=Evers |first2=Jeannie |date=20 May 2015 |title=Lithosphere |language=en |trans-title=Litospera |work=[[National Geographic]] |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/lithosphere/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529052948/https://education.nationalgeographic.org/resource/lithosphere/ |archive-date=29 May 2022}}</ref> Sa ilalim ng litospera makikita ang [[astenospera]], ang bahaging medyo mala-likido na kinapapatungan nito. Nagaganap ang mga mahahalagang pagbabago sa estraktura ng mga [[kristal]] pagsapit ng lalim na {{Convert|410 and 660|km|mi|abbr=on}}, na nagsisilbi din bilang [[Sonang transisyonal (Daigdig)|transisyon]] ng itaas at ibabang manto. Sa ilalim naman ng manto makikita ang likidong [[Kaibuturan ng isang planeta|labas na kaibuturan]] na nakapatong naman sa isang solidong [[Kaibuturan ng isang planeta|loob na kaibuturan]].<ref name="tanimoto_ahrens1995" /> Maaaring mas mabilis ang ikot ng loob na kaibuturan ng Daigdig kesa sa ibang mga bahagi nito, na nasusukat mula 0.1–0.5° kada taon, bagamat may mga pananaliksik din na nagbibigay ng mas mataas o mas mababa pang antas kesa rito.<ref name="Deuss_2014" /> Tinatayang sanglima ng radyus ng Daigdig ang radyus ng loob na kaibuturan nito. Mas tumitindi ang densidad habang palalim nang palalim, ang pinakamataas para sa kahit anong planeta sa Sistemang Solar. === Komposisyong kemikal === {{Main|Pagkayabong ng mga elemento sa ibabaw ng Daigdig}} Tinatayang nasa {{Val|5.97|u=kg|e=24}} ang kabuuang [[masa ng Daigdig]]. Nagtataglay ito ng [[bakal]] na kumakatawan sa 32.1% ng masa nito, at sinusundan ng [[oksiheno]] (30.1%), [[Silikon|silisyo]] (15.1%), [[magnesyo]] (13.9%), [[asupre]] (2.9%), [[nikel]] (1.8%), [[Kalsiyo|kalsyo]] (1.5%), [[aluminyo]] (1.4%), at mga maliliit na bakas ng ibang mga elemento (1.2%).<ref name="pnas71_12_6973" /><ref name="comp" /> Dahil sa paghihiwalay ng grabidad, taglay ng kaibuturan ang mga elementong mas mataas ang densidad tulad ng bakal (88.8%), nikel (5.8%), at asupre (4.5%). Pinakakaraniwang taglay ng mga bato sa ibabaw ang mga [[oksido]], na kumakatawan sa lagpas 99% ng ibabaw mula sa labing-isang elemento tulad ng silisyo, aluminyo, bakal, kalsyo, magnesyo, [[potasyo]], o [[sodyo]].<ref name="pnas71_12_6973" /><ref name="brown_mussett1981" /> === Loob na init === {{Main|Badyet sa loob na init ng Daigdig}} [[Talaksan:Earth_heat_flow.jpg|thumb|Mapa ng lumalabas na init mula sa kaibuturan ng Daigdig papunta sa ibabaw nito. Mapapansin na pinakamatindi ito sa mga tagaytay sa gitna ng mga karagatan.]] Nagmumula ang loob na init ng Daigdig sa init na nagawa noong nabuo ito at sa init dahil sa [[Radiyasyon|radyasyon]].<ref name="Turcotte">{{cite book |author1=Donald L. Turcotte |url=https://books.google.com/books?id=-nCHlVuJ4FoC&q=primordial&pg=PA286 |title=Geodynamics |author2=Gerald Schubert |date=25 March 2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-66624-4 |language=en |trans-title=Heodinamika}}</ref> Ilan sa mga [[Isotope|isotopo]] na pangunahing nagbibigay ng init sa planeta ay ang [[potasyo 40]], [[uranyo 238]], at [[toryo 232]].<ref name="sanders20031210" /> Aabot ang init sa sentro hanggang {{Convert|6,000|C|F|abbr=on}},<ref>{{cite web |date=25 April 2013 |title=The Earth's Centre is 1000 Degrees Hotter than Previously Thought |trans-title=Mas Mainit nang 1000 Digri ang Sentro ng Daigdig kesa sa Naunang Inakala |url=http://www.esrf.eu/news/general/Earth-Center-Hotter |archive-url=https://web.archive.org/web/20130628075455/http://www.esrf.eu/news/general/Earth-Center-Hotter/Earth-Centre-Hotter/ |archive-date=28 June 2013 |access-date= |website=The European Synchrotron (ESRF) |language=en}}</ref> at presyur hanggang {{Convert|360|GPa|e6psi|abbr=unit}}.<ref name="ptrsl360_1795_1227" /> Dahil nagmumula ang karamihan sa init na nagagawa ng Daigdig mula sa radyasyon, ipinagpapalagay ng mga siyentipiko na mas matindi pa kesa sa kasalukuyan ang produksiyon ng init ng planeta noong panahon kung saan hindi pa nauubos ang mga isotopong may maiiksing buhay. Pagsapit ng tatlong bilyong taon sa hinaharap, inaasahan na dodoble ang produksiyon ng init kumpara sa kasalukuyan, na magpapabilis sa pag-ikot ng init sa manto at dahil dito gayundin sa mga tektonikong plato, at magpapahintulot sa paggawa sa mga bihira ngayong mabuo na mga [[batong igneo]] tulad ng [[komatita]].<ref name="T&S 137" /><ref name="epsl121_1" /> Nasa {{Val|87|u=mW/m2}} ang karaniwang init na nawawala sa Daigdig, para sa kabuuang pagkawala ng init na aabot sa {{Val|4.42|u=W|e=13}}.<ref name="jg31_3_267" /> Ipinagpapalagay na dumadaloy ang init na ito papunta sa ibabaw dahil sa mga [[pagbuga ng manto]], na itinuturong salarin sa mga maanomalyang aktibidad ng ilang mga bulkan.<ref name="science246_4926_103" /> Gayunpaman, karamihan sa init ay nawawala dahil sa paggalaw ng mga tektonikong plato dahil sa pamamaga ng manto sa mga tagaytay sa kailaliman ng mga karagatan. Nailalabas din ang init sa pamamagitan ng konduksiyon ng litospera, na madalas mangyari din sa kailaliman ng mga karagatan.<ref name="heat loss" /> === Grabidad === {{Main|Grabidad ng Daigdig}} Nasa {{Convert|9.8|m/s|ft/s|abbr=on}} ang bilis ng [[Grabedad|grabidad]] malapit sa ibabaw ng Daigdig. Gayunpaman, maaari itong bahagyang magbago dahil sa mga [[Anomalya sa grabidad|anomalya]] bunsod ng topograpiya, heolohiya, at at lokal na estraktura ng tektonikong plato.<ref>{{cite journal |last1=Watts |first1=A. B. |last2=Daly |first2=S. F. |date=May 1981 |title=Long wavelength gravity and topography anomalies |trans-title=Mga anomalya sa mahabang haba ng alon ng grabidad at topograpiya |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |language=en |volume=9 |issue=1 |pages=415–418 |bibcode=1981AREPS...9..415W |doi=10.1146/annurev.ea.09.050181.002215}}</ref> === Magnetikong sakop === {{Main|Magnetikong sakop ng Daigdig}} Ginagawa ang pangunahing bahagi ng [[magnetikong sakop ng Daigdig]] sa [[Kaibuturan ng isang planeta|kaibuturan]] nito, kung saan nagaganap ang prosesong [[Teoryang daynamo|daynamo]] na naglilipat sa kinetikong enerhiya mula sa init ng kumbeksiyon patungo sa enerhiyang elektromagnetiko. Umaabot hanggang sa labas ng kaibuturan ang sakop nito, mula sa manto patungo sa ibaba kung saan isa itong [[dipolo]]. Malapit sa heograpikong polo ang dipolo ng Daigdig. Sa ekwador ng magnetikong sakop, ang lakas ng sakop malapit sa ibabaw ay nasa {{Val|3.05|u=T|e=-5}}, na may [[magnetikong momento]] na {{Val|7.79|u=Am{{sup|2}}|e=2}} sa epoch 2000, na bumababa nang mga 6% kada siglo bagamat nananatili pa rin itong mas malakas kumpara sa pangmatagalang karaniwan nito.<ref name="dipole">{{cite journal |last1=Olson |first1=Peter |last2=Amit |first2=Hagay |year=2006 |title=Changes in earth's dipole |trans-title=Mga pagbabago sa dipolo ng Daigdig |url=https://pages.jh.edu/~polson1/pdfs/ChangesinEarthsDipole.pdf |url-status=live |journal=Naturwissenschaften |language=en |volume=93 |issue=11 |pages=519–542 |bibcode=2006NW.....93..519O |doi=10.1007/s00114-006-0138-6 |pmid=16915369 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927110538/http://pages.jh.edu/~polson1/pdfs/ChangesinEarthsDipole.pdf |archive-date=27 September 2019 |s2cid=22283432}}</ref> Magulo ang paggalaw ng kumbeksiyon sa kaibuturan; gumagalaw ang magnetikong polo at nagpapalitan din ng pagkakahanay paminsan-minsan. Nagreresulta ito sa [[Heomagnetikong pagkakaibang sekular|sekular na pagkakaiba]] sa pangunahing sakop at pagpapalitan ng heomagnetikong polo nang ilang beses kada ilang milyong taon. Pinakabago sa mga ito ang pagpapalitan na naganap noong tinatayang 700,000 taon ang nakalipas.<ref name="fitzpatrick2006" /><ref name="campbelwh" /> [[Magnetospera]] ang tawag sa kabuuang saklaw ng magnetikong sakop ng Daigdig. Pinapalihis nito ang mga [[Ion|iono]] at [[elektron]] ng [[hanging solar]]; pinipisat ng hanging solar ang bahaging nakaharap sa Araw nang mga 10 radyus ng Daigdig at nagpapahaba naman sa bahaging nasa likod upang maging isang mahabang buntot.<ref>{{Cite journal |last1=Ganushkina |first1=N. Yu |last2=Liemohn |first2=M. W. |last3=Dubyagin |first3=S. |date=2018 |title=Current Systems in the Earth's Magnetosphere |script-title=Mga Sistema ng Daloy sa Magnetospera ng Daigdig |url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2017RG000590 |journal=Reviews of Geophysics |language=en |volume=56 |issue=2 |pages=309–332 |bibcode=2018RvGeo..56..309G |doi=10.1002/2017RG000590 |issn=1944-9208 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331100349/https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/2017RG000590 |archive-date=31 March 2021 |hdl-access=free |hdl=2027.42/145256 |s2cid=134666611}}</ref> Dahil di hamak na mas mabilis ang hanging solar kesa sa bilis ng along dinadala nito, palaging nagaganap ang isang supersonikong [[arko ng banggaan]] ({{Lang|en|bow shock}}) sa bahaging nakaharap sa Araw.<ref>{{cite web |last=Masson |first=Arnaud |date=11 May 2007 |title=Cluster reveals the reformation of the Earth's bow shock |trans-title=Ibinunyag ng klaster ang repormasyon ng arko ng banggaan ng Daigdig |url=http://sci.esa.int/jump.cfm?oid=40994 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331100440/https://sci.esa.int/web/cluster/-/40994-cluster-reveals-the-reformation-of-the-earth-s-bow-shock |archive-date=31 March 2021 |publisher=European Space Agency |language=en}}</ref> Nananatili lamang ang mga [[kargadong partikulo]] sa loob ng magnetospera, partikular na sa rehiyong tinatawag na plasmaspera na sumusunod sa linya ng magnetikong sakop ng Daigdig habang umiikot ito.<ref>{{cite web |last=Gallagher |first=Dennis L. |date=14 August 2015 |title=The Earth's Plasmasphere |trans-title=Ang Plasmaspera ng Daigdig |url=http://plasmasphere.nasa.gov/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160828213813/http://plasmasphere.nasa.gov/ |archive-date=28 August 2016 |publisher=NASA/Marshall Space Flight Center |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Gallagher |first=Dennis L. |date=27 May 2015 |title=How the Plasmasphere is Formed |trans-title=Paano Nabuo ang Plasmaspera |url=http://plasmasphere.nasa.gov/formed.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115064232/http://plasmasphere.nasa.gov/formed.html |archive-date=15 November 2016 |publisher=NASA/Marshall Space Flight Center |language=en}}</ref> Nabubuo ang pasingsing na daloy dahil sa pagsunod nito sa magnetikong sakop kahit na pawang natatangay lamang ang mga ito dahil sa dominasyon ng magnetikong daloy sa rehiyon.<ref name="BaumjohannTreumann1997">{{cite book |last1=Baumjohann |first1=Wolfgang |title=Basic Space Plasma Physics |last2=Treumann |first2=Rudolf A. |publisher=World Scientific |year=1997 |isbn=978-1-86094-079-8 |pages=8, 31 |language=en |trans-title=Mga Simpleng Pisika ng Plasma ss Kalawakan}}</ref> Samantala, nabubuo naman ang [[sinturong Van Allen]] dahil sa mga random na paggalaw ng mga matitinding kargadong partikulo sa magnetospera.<ref name="Britannica">{{cite encyclopedia |year=2012 |title=Ionosphere and magnetosphere |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |publisher=Encyclopædia Britannica, Inc. |url=https://www.britannica.com/science/ionosphere-and-magnetosphere/Magnetosphere |last=McElroy |first=Michael B. |language=en |trans-title=Ionospera at magnetospera |archive-url=https://web.archive.org/web/20160703085345/https://www.britannica.com/science/ionosphere-and-magnetosphere/Magnetosphere |archive-date=3 July 2016 |url-status=live}}</ref><ref name="Van Allen">{{cite book |last=Van Allen |first=James Alfred |title=Origins of Magnetospheric Physics |date=2004 |publisher=University of Iowa Press |isbn=978-0-87745-921-7 |language=en |trans-title=Mga Pinagmulan ng Pisika ng Magnetospera |oclc=646887856}}</ref> Tuwing nagaganap ang mga [[magnetikong bagyo]], lumilihis ang mga partikulong mula sa magnetospera at lalo na sa buntot nito patungo sa linya ng magnetikong sakop na papunta sa [[ionospera]] ng Daigdig, kung saan nagreresulta sa mga [[Aurora (astronomiya)|aurora]] sa kalangitan ang interaksyon ng mga ito sa atmospera.<ref name="stern2005" /> == Pag-ikot at paglibot == === Pag-ikot === {{Main|Pag-ikot ng Daigdig}} [[Talaksan:EpicEarth-Globespin-tilt-23.4.gif|thumb|Pag-ikot ng Daigdig, mula sa pinagsama-samang kuha ng mga nakapalibot na satelayt.]] Masusukat ang bilis ng [[pag-ikot ng Daigdig]] depende sa sangguniang gagamitin: ayon sa [[Araw (astronomiya)|Araw]] ({{Lang|en|solar day}}) at ayon sa [[nakapirmeng bituin]] ({{Lang|en|sidereal day}}). Kung gagamitin ang Araw bilang sanggunian, karaniwang umiikot ang Daigdig sa sarili nitong aksis sa bilis na 86,400 segundo (86,400.0025 kung gagamitin ang segundong [[Pandaigdigang Sistema ng mga Yunit|SI]]). Dahil sa epekto ng puwersa ng [[kati]], na nagpapabagal sa pag-ikot, bahagyang nagbabago ang kabuuang haba ng isang araw sa ganitong kahulugan nang 1 o 2 milisegundo kesa sa karaniwan.<ref name="USNO_TSD" /><ref>{{cite journal |date=9 April 2015 |title=Rapid Service/Prediction of Earth Orientation |trans-title=Rapid Service/Prediksyon sa Oryentasyon ng Daigdig |url=http://maia.usno.navy.mil/ser7/ser7.dat |format= |journal=IERS Bulletin-A |language=en |volume=28 |issue=15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150314182157/http://maia.usno.navy.mil/ser7/ser7.dat |archive-date=14 March 2015 |access-date=}}</ref> Samantala, mas mabagal nang 4 na minuto ang araw (ayon sa Araw) kung gagamitin naman ang mga nakapirmeng bituin bilang sanggunian; ang isang araw sa ganitong kahulugan ay katumbas ng 23 oras 56 minuto 4 segundo.<ref name="IERS" /> Mas mabilis ito nang mga 8 milisegundo tuwing [[ekinoksiyo]] sa [[Ekinoksiyo ng Marso|Marso]].<ref name="seidelmann1992" /> Maliban sa mga [[bulalakaw]] at mga [[satelayt]] sa mababang ligiran, natutunghayan mula sa pananaw sa ibabaw ng Daigdig ang paggalaw ng mga bagay sa kalangitan nang pakanluran sa bilis na 15 digri kada oras. Mula sa [[ekwador ng kalangitan]], katumbas ito ng diametro ng parehong Araw at [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] kada dalawang minuto; sa pananaw sa ibabaw, tila halos magkasinglaki ang dalawang bagay, na nagpapahintulot sa pagkakaroon ng mga halos perpektong [[laho]] sa Daigdig.<ref name="zeilik1998" /><ref name="angular" /> === Paglibot === {{Main|Ligiran ng Daigdig|Lokasyon ng Daigdig}} [[Talaksan:Seasons-tl.png|thumb|[[Ligiran ng Daigdig]], kabilang na ang mga [[panahon]], [[apsis]], [[solstisyo]], at [[ekinoksiyo]].]] Ikatlong planeta mula sa Araw ang Daigdig, at bahagi ng [[loobang Sistemang Solar]]. Lumilibot ang Daigdig sa Araw sa tinatayang karaniwang layo na {{Convert|150|e6km|e6mi|abbr=unit}}, na siyang basehan ng [[astronomikong yunit]] (AU) at katumbas ng 8.3 [[Sinag-taon|sinag-minuto]] o 380 beses ng [[Distansiyang lunar|distansiya ng Buwan sa Daigdig]]. Karaniwang lumilibot ang Daigdig sa Araw sa loob ng 365.2564 na araw, sa karaniwang bilis na {{Convert|29.7827|km/s|mi/s}}.<ref name="earth_fact_sheet" /> Samantala, lumilibot ang Daigdig at ang buong Sistemang Solar sa [[Ariwanas]] sa tinatayang layo na 28,000 sinag-taon mula sa gitna. Mas mataas naman ito nang nasa 20 [[sinag-taon]] mula sa [[kalapagang galaktiko]], sa [[braso ng Orion]].<ref name="nasa20051201" /> === Pagkatagilid === [[Talaksan:Axial_tilt_vs_tropical_and_polar_circles.svg|thumb|Dahil sa pagkatagilid ng Daigdig, sabay na nakakaranas ang hilaga at timog ng magkaibang kapanahunan. Halimbawa, kung tag-init sa hilaga, taglamig sa timog.]] Nakatagilid ang Daigdig nang 23.439281 digri, kung saan palaging nakaturo ang aksis nito sa mga [[polo sa kalangitan]] nase sa kahulugan. Dahil dito, magkaiba ang natatanggap na sinag ng Araw sa ibabaw ng Daigdig sa paglipas ng taon. Ito ang dahilan kung bakit nagaganap ang mga tinatawag na [[kapanahunan]] sa mga rehiyon lagpas ng mga linya ng tropiko (mula [[ekwador]]): nasa tag-init ang hilaga at taglamig sa timog kung nakaharap sa Araw ang [[Tropiko ng Kanser]], nasa taglamig naman ang hilaga at tag-init sa timog kung nakaharap naman sa Araw ang [[Tropiko ng Kaprikorn]]. Tuwing tag-init, mas matagal na nagpapakita ang Araw sa langit; tuwing taglamig, mas mabilis itong lumulubog.<ref>{{cite book |last1=Rohli |first1=Robert. V. |title=Climatology |last2=Vega |first2=Anthony J. |publisher=Jones & Bartlett Learning |year=2018 |isbn=978-1-284-12656-3 |edition=4 |pages=291–292 |language=en |trans-title=Klimatolohiya}}</ref> Samantala, hindi nakakatanggap ng sinag ng Araw ang mga rehiyong malapit sa magkabilang polo nang ilang linggo kada taon; mas mahaba pa ito sa magkabilang polo mismo, na maaaring tumagal nang ilang buwan. Nakakaranas din sila ng mga araw kung saan hindi lumulubog ang Araw.<ref>{{cite book |last=Burn |first=Chris |url=http://nwtresearch.com/sites/default/files/the-polar-night.pdf |title=The Polar Night |date=March 1996 |publisher=The Aurora Research Institute |language=en |trans-title=Ang Gabing Polar |archive-url=https://web.archive.org/web/20230806150129/https://nwtresearch.com/sites/default/files/the-polar-night.pdf |archive-date=6 August 2023 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |date=24 June 2020 |title=Sunlight Hours |trans-title=Mga Oras ng Sinisinagan |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/sunlight-hours/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022025038/https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/sunlight-hours/ |archive-date=22 October 2020 |work=Australian Antarctic Programme |language=en}}</ref> Sa astronomikong pananaw, nasusukat ang apat na panahon–taglamig, tagsibol, tag-init, at taglagas–base sa mga [[solstisyo]] at [[ekinoksiyo]]. Sa hilaga, nagaganap ang solstisyo ng taglamig tuwing bandang ika-21 ng Disyembre, solstisyo ng tag-init tuwing bandang ika-21 ng Hunyo, ekinoksiyo ng tagsibol tuwing bandang ika-20 ng Marso, at ekinoksiyo ng taglagas tuwing bandang ika-22 o ika-23 ng Setyembre. Baligtad naman ang sitwasyon sa timog para sa mga petsa ng solstisyo at ekinoksiyo nito.<ref name="bromberg2008" /> Matatag ang pagkatagilid ng aksis ng Daigdig sa mahabang panahon. Gayunpaman, sumasailalim pa rin ito sa [[nutasyon]], o ang bahagyang pagbabago sa pag-ikot nito kada 18.6 na taon. Kabilang sa mga ito ang [[alog na Chandler]], ang [[presesyon]] ng pag-ikot na nakakabuo ng kumpletong bilog kada 25,800 taon, at ang mga bahagyang paggalaw ng polo ng Daigdig. Ang mga ito ay resulta ng hilaan ng Araw at Buwan sa Daigdig.<ref name="fisher19960205" /> Hindi isang [[bilog]] ang ligiran ng Daigdig kundi isang [[Habilog|elipse]]. Tinatawag na [[perihelion]] ang pinakamalapit na punto ng ligiran nito mula sa Araw, at [[aphelion]] naman para sa pinakamalayong punto nito. Sa kasalukuyan, nagaganap ang perihelion kada tuwing ika-3 ng Enero at aphelion kada tuwing ika-4 ng Hulyo. Nagbabago ito sa paglipas ng panahon dahil sa presesyon at pagbabago sa ligiran dahil sa [[siklong Milankovitch]]. Tinatayang nasa 6.8% mas mataas ang natatanggap na [[enerhiyang solar]] tuwing perihelion kada taon kumpara sa aphelion.<ref>{{cite web |last1=Buis |first1=Alan |date=27 February 2020 |title=Milankovitch (Orbital) Cycles and Their Role in Earth's Climate |trans-title=Mga Siklong Milankovitch (Ligiran) at ang Gampanin Nito sa Klima ng Daigdig |url=https://climate.nasa.gov/news/2948/milankovitch-orbital-cycles-and-their-role-in-earths-climate/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030105553/https://climate.nasa.gov/news/2948/milankovitch-orbital-cycles-and-their-role-in-earths-climate/ |archive-date=30 October 2020 |work=NASA |language=en}}</ref> Dahil ang timog ang nakaharap sa Araw pagsapit ng aphelion, bahagyang mas mataas ang natatanggap nito na enerhiyang solar kesa hilaga sa buong taon. Gayunpaman, hindi ito masyadong nadadama dahil sa pagkatagilid ng aksis at ang pagkuha ng karamihan ng sobra sa enerhiyang ito ng katubigan na mas marami sa timog kesa sa hilaga.<ref>{{cite web |last1=Kang |first1=Sarah M. |last2=Seager |first2=Richard |title=Why is the Northern Hemisphere Warmer than the Southern Hemisphere? |trans-title=Bakit mas Mainit ang Hilagang Hemispero kesa sa Katimugang Hemispero? |url=http://ocp.ldeo.columbia.edu/res/div/ocp/pub/seager/Kang_Seager_subm.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210907195739/http://ocp.ldeo.columbia.edu/res/div/ocp/pub/seager/Kang_Seager_subm.pdf |archive-date=7 September 2021 |work=Columbia University |location=New York |language=en}}</ref> == Buwan == {{Main|Buwan (astronomiya)|Ligiran ng Buwan}} [[Talaksan:FullMoon2010.jpg|thumb|Ang harapan o nakikitang bahagi ng [[Buwan (astronomiya)|Buwan]].]] [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] ang tanging [[likas na satelayt]] ng Daigdig. Isa itong malaking mala-[[planetang lupa]] na likas na satelayt na may diametrong sang-apat ng Daigdig. Ito ang pinakamalaking buwan sa [[Sistemang Solar]] kumpara sa planeta nito, bagamat mas malaki ang [[Charon]] kung ikukumpara sa [[Pluto]], na isang [[planetang menor]].<ref>{{cite web |last1=Klemetti |first1=Erik |date=17 June 2019 |title=What's so special about our Moon, anyway? |trans-title=Ano bang espesyal sa Buwan natin, ha? |url=https://astronomy.com/news/2019/06/whats-so-special-about-our-moon-anyway |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106063032/https://astronomy.com/news/2019/06/whats-so-special-about-our-moon-anyway |archive-date=6 November 2020 |access-date= |work=[[Astronomy (magazine)|Astronomy]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |date=19 December 2019 |title=Charon |url=https://solarsystem.nasa.gov/moons/pluto-moons/charon/in-depth/#:~:text=At%20half%20the%20size%20of,phenomenon%20called%20mutual%20tidal%20locking. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201014164907/https://solarsystem.nasa.gov/moons/pluto-moons/charon/in-depth/#:~:text=At%20half%20the%20size%20of,phenomenon%20called%20mutual%20tidal%20locking. |archive-date=14 October 2020 |access-date= |website=NASA |language=en}}</ref> Kapitalisado ang salitang ''Buwan'' upang ihiwalay ito sa [[Buwan (panahon)|kalendaryong buwan]] gayundin sa mga likas na satelayt ng ibang mga planeta, na tinatawag ding ''buwan''. Kasalukuyang pinaniniwalaan na nabuo ito bilang resulta ng [[Hinuhang matinding pagtama|banggaan]] ng Daigdig at ng isang planetang singlaki ng [[Marte]], na tinatawag na [[Theia (palagay na planeta)|Theia]]. Pinapaliwanag rin nito ang halos kawalan ng makikitang [[bakal]] at ibang mga elementong madaling matunaw sa Buwan pati na rin sa pagkakatulad halos ng komposisyon nito sa ibabaw ng Daigdig.<ref name="canup_asphaug2001b" /> Base sa mga isinagawang simulasyon sa kompyuter, may makikitang dalawang mala-blokeng bakas ng naturang protoplaneta sa loob mismo ng Daigdig.<ref name="NYT-20231101">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |date=1 November 2023 |title=A 'Big Whack' Formed the Moon and Left Traces Deep in Earth, a Study Suggests - Two enormous blobs deep inside Earth could be remnants of the birth of the moon. |language=en |trans-title=Nabuo ang Buwan dahil sa isang 'Matinding Hampas' at Nag-iwan ng Bakas sa Loob ng Daigdig, ayon sa isang Pag-aaral - Posibleng mga naiwang bakas ng pagkabuo ng Buwan ang dalawang dambuhalang bloke sa kaloob-looban ng Daigdig |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2023/11/01/science/moon-formation-theia.html |url-status=live |access-date= |archive-url=https://archive.today/20231101232849/https://www.nytimes.com/2023/11/01/science/moon-formation-theia.html |archive-date=1 November 2023}}</ref><ref name="NAT-20231101">{{cite journal |author=Yuan, Qian |display-authors=et al. |date=1 November 2023 |title=Moon-forming impactor as a source of Earth's basal mantle anomalies |trans-title=Banggaan na gumawa sa Buwan bilang pinagmulan ng mga anomalya sa basaltong manto ng Daigdig |url=https://www.nature.com/articles/s41586-023-06589-1 |url-status=live |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |language=en |volume=623 |issue=7985 |pages=95–99 |bibcode=2023Natur.623...95Y |doi=10.1038/s41586-023-06589-1 |pmid=37914947 |url-access=subscription |archive-url=https://archive.today/20231102061800/https://www.nature.com/articles/s41586-023-06589-1 |archive-date=2 November 2023 |access-date= |s2cid=264869152}}</ref> Ang paghihilaan ng Buwan at ng Daigdig dahil sa [[grabidad]] ang siyang dahilan kung bakit may mga [[kati]].<ref>{{Cite journal |last1=Coughenour |first1=Christopher L. |last2=Archer |first2=Allen W. |last3=Lacovara |first3=Kenneth J. |author-link3=Kenneth Lacovara |date=2009 |title=Tides, tidalites, and secular changes in the Earth–Moon system |trans-title=Kati, tidalite, at mga sekular na pagbabago sa sistemang Daigdig–Buwan |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012825209001445 |url-status=live |journal=Earth-Science Reviews |language=en |volume=97 |issue=1 |pages=59–79 |bibcode=2009ESRv...97...59C |doi=10.1016/j.earscirev.2009.09.002 |issn=0012-8252 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20121028000947/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012825209001445 |archive-date=28 October 2012 |access-date=}}</ref> Dahil rin dito kaya nakaharap palagi sa Daigdig ang isang bahagi nito, na resulta ng {{Lang|en|[[tidal locking]]}}.<ref>{{Cite news |last=Kelley |first=Peter |date=17 August 2017 |title=Tidally locked exoplanets may be more common than previously thought |language=en |trans-title=Maaaring mas karaniwan kesa sa inaakala noon ang mga naka-tidal lock na eksoplaneta |newspaper=Uw News |url=https://www.washington.edu/news/2017/08/14/tidally-locked-exoplanets-may-be-more-common-than-previously-thought/ |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009192401/https://www.washington.edu/news/2017/08/14/tidally-locked-exoplanets-may-be-more-common-than-previously-thought/ |archive-date=9 October 2020}}</ref> Habang lumilibot ang Buwan sa Daigdig, nasisinagan ang ilang bahagi nito ng Araw; tinatawag ang mga ito bilang mga [[yugto ng buwan]].<ref>{{Cite web |title=Lunar Phases and Eclipses |trans-title=Mga Yugto at Laho ng Buwan |url=https://solarsystem.nasa.gov/moons/earths-moon/lunar-phases-and-eclipses |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201016180007/https://solarsystem.nasa.gov/moons/earths-moon/lunar-phases-and-eclipses/ |archive-date=16 October 2020 |access-date= |website=NASA Solar System Exploration |language=en}}</ref> Unti-unting lumalayo ang Buwan mula sa Daigdig dahilan sa epekto ng interaksyon ng kati, sa bilis na {{Convert|38|mm/yr|in/yr|abbr=unit}}. Ibig sabihin, iba ang haba ng isang araw at taon ilang milyong taon ang nakaraan at maging sa malayong hinaharap.<ref name="espenak_meeus20070207" /> Halimbawa, noong panahong [[Ediakarano]] (620 milyong taon ang nakaraan), tinatayang 400 araw ang isang taon at halos 22 oras lamang ang isang araw.<ref>{{Cite journal |last=Williams |first=G.E. |date=2000 |title=Geological constraints on the Precambrian history of Earth's rotation and the Moon's orbit |trans-title=Mga heolohikong limitasyon sa kasaysayang Prekambriano ng pag-ikot ng Daigdig at ng ligiran ng Buwan |journal=Reviews of Geophysics |language=en |volume=38 |issue=1 |pages=37–59 |bibcode=2000RvGeo..38...37W |doi=10.1029/1999RG900016 |doi-access=free |s2cid=51948507}}</ref> May malaking bahagi ang Buwan sa pagdebelop ng buhay sa Daigdig dahil sa gampanin nito sa klima. Ayon sa mga pag-aaral sa [[paleontolohiya]] at simulasyon sa kompyuter, naging matatag ang pagkatagilid ng aksis ng Daigdig dahil sa mga kati.<ref name="aaa428_261" /> Ipinagpapalagay ng ilang mga siyentipiko na maaaring maging magulo ang pag-ikot ng Daigdig dahil sa gitgitan ng Araw sa umbok sa ekwador ng Daigdig, na makakaapekto nang matindi sa paglipas ng panahon kagaya ng sa [[Marte]], bagamat kasalukuyan pa rin itong pinagtatalunan.<ref>{{cite web |last1=Cooper |first1=Keith |date=27 January 2015 |title=Earth's moon may not be critical to life |trans-title=Maaaring hindi kritikal sa buhay ang buwan ng Daigdig |url=https://phys.org/news/2015-01-earth-moon-critical-life.html#:~:text=Lissauer's%20team%20found%20that%20without,day%20angle%20of%2023.5%20degrees. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030120857/https://phys.org/news/2015-01-earth-moon-critical-life.html#:~:text=Lissauer's%20team%20found%20that%20without,day%20angle%20of%2023.5%20degrees. |archive-date=30 October 2020 |access-date= |work=[[Phys.org]] |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dadarich |first1=Amy |last2=Mitrovica |first2=Jerry X. |author-link2=Jerry X. Mitrovica |last3=Matsuyama |first3=Isamu |last4=Perron |first4=J. Taylor |last5=Manga |first5=Michael |author-link5=Michael Manga |last6=Richards |first6=Mark A. |date=22 November 2007 |title=Equilibrium rotational stability and figure of Mars |trans-title=Pagkamatatag ng pag-ikot sa ekwilibriyo at anyo ng Marte |url=http://web.mit.edu/perron/www/files/Daradich08.pdf |journal=Icarus |language=en |volume=194 |issue=2 |pages=463–475 |doi=10.1016/j.icarus.2007.10.017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201094104/http://web.mit.edu/perron/www/files/Daradich08.pdf |archive-date=1 December 2020 |access-date=}}</ref> Mula sa ibabaw ng Daigdig, halos magkasinglaki ang Buwan at Araw. Nagmumukhang ganito ang kaso dahil sa pagiging 400 na mas malaki ang Araw kesa sa Buwan, at 400 din na mas malayo ito mula sa Daigdig.<ref name="angular" /> Dahil dito, posible ang mga halos perpektong [[laho]] sa kalangitan ng Daigdig.<ref>{{cite web |last1=Sharf |first1=Caleb A. |author1-link=Caleb Scharf |date=18 May 2012 |title=The Solar Eclipse Coincidence |trans-title=Ang Nagkataon Lang na Lahong Solar |url=https://blogs.scientificamerican.com/life-unbounded/the-solar-eclipse-coincidence/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201015083529/https://blogs.scientificamerican.com/life-unbounded/the-solar-eclipse-coincidence/ |archive-date=15 October 2020 |access-date= |work=[[Scientific American]] |language=en}}</ref> === Asteroyd at artipisyal na satelayt === {{Main|Bagay malapit sa Daigdig|Palagay na buwan ng Daigdig}} [[Talaksan:The_station_pictured_from_the_SpaceX_Crew_Dragon_1.jpg|thumb|Ang [[Pandaigdigang Estasyong Pangkalawakan]] (ISS) noong 2021.]] May mga [[asteroyd]] na dumadaan [[Bagay na malapit sa Daigdig|malapit o nasa mismong ligiran ng Daigdig]]. Kinabibilangan ito ng mga [[kwasisatelayt]], mga bagay na may [[ligirang hugis sapatos ng kabayo]], at mga [[Troyanong asteroyd|trojan]]. Hindi bababa sa pitong kwasisatelayt, kabilang na ang [[469219 Kamoʻoalewa]], na may sukat mula 10 metro hanggang 5000 metro.<ref name="christou_asher2011" /><ref>{{cite journal |last1=Marcos |first1=C. de la Fuente |last2=Marcos |first2=R. de la Fuente |date=8 August 2016 |title=Asteroid (469219) 2016 HO3, the smallest and closest Earth quasi-satellite |trans-title=Asteroyd (469219) 2016 HO3, ang pinakamaliit at pinakamalapit na kwasisatelayt ng Daigdig |url=https://academic.oup.com/mnras/article/462/4/3441/2589984 |url-status=live |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |language=en |volume=462 |issue=4 |pages=3441–3456 |arxiv=1608.01518 |bibcode=2016MNRAS.462.3441D |doi=10.1093/mnras/stw1972 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031044749/https://academic.oup.com/mnras/article/462/4/3441/2589984 |archive-date=31 October 2020 |access-date= |doi-access=free |s2cid=118580771}}</ref> Sumasailalim sa [[librasyon]] ang isang asteroyd na trojan, {{mpl|2010 TK|7}}, sa pangunahing [[puntong Lagrange]] na L4 sa ligiran ng Daigdig.<ref name="Choi" /> Samantala, lumalapit naman ang {{mpl|2006 RH|120}}, isang maliit na asteroyd malapit sa Daigdig, sa sistema ng Daigdig at Buwan kada bandang 20 taon. Paminsan-minsan itong lumilibot sa Daigdig sa loob ng maikling panahon tuwing lumalapit ito sa sistema.<ref>{{cite web |title=2006 RH120 ( = 6R10DB9) (A second moon for the Earth?) |trans-title=2006 RH120 ( = 6R10DB9) (Ikalawang buwan ng Daigdig?) |url=http://www.birtwhistle.org/Gallery6R10DB9.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206154817/http://www.birtwhistle.org/Gallery6R10DB9.htm |archive-date=6 February 2015 |access-date= |website=Great Shefford Observatory |language=en}}</ref> Tinatayang nasa 4,550 [[artipisyal na satelayt]] ang kasalukuyang gumagana at lumilibot sa Daigdig noong Setyembre 2021,<ref name="ucs" /> kabilang na ang [[Pandaigdigang Estasyong Pangkalawakan]] (ISS), ang pinakamalaking artipisyal na satelayt.<ref>{{Cite book |last1=Welch |first1=Rosanne |url=https://books.google.com/books?id=aWGHDwAAQBAJ&q=largest+artificial+satellite&pg=RA2-PA126 |title=Technical Innovation in American History: An Encyclopedia of Science and Technology |last2=Lamphier |first2=Peg A. |publisher=ABC-CLIO |year=2019 |isbn=978-1-61069-094-2 |page=126 |language=en |trans-title=Teknikal na Inobasyon sa Kasaysayang Amerikano: Ensiklopedya ng Agham at Teknolohiya |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810224725/https://books.google.com/books?id=aWGHDwAAQBAJ&q=largest+artificial+satellite&pg=RA2-PA126 |archive-date=10 August 2023 |url-status=live}}</ref> Bukod sa mga ito, lumilibot din sa Daigdig ang mga hindi na gumaganang artipisyal na satelayt, kabilang na ang pinakamatandang satelayt sa ligiran, [[Vanguard 1]], gayundin sa di bababa sa 18,000 tukoy na debri sa kalawakan.<ref>{{cite journal |date=February 2018 |editor1-last=Anz-Meador |editor1-first=Phillip |editor2-last=Shoots |editor2-first=Debi |title=Satellite Box Score |trans-title=Box Score ng mga Satelayt |url=https://orbitaldebris.jsc.nasa.gov/quarterly-news/pdfs/odqnv22i1.pdf |url-status=live |journal=Orbital Debris Quarterly News |language=en |volume=22 |issue=1 |page=12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402034308/https://orbitaldebris.jsc.nasa.gov/quarterly-news/pdfs/odqnv22i1.pdf |archive-date=2 April 2019 |access-date=}}</ref> == Katubigan == {{Main|Hidrospera}} [[Talaksan:Ocean_world_Earth.jpg|thumb|Nababalot ang malaking bahagi ng Daigdig sa tubig. Makikita rito ang mga kaulapan at mga yelo sa rehiyong polar nito.]] Saklaw sa [[hidrospera]] ng Daigdig ang kabuuan ng mga katubigan nito at ang distribusyon nito sa ibabaw. Karamihan sa mga ito ang nasa mga [[karagatan]]. Kabilang din sa hidrospera ang mga katubigan sa kalupaan at himpapawid ng Daigdig. Tinatayang nasa {{Val|1.35|u=metrikong tonelada|e=18}} ang kabuuang masa ng mga karagatan, at may lawak na aabot nang {{Convert|361.8|e6km2|e6mi2|abbr=unit}} at karaniwang lalim na {{Convert|3,682|m|ft|abbr=on}} upang magkaroon ng tinatayang bolyum na {{Convert|1.332|e9km3|e6mi3|abbr=unit}}.<ref name="ocean23_2_112" /> Nasa 97.5% nito ang [[tubig-alat]], at [[tubig-tabang]] naman ang natitirang 2.5%. Pawang mga nasa [[yelo]] ang tinatayang 68.7% ng lahat ng tubig-tabang sa Daigdig,<ref>{{cite web|last=Perlman|first=Howard|date=17 March 2014|title=The World's Water|url=https://water.usgs.gov/edu/earthwherewater.html|access-date=|work=USGS Water-Science School|archive-date=22 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150422113320/http://water.usgs.gov/edu/earthwherewater.html|url-status=live|language=en|trans-title=Ang Katubigan ng Mundo}}</ref> 30% ang [[Groundwater|nakalagak sa loob ng kalupaan]],<ref name="Lake Scientist 20162">{{cite web |title=Where Are Lakes?|website=Lake Scientist|date=28 February 2016|url=https://www.lakescientist.com/where-are-lakes/|access-date=28 February 2023|archive-date=28 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228013824/https://www.lakescientist.com/where-are-lakes/|url-status=live}}</ref> at 1% ang nasa ibabaw ng Daigdig gayundin sa mga maliliit na bakas nito mula sa biolohikal na nilalang at [[singaw]] sa atmospera.<ref name="School 2019">{{cite web |last=School|first=Water Science|title=How Much Water is There on Earth?|website=United States Geological Survey|date=13 November 2019|url=https://www.usgs.gov/special-topics/water-science-school/science/how-much-water-there-earth#science|access-date=|archive-date=9 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220609050627/https://www.usgs.gov/special-topics/water-science-school/science/how-much-water-there-earth#science|url-status=live|trans-title=Gaano Karaming Tubig ang Meron sa Daigdig?|language=en}}</ref><ref name="Education 20222">{{cite web |title=Freshwater Resources|website=Education|date=18 August 2022|url=https://education.nationalgeographic.org/resource/freshwater-resources/|access-date=|archive-date=26 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220526195118/https://education.nationalgeographic.org/resource/freshwater-resources|url-status=live|trans-title=Mga Mapagkukunan ng Tubig Tabang|language=en}}</ref> Sa mga [[rehiyong polar]] ng Daigdig, nananatili ang [[niyebe]] kahit tag-init at [[Pamumuo ng yelo|nagiging yelo]]. Nakakabuo ito kalaunan ng mga [[glasyar]], akumulasyon ng niyebe na unti-unting natutulak pababa dahil sa [[grabidad]]. Nabubuo ito sa mga kabundukan ([[Alpinong glasyar|alpino]]) at mga malalawak na kapatagan ([[Kontinental na glasyar|kontinental]]). Dahil rin sa proseso nito, nakakagawa ito ng mga anyong-lupa kagaya ng mga [[lambak na hugis U]]. Bukod dito, meron ding mga [[Yelo sa dagat|malalaking tipak ng yelo sa mga karagatan]], na kung ipagsasama ay may kabuuang lawak na kapareho halos ng sa Estados Unidos, bagamat unti-unting lumiliit ito dahil sa [[pagbabago ng klima]].<ref>{{Cite book|last=Hendrix|first=Mark|title=Earth Science: An Introduction|publisher=Cengage|year=2019|isbn=978-0-357-11656-2|location=Boston|page=|language=en|trans-title=Agham Pandaigdig: Panimula}}</ref> Nasa 35 gramo ng [[asin]] kada kilo ng tubig-alat ang karaniwang [[salinidad]] (pagkaalat) ng mga karagatan ng Daigdig.<ref name="kennish2001" /> Nagmumula ang karamihan sa mga ito sa mga pagbuga ng bulkan gayundin mula sa mga [[batong igneo]].<ref name="mullen2002" /> Tinutunaw ng karagatan ang mga gas mula sa himpapawid, na mahalaga para sa buhay sa loob nito.<ref name="natsci_oxy4" /> Malaki ang gampanin rin nito sa pagpapanatili sa init ng Daigdig, Maaaring humantong sa mga matitinding pagbabago sa panahon ang mga kahit maliliit na pagbabago sa init nito, kagaya ng [[El Niño at La Niña]] sa [[Karagatang Pasipiko]].<ref name="sample2005" /> Isa sa mga natatanging katangian ng Daigdig ang pagkakaroon nito ng tubig, partikular na ang likidong tubig. Bagamat may mga planeta sa [[Sistemang Solar]] na may atmosperang may singaw ng tubig, wala sa mga ito ang kayang magpanatili ng likidong tubig sa ibabaw.<ref name="Center 2021">{{cite web |last=|first=|title=Tour of Water in the Solar System|website=United States Geological Survey|date=14 October 2021|url=https://www.usgs.gov/news/tour-water-solar-system|access-date=|archive-date=19 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119211912/https://www.usgs.gov/news/tour-water-solar-system|url-status=live|language=en|trans-title=Paglalakbay sa Katubigan ng Sistemang Solar}}</ref> May mga buwan na nagpapakita ng mga senyales ng pagkakaroon ng likidong tubig na maaaring mas marami pa kesa sa lahat ng tubig sa mga karagatan ng Daigdig. Gayunpaman, ang mga ito ay nakapaloob nang ilang daang kilometro sa ilalim ng mga nagyeyelong ibabaw nito.<ref>{{cite web |title=Are there oceans on other planets?|website=NOAA's National Ocean Service|date=1 June 2013|url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/et-oceans.html|access-date=|archive-date=19 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170619132905/http://oceanservice.noaa.gov/facts/et-oceans.html|url-status=live|trans-title=May mga karagatan ba sa ibang mga planeta?|language=en}}</ref> == Himpapawid == {{Main|Atmospera ng Daigdig}} Karaniwang nasa {{Convert|101.325|kPa|psi|abbr=on}} ang [[atmosperikong presyur]] ng himpapawid ng Daigdig sa [[eskalang taas]] na mga {{Convert|8.5|km|mi|abbr=on}}.<ref name="Exline2006">{{cite book|last1=Exline|first1=Joseph D.|url=https://www.nasa.gov/pdf/288978main_Meteorology_Guide.pdf|title=Meteorology|last2=Levine|first2=Arlene S.|last3=Levine|first3=Joel S.|date=2006|publisher=NASA/Langley Research Center|page=6|id=NP-2006-08-97-LaRC|access-date=|archive-date=28 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180528181043/https://www.nasa.gov/pdf/288978main_Meteorology_Guide.pdf|url-status=live|language=en|trans-title=Meteorolohiya}}</ref><ref name="earth_fact_sheet" /> Nagtataglay ang tuyong atmospera ng 78.084% [[nitroheno]], 20.946% [[oksiheno]], 0.934% [[argon]], at mga maliliit na bakas ng [[dioksidong karbon]] at ibang mga [[molekula]].<ref name="Exline2006" /> Nasa 0.01% hanggang 4% ang [[singaw ng tubig]],<ref name="Exline2006" /> pero karaniwang nasa 1% ito.<ref name="earth_fact_sheet" /> Natatakpan ng [[Ulap|kaulapan]] ang 2/3 ng ibabaw ng Daigdig, mas madalas sa mga karagatan kesa sa kalupaan.<ref name="King Platnick Menzel Ackerman 2013 pp. 3826–3852">{{cite journal |last1=King|first1=Michael D.|last2=Platnick|first2=Steven|last3=Menzel|first3=W. Paul|last4=Ackerman|first4=Steven A.|last5=Hubanks|first5=Paul A.|title=Spatial and Temporal Distribution of Clouds Observed by MODIS Onboard the Terra and Aqua Satellites|journal=IEEE Transactions on Geoscience and Remote Sensing|publisher=Institute of Electrical and Electronics Engineers (IEEE)|volume=51|issue=7|year=2013|issn=0196-2892|doi=10.1109/tgrs.2012.2227333|pages=3826–3852|bibcode=2013ITGRS..51.3826K|s2cid=206691291|doi-access=free|hdl=2060/20120010368|hdl-access=free|trans-title=Distribusyon sa Espasyo at Panahon ng Kaulapan na Naobserbahan ng MODIS sakay sa mga satelayt na Terra at Aqua|language=en}}</ref> Nakadepende sa latitud ang taas ng [[tropospera]], mula {{Convert|8|km|mi|abbr=on}} sa mga polo hanggang {{Convert|17|km|mi|abbr=on}} sa ekwador.<ref name="geerts_linacre97" /> Matindi ang ginawang pagbabago ng [[Biyospero|biospera]] sa kasalukuyang atmospera ng Daigdig. Nagsimula ang [[potosintesis]] ng oksiheno noong 2.7 bilyong taon ang nakaraan, na siyang bumuo sa kasalukuyang atmospera na puno ng nitroheno at oksiheno.<ref name="NYT-20131003" /> Dahil dito, lumitaw ang mga [[organismong aerobiko]] at nagresulta kalaunan sa pagbuo sa [[Osonang patong|osonong patong]] dahil sa [[Siklong osono-oksiheno|paglipat]] ng {{Chem2|O2}} upang maging {{Chem2|O3}}. Hinaharang nito ang [[Ultrabiyoleta|radyasyong UV]] mula sa Araw, na nagpahintulot sa pagkakaroon ng buhay sa lupa.<ref name="Harrison 2002" /> Bukod dito, ilan sa mga responsibilidad ng himpapawid na mahalaga sa buhay ang paglilipat sa singaw ng tubig, pagbibigay sa mga mahahalagang gas, pagsunog sa mga maliliit na [[bulalakaw]] bago ito tumama sa lupa, at pagpapanatili sa temperatura sa prosesong tinatawag na [[epektong greenhouse]].<ref name="Narottam2008" /> Karaniwang hinahati ang ibabaw na bahagi ng atmospera, ang bahagi sa taas ng tropospera, sa tatlo: [[estratospera]], [[mesospera]], at [[termospera]].<ref name="atmosphere" /> [[Eksospera]] ang hangganan ng atmospera patungo sa [[magnetospera]] ng Daigdig.<ref name="sciweek2004" /> Sa loob ng estratospera makikita ang [[Osonang patong|osonong patong]], na mahalaga sa buhay dahil sa pagharang nito sa mga radyasyong UV. Tinatawag na [[linyang Karman]] ang napagkasunduang hangganan ng atmospera ng Daigdig at kalawakan, na makikita sa taas na 100 km (62 mi).<ref name="cordoba2004" /> === Panahon at klima === {{Main|Panahon|Klima}} Walang tiyak na hangganan ang atmospera ng Daigdig; unti-unti lamang ito numinipis hanggang sa mawala ito sa kalawakan.<ref>{{cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/where-is-the-edge-of-space-and-what-is-the-karman-line|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304132146/https://www.nationalgeographic.com/science/article/where-is-the-edge-of-space-and-what-is-the-karman-line|archive-date=4 March 2021|title=Where, exactly, is the edge of space? It depends on who you ask|website=[[National Geographic]]|last1=Drake|first1=Nadia|author-link1=Nadia Drake|date=20 December 2018|access-date=|language=en|trans-title=Saan ba talaga ang hangganan ng kalawakan? Depende kung sino ang tinanungan mo}}</ref> Nasa unang 11 km (6.8 mi) mula sa ibabaw ang malaking bahagdan ng kabuuang masa nito; tinatawag itong [[tropospera]].<ref>{{cite web|url=https://spaceplace.nasa.gov/troposphere/en/|title=Troposphere|website=SpacePlace|publisher=[[NASA]]|last1=Erickson|first1=Kristen|last2=Doyle|first2=Heather|date=28 June 2019|access-date=|archive-date=4 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204093554/https://spaceplace.nasa.gov/troposphere/en/|url-status=live|trans-title=Tropospera|language=en}}</ref> Pinapainitan ito at pati ang ibabaw ng enerhiya mula sa Araw, na siyang nagpapalawak sa ere. Umaangat ang ere na ito na may mababang densidad pataas at pinapalitan ng mas malamig at mas matinding densidad na ere. Nagreresulta ito sa [[sirkulasyon ng hangin]] na siyang nagmamando naman sa [[panahon]] at [[klima]] sa pamamagitan ng pamamahagi ng [[enerhiyang termal]].<ref name="moran2005" /> May dalawang pangunahing hangin sa sirkulasyong ito: ang [[hanging silangan]] ({{Lang|en|easterlies}}) na nasa rehiyong nasa 30° latitud sa ibaba ng ekwador at [[hanging kanluran]] ({{Lang|en|westerlies}}) na nasa mga gitnang latitud sa pagitan ng 30° hanggang 60°.<ref name="berger2002" /> Mahalaga rin sa klima ang [[nilalamang init ng karagatan]] at [[Daloy ng dagat|daloy ng tubig]], lalo na ang [[sirkulasyong termohalina]] na siyang nagdidirekta naman ng init mula sa ekwador patungo sa mga rehiyong polar.<ref name="rahmstorf2003" /> Nakakatanggap ang Daigdig ng {{Val|1361|u=W/m2}} na [[radyasyong solar]],<ref>{{cite journal |first1=Odele|last1=Coddington|first2=Judith L.|last2=Lean|author2-link=Judith Lean|first3=Peter|last3=Pilewskie|first4=Martin|last4=Snow|first5=Doug|last5=Lindholm|date=2016|title=A Solar Irradiance Climate Data Record|journal=Bulletin of the American Meteorological Society|volume=97|issue=7|pages=1265–1282|bibcode=2016BAMS...97.1265C|doi=10.1175/bams-d-14-00265.1|doi-access=free|trans-title=Tala ng Datos ng Klima sa Radyasyong Solar|language=en}}</ref><ref name="earth_fact_sheet" /> na kumokonti habang pataas ng latitud. Bumababa nang {{Convert|0.4|C-change|F-change|abbr=on}} kada digri ng latitud mula sa ekwador ang karaniwang temperatura ng hangin sa lebel ng dagat.<ref name="sadava_heller2006" /> Maaaring hatiin ang Daigdig sa mga rehiyon base sa latitud: [[Tropiko|tropikal]], [[Subtropiko|subtropikal]], [[templado]], at [[Rehiyong polar|polar]].<ref name="climate_zones" /> Sumisingaw ang kalupaan sa proseso ng [[ebaporasyon]] na dinadala ng sirkulasyon ng hangin sa himpapawid. Depende sa kondisyon ng panahon sa lugar, umaangat ang mainit na hangin na siyang [[Kondensasyon|magkokondensa]] at bubuo sa mga ulap at kalauna'y babalik sa ibabaw sa pamamagitan ng [[presipitasyon]] tulad ng [[ulan]] o [[niyebe]].<ref name="moran2005" /> Pagkabagsak sa ibabaw, dadaloy ang tubig patungo sa mga mabababang lugar sa pamamagitan ng mgadaluyan tulad ng [[ilog]] na tipikal na hahantong kalaunan sa mga [[karagatan]] o [[lawa]]. Tinatawag ang prosesong ito bilang ang [[siklo ng tubig]], na isang napakahalagang proseso mapanatili ang buhay sa kalupaan at [[erosyon]] sa paglipas ng heolohikong panahon. Nakadepende sa samu't saring salik kagaya ng topograpiya at temperatura ang dami ng babagsak na ulan o niyebe sa isang lugar.<ref name="hydrologic_cycle" /> == Buhay == {{Main|Biyospero|Kasaysayan ng buhay}} Sa kasalukuyan, Daigdig lamang ang tanging lugar sa buong [[sansinukob]] na may [[buhay]]. Unang umusbong ito sa mga pinakaunang [[Anyong tubig|anyong-tubig]] sa planeta ilang daang milyong taon matapos ito mabuo apat na bilyong taon ang nakaraan. May likidong tubig ang Daigdig, na isang mahalagang sangkap upang mabuo ang mga mas komplikadong [[Kompuwestong organiko|molekulang organiko]] at makapagbigay ng sapat na enerhiya para makapagsimula ng [[metabolismo]]. Kumukuha ng mga [[Sustansiya (nutrisyon)|sustansiya]] mula sa tubig, lupa, at himpapawid ang mga halaman at iba pang mga organismo.<ref name="ab2003" /> Tuloy-tuloy na nareresiklo ng mga espesye ang mga sustansiyang ito.<ref>{{Cite book |last1=Singh |first1=J. S. |author-link1=Jamuna Sharan Singh |title=Ecology environmental science and conservation |last2=Singh |first2=S. P. |author-link2=S. P. Singh (biochemist) |last3=Gupta |first3=S.R. |publisher=S. Chand & Company |year=2013 |isbn=978-93-83746-00-2 |edition=1 |location=New Delhi |language=en |trans-title=Ekolohiya agham pangkalikasan at konserbasyon |oclc=896866658}}</ref> == Mga tao == {{Main|Tao|Mundo}} [[Talaksan:BlackMarble20161km.jpg|thumb|Pinagtagpi-tagping larawan na nagpapakita sa mga liwanag na nagmumula sa mga [[Polusyon sa liwanag|artipisyal na ilaw]] mula sa mga [[lungsod]] tuwing gabi.]] Unang umusbong ang mga tao mula sa mga unang [[Primata|primado]] sa Aprika 300,000 taon ang nakaraan at [[Paglabas sa Aprika|kumalat]] sa Daigdig simula noon. Simula noong umusbong ang [[agrikultura]] tinatayang 12,000 taon ang nakaraan, nanatili sila sa iisang lugar at nakapagtayo ng mga [[lipunan]].<ref>{{Cite web |date=11 July 2022 |title=Introduction to Human Evolution |trans-title=Panimula sa Ebolusyon ng Tao |url=http://humanorigins.si.edu/education/introduction-human-evolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108211808/https://humanorigins.si.edu/education/introduction-human-evolution |archive-date=8 November 2023 |access-date= |website=humanorigins.si.edu |language=en}}</ref> Nagawa nilang marating ang [[Antartika]], ang pinakahuling kontinente na walang tao, noon lamang ika-20 siglo, bagamat nananatili pa rin itong limitado. Simula noong ika-19 na siglo, mabilis na dumami ang mga tao, na umabot sa walong bilyon noong dekada 2020s at inaasahang dadami pa hanggang sampung bilyon pagsapit ng ikalawang bahagi ng ika-21 siglo.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2025-11-15 |title=Day of 8 Billion |trans-title=Araw ng Walong Bilyon |url=https://www.un.org/en/dayof8billion |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523051432/https://www.un.org/en/dayof8billion/ |archive-date=2025-05-23 |access-date= |website=United Nations |language=en}}</ref><ref name="Harvey-2020">{{Cite news |last=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=15 July 2020 |title=World population in 2100 could be 2 billion below UN forecasts, study suggests |language=en-GB |trans-title=Maaaring 2 bilyon na mas mababa kesa sa pagtataya ng UN ang populasyon ng mundo pagsapit ng 2100, ayon sa pag-aaral |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2020/jul/15/world-population-in-2100-could-be-2-billion-below-un-forecasts-study-suggests |url-status=live |url-access=registration |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904212947/https://www.theguardian.com/world/2020/jul/15/world-population-in-2100-could-be-2-billion-below-un-forecasts-study-suggests |archive-date=4 September 2020 |issn=0261-3077}}</ref> Marami sa kanila ang nakatira sa [[Timog Asya|katimugan]] at [[Silangang Asya|silangang bahagi]] ng [[Asya]] at nasa 90% sa kanila ang nakatira sa [[Hilagang Hating-globo|Hilagang Hemispero]] dahil 68% ng kabuuang kalupaan ng Daigdig ay nasa naturang hemispero.<ref>{{Cite web |last1=Lutz |first1=Ashley |date=4 May 2012 |title=MAP OF THE DAY: Pretty Much Everyone Lives In The Northern Hemisphere |trans-title=MAPA NGAYONG ARAW: Halos Lahat ay Nakatira sa Hilagang Hemispero |url=https://www.businessinsider.com/90-of-people-live-in-the-northern-hemisphere-2012-5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180119181108/http://www.businessinsider.com/90-of-people-live-in-the-northern-hemisphere-2012-5 |archive-date=19 January 2018 |access-date= |work=Business Insider |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Méndez |first1=Abel |author-link1=Abel Méndez |date=6 July 2011 |title=Distribution of landmasses of the Paleo-Earth |trans-title=Distribusyon ng kalupaan sa sinaunang Daigdig |url=http://phl.upr.edu/library/notes/distributionoflandmassesofthepaleo-earth |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106010959/http://phl.upr.edu/library/notes/distributionoflandmassesofthepaleo-earth |archive-date=6 January 2019 |access-date= |publisher=University of Puerto Rico at Arecibo |language=en}}</ref> Bukod sa ibabaw ng Daigdig, nagawang manirahan at manatili din ng mga tao sa kailaliman ng parehong dagat at lupa, gayundin sa kalawakan sa pamamagitan ng mga nakadisenyong tirahan tulad ng mga [[estasyong pangkalawakan]], [[Pagmimina|minahan]], at [[submarino]]. Gayunpaman, nananatili pa ring nakatira ang napakalaking bahagdan ng populasyon nila ang ibabaw ng Daigdig, at simula noong ika-20 siglo, may iilang tao na nagawang manirahan nang pansamantala sa mga estasyong pangkalawakan na lumilibot sa Daigdig, at sa mga ito, tanging bilang lamang ang mga tao na nakapaglakbay at nakatapak sa Buwan.<ref name="shayler_vis2005" /><ref>{{Cite news |last=Holmes |first=Oliver |date=19 November 2018 |title=Space: how far have we gone – and where are we going? |language=en-GB |trans-title=Kalawakan: gaano kalayo na ang narating natin – at saan tayo patungo? |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/science/2018/nov/19/space-how-far-have-we-gone-and-where-are-we-going |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006041822/https://www.theguardian.com/science/2018/nov/19/space-how-far-have-we-gone-and-where-are-we-going |archive-date=6 October 2020 |issn=0261-3077}}</ref> === Epekto sa kalikasan === {{Main|Pagbabago ng klima|Epekto ng mga tao sa kalikasan}} [[Talaksan:Global_Temperature_And_Forces_With_Fahrenheit.svg|alt=|thumb|Pagbabago sa karaniwang temperatura ng hangin sa ibabaw at mga salik sa pagbabagong ito. Mga tao ang may pakana sa pagtaas sa temperatura, na dumagdag sa mga likas na salik.<ref name=":0">{{Cite book |author=IPCC |author-link=IPCC |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Full_Report.pdf |title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |publisher=Cambridge University Press (In Press) |year=2021 |editor1-last=Masson-Delmotte |editor1-first=V. |series=Contribution of Working Group I to the [[IPCC Sixth Assessment Report|Sixth Assessment Report]] of the Intergovernmental Panel on Climate Change |place=Cambridge, United Kingdom and New York, NY, US |at=SPM-7 |language=en |trans-title=Climate Change 2021: Piskal na Agham na Basehan |access-date=2 June 2022 |editor2-last=Zhai |editor2-first=P. |editor3-last=Pirani |editor3-first=A. |editor4-last=Connors |editor4-first=S. L. |editor5-last=Péan |editor5-first=C. |editor6-last=Berger |editor6-first=S. |editor7-last=Cau |editor7-first=N. |editor8-last=Chen |editor8-first=Y. |editor9-last=Goldfarb |editor9-first=L. |display-editors=4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210813201719/https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Full_Report.pdf |archive-date=13 August 2021 |url-status=live |editor10-first=M. I. |editor10-last=Gomis}}</ref>]] Malaki ang epekto ng mga gawain ng tao sa kalikasan. Pinapataas ng mga gawain ng tao ang mga [[gas na greenhouse]] sa himpapawid, na [[Pagbabago ng klima|nagpapabago sa klima]].<ref name="ConsensusOnConsensus" /><ref>{{Cite web |last1=Lindsey |first1=Rebecca |date=14 January 2009 |title=Climate and Earth's Energy Budget |trans-title=Klima at Badyet sa Enerhiya ng Daigdig |url=https://earthobservatory.nasa.gov/features/EnergyBalance |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002090444/https://earthobservatory.nasa.gov/features/EnergyBalance |archive-date=2 October 2019 |access-date= |website=Earth Observatory |publisher=[[NASA]] |language=en}}</ref> Tinatayang nasa {{Convert|1.2|C-change|F-change|abbr=on}} na mas mainit kesa bago ang [[Rebolusyong Industriyal]] ang pandaigdigang temperatura noong 2020.<ref name=":0" /> Lima sa siyam na natukoy na [[hangganan ng planeta]] ang lumagpas na sa ligtas na lebel. Noong 2018, wala pa sa mga bansa ang kayang maserbisyuhan ang populasyon nito nang hindi lumalagpas sa mga hangganang ito.<ref name="Boundaries">{{cite web |last1=DiGirolamo |first1=Mike |date=8 September 2021 |title=We've crossed four of nine planetary boundaries. What does this mean? |trans-title=Natawid na natin ang apat sa siyam na hangganan ng planeta. Ano'ng ibig sabihin nito? |url=https://news.mongabay.com/2021/09/weve-crossed-four-of-nine-planetary-boundaries-what-does-this-mean/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127200649/https://news.mongabay.com/2021/09/weve-crossed-four-of-nine-planetary-boundaries-what-does-this-mean/ |archive-date=27 January 2022 |access-date= |website=[[Mongabay]] |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last1=Carrington |first1=Damien |date=18 January 2022 |title=Chemical pollution has passed safe limit for humanity, say scientists |language=en |trans-title=Lumagpas na sa ligtas na hangganan ang polusyong kemikal, sabi ng mga siyentipiko |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2022/jan/18/chemical-pollution-has-passed-safe-limit-for-humanity-say-scientists |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412082940/https://www.theguardian.com/environment/2022/jan/18/chemical-pollution-has-passed-safe-limit-for-humanity-say-scientists |archive-date=12 April 2022}}</ref> Ipinagpapalagay na posible ang [[Sustenibilidad|nasusustentong]] paggamit sa mga likas na yaman habang napupunan pa rin ang mga pangangailangan ng bawat tao sa mundo.<ref>{{Cite journal |last1=O'Neill |first1=Daniel W. |last2=Fanning |first2=Andrew L. |last3=Lamb |first3=William F. |last4=Steinberger |first4=Julia K. |author4-link=Julia Steinberger |date=2018 |title=A good life for all within planetary boundaries |trans-title=Isang maayos na buhay para sa lahat sa loob ng mga hangganan ng planeta |url=https://www.nature.com/articles/s41893-018-0021-4 |url-status=live |journal=Nature Sustainability |language=en |volume=1 |issue=2 |pages=88–95 |bibcode=2018NatSu...1...88O |doi=10.1038/s41893-018-0021-4 |issn=2398-9629 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220201214934/https://www.nature.com/articles/s41893-018-0021-4/ |archive-date=1 February 2022 |access-date= |s2cid=169679920}}</ref> == Tingnan din == * [[Mundo]] * [[Marte]] * [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] * [[Benus (planeta)|Benus]] * [[Sistemang Solar]] ==Talababa== <!-- List alphabetized. Please keep it that way, thank you! --> {{reflist |30em |group="n" |refs= <!--<ref name="Aoki">The ultimate source of these figures, uses the term "seconds of UT1" instead of "seconds of mean solar time".—{{cite journal |last1=Aoki |first1=S. |title=The new definition of universal time |url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1982-01_105_2/page/358 |journal=Astronomy and Astrophysics |year=1982 |volume=105 |issue=2 |pages=359–361 |bibcode=1982A&A...105..359A |last2=Kinoshita |first2=H. |last3=Guinot |first3=B. |last4=Kaplan |first4=G. H. |last5=McCarthy |first5=D. D. |last6=Seidelmann |first6=P. K.}}</ref>--> <ref name="apsis">{{cite book|page=[https://archive.org/details/probingnewsolars0000wilk/page/144 144]|title=Probing the New Solar System|url=https://archive.org/details/probingnewsolars0000wilk|trans-title=Paglalakbay sa Sistemang Solar|lang=en|last1=Wilkinson|first1=John|year= 2009|publisher=CSIRO Publishing|isbn=978-0-643-09949-4}} aphelion = ''a'' × (1 + ''e''); perihelion = ''a'' × (1&nbsp;– ''e''), kung saan ''a'' ang semimayor na aksis at ''e'' ang tindi ng layo ({{lang|en|eccentricity}}). Ang pagkakaiba ng perihelion at aphelion ng Daigdig ay nasa 5 milyong kilometro.</ref> <ref name="epoch">Paiba-iba ang lahat ng mga astronomikong kantidad, parehong [[Penomenang sekular|sekular]] at [[dalasan|periodiko]]. Mga halaga sa agarang [[J2000.0]] na baryasyong sekular ang lahat ng mga kantidad na binigay rito, at binabalewala ang mga periodikong baryasyon.</ref> <!--<ref name="hill_radius">For Earth, the [[Hill radius]] is <math>R_H = a\left ( \frac{m}{3M} \right )^{\frac{1}{3}}</math>, where ''m'' is the mass of Earth, ''a'' is an astronomical unit, and ''M'' is the mass of the Sun. So the radius in AU is about <math>\left ( \frac{1}{3 \cdot 332,946} \right )^{\frac{1}{3}} = 0.01</math>.</ref>--> <!--<ref name="jaes41_3_379">Including the [[Somali Plate]], which is being formed out of the African Plate. See: {{cite journal |first=Jean |last=Chorowicz |date=October 2005 |title=The East African rift system |journal=[[Journal of African Earth Sciences]] |volume=43 |issue=1–3 |pages=379–410 |doi=10.1016/j.jafrearsci.2005.07.019 |bibcode=2005JAfES..43..379C}}</ref>--> <!--<ref name="solar_energy">Aphelion is 103.4% of the distance to perihelion. Due to the inverse square law, the radiation at perihelion is about 106.9% of the energy at aphelion.</ref>--> <ref name="surfacecover">{{cite web|title=Global Landcover|trans-title=Pandaigdigang Sakop ng Kalupaan|url=http://www.landcover.org/|archive-url=https://web.archive.org/web/20150326085837/http://www.landcover.org/|archive-date=26 Marso 2015|lang=en}} Dahil sa mga likas na pagbabago, kalabuan pagdating sa mga [[Ice shelf|yelo]], at kumbensiyon sa pagmamapa para sa mga [[nakapatayong datos]], walang katuturan ang pagbibigay sa mga eksaktong halaga ng sakop ng karagatan at kalupaan. Batay sa datos mula sa mga dataset nasa 0.6% hanggang 1.0% ng kabuuang ibabaw ng Daigdig ang maidadagdag sa sakop ng katubigan kung isasama ang mga lawa at bukal. Itinuturing bilang bahagi ng kalupaan ang mga yelo sa [[Antartika]] at [[Greenland]], kahit na marami sa mga batong sumusuporta sa mga ito ay nasa ilalim ng dagat.</ref> <!--<ref name="space_debris">As of 4 January 2018, the United States Strategic Command tracked a total of 18,835 artificial objects, mostly debris. See: {{cite journal |url=https://orbitaldebris.jsc.nasa.gov/quarterly-news/pdfs/odqnv22i1.pdf |title=Satellite Box Score |journal=Orbital Debris Quarterly News |editor1-first=Phillip |editor1-last=Anz-Meador |editor2-first=Debi |editor2-last=Shoots |volume=22 |issue=1 |page=12 |date=February 2018 |access-date=18 April 2018 |archive-date=2 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402034308/https://orbitaldebris.jsc.nasa.gov/quarterly-news/pdfs/odqnv22i1.pdf |url-status=live }}</ref>--> }} ==Sanggunian== {{reflist|refs= <ref name=VSOP87>{{cite journal |title=Numerical expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and planets |url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1994-02-10_282_2/page/662 |trans-title=Mga numerikong ekspresyon para sa pormula ng presesyon at mga elemento ng mean ng Buwan at mga planeta|lang=en|journal=Astronomy and Astrophysics |volume=282 |issue=2 |pages=663–683 |date=February 1994 |last1=Simon |first1=J.L. |display-authors=et al|bibcode=1994A&A...282..663S}}</ref> <ref name=IERS>{{cite web |author=Staff |date=13 March 2021 |url=http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/models/constants.html |title=Useful Constants |trans-title=Mga Magagamit na Konstante|lang=en|publisher=[[International Earth Rotation and Reference Systems Service]] |archive-date=29 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029154942/http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/models/constants.html |url-status=live }}</ref> <ref name="earth_fact_sheet">{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=Earth Fact Sheet|trans-title=Fact Sheet sa Daigdig |lang=en|work=[[NSSDCA]] |publisher=[[NASA Goddard Space Flight Center]] |first=David R. |last=Williams |date=15 November 2024 |archive-date=8 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |url-status=live }}</ref> <ref name="Allen294">{{cite book |title=Allen's Astrophysical Quantities|lang=en|trans-title=Mga Astropisikong Kantidad ni Allen |last1=Allen |first1=Clabon Walter |author-link1=Clabon Allen |last2=Cox |first2=Arthur N. |editor=Arthur N. Cox |publisher=Springer |date=2000 |isbn=978-0-387-98746-0 |url=https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 |page=294 |archive-date=21 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195157/https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 |url-status=live }}</ref> <ref name="hbcp2000">{{cite book |editor=David R. Lide |date=2000 |title=Handbook of Chemistry and Physics|lang=en|trans-title=Handbook ng Kimika at Pisika |edition=81 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-8493-0481-1 |url=https://archive.org/details/crchandbookofche81lide}}</ref> <ref name=usno>{{cite web |title=Selected Astronomical Constants, 2011|trans-title=Mga Piling Astronomikong Konstante, 2011|lang=en |work=The Astronomical Almanac |url=http://asa.usno.navy.mil/SecK/2011/Astronomical_Constants_2011.txt |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826043456/http://asa.usno.navy.mil/SecK/2011/Astronomical_Constants_2011.txt |archive-date=26 August 2013}}</ref> <<ref name="WGS-84-2">{{cite web |first1=Sigurd |last1=Humerfelt |date=26 October 2010 |title=How WGS 84 defines Earth|trans-title=Paano dinedepina ng WGS 84 ang Daigdig|lang=en |url=http://home.online.no/~sigurdhu/WGS84_Eng.html |website=Home Online |archive-url=https://web.archive.org/web/20110424104419/http://home.online.no/~sigurdhu/WGS84_Eng.html |archive-date=24 April 2011}}</ref> <ref name=cazenave_ahrens1995>{{cite book |first1=Anny |last1=Cazenave |author-link=Anny Cazenave |editor=Ahrens, Thomas J |date=1995 |title=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants|lang=en| trans-title=Pandaigdigang Pisika ng Daigdig: Handbook ng mga Pisikal na Konstante|issue=1 |publisher=American Geophysical Union |location=Washington, DC, Ameriks |isbn=978-0-87590-851-9 |chapter-url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf |archive-date=16 October 2006|chapter=Geoid, Topography and Distribution of Landforms |series=AGU Reference Shelf|trans-chapter=Geoid, Topograpiya, at Distribusyon ng mga Anyong-lupa |volume=1 |doi=10.1029/RF001 |bibcode=1995geph.conf.....A}}</ref> <ref name="IERS2004">{{cite book |author=International Earth Rotation and Reference Systems Service (IERS) Working Group |chapter=General Definitions and Numerical Standards|trans-chapter=Pangkalahatang Kahulugan at Numerikong Pamantayan |chapter-url=http://www.iers.org/SharedDocs/Publikationen/EN/IERS/Publications/tn/TechnNote32/tn32_009.pdf?__blob=publicationFile&v=1 |editor-first=Dennis D. |editor-last=McCarthy |editor-link=Dennis McCarthy (scientist) |editor2-first=Gérard |editor2-last=Petit |url=http://www.iers.org/SharedDocs/Publikationen/EN/IERS/Publications/tn/TechnNote32/tn32.pdf?__blob=publicationFile&v=1 |title=IERS Conventions (2003)| lang=en|trans-title=Pagpupulong ng IERS (2003)|publisher=Verlag des Bundesamts für Kartographie und Geodäsie |year=2004 |format=PDF |location=Frankfurt am Main |page=12 |isbn=978-3-89888-884-4 |archive-date=12 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160812171821/https://www.iers.org/SharedDocs/Publikationen/EN/IERS/Publications/tn/TechnNote32/tn32.pdf?__blob=publicationFile&v=1 |url-status=live }}</ref> <ref name="Pidwirny 2006_8">{{cite book |last=Pidwirny |first=Michael |date=2 February 2006 |chapter=Introduction to the Oceans|trans-chapter=Panimula sa mga Karagatan |title=Fundamentals of Physical Geography|trans-title=Mga Pundamental sa Pisikal na Heograpiya|edition=2|lang=en |publisher=[[University of British Columbia, Okanagan]] |chapter-url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html|archive-date=9 December 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061209125035/http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html |url-status=live}}</ref> <ref name=earthmass>{{cite web |url=https://ssd.jpl.nasa.gov/planets/phys_par.html |title=Planetary Physical Parameters|lang=en|trans-title=Pisikal na Parametro ng Planeta |publisher=[[Jet Propulsion Laboratory]] |date=2008}}</ref> <ref name="NIST2008">{{Cite book |url=http://physics.nist.gov/Pubs/SP330/sp330.pdf |title=The international system of units (SI) |lang=en|trans-title=Ang pandaigdigang sistema ng mga yunit (SI)|publisher=[[United States Department of Commerce]], [[National Institute of Standards and Technology|NIST]] Special Publication 330 |page=52 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090205071943/https://physics.nist.gov/Pubs/SP330/sp330.pdf |archive-date=5 February 2009}}</ref> <ref name="Williams1994">{{cite journal |last1=Williams |first1=James G. |title=Contributions to the Earth's obliquity rate, precession, and nutation|trans-title=Mga Ambag sa tindi ng pagkatagilid, presesyon, at nutasyon ng Daigdig|lang=en|journal=The Astronomical Journal |volume=108 |year=1994 |page=711 |issn=0004-6256 |doi=10.1086/117108 |bibcode=1994AJ....108..711W|s2cid=122370108 |doi-access=free }}</ref> <ref name="Allen296">{{cite book |title=Allen's Astrophysical Quantities|trans-title=Mga Astropisikong Kantidad ni Allen |lang=en|last1=Allen |first1=Clabon Walter |author-link1=Clabon Allen |last2=Cox |first2=Arthur N. |editor=Arthur N. Cox |publisher=Springer |date=2000 |isbn=978-0-387-98746-0 |url=https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 |page=296 |archive-date=21 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195213/https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 |url-status=live }}</ref> <ref name="Cox2000">{{cite book |last1=Allen |first1=Clabon Walter |author-link1=Clabon Allen |last2=Cox |first2=Arthur N. |editor=Arthur N. Cox |title=Allen's Astrophysical Quantities|trans-title=Mga Astropisikong Kantidad ni Allen|lang=en |url=https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA244 |edition=4th |date=2000 |publisher=AIP Press |location=New York |isbn=978-0-387-98746-0 |page=244 |archive-date=21 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195217/https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA244 |url-status=live }}</ref> <ref name="asu_highest_temp">{{cite web |url=https://wmo.asu.edu/content/world-highest-temperature |title=World: Highest Temperature|lang=en|trans-title=Mundo: Pinakamataas na Temperatura |work=[[WMO]] Weather and Climate Extremes Archive |publisher=[[Arizona State University]]|archive-date=1 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180501140030/https://wmo.asu.edu/content/world-highest-temperature |url-status=live }}</ref> <ref name="asu_lowest_temp">{{cite web |url=https://wmo.asu.edu/content/world-lowest-temperature |title=World: Lowest Temperature |lang=en|trans-title=Mundo: Pinakamababang Temperatura|work=[[WMO]] Weather and Climate Extremes Archive |publisher=[[Arizona State University]] |archive-date=23 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323204244/https://wmo.asu.edu/content/world-lowest-temperature |url-status=live }}</ref> <ref name="bouvier_wadhwa2010">{{cite journal |last1=Bouvier |first1=Audrey |last2=Wadhwa |first2=Meenakshi |author-link2=Meenakshi Wadhwa|title=The age of the Solar System redefined by the oldest Pb–Pb age of a meteoritic inclusion|trans-title=Binago ang edad ng Sistemang Solar ng pinakamatandang Pb-Pb na edad ng isang inklusyon sa bulalakaw|lang=en|journal=Nature Geoscience |date=September 2010 |volume=3 |issue=9 |pages=637–641 |doi=10.1038/ngeo941 |bibcode=2010NatGe...3..637B }}</ref> <ref name="age_earth1">{{multiref| {{cite book |first1=G. Brent |last1=Dalrymple |author-link1=Brent Dalrymple|date=1991 |title=The Age of the Earth |publisher=Stanford University Press|lang=en|trans-title=Ang Edad ng Daigdig |location=California |isbn=978-0-8047-1569-0}} | {{cite web |last=Newman |first=William L. |date=9 July 2007 |url=http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html |title=Age of the Earth |lang=en|trans-title=Ang Edad ng Daigdig |publisher=Publications Services, USGS |archive-date=23 December 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051223072700/http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html |url-status=live }} | {{cite journal |last1=Dalrymple |first1=G. Brent |author-link1=Brent Dalrymple |title=The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved |lang=en|trans-title=Ang edad ng Daigdig sa ikadalawampung siglo: isang problemang (halos) nalutas na |journal=Geological Society, London, Special Publications |year=2001 |volume=190 |issue=1 |pages=205–221 |url=http://sp.lyellcollection.org/cgi/content/abstract/190/1/205|doi=10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14 |bibcode=2001GSLSP.190..205D |s2cid=130092094 |archive-date=11 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071111141237/http://sp.lyellcollection.org/cgi/content/abstract/190/1/205 |url-status=live |url-access=subscription }} }}</ref> <ref name=reilly20091022>{{cite news |first1=Michael |last1=Reilly |date=22 October 2009 |title=Controversial Moon Origin Theory Rewrites History|lang=en|trans-title=Binago ang Kasaysayan ng Kontrobersiyal na Teorya ng Pinagmulan ng Buwan |url=http://news.discovery.com/space/moon-earth-formation.html |website=Discovery News |archive-url=https://web.archive.org/web/20100109042800/http://news.discovery.com/space/moon-earth-formation.html |archive-date=9 January 2010}}</ref> <ref name="watersource">{{cite journal |display-authors=1 |last1=Morbidelli |first1=A. |author-link1=Alessandro Morbidelli (astronomer)|last2=Chambers |first2=J. |last3=Lunine |first3=J. I. |last4=Petit |first4=J. M. |last5=Robert |first5=F. |last6=Valsecchi |first6=G. B. |last7=Cyr |first7=K. E. |title=Source regions and time scales for the delivery of water to Earth |trans-title=Mga pinagmulang rehiyon at eskala ng panahon para sa pagkakaroon ng tubig sa Daigdig|lang=en|journal=Meteoritics & Planetary Science |year=2000 |volume=35 |issue=6 |pages=1309–1320 |bibcode=2000M&PS...35.1309M |doi=10.1111/j.1945-5100.2000.tb01518.x |doi-access=free}}</ref> <ref name="asp2002">{{cite conference |last1=Guinan |first1=E. F. |last2=Ribas |first2=I. |editor=Benjamin Montesinos, Alvaro Gimenez and Edward F. Guinan |title=Our Changing Sun: The Role of Solar Nuclear Evolution and Magnetic Activity on Earth's Atmosphere and Climate|trans-title=Ang Ating Nagbabagong Araw: Ang Gampanin ng Nukleyar na Ebolusyon at Magnetikong Gawain ng Araw sa Atmospera at Klima ng Daigdig|lang=en|work=ASP Conference Proceedings: The Evolving Sun and its Influence on Planetary Environments |year=2002 |location=San Francisco, Amerika |isbn=978-1-58381-109-2 |publisher=Astronomical Society of the Pacific |bibcode=2002ASPC..269...85G}}</ref> <ref name=physorg20100304>{{cite news |author=Staff |title=Oldest measurement of Earth's magnetic field reveals battle between Sun and Earth for our atmosphere |trans-title=Ibinunyag ng pinakamatandang pagsukat sa magnetikong sakop ng Daigdig ang labanan sa pagitan ng Araw at Daigdig para sa ating atmospera|lang=en|date=4 March 2010 |work=[[Phys.org]] |url=http://www.physorg.com/news186922627.html |archive-date=27 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427064855/http://www.physorg.com/news186922627.html |url-status=live }}</ref> <ref name=science310_5756_1947>{{cite journal |doi=10.1126/science.1117926 |date=December 2005 |last1=Harrison |first1=T. M.|author-link=T. Mark Harrison |last2=Blichert-Toft |first2=J. |author2-link=Janne Blichert-Toft |last3=Müller |first3=W. |last4=Albarede |first4=F. |author4-link=Francis Albarède |last5=Holden |first5=P. |last6=Mojzsis |first6=S. |s2cid=11208727 |title=Heterogeneous Hadean hafnium: evidence of continental crust at 4.4 to 4.5 ga |trans-title=Heteroheneong Hadikong hapniyo: patunay ng kontinental na ibabaw noong 4.4 hanggang 4.5 Ga|lang=en|volume=310 |issue=5756 |pages=1947–1950 |pmid=16293721 |journal=Science |bibcode=2005Sci...310.1947H|doi-access=free }}</ref> <ref name=williams_santosh2004>{{cite book |first1=John James William |last1=Rogers |last2=Santosh |first2=M. |date=2004 |title=Continents and Supercontinents|trans-title=Mga Kontinente at Superkontinente|lang=en|page=48 |publisher=Oxford University Press US |isbn=978-0-19-516589-0}}</ref> <ref name=science164_1229>{{cite journal |last1=Hurley |first1=P. M. |last2=Rand |first2=J. R. |date=June 1969 |title=Pre-drift continental nuclei |url=https://archive.org/details/sim_science_1969-06-13_164_3885/page/1228 |trans-title=Kontinental na nukleus bago ang drift|lang=en|journal=Science |volume=164 |pages=1229–1242 |doi=10.1126/science.164.3885.1229 |pmid=17772560 |issue=3885 |bibcode=1969Sci...164.1229H}}</ref> <ref name="ajes38_613">{{cite journal |last1=Armstrong |first1=R. L. |year=1991 |title=The persistent myth of crustal growth|trans-title=Ang nananaig na mito ng paglaki ng ibabaw |lang=en|journal=Australian Journal of Earth Sciences |volume=38 |issue=5 |pages=613–630 |doi=10.1080/08120099108727995 |bibcode=1991AuJES..38..613A |url=http://www.mantleplumes.org/WebDocuments/Armstrong1991.pdf |citeseerx=10.1.1.527.9577 |archive-date=8 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808214425/http://www.mantleplumes.org/WebDocuments/Armstrong1991.pdf |url-status=live }}</ref> <ref name=tp322_19>{{cite journal |doi=10.1016/S0040-1951(00)00055-X |title=Early formation and long-term stability of continents resulting from decompression melting in a convecting mantle |trans-title=Maagang pagbuo at pangmatagalang katatagan ng mga kontinente na resulta ng pagtunaw sa dekompresyon mula sa paglilipat ng init sa manto|lang=en|year=2000 |last1=De Smet |first1=J. |journal=Tectonophysics |volume=322 |issue=1–2 |pages=19–33 |bibcode=2000Tectp.322...19D |last2=Van Den Berg |first2=A.P. |last3=Vlaar |first3=N.J. |hdl=1874/1653 |url=https://dspace.library.uu.nl/bitstream/1874/1653/1/desmet_etal_00.pdf|archive-date=31 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331100352/https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/1653/desmet_etal_00.pdf;jsessionid=72BE4EE7164C98D3E91FAC2C1347084F?sequence=1 |url-status=live }}</ref> <ref name="Dhuime_etal_2018">{{Cite journal |last1=Dhuime |first1=B. |last2=Hawksworth |first2=C.J. |author-link2=Christopher Hawkesworth|last3=Delavault |first3=H. |last4=Cawood |first4=P.A. |date=2018 |title=Rates of generation and destruction of the continental crust: implications for continental growth |trans-title=Antas ng paggawa at pagkawasak ng kontinental na ibabaw: mga implikasyon sa paglaki ng kontinente|lang=en|journal=Philosophical Transactions A |volume=376 |issue=2132 |doi=10.1098/rsta.2017.0403 |pmc=6189557 |pmid=30275156|bibcode=2018RSPTA.37670403D}}</ref> <ref name="bradley_2011">{{Cite journal |last=Bradley |first=D.C. |author-link1=Donal Bradley|date=2011 |title=Secular Trends in the Geologic Record and the Supercontinent Cycle|trans-title=Mga Sekular na Trend sa Heolohikong Tala at ng Siklo ng Superkontinente|lang=en|journal=Earth-Science Reviews |volume=108 |issue=1–2 |pages=16–33 |doi=10.1016/j.earscirev.2011.05.003 |bibcode=2011ESRv..108...16B |citeseerx=10.1.1.715.6618 |s2cid=140601854}}</ref> <ref name=psc>{{cite web |author=Staff |url=http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm |title=Paleoclimatology&nbsp;– The Study of Ancient Climates|trans-title=Paleoklimatolohiya – Ang Pag-aaral sa mga Sinaunang Klima|lang=en|publisher=Page Paleontology Science Center |archive-url=https://web.archive.org/web/20070304002646/http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm |archive-date=4 March 2007}}</ref> <ref name=sa282_6_90>{{cite journal |last1=Doolittle |first1=W. Ford |author-link1=Ford Doolittle|last2=Worm |first2=Boris |author-link2=Boris Worm |url=http://shiva.msu.montana.edu/courses/mb437_537_2005_fall/docs/uprooting.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715111244/http://shiva.msu.montana.edu/courses/mb437_537_2005_fall/docs/uprooting.pdf |archive-date=15 July 2011 |title=Uprooting the tree of life |trans-title=Pag-uugat sa puno ng buhay|lang=en|journal=[[Scientific American]] |date=February 2000 |volume=282 |issue=6 |pages=90–95 |doi=10.1038/scientificamerican0200-90 |pmid=10710791 |bibcode=2000SciAm.282b..90D}}</ref> <ref name=jas22_3_225>{{cite journal |last1=Berkner |first1=L. V. |author-link1=Lloyd Berkner |last2=Marshall |first2=L. C. |title=On the Origin and Rise of Oxygen Concentration in the Earth's Atmosphere|trans-title=Ukol sa Pinagmulan at Pagdami ng Konsentrasyon ng Oksiheno sa Atmospera ng Daigdig|lang=en|journal=Journal of the Atmospheric Sciences |volume=22 |issue=3 |pages=225–261 |bibcode=1965JAtS...22..225B |doi=10.1175/1520-0469(1965)022<0225:OTOARO>2.0.CO;2 |year=1965|doi-access=free}}</ref> <ref name="burton20021129">{{cite web |last1=Burton |first1=Kathleen |date=29 November 2002 |url=http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html |title=Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land|lang=en|trans-title=May Nakitang Patunay ang mga Astrobiologo para sa Maagang Buhay sa Kalupaan|publisher=NASA |archive-date=11 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html }}</ref> <ref name=Stanley_2016>{{Cite journal |last1=Stanley |first1=S. M. |author-link1=Steven M. Stanley |year=2016 |title=Estimates of the magnitudes of major marine mass extinctions in earth history|lang=en|trans-title=Mga pagtataya sa tindi ng mga malawakang pagkalipol sa karagatan sa kasaysayan ng Daigdig|lang=en|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=113 |issue=42 |pages=E6325–E6334 |doi=10.1073/pnas.1613094113 |pmid=27698119 |pmc=5081622 |bibcode=2016PNAS..113E6325S |s2cid=23599425 |doi-access=free}}</ref> <ref name=gould1994>{{cite journal |last1=Gould |first1=Stephen J. |author-link1=Stephen Jay Gould |title=The Evolution of Life on Earth |lang=en|trans-title=Ang Ebolusyon ng Buhay sa Daigdig|journal=[[Scientific American]] |date=October 1994 |url=http://brembs.net/gould.html |doi=10.1038/scientificamerican1094-84 |volume=271 |issue=4 |pages=84–91 |pmid=7939569 |bibcode=1994SciAm.271d..84G |archive-date=25 February 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070225041021/http://brembs.net/gould.html |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> <ref name="bgsa119_1_140">{{cite journal |last1=Wilkinson |first1=B. H. |last2=McElroy |first2=B. J. |s2cid=128776283 |title=The impact of humans on continental erosion and sedimentation |trans-title=Ang epekto ng mga tao sa kontinental na erosyon at sedimentasyon|lang=en|journal=Bulletin of the Geological Society of America |year=2007 |volume=119 |issue=1–2 |pages=140–156 |doi=10.1130/B25899.1 |bibcode=2007GSAB..119..140W}}</ref> <ref name="sun_future">{{cite journal |last1=Sackmann |first1=I.-J. |last2=Boothroyd |first2=A. I. |last3=Kraemer |first3=K. E. |title=Our Sun|trans-title=Ang Araw Natin|lang=en|journal=Astrophysical Journal |year=1993 |volume=418 |pages=457–468 |doi=10.1086/173407 |bibcode=1993ApJ...418..457S|doi-access=free }}</ref> <ref name="sun_future_schroder">{{cite journal |first1=K.-P. |last1=Schröder |last2=Connon Smith |first2=Robert |year=2008 |title=Distant future of the Sun and Earth revisited|trans-title=Pagbisita muli sa malayong hinaharap ng Araw at Daigdig|lang=en|doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |arxiv=0801.4031 |volume=386 |issue=1 |pages=155–163 |doi-access=free |bibcode=2008MNRAS.386..155S |s2cid=10073988}}</ref> <ref name="britt2000">{{cite web |first1=Robert |last1=Britt |website=Space.com|url=http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/death_of_earth_000224.html |title=Freeze, Fry or Dry: How Long Has the Earth Got? |trans-title=Manigas, Maprito, o Matuyo: Gaano Katagal na Lang ang Daigdig?|lang=en|date=25 February 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090605231345/http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/death_of_earth_000224.html |archive-date=5 June 2009}}</ref> <ref name=pnas1_24_9576>{{cite journal |last1=Li |first1=King-Fai |last2=Pahlevan |first2=Kaveh |last3=Kirschvink |first3=Joseph L. |author-link3=Joseph Kirschvink |last4=Yung |first4=Yuk L. |author-link4=Yuk L. Yung |year=2009 |title=Atmospheric pressure as a natural climate regulator for a terrestrial planet with a biosphere|trans-title=Atmosperikong presyur bilang tagapamahala ng likas na klima para sa isang planetang lupa na may biospera|lang=en|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=106 |issue=24 |pages=9576–9579 |url=http://www.gps.caltech.edu/~kfl/paper/Li_PNAS2009.pdf |doi=10.1073/pnas.0809436106 |pmid=19487662 |pmc=2701016 |bibcode=2009PNAS..106.9576L |doi-access=free |archive-date=4 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090704102832/http://www.gps.caltech.edu/~kfl/paper/Li_PNAS2009.pdf |url-status=live }}</ref> <ref name=ward_brownlee2002>{{cite book |last1=Ward |first1=Peter D. |author-link1=Peter Ward (paleontologist)|last2=Brownlee |first2=Donald |author-link2=Donald E. Brownlee |date=2002 |title=The Life and Death of Planet Earth: How the New Science of Astrobiology Charts the Ultimate Fate of Our World|lang=en|trans-title=Ang Buhay at Kamatayan ng Planetang Daigdig: Paano Tinatala ng Bagong Agham ng Astrobiolohiya ang Kahahantungan ng Ating Mundo|publisher=Times Books, Henry Holt and Company |location=New York |isbn=978-0-8050-6781-1 |url=https://archive.org/details/isbn_9780805067811}}</ref> <ref name=hess5_4_569>{{cite journal |last1=Bounama |first1=Christine |year=2001 |last2=Franck |first2=S. |last3=Von Bloh |first3=W. |s2cid=14024675 |title=The fate of Earth's ocean|trans-title=Ang kahahantungan ng karagatan ng Daigdig|lang=en|journal=Hydrology and Earth System Sciences |volume=5 |issue=4 |pages=569–575 |doi=10.5194/hess-5-569-2001 |bibcode=2001HESS....5..569B|doi-access=free }}</ref> <ref name="ngdc2006">{{cite web |last1=Sandwell |first1=D. T. |last2=Smith |first2=Walter H. F. |author-link2=Walter H. F. Smith|date=7 July 2006 |url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML |title=Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data |trans-title=Paglalakbay sa mga Kalapagang Pandagat gamit ng Datos ng Altimetro mula sa Satelayt|lang=en|publisher=NOAA/NGDC |archive-url=https://archive.today/20140715142212/http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML|archive-date=15 July 2014}}</ref> <ref name=milbert_smith96>{{cite web |last1=Milbert |first1=D. G. |last2=Smith |first2=D. A |url=http://www.ngs.noaa.gov/PUBS_LIB/gislis96.html |title=Converting GPS Height into NAVD88 Elevation with the GEOID96 Geoid Height Model |publisher=National Geodetic Survey, NOAA |trans-title= Pag-convert sa Taas ng GPS patungo sa Elebasyong NAVD88 sa modelo ng Taas ng GEOID96 Geoid|lang=en|archive-date=20 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110820090214/http://www.ngs.noaa.gov/PUBS_LIB/gislis96.html |url-status=live }}</ref> <ref name=ps20_5_16>{{cite journal |last1=Senne |first1=Joseph H. |title=Did Edmund Hillary Climb the Wrong Mountain|trans-title=Maling Bundok ba ang Naakyat ni Edmund Hillary|lang=en |url=http://archives.profsurv.com/magazine/article.aspx?i=589 |journal=Professional Surveyor |year=2000 |volume=20 |issue=5 |pages=16–21 |archive-date=17 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717212545/http://archives.profsurv.com/magazine/article.aspx?i=589 }}</ref> <ref name=layers_earth>{{cite web |author=Staff |url=http://volcano.oregonstate.edu/vwdocs/vwlessons/plate_tectonics/part1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130211014443/http://volcano.oregonstate.edu/vwdocs/vwlessons/plate_tectonics/part1.html |archive-date=11 February 2013 |title=Layers of the Earth |trans-title=Mga Patong ng Daigdig|lang=en|work=Volcano World|publisher=Oregon State University }}</ref> <ref name=jessey>{{cite web |last1=Jessey |first1=David |url=http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html |archive-date=3 July 2007 |title=Weathering and Sedimentary Rocks|trans-title=Meteorisasyon at mga Batong Sedimentaryo |lang=en|website=[[California State Polytechnic University, Pomona]] }}</ref> <ref name=kious_tilling1999>{{cite web |last1=Kious |first1=W. J. |last2=Tilling |first2=R. I. |date=5 May 1999 |url=http://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/understanding.html |title=Understanding plate motions|lang=en|trans-title=Pag-unawa sa mga paggalaw ng mga plato|publisher=USGS |archive-date=10 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110810162308/http://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/understanding.html |url-status=live }}</ref> <ref name=seligman2008>{{cite web |first1=Courtney |last1=Seligman |year=2008 |url=http://cseligman.com/text/planets/innerstructure.htm |title=The Structure of the Terrestrial Planets|lang=en|trans-title=Ang Estraktura ng mga Planetang Lupa|work=Online Astronomy eText Table of Contents |publisher=cseligman.com |archive-date=22 March 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080322043957/http://cseligman.com/text/planets/innerstructure.htm |url-status=live }}</ref> <ref name=duennebier1999>{{cite web |last1=Duennebier |first1=Fred |date=12 August 1999 |url=http://www.soest.hawaii.edu/GG/ASK/plate-tectonics2.html |title=Pacific Plate Motion|trans-title=Paggalaw ng Plato ng Pasipiko|lang=en|publisher=University of Hawaii |archive-date=31 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831195803/http://www.soest.hawaii.edu/GG/ASK/plate-tectonics2.html |url-status=live }}</ref> <ref name=noaa20070307>{{cite web |display-authors=1 |last1=Mueller |first1=R. D. |last2=Roest |first2=W. R. |last3=Royer |first3=J.-Y. |last4=Gahagan |first4=L. M. |last5=Sclater |first5=J. G. |date=7 March 2007 |url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/fliers/96mgg04.html |title=Age of the Ocean Floor Poster|trans-title=Poster ng Edad ng Kalapagang Pandagat|publisher=NOAA|lang=en |archive-date=5 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805232321/http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/fliers/96mgg04.html |url-status=live }}</ref> <ref name=cmp134_3>{{cite journal |doi=10.1007/s004100050465 |title=Priscoan (4.00–4.03 Ga) orthogneisses from northwestern Canada|trans-title=Mga orthogneiss mula Priskoano (4.00–4.03 Ga) sa hilagang-kanlurang Canada|lang=en|year=1999 |last1=Bowring |first1=Samuel A. |author-link1=Samuel Bowring|journal=Contributions to Mineralogy and Petrology |volume=134 |issue=1 |pages=3–16 |last2=Williams |first2=Ian S. |s2cid=128376754 |bibcode=1999CoMP..134....3B}}</ref> <ref name=podp2000>{{cite web |last1=Meschede |first1=Martin |last2=Barckhausen |first2=Udo |date=20 November 2000 |url=http://www-odp.tamu.edu/publications/170_SR/chap_07/chap_07.htm |title=Plate Tectonic Evolution of the Cocos-Nazca Spreading Center|trans-title=Ebolusyon ng Sentro ng Pagkalat ng Tektonikong Plato ng Cocos-Nazca|work=Proceedings of the Ocean Drilling Program |publisher=Texas A&M University |lang=en |archive-date=8 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110808174226/http://www-odp.tamu.edu/publications/170_SR/chap_07/chap_07.htm |url-status=live }}</ref> <ref name="GeolSoc">{{Cite web|year=2012|website=London Geological Society|title=The Crust and Lithosphere|trans-title=Ang Ibabaw at ang Litospera|lang=en|url=https://www.geolsoc.org.uk/flood_basalts_2|archive-date=28 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028212039/https://www.geolsoc.org.uk/flood_basalts_2|url-status=live}}</ref> <ref name=tanimoto_ahrens1995>{{cite book |last1=Tanimoto |first1=Toshiro |editor=Thomas J. Ahrens |date=1995 |chapter=Crustal Structure of the Earth|trans-chapter=Estraktura ng Ibabaw ng Daigdig|title=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants |series=AGU Reference Shelf |trans-title=Pandaigdigang Pisika ng Daigdig: Handbook ng mga Pisikal na Konstante|lang=en|volume=1 |issue=1 |publisher=American Geophysical Union |location=Washington, DC |doi=10.1029/RF001 |isbn=978-0-87590-851-9 |chapter-url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf |archive-date=16 October 2006 |bibcode=1995geph.conf.....A}}</ref> <ref name="Deuss_2014">{{Cite journal |last=Deuss |first=Arwen |date=2014 |title=Heterogeneity and Anisotropy of Earth's Inner Core|trans-title=Heterohenidad at Anisitropiya ng Looba na Kaibuturan ng Daigdig|lang=en|url=https://www.annualreviews.org/doi/pdf/10.1146/annurev-earth-060313-054658 |journal=Annu. Rev. Earth Planet. Sci. |volume=42 |issue=1 |pages=103–126 |doi=10.1146/annurev-earth-060313-054658 |bibcode=2014AREPS..42..103D |archive-date=7 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200507194647/https://www.annualreviews.org/doi/pdf/10.1146/annurev-earth-060313-054658 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> <ref name=pnas71_12_6973>{{cite journal |last1=Morgan |first1=J. W. |last2=Anders |first2=E. |title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury|trans-title=Komposisyong kemikal ng Daigdig, Benus, at Merkuryo|lang=en|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=1980 |volume=77 |issue=12 |pages=6973–6977 |doi=10.1073/pnas.77.12.6973 |pmid=16592930 |pmc=350422 |bibcode=1980PNAS...77.6973M|doi-access=free }}</ref> <ref name="brown_mussett1981">{{cite book |last1=Brown |first1=Geoff C. |last2=Mussett |first2=Alan E. |title=The Inaccessible Earth|trans-title=Ang Di Ma-access na Daigdig |lang=en|edition=2 |date=1981 |page=[https://archive.org/details/inaccessibleeart0000brow_r5i2/page/166 166] |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-04-550028-4 |url=https://archive.org/details/inaccessibleeart0000brow_r5i2/page/166}}</ref> <ref name=sanders20031210>{{cite news |first1=Robert |last1=Sanders |title=Radioactive potassium may be major heat source in Earth's core|trans-title=Maaaring isang pangunahing pinagmumulan ng init sa kaibuturan ng Daigdig ang radyoaktibong potasyo|lang=en|publisher=UC Berkeley News |date=10 December 2003 |url=http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2003/12/10_heat.shtml |archive-date=26 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826214233/http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2003/12/10_heat.shtml |url-status=live }}</ref> <ref name=ptrsl360_1795_1227>{{cite journal |last1=Alfè |first1=D. |last2=Gillan |first2=M. J. |last3=Vočadlo |first3=L. |last4=Brodholt |first4=J. |last5=Price |first5=G. D. |title=The ''ab initio'' simulation of the Earth's core |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society|trans-title=Ang simulasyon ''ab initio'' [mula sa simula] ng kaibuturan ng Daigdig|lang=en|year=2002 |volume=360 |issue=1795 |pages=1227–1244 |url=http://chianti.geol.ucl.ac.uk/~dario/pubblicazioni/PTRSA2002.pdf |access-date=28 February 2007 |doi=10.1098/rsta.2002.0992 |pmid=12804276 |bibcode=2002RSPTA.360.1227A |s2cid=21132433 |archive-date=30 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090930142841/http://chianti.geol.ucl.ac.uk/~dario/pubblicazioni/PTRSA2002.pdf |url-status=live }}</ref> <ref name="T&S 137">{{cite book |last1=Turcotte |first1=D. L. |author-link1=Donald L. Turcotte|last2=Schubert |first2=G. |title=Geodynamics|url=https://archive.org/details/geodynamics0000turc |trans-title=Heodinamika|lang=en |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, England |date=2002 |edition=2 |page=[https://archive.org/details/geodynamics0000turc/page/136 137] |chapter=4 |isbn=978-0-521-66624-4}}</ref> <ref name=epsl121_1>{{cite journal |last1=Vlaar |first1=N |last2=Vankeken |first2=P. |last3=Vandenberg |first3=A. |title=Cooling of the Earth in the Archaean: Consequences of pressure-release melting in a hotter mantle|trans-title=Paglamig ng Daigdig noong Arkeo: Mga Kinahinatnan ng pagtutunaw dahil sa pagpapalabas ng presyur sa isang mas mainit na manto|lang=en|year=1994 |journal=Earth and Planetary Science Letters |volume=121 |issue=1–2 |pages=1–18 |doi=10.1016/0012-821X(94)90028-0 |url=http://www.geo.lsa.umich.edu/~keken/papers/Vlaar_EPSL94.pdf |bibcode=1994E&PSL.121....1V |archive-url=https://web.archive.org/web/20120319181621/http://www.geo.lsa.umich.edu/~keken/papers/Vlaar_EPSL94.pdf |archive-date=19 March 2012}}</ref> <ref name=jg31_3_267>{{cite journal |last1=Pollack |first1=Henry N. |author-link1=Henry Pollack (heopisiko)|last2=Hurter |first2=Suzanne J. |last3=Johnson |first3=Jeffrey R. |title=Heat flow from the Earth's interior: Analysis of the global data set|trans-title=Daloy ng init mula sa looban ng Daigdig : Pagsusuri sa pandaigdigang data set|lang=en|journal=Reviews of Geophysics |volume=31 |issue=3 |pages=267–280 |date=August 1993 |doi=10.1029/93RG01249 |bibcode=1993RvGeo..31..267P}}</ref> <ref name=science246_4926_103>{{cite journal |last1=Richards |first1=M. A. |last2=Duncan |first2=R. A. |last3=Courtillot |first3=V. E. |author-link3=Vincent Courtillot |s2cid=9147772 |title=Flood Basalts and Hot-Spot Tracks: Plume Heads and Tails|url=https://archive.org/details/sim_science_1989-10-06_246_4926/page/102 |trans-title=Mga Flood Basalt at Hotspot Track: Ulo at Buntot ng Pagbuga|lang=en |journal=Science |year=1989 |volume=246 |issue=4926 |pages=103–107 |bibcode=1989Sci...246..103R |doi=10.1126/science.246.4926.103 |pmid=17837768}}</ref> <ref name="heat loss">{{cite journal |doi=10.1029/JB086iB12p11535 |title=Oceans and Continents: Similarities and Differences in the Mechanisms of Heat Loss |lang=en|trans-title=Mga Karagatan at Kontinente: Pagkakatulad at Pagkakaiba sa mga Mekanismo ng Pagkawala ng Init|year=1981 |last1=Sclater |first1=John G |last2=Parsons |first2=Barry |last3=Jaupart |first3=Claude |author-link3=Claude Jaupart|journal=Journal of Geophysical Research |volume=86 |issue=B12 |article-number=11535 |bibcode=1981JGR....8611535S}}</ref> <ref name=fitzpatrick2006>{{cite web |last1=Fitzpatrick |first1=Richard |date=16 February 2006 |url=http://farside.ph.utexas.edu/teaching/plasma/lectures/node69.html |title=MHD dynamo theory |trans-title=Teoryang daynamo ma MHD|publisher=NASA WMAP |archive-date=27 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427090654/http://farside.ph.utexas.edu/teaching/plasma/lectures/node69.html |url-status=live|lang=en }}</ref> <ref name=campbelwh>{{cite book |last1=Campbell |first1=Wallace Hall |title=Introduction to Geomagnetic Fields|trans-title=Panimula sa mga Heomagnetikong Sakop|lang=en|publisher=Cambridge University Press |date=2003 |location=New York |page=57 |isbn=978-0-521-82206-0}}</ref> <ref name=stern2005>{{cite web |last1=Stern |first1=David P. |date=8 July 2005 |url=http://www-spof.gsfc.nasa.gov/Education/wmap.html |title=Exploration of the Earth's Magnetosphere|trans-title=Paglalakbay sa Magnetospera ng Daigdig|lang=en|publisher=NASA |archive-date=14 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130214033726/http://www-spof.gsfc.nasa.gov/Education/wmap.html }}</ref> <ref name=USNO_TSD>{{cite web |title=Leap seconds|lang=en|trans-title=Mga segundong lagpas |publisher=Time Service Department, USNO |url=http://tycho.usno.navy.mil/leapsec.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150312003149/http://tycho.usno.navy.mil/leapsec.html |archive-date=12 March 2015}}</ref> <ref name=seidelmann1992>{{cite book |last1=Seidelmann |first1=P. Kenneth |date=1992 |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac|url=https://archive.org/details/explanatorysuppl0003unse |trans-title=Suplemento sa Pagpapaliwanag sa Almanake ng Astronomiya|lang=en|page=[https://archive.org/details/explanatorysuppl0003unse/page/48 48] |publisher=University Science Books |location=Mill Valley, Estados Unidos |isbn=978-0-935702-68-2}}</ref> <ref name=zeilik1998>{{cite book |last1=Zeilik |first1=Michael |last2=Gregory |first2=Stephen A. |title=Introductory Astronomy & Astrophysics |url=https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil |trans-title=Panimulang Astronomiya & Astropisika|lang=en|edition=4 |page=[https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil/page/56 56] |publisher=Saunders College Publishing |isbn=978-0-03-006228-5 |date=1998}}</ref> <ref name="angular">{{cite web |last1=Williams |first1=David R. |date=10 February 2006 |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html |title=Planetary Fact Sheets|trans-title=Fact Sheet ng mga Planeta |publisher=NASA |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052405/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html |url-status=live }}</ref> <ref name=nasa20051201>{{cite web |author=Astrophysicist team |date=1 December 2005 |url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/030827a.html |title=Earth's location in the Milky Way |trans-title=Lokasyon ng Daigdig sa Ariwanas|lang=en|publisher=NASA |archive-url=https://web.archive.org/web/20080701122913/http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/030827a.html |archive-date=1 July 2008}}</ref> <ref name=bromberg2008>{{cite web |last1=Bromberg |first1=Irv |date=1 May 2008 |url=http://www.sym454.org/seasons/ |title=The Lengths of the Seasons (on Earth) |trans-title=Haba ng mga Kapanahunan (sa Daigdig)|lang=en|publisher=[[University of Toronto]]|website=Sym545 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218221421/http://www.sym454.org/seasons/ |archive-date=18 December 2008 }}</ref> <ref name="fisher19960205">{{cite web |last1=Fisher |first1=Rick |date=5 February 1996 |url=http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/earth_rot.html |title=Earth Rotation and Equatorial Coordinates|trans-title=Koordinado ng Pag-ikot at Ekwador ng Daigdig|lang=en|publisher=National Radio Astronomy Observatory |archive-date=18 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110818022004/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/earth_rot.html }}</ref> <ref name=canup_asphaug2001b>{{cite journal |last1=Canup |first1=R. |author-link1=Robin Canup|last2=Asphaug |first2=E. I. |author-link2=Erik Ian Asphaug|s2cid=4413525 |title=Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-08-16_412_6848/page/708 |lang=en|trans-title=Pinagmulan ng Buwan mula sa isang matinding banggaan malapit sa pagtatapos ng pagkabuo ng Daigdig|journal=Nature |volume=412 |pages=708–712 |year=2001 |doi=10.1038/35089010 |pmid=11507633 |issue=6848 |bibcode=2001Natur.412..708C}}</ref> <ref name="espenak_meeus20070207">{{cite web |last1=Espenak |first1=Fred |author-link1=Fred Espenak|last2=Meeus |first2=Jean |author-link2=Jean Meeus|date=7 February 2007 |url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEcat5/secular.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080302112957/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEcat5/secular.html |archive-date=2 March 2008 |title=Secular acceleration of the Moon |publisher=NASA |lang=en|trans-title=Sekular na pagbilis ng Buwan}}</ref> <ref name="aaa428_261">{{cite journal |display-authors=1 |last1=Laskar |first1=J. |last2=Robutel |first2=P. |last3=Joutel |first3=F. |last4=Gastineau |first4=M. |last5=Correia |first5=A.C.M. |last6=Levrard |first6=B. |title=A long-term numerical solution for the insolation quantities of the Earth |lang=en|trans-title=Pangmatagalang numerikong solusyon para sa mga kantidad ng insolasyon ng Daigdig|journal=Astronomy and Astrophysics |year=2004 |volume=428 |issue=1 |pages=261–285 |bibcode=2004A&A...428..261L |doi=10.1051/0004-6361:20041335 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00001603/document |doi-access=free |archive-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180517010908/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00001603/document |url-status=live }}</ref> <ref name=christou_asher2011>{{cite journal |last1=Christou |first1=Apostolos A. |last2=Asher |first2=David J. |author-link2=David J. Asher|date=31 March 2011 |title=A long-lived horseshoe companion to the Earth |trans-title=Isang matagal na horseshoe companion sa Daigdig|lang=en|arxiv=1104.0036 |doi=10.1111/j.1365-2966.2011.18595.x |volume=414 |issue=4 |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |pages=2965–2969 |doi-access=free |bibcode=2011MNRAS.414.2965C|s2cid=13832179 }}</ref> <ref name=Choi>{{cite web |last1=Choi |first1=Charles Q. |title=First Asteroid Companion of Earth Discovered at Last|trans-title=Nadiskubre sa Wakas ang Unang Kasamang Asteroyd ng Daigdig|website=[[Space.com]] |url=http://www.space.com/12443-earth-asteroid-companion-discovered-2010-tk7.html |date=27 July 2011 |lang=en |archive-date=26 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826225911/http://www.space.com/12443-earth-asteroid-companion-discovered-2010-tk7.html |url-status=live }}</ref> <ref name=ucs>{{cite web |url=https://www.ucsusa.org/nuclear-weapons/space-weapons/satellite-database |title=UCS Satellite Database|trans-title=Database ng UCS sa mga Satelayt |work=Nuclear Weapons & Global Security |publisher=[[Union of Concerned Scientists]] |date=1 September 2021 |lang=en |archive-date=25 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160125031401/https://www.ucsusa.org/nuclear-weapons/space-weapons/satellite-database |url-status=live }}</ref> <ref name=ocean23_2_112>{{Cite journal |last1=Charette |first1=Matthew A. |last2=Smith |first2=Walter H. F. |author-link2=Walter H. F. Smith|title=The Volume of Earth's Ocean |trans-title=Ang Bolyum ng Karagatan ng Daigdig|lang=en|journal=Oceanography |volume=23 |issue=2 |pages=112–114 |date=June 2010 |doi=10.5670/oceanog.2010.51 |doi-access=free|bibcode=2010Ocgpy..23b.112C |hdl=1912/3862 |hdl-access=free }}</ref> <ref name=kennish2001>{{cite book |first1=Michael J. |last1=Kennish |author-link1=Michael J. Kennish|date=2001 |title=Practical handbook of marine science|url=https://archive.org/details/practicalhandboo0000unse_f2m3 |lang=en|trans-title=Praktikal na handbook ng agham pandagat |page=[https://archive.org/details/practicalhandboo0000unse_f2m3/page/34 35] |edition=3rd |publisher=CRC Press |series=Marine science series |isbn=978-0-8493-2391-1|doi=10.1201/9781420038484}}</ref> <ref name=mullen2002>{{cite web |last1=Mullen |first1=Leslie |date=11 June 2002 |url=http://www.astrobio.net/news/article223.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070630122335/http://www.astrobio.net/news/article223.html |archive-date=30 June 2007 |title=Salt of the Early Earth|lang=en|trans-title=Asin ng Maagang Daigdig |work=NASA Astrobiology Magazine}}</ref> <ref name=natsci_oxy4>{{cite web |last1=Morris |first1=Ron M |url=http://seis.natsci.csulb.edu/rmorris/oxy/oxy4.html |title=Oceanic Processes|lang=en|trans-title=Mga Proseso ng Karagatan|publisher=NASA Astrobiology Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415082741/http://seis.natsci.csulb.edu/rmorris/oxy/oxy4.html |archive-date=15 April 2009}}</ref> <ref name=sample2005>{{cite web |first1=Sharron |last1=Sample |date=21 June 2005 |url=http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html |title=Sea Surface Temperature|trans-title=Temperatura ng Ibabaw ng Dagat|lang=en|publisher=NASA |archive-url=https://web.archive.org/web/20130427045816/http://science.nasa.gov/earth-science/oceanography/ |archive-date=27 April 2013}}</ref> <ref name="geerts_linacre97">{{cite web |last1=Geerts |first1=B. |last2=Linacre |first2=E. |url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html |title=The height of the tropopause |trans-title=Ang taas ng tropopos|lang=en|date=November 1997 |work=Resources in Atmospheric Sciences |publisher=University of Wyoming |archive-date=27 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427090700/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html |url-status=live }}</ref> <ref name="Harrison 2002">{{cite book |first1=Roy M. |last1=Harrison |author-link1=Roy M. Harrison |last2=Hester |first2=Ronald E. |date=2002 |title=Causes and Environmental Implications of Increased UV-B Radiation |lang=en|trans-title=Mga Sanhi at Implikasyon sa Kalikasan ng Pagtaas ng Radyasyong UV-B|lang=en|publisher=Royal Society of Chemistry |isbn=978-0-85404-265-4}}</ref> <ref name=Narottam2008>{{cite book |url={{GBurl|id=i4kASIoKym8C|p=40}} |title=Climate Change and International Politics|lang=en|trans-title=Pagbabago ng Klima at Pandaigdigang Politika|publisher=Kalpaz Publications |first=Narottam |last=Gaan |page=40 |year=2008 |isbn=978-81-7835-641-9}}</ref> <ref name="moran2005">{{cite web |last1=Moran |first1=Joseph M. |year=2005 |url=http://www.nasa.gov/worldbook/weather_worldbook.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101213184908/http://www.nasa.gov/worldbook/weather_worldbook.html |archive-date=13 December 2010 |title=Weather|lang=en|trans-title=Panahon |work=World Book Online Reference Center |publisher=NASA/World Book, Inc }}</ref> <ref name="berger2002">{{cite web |last1=Berger |first1=Wolfgang H. |author-link1=Wolfgang H. Berger |year=2002 |url=http://earthguide.ucsd.edu/virtualmuseum/climatechange1/cc1syllabus.shtml |title=The Earth's Climate System|lang=en|trans-title=Ang Sistema ng Klima ng Daigdig |publisher=University of California, San Diego |archive-date=16 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130316083131/http://earthguide.ucsd.edu/virtualmuseum/climatechange1/cc1syllabus.shtml |url-status=live }}</ref> <ref name=rahmstorf2003>{{cite web |first1=Stefan |last1=Rahmstorf |author-link=Stefan Rahmstorf |year=2003 |url=http://www.pik-potsdam.de/~stefan/thc_fact_sheet.html |title=The Thermohaline Ocean Circulation|trans-title=Ang Sirkulasyong Termohalina ng Karagatan|lang=en|work=Potsdam Institute for Climate Impact Research |archive-date=27 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130327151821/http://www.pik-potsdam.de/~stefan/thc_fact_sheet.html |url-status=live }}</ref> <ref name=sadava_heller2006>{{cite book |last1=Sadava |first1=David E. |last2=Heller |first2=H. Craig |last3=Orians |first3=Gordon H. |author-link3=Gordon Orians|title=Life: the Science of Biology |lang=en|trans-title=Buhay: ang Agham ng Biolohiya|lang=en|publisher=MacMillan |date=2006 |edition=8 |page=[https://archive.org/details/lifescienceofbio00davi/page/1114 1114] |isbn=978-0-7167-7671-0 |url=https://archive.org/details/lifescienceofbio00davi/page/1114}}</ref> <ref name=climate_zones>{{cite web |author=Staff |url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/climate/older/Climate_Zones.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808131632/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/climate/older/Climate_Zones.html |archive-date=8 August 2010 |title=Climate Zones |trans-title=Mga Sona ng Klima|lang=en|publisher=UK Department for Environment, Food and Rural Affairs}}</ref> <ref name=hydrologic_cycle>{{cite web |author=Various |date=21 July 1997 |url=http://ww2010.atmos.uiuc.edu/(Gh)/guides/mtr/hyd/home.rxml |title=The Hydrologic Cycle|trans-title=Ang Hidrolohikong Siklo|lang=en |publisher=University of Illinois |archive-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130402205413/http://ww2010.atmos.uiuc.edu/(Gh)/guides/mtr/hyd/home.rxml |url-status=live }}</ref> <ref name="atmosphere">{{cite web |author=Staff |date=8 October 2003 |url=http://www.nasa.gov/audience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html |title=Earth's Atmosphere|trans-title=Atmospera ng Daigdig|lang=en|publisher=NASA |archive-date=27 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427090422/https://www.nasa.gov/audience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html }}</ref> <ref name=sciweek2004>{{cite web |author=Staff |year=2004 |url=http://scienceweek.com/2004/rmps-23.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070713053611/http://scienceweek.com/2004/rmps-23.htm |title=Stratosphere and Weather; Discovery of the Stratosphere|trans-title=Estratospera at Panahon: Pagtuklas sa Estratospera|lang=en|work=Science Week |archive-date=13 July 2007 }}</ref> <ref name=cordoba2004>{{cite web |first1=S. Sanz Fernández |last1=de Córdoba |date=21 June 2004 |url=http://www.fai.org/astronautics/100km.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20100115223732/http://www.fai.org/astronautics/100km.asp |archive-date=15 January 2010 |title=Presentation of the Karman separation line, used as the boundary separating Aeronautics and Astronautics|lang=en|trans-title=Presentasyon sa linyang panghiwalay Karman, ginafamit bilang hangganan na naghihiwalay sa Aeronautika at Astronautika|lang=en|publisher=Fédération Aéronautique Internationale }}</ref> <ref name="ab2003">{{cite web |author=Staff |date=September 2003 |url=http://astrobiology.arc.nasa.gov/roadmap/g1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120312212337/http://astrobiology.arc.nasa.gov/roadmap/g1.html |archive-date=12 March 2012 |title=Astrobiology Roadmap |publisher=NASA, Lockheed Martin |lang=en|trans-title=Roadmap sa Astrobiolohiya}}</ref> <ref name=shayler_vis2005>{{cite book |first1=David |last1=Shayler |first2=Bert |last2=Vis |date=2005 |title=Russia's Cosmonauts: Inside the Yuri Gagarin Training Center|lang=en|trans-title=Mga Kosmonauta ng Rusya: Sa Loob ng Yuri Gagarin Training Center|publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-387-21894-6}}</ref> <ref name=ConsensusOnConsensus>{{Cite journal | first1=John | last1=Cook | first2=Naomi | last2=Oreskes | author2-link=Naomi Oreskes | first3=Peter T. | last3=Doran | author3-link=Peter Doran | first4=William R. L. | last4=Anderegg | first5=Bart | last5=Verheggen | first6=Ed W | last6=Maibach | author6-link=Edward Maibach | first7=J. Stuart | last7=Carlton | first8=Stephan | last8=Lewandowsky | author8-link=Stephan Lewandowsky | first9=Andrew G. | last9=Skuce | first10=Sarah A. | last10=Green | first11=Dana | last11=Nuccitelli | first12=Peter | last12=Jacobs | first13=Mark | last13=Richardson | first14=Bärbel | last14=Winkler | first15=Rob | last15=Painting | first16=Ken | last16=Rice | date=2016 |title=Consensus on consensus: a synthesis of consensus estimates on human-caused global warming|trans-title=Konsenso sa konsenso: sintesis sa mga konsensong pagtataya sa pagbabago ng klima dahil sa mga tao|journal=Environmental Research Letters |language=en |volume=11 |issue=4 |article-number=048002 |doi=10.1088/1748-9326/11/4/048002 |bibcode=2016ERL....11d8002C |issn=1748-9326|doi-access=free| hdl=1983/34949783-dac1-4ce7-ad95-5dc0798930a6 | hdl-access=free }}</ref> }} ==Link sa labas== * [https://solarsystem.nasa.gov/planets/earth/overview/ Earth&nbsp;– Profile] – Solar System Exploration – [[NASA]] * [http://earthobservatory.nasa.gov/ Earth Observatory] – NASA * Mga bidyo ng Daigdig mula sa [[Pandaigdigang Estasyong Pangkalawakan]] sa [[YouTube]] ** [https://www.youtube.com/watch?v=74mhQyuyELQ Kuha ng Daigdig sa kalawakan sa paglipas ng oras (01:02)] ** [https://www.youtube.com/watch?v=l6ahFFFQBZY Ang Daigdig at mga aurora (00:27)] * [https://www.google.com/maps/@36.6233227,-44.9959756,5662076m/data=!3m1!1e3 Google Earth] * [https://thehappykoala.github.io/Harmony-of-the-Spheres/#/category/Solar%20System/scenario/The%20Earth%20and%20Moon%20System Biswalisasyon sa Araw at ang sistema ng Daigdig at Buwan] * [http://portal.gplates.org/ GPlates Portal] (Pamantasan ng Sydney) {{commons|Earth}} {{Earth}} {{Earth science}} {{Sistemang Solar}} {{Earth's location}} {{Authority control}} [[Kategorya:Mga planeta|Astronomiya]] [[Kategorya:Daigdig|*]] [[Kategorya:Mga planeta ng Sistemang Solar]] t5g8a1zsa6lv0ew9hf803zhnocy0hf9 0 5237 2204674 2145887 2026-04-24T19:29:19Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204674 wikitext text/x-wiki {{Infobox Military Person |name= '''Osama Bin Muhammad Bin 'Awad Bin Laden''' <br /> ({{lang-ar|أسامة بن محمد بن عوض بن لادن}}) | born = {{Birth date|1957|3|10}} | died = {{death date and age|2011|5|2|1957|3|10}} |placeofbirth= [[Riyadh]], [[Saudi Arabia]] |image=[[Talaksan:osama bin laden.jpg]] |caption=larawan mula sa Publication 10321 (Washington, DC: US Department of State, Abril 1996) |status=Unknown (Possibly deceased) |battles= [[Digmaang Sobyet sa Afghanistan|Afghan Jihad]] <br /> [[Digmaan laban sa Terrorismo]] }} Si '''Usāmah bin Muhammad bin `Awad bin Lādin''' ([[Wikang Arabo|Arabo]]: '''أسامة بن محمد بن عوض بن لادن''') (10 Marso 1957 - 2 Mayo 2011)<ref>{{cite web|url=http://www.interpol.int/Public/Data/Wanted/Notices/Data/1998/32/1998_20232.asp|title=Wanted: Usama Bin Laden|publisher=[[Interpol]]|accessdate=2006-05-15|archive-date=2004-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20041211102312/http://www.interpol.int/public/data/wanted/notices/data/1998/32/1998_20232.asp|url-status=dead}} {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20080303070940/http://www.interpol.int/public/Data/Wanted/Notices/Data/1998/32/1998_20232.asp |date=2008-03-03 }}</ref>, karaniwang kilala bilang '''Osama bin Laden''' (Arabo: '''أسامة بن لادن''', Usāmah bin Lādin) ay isang Muslim na militanteng pinaniniwalaang nagtatag sa maka-Jihad na organisasyong [[al-Qaeda]]<ref>Michael Scheuer, ''Through Our Enemies' Eyes'', p.110</ref>. Isa siyang miyembro ng prestihiyoso at mayamang mag-anak ng mga bin Laden. Kasama pa ng ibang mga militanteng Muslim, nagbigay siya ng dalawang fatwa—noong 1996 saka noong 1998—na ang mga [[Muslim]] ay kailangang pumatay ng mga sibilyan at mga sundalo mula sa [[Estados Unidos]] at mga kaalyadong bansa hanggang sa lisanin ng kanilang mga sundalo ang mga Muslim na bansa at tanggalan ng suporta ang [[Israel]].<ref>{{Cite web |title=Ang Fatwa ni bin Laden |url=http://www.pbs.org/newshour/terrorism/international/fatwa_1996.html |access-date=2008-05-04 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225172127/https://www.pbs.org/newshour/terrorism/international/fatwa_1996.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225172127/https://www.pbs.org/newshour/terrorism/international/fatwa_1996.html |date=2018-12-25 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pbs.org/newshour/terrorism/international/fatwa_1998.html|title=Online NewsHour: Al Qaeda's 1998 Fatwa|publisher=[[PBS]]|accessdate=2006-08-21|archive-date=2006-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20060901093550/http://www.pbs.org/newshour/terrorism/international/fatwa_1998.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225172337/https://www.pbs.org/newshour/terrorism/international/fatwa_1998.html |date=2018-12-25 }}</ref> Siya ay [[Indimento|indiktado]] sa [[pederal na korte sa Estados Unidos]] dahil sa kanayang sinasabing pagkasangkot sa [[1998 U.S. embassy bombings]] sa [[Dar es Salaam]], [[Tanzania]] at [[Nairobi]], [[Kenya]], at siya ay nasa [[Pederal na Buro ng Imbestigasyon]] sa talaan ng [[FBI Ten Most Wanted Fugitives|sampung pinaghahanap na tao]]. Kahit si bin Laden ay hindi na indikto<ref>{{cite news |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/27/AR2006082700687.html |title=Bin Laden, Most Wanted For Embassy Bombings? |author=Eggen, Dan |publisher=The Washington Post |date=28 Agosto 2006}}</ref> sa 11 Setyembre 2001 na mga atake, siya ay iniulat sinabi niyang kanyang responsibilidad sa kanila, sa isang [[Konserbatibong]] [[Wikang Briton]] na diyaryo<ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/1550477.cms |title=Osama claims responsibility for 9/11 |publisher=The Times of India |date=24 Mayo 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071027153604/http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/1550477.cms |archivedate=2007-10-27 |access-date=2008-06-19 |url-status=live }}</ref> and in videos released to the public.<ref name="cbc-2004">{{cite news |url=http://www.cbc.ca/world/story/2004/10/29/binladen_message041029.html |title=Bin Laden claims responsibility for 9/11 |publisher=CBC News |date=29 Oktubre 2004 |accessdate=2006-11-02}}</ref> Ang mga atake ay mga pagpanghayjak ng [[United Airlines Flight 93]], [[United Airlines Flight 175]], [[American Airlines Flight 11]], [[American Airlines Flight 77]], at ang pagkawasak ng mga eroplanong iyon, ang [[World Trade Center]] sa [[New York City]], [[New York]], at pagkasira ng [[The Pentagon]] sa [[Arlington, Virginia]],<ref>{{cite news |url=http://www.cnn.com/2006/LAW/04/25/moussaoui.trial/ |title= 9/11 jurors face complex life or death decisions |publisher=CNN |date=26 Abril 2006}}</ref> at ang pagkamatay ng 2,974 mga biktima.<ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2006/LAW/04/25/moussaoui.trial/|title=2006 9/11 Death Toll|date=Abril 2006|publisher=CNN|accessdate=2006-09-07}}<br />*{{cite news|url=http://www.september11victims.com/september11victims/STATISTIC.asp|title=24 Remain Missing|date=2006, Agosto 12|publisher=Setyembre 11 Victims|accessdate=2006-09-07}}<br />*{{cite web |url=http://www.cnn.com/SPECIALS/2001/memorial/lists/by-location/page93.html |title=American Airlines Flight 11 |publisher=CNN |accessdate=2006-09-07 }}<br />*{{cite web |url=http://www.cnn.com/SPECIALS/2001/memorial/lists/by-location/page100.html |title=United Airlines Flight 175 |publisher=CNN |accessdate=2006-09-07 }}<br />*{{cite web |url=http://www.cnn.com/SPECIALS/2001/memorial/lists/by-location/page88.html |title=American Airlines Flight 77 |publisher=CNN |accessdate=2006-09-07 }}<br />*{{cite web |url=http://www.cnn.com/SPECIALS/2001/memorial/lists/by-location/page96.html |title=American Airlines Flight 77 |publisher=CNN |accessdate=2006-09-07 }}<br />*{{cite news |url=http://www.post-gazette.com/headlines/20011028flt93mainstoryp7.asp |title=Flight 93: Forty lives, one destiny |publisher=Pittsburgh Post-Gazette |date=Oktubre 2001 |author=Roddy, Dennis B. |accessdate=2006-09-07 |archive-date=2006-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061205063710/http://post-gazette.com/headlines/20011028flt93mainstoryp7.asp |url-status=dead }}</ref> == Iba-ibang pagkagamit sa pangalan ni bin Laden == Dahil walang iisang ginagamit na [[transliterasyon]] sa Kanluran para sa mga salita at pangalang Arabo, ang pangalan ni bin Laden ay isinusulat ng iba-iba. Ang bersyon na kadalasang ginagamit ng mga [[wikang Ingles]] na pahayagan ay ''Osama bin Laden''. Karamihan naman sa mga ahensiya ng pamahalaang Amerikano kasama ang FBI at [[CIA]] ay gumagamit ng Usama bin Laden o '''Usama bin Ladin''', ang dalawang yun naman ay nagiging ''UBL''. Ang mga ibang ginagamit na pagkasulat ay '''Ussamah Bin Ladin''' at '''Oussama ben Laden''' (na makikita sa mga [[wikang Pranses]] na mga pahaygan). Ang nahuhuling bahagi ng pangalan ay maari ring isulat na '''Binladen''' o '''Binladin'''. Ang mga kumbensiyon ng mga Arabong [[lingwista]] ay nagsabi na si bin Laden ay dapat tawagan na "Osama" o "Osama bin Laden" at hindi "bin Laden", dahil ang "Bin Laden" ay hindi ginagamit na huling pangalan sa [[Kanlurang mundo|kanluraning]] pamamaraan, sa halip bilang bahagi lang nang kanyang pangalan, na sa kabuoan ay may ibig sabihin na "Osama, anak ni Mohammed, anak ni 'Awad, anak ni Laden". Pero ang pamilyang bin Laden (o "Binladin" na kadalasang tinatawag sa kanila) ay ''gumagamit'' sa pangalan bilang panghuling pangalan sa Kanluraning pamamaraan. Sa kabuoan ang pangalang "bin Laden" ay ginagmit para sa kanya sa mga Kanluraning katawagan. Si bin Laden ay may roon ding mga ginagamit na mga [[alyas]] at nga [[palayaw]], kasama ang '''ang Prinsepe''', '''ang [[Sheikh]]''', '''Al-Amir''', '''Abu Abdallah''', '''Sheikh Al-Mujahid''', ang '''Leon na Sheik''',,<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/07/AR2007090700279.html In a New Video, Bin Laden Predicts U.S. Failure in Iraq - washingtonpost.com<!-- Bot generated title -->]</ref> '''ang Direktor''', '''Imam Mehdi''' at '''Samaritano'''..<ref name="fbiwantednotice">{{cite web|url=http://www.fbi.gov/wanted/terrorists/terbinladen.htm|title=Most Wanted Terrorist - Usama Bin Laden|publisher=FBI|accessdate=2006-08-26}}</ref> == Pagkabata, edukasyon at personal na buhay == Si Osama bin Laden ay ipinanganak sa [[Riyadh]], [[Saudi Arabia]].<ref>{{cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/binladen/etc/cron.html|title=frontline: hunting bin laden: who is bin laden?: chronology|publisher=[[PBS]]|accessdate=2006-08-21}}</ref> In a 1998 interview, he gave his birth date as 10 Marso 1957.<ref>{{cite web|title=Osama bin Laden|url=http://www.globalsecurity.org/security/profiles/osama_bin_laden.htm|work=GlobalSecurity.org|date=2006-01-11|accessdate=2008-04-27}}</ref> Ang ama niyang si [[Mohammed bin Laden|Muhammed Awad bin Laden]] ay isang negosyante na malapit sa [[pamilyang maharlika ng Saudi|Bahay ng Saud]].<ref>{{cite web|url=http://www.infoplease.com/spot/osamabinladen.html|title=Osama bin Laden infoplease|publisher=[[Infoplease]]|accessdate=2006-08-21}}</ref> Si Osama bin Laden ay ang ipinanganak na tanging anak ni Muhammed bin Laden sa ika-sampung asawa na si[[Hamida al-Attas]].<ref>[https://web.archive.org/web/20051207013018/http://www.newyorker.com/fact/content/articles/051212fa_fact Letter From Jedda, Young Osama, How he learned radicalism, and may have seen America], by Steve Coll, The New Yorker Fact, Issue of 2005-12-12, Posted 2005-12-05</ref> Pagkatapos siyang ipinanganak ay nagdeborsyo ang kanyang mga magulang ayon kay Khaled M. Batarfi. Ang ina ni Osama ay magpakasal kay Muhammad al-Attas. Ang mag-asawa ay nagkaroon ng apat na anak at si Osama ay tumira sa bagong pamilya niya na may tatlong kapatid na lalake at isang babae.<ref>[https://web.archive.org/web/20051207013018/http://www.newyorker.com/fact/content/articles/051212fa_fact Letter From Jedda, Young Osama, How he learned radicalism, and may have seen America], by Steve Coll, The New Yorker Fact, Issue of [[2005-12-12]], Posted 2005-12-05</ref> Si bin Laden ay isang deboto na [[Sunning Muslim]].<ref>{{cite news|last=Beyer|first=Lisa|title=The Most Wanted Man In The World|url=http://www.time.com/time/covers/1101010924/wosama.html|work=Time|date=2001-09-24|accessdate=2008-04-27|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226050224/http://content.time.com/time/magazine/0,9263,7601010924,00.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010916125854/http://www.time.com/time/covers/1101010924/wosama.html |date=2001-09-16 }}</ref> Simula noong 1968 hanggang 1976 ay nag-aral siya sa "elite" na paaralang sekular ng [[Al-Thager Model School]].<ref>[quote from Saleha Abedin, a longtime Jeddah educator, now a vice-dean of Jeddah's [[Dar Al-Hekma College]], a private women’s college],[https://web.archive.org/web/20051207013018/http://www.newyorker.com/fact/content/articles/051212fa_fact The New Yorker Fact], Issue of [[2005-12-12]]</ref> Si bin Laden ay kumuha ng kursong [[ekonomiks]] at [[business administration]]<ref>''[[Messages to the World: The Statements of Osama bin Laden]]'', Verso, 2005, p.xii</ref> sa [[Unibersidad ng Haring Abdulaziz]]. May ilang nagsabing si bin Laden ay umani ng isang [[parangal]] sa [[civil engineering]] noong 1979,<ref>''Encyclopedia of World Biography Supplement,'' Vol. 22. Gale Group, 2002, http://galenet.galegroup.com</ref> or a degree in [[public administration]] in 1981.<ref name="PBS Frontline">{{cite web |url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/binladen/who/bio.html |title=Hunting Bin Laden: Who is Bin Laden? |publisher=PBS Frontline}}</ref> o parangal sa [[public administration]] noong 1981.<ref name="PBS Frontline"/> Sinasabi rin na siya ay umalis sa unibersidad pagsapit nang kanyang ikatlong taon doon,<ref name="gunaratna-22">{{cite book |title=Inside Al Qaeda |url=https://archive.org/details/insidealqaedaglo0000guna_h5i9 |author=Gunaratna, Rohan |publisher=Berkley Books |date=2003 |edition=3rd edition |pages=p. 22}}</ref> na hindi nakatapos ng isang kursong pangkolehiyo ngunit "masipag."<ref>{{cite web |url=http://www.prospect.org/web/page.ww?section=root&name=ViewWeb&articleId=10855 |title=The Real Osama |publisher=American Prospect |date=19 Enero 2006 |author=Hug, Aziz |access-date=2008-07-12 |archive-date=2008-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430133236/http://www.prospect.org/cs/articles?articleId=10855 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430133236/http://www.prospect.org/cs/articles?articleId=10855 |date=2008-04-30 }}</ref> Sa unibersidad ang tanging gusto ni bin Laden ay relihiyon, na kung saan siya ay kasali sa "pagpapainterpreta ng [[Quran]] at [[jihad]]" at mga kawang-gawa.<ref>Wright, ''Looming Tower'', (2006), p.79</ref> Noong 1974 sa edad na labingpito, si bin Laden ay nagpakasal sa kanyang unang asawang si [[Najwa Ghanem]] sa [[Latakia]].<ref>{{Cite web |title=PeterBergen.com - Articles - Vanity Fair excerpt of the book "The Osama bin Laden I Know"<!-- Bot generated title --> |url=http://www.peterbergen.com/bergen/articles/details.aspx?id=233 |access-date=2008-07-12 |archive-date=2009-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090216031256/http://www.peterbergen.com/bergen/articles/details.aspx?id=233 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090216031256/http://www.peterbergen.com/bergen/articles/details.aspx?id=233 |date=2009-02-16 }}</ref><ref name="vanity">"Vanity Fair excerpt of the book "The Osama bin Laden I Know" By Peter Bergen</ref> Iniulat din siya na nagpakasal pa sa apat na ibang babaye<ref>[http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0203/12/ltm.10.html CNN.com - Transcripts<!-- Bot generated title -->]</ref> at [[nagkipaghiwalay|deborsyo]] sa dalawa, si Ali bin Laden at Abdullah. Siya ay ama daw sa 12 hanggang 24 mga anak.<ref>{{Cite web |url=http://terrorism.about.com/od/groupsleader1/p/OsamabinLaden.htm |title=Osama bin Laden - A profile of Al Qaeda leader Osama bin Laden<!-- Bot generated title --> |access-date=2008-07-12 |archive-date=2011-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707075153/http://terrorism.about.com/od/groupsleader1/p/OsamabinLaden.htm |url-status=dead }}</ref> == Paniniwala at ideyolohiya == Si bin Laden ay naniniwala kung ibabalik ang batas ng [[Sharia]] ay magiging tama ang lahat sa mundong Muslim, at lahat ng mga ideyolohiya—;"[[pan-Arabism]]o, [[sosyalismo]], [[komunismo]], [[demokrasya]]"—at dapat hindi sundin.<ref>''Messages'', 2005, p.218. "Resist the New Rome, audiotape delivered to al-Jazeera and broadcast by it on 4 Enero 2004</ref> Naniniwala siya na ang Apganistan sa ilalim ng pamamahala ng [[Taliban]] ni [[Mohammed Omar|Mullah Omar]] ay ang "tanging Islamikong bansa" sa mundo..<ref>''Messages'', (2005), p.143. from an interview published in ''[[Al-Quds Al-Arabi]]'' in London 12 Nobyembre 2001 (originally published in Pakistani daily, ''[[Ausaf]]'', Nobyembre 7</ref> Si bin Laden ay naniniwala rin sa paggamit ng jihad para maitama ang mga pang-aabuso sa mga Muslim sa kanyang paniniwala na ginawa ng Estados Unidos at minsan ng ibang mga hindi Muslim na mga estado,,<ref>''Messages to the World'', (2005), pp.xix, xx, editor Bruce Lawrence</ref> ang pangangailangang puksain ang bansa ng [[Israel]], at ang pagpapapilit sa Estados Unidos na umatras sa [[Gitnang Silangan]]. Nanawagan din siya sa mga Amerikano na "huwag tanggapin ang mga immoral na mga bagay gaya ng [[pornikasyon]] (at) [[homosexualidad]], [[alak]], [[sugal]], at [[panginginteres]]," sa isang sulat noong Oktubre 2002.<ref>6 Oktubre 2002. Appeared in [[Al-Qala'a]] website and then the London Observer 24 Nobyembre 2002.</ref> Ang pinakakontrobersyal sa ideyolohiya ni bin Laden ay ang mga [[sibilyan]], kasama na ang mga babae at kabataan, ay maaring mamatay sa jihad.<ref>''Messages'', (2005) p.70. ''Al Jazeera'' interview, Disyembre 1998, following Kenya and Tanzania embassy attacks.</ref><ref>''Messages'', (2005), p.119, 21 Oktubre 2001 interview with Taysir Alluni of Al Jazeera</ref> Si bin Laden hindi makahudyo at nagpadala na ng mga pabala sa mga Hudyo:"Itong mga Hudyo ay mga magagaling sa pangiginteres at pasimuno sa panraraydor. Walang maiiwan sa kanila, dito man sa mundong ito o sa kabila."."<ref>''Messages'', (2005), p.190. from 53-minute audiotape that "was circulated on various websites." dated 14 Pebrero 2003. "Among a Band of Knights."</ref> Ang [[Shia]] tinala rin bilang mga "Heretiko,... America at Israel," bilang apat na pangunahing mga "kalaban ng Islam" sa mga pagtuturo niya ng ideyolohiya sa organisasyon ng [[Al-Qaeda]].<ref>from interview with [[Ali Soufan]] - a [[Lebanese]] Sunni FBI agent - by Wright, Wright, ''[[Looming Tower]]'' (2006), p.303</ref> Bilang isang [[Wahhabi]],<ref>{{cite news|last=Klebnikov|first=Paul|title=Who Is Osama bin Laden?|url=http://www.forbes.com/2001/09/14/0914whoisobl.html|work=Forbes|date=2001-09-14|accessdate=2008-04-27}}</ref> si bin Laden ay tumutuligsa sa [[musika]] sa lupaing pangrelihiyoso,,<ref>Wright, ''Looming Tower'' (2006), p.167</ref> at ang kanyang pagtingin sa [[teknolohiya]] ay magkahalo. Interesado siya sa mga [[makinarya]] at [[genetic engineering]] sa mga [[halaman]], sa kabilang banda, hindi niya tinatanggap ang "maginaw na [[tubig]]".<ref>Wright, ''Looming Tower'' (2006), p.172</ref> == Militanteng gawain == === Mujahideen sa Apganistan === Pagkatapos ng kolehiyo noong 1979 si bin Laden ay sumama kay [[Abdullah Yusuf Azzam|Abdullah Azzam]] para makipaglaban sa [[Pagsalakay ng Sobyet sa Apganistan]]<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/155236.stm|title=Who is Osama Bin Laden?|publisher=BBC News|accessdate=2006-05-15}}</ref> at tumira doon ng ilang taon sa [[Peshwar]].<ref>{{cite web|url=http://fufor.twoday.net/stories/2302873/|title=Photo: Zbigniew Brzezinski & Osama bin Laden"|accessdate=|archive-date=2010-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20100910002701/http://fufor.twoday.net/stories/2302873|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100910002701/http://fufor.twoday.net/stories/2302873 |date=2010-09-10 }} Retrieved on 2007-[[Abril 21|04-21]].</ref> Sa taong 1984 kasama ni Azzam si bin Laden ay nagtayo ng [[Maktab al-Khadamat]], na nagbigay ng pera, armas at [[Apganong arabo|Muslim na mandirigma]] galing sa Arabong mundo papunta sa giyera sa Apganistan. Sa pamamagitan ng al-Khadamat, si bin Laden ay nakatanggap ng mana sa pamilya<ref>Lawrence Wright estimates his "share of the Saudi Binladin Group" circa fall 1989 as "amounted to 27 million Saudi riyals - a little more than [US]$ 7 million." Wright, (2006), p.145)</ref> na ipinambayad sa lahat ng ''air tickets'' at akomodasyon, at mga papeles sa Pakistaning awtoridad at nagbigay ng ibang mga serbisyo sa mga manlalaban sa jihad. Sa panahong ito si bin Laden ay nakakilala sa kanyang makakasama sa al-Qaeda na si [[Ayman al-Zawahiri]], na naghikayat kay Osama na humiwalay kay Abdullah Azzam. Si Osama ay nagtayo ng kampo sa Apganistan, kasama ng ibang mga mandirigma laban sa mga [[Unyong Sobyet|Sobyet]]. == Kamatayan == Noong 1 Mayo 2011, naiulat na si bin Laden ay namatay sa kalagitnaan ng isang aksiyong militar sa Estados Unidos. Nakumpirma ang kanyang kamatay nang kumparahin ang mga sample ng DNA sa kanyang yumaong kapatid na babae. Ang kanyang bangkay ay narekober ng Hukbong Sandatahan ng Amerika at ito'y nasa kustodiya na. Noong 1 Mayo 2011 rin, nakumpira ng mga opisyal sa Estados Unidos na si Osama bin Laden ay namatay sa isang pakubling operasyon sa [[Islamabad]]. == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Namatay noong 2011]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1957]] [[Kategorya:Mga terorista|Bin Laden, Osama]] 5xuvghep59xerqw30n6ter0i18kuygc 0 8386 2204750 2172349 2026-04-24T20:25:20Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204750 wikitext text/x-wiki {{Infobox botanical product |product = Saging |image = [[File:Bananavarieties.jpg|250px]] |caption = Mga bunga ng apat na iba't ibang kultibar. Kaliwa tungong kanan: plantano, pulang saging, latundan, at saging na Cavendish |plant = ''Musa'' |part = Bunga |uses = [[Pagkain]] }} Ang '''saging''' ay isang pahabang nakakain na [[prutas|bunga]]—[[Botanika|botanikal]] na isang pagla (''berry'')—na binubunga ng ilang uri ng malalaking mala-damo na [[halamang namumulaklak]] sa [[Genus|patirang]] ''[[Abaka (halaman)|Musa]]''. Sa ilang mga bansa, tinatawag na plantano ang panlutong saging, na ipinagkakaiba mula sa mga '''saging na [[panghimagas]]'''. Pabago-bago sa laki, kulay, at katigasan ang bunga, subalit kadalasan na pahaba at pakurba, na may malambot na laman na mayaman sa [[gawgaw]] na nababalot ng balat, na maaring may iba't ibang kulay kapag hinog na. Lumalaki ang mga prutas nang paitaas sa mga kumpol malapit sa tuktok ng halaman. Halos lahat ng makabagong nakakain na saging na walang binhi ay nagmula sa dalawang ligaw na uri - ''[[Musa acuminata]]'' at ''[[Musa balbisiana]]''. Karamihan sa mga nilinang na saging ay ''M. acuminata'', ''M. balbisiana'', o halo ng dalawa. Likas ang mga uri na ''Musa'' sa tropikal na Indomalaya at [[Sahul|Australya]]; malamang na domestikado sila sa [[Bagong Ginea]]. Tinatanim ito sa 135 bansa, pangunahin para sa kanilang bunga, at sa mas mababang gamit, para makagawa ng papel de saging at mga [[tela]], habang pinapalago ang ilan bilang mga halamang pampalamuti. Ang pinakamalaking tagayari ng saging sa mundo noong 2022 ay ang [[Indiya|Indya]] at [[Tsina]], na magkakasamang umabot sa humigit-kumulang 26% ng kabuuang pagyayari. Kinakain nang hilaw o niluluto ang mga saging sa mga [[resipi]] na nag-iiba mula sa [[kari]] hanggang sa mga ''banana chip'', [[bananaque]], [[maruya]], preserbang prutas, o payak na hinurno o pinasingaw. ==Paglalarawan== Ang halamang saging ay ang pinakamalaking namumulaklak na halamang mala-damo.<ref name="PicqINIB00">{{cite book |url=http://www.musalit.org/pdf/info09.1_en.pdf |title=Bananas |date=2000 |publisher=International Network for the Improvement of Banana and Plantains/International Plant Genetic Resources Institute |isbn=978-2-910810-37-5 |editor-last=Picq |editor-first=Claudine |edition=Ingles |location=Montpellier |language=en |access-date=Enero 31, 2013 |editor2-last=INIBAP |archive-url=https://web.archive.org/web/20130411222515/http://www.musalit.org/pdf/info09.1_en.pdf |archive-date=Abril 11, 2013 |url-status=dead}}</ref> Lumalaki ang lahat ng nasa itaas na bahagi ng halaman ng saging mula sa isang kayariang tinatawag na gabi.{{Sfn|Stover|Simmonds|1987}} Karaniwang matataas at medyo matibay ang mga halaman na may itsura na parang [[puno]], subalit isang tangkay-tangkayan o huwad na tangkay ang tila katawang puno na binubuo ng maraming tangkay ng dahon (mga pesiyolo). Tumutubo ang mga saging sa iba't ibang uri ng mga [[lupa]], hangga't hindi ito bababa sa 60 sentimetro (2 tal) ang lalim, may magandang pagpapatubig at hindi siksik.{{Sfn|Stover|Simmonds|1987}} Kabilang sila sa pinakamabilis na lumalaki sa lahat ng mga halaman, na may pang-araw-araw na bilis ng paglago sa ibabaw na naitala mula sa 1.4 metro kuwadrado (15 pi kuw) hanggang 1.6 metro kuwadrado (17 pi kuw).<ref>{{Cite book |last=Verrill |first=A. Hyatt |title=Wonder Plants and Plant Wonders |date=1939 |publisher=Appleton-Century Company |location=New York |page=49 (litrato na may titulo) |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Flindt |first=Rainer |title=Amazing Numbers in Biology |url=https://archive.org/details/amazingnumbersin0000flin |date=2006 |publisher=Springer Verlag |location=Berlin |page=[https://archive.org/details/amazingnumbersin0000flin/page/148 149] |language=en}}</ref> Ang mga bunga ng saging ay nabubuo mula sa puso ng saging, sa isang malaking nakabitin na kumpol na tinatawag na bungkos, na binubuo ng humigit-kumulang 9 na patong na tinatawag na mga kamay, na may hanggang 20 prutas sa isang kamay. Maaaring tumimbang ang isang bungkos ng 22–65 kilogramo (49–123 lb).<ref>{{Cite web |title=Banana plant |url=https://www.britannica.com/plant/banana-plant |access-date=12 Marso 2024 |website=Britannica |language=en}}</ref> [[Talaksan:9666Saging_ng_Unggoy_29.jpg|thumb|alt=Isang bungkos ng maliliit na saging na may puso sa dulo|Isang bungkos ng maliliit na saging na may puso sa dulo]] ==Pag-unlad== === Piloheniya === Nagpapahiwatig ang isang pagsusuring pilohenomiko noong 2011 gamit ang mga [[Hene (biyolohiya)|heneng]] nukleyar ng [[Punong pilohenetiko|piloheniya]] ng ilang mga kinatawan ng pamilya Musaceae. Ang mga pangunahing nakakain na uri ng saging ay ipinapakita sa '''makapal na titik'''.<ref name="Christelová Valárik Hřibová De Langhe 2011">{{Cite journal |last=Christelová |first=Pavla |last2=Valárik |first2=Miroslav |last3=Hřibová |first3=Eva |last4=De Langhe |first4=Edmond |last5=Doležel |first5=Jaroslav |date=2011 |title=A multi gene sequence-based phylogeny of the Musaceae (banana) family |journal=BMC Evolutionary Biology |language=en |volume=11 |issue=1 |page=103 |bibcode=2011BMCEE..11..103C |doi=10.1186/1471-2148-11-103 |issn=1471-2148 |pmc=3102628 |pmid=21496296 |doi-access=free}}</ref>{{Clade|{{clade |label1=''[[Musa (genus)|Musa]]'' |1={{clade |label1=Klado I |1={{clade |1={{clade |1={{clade |1={{clade |1=''[[Musa acuminata#burmannica|Musa acuminata]]'' ssp. ''burmannica'', '''Saging'''^‡, T. Indya hanggang [[Kambodya]] |2=''[[Musa ornata]]'', Namumulaklak ng saging ng [[Timog-silangang Asya]] }} |2=''[[Musa acuminata ssp. zebrina|Musa acuminata]]'' ssp. ''zebrina'', '''dugong saging''' ng [[Sumatra]] }} |2=''[[Musa mannii]]'', isang ligaw na saging ng [[Arunachal Pradesh]], Indya }} |2=''[[Musa balbisiana]]'', '''Plantano''' ng Timog, Silangan, at Timog-silangang Asya }} |label2=Klado II |2={{clade |1={{clade |1={{clade |1={{clade |1=''Musa x troglodytarum'', saging na Fe'i ng [[Polinesyang Pranses]] |2=''[[Musa maclayi]]'' ng [[Papua Bagong Guinea]] at [[Kapuluang Solomon]] }} |2=''[[Musa textilis]]'', [[Abacá]] ng [[Pilipinas]] }} |2=''[[Musa beccarii]]'', isang ligaw na saging ng [[Sabah]] }} |2=''[[Musa coccinea]]'', saging na eskarlata ng Tsina at [[Biyetnam]] }} }} |2=''[[Musella lasiocarpa]]'', Ginuntuang loto ng Tsina |3=''[[Ensete ventricosum]]'', Enset o huwad na saging ng [[Aprika]] }}}} : ^‡ <small>Maraming mga nilinang saging ay mga halo ng ''M. acuminata'' x ''M. balbisiana'' (hindi ipinapakita sa puno).</small> == Pagyayari at pagluwas == ===Daigdig=== {|class="wikitable floatright" style="width:24em; margin-left: 1em;" |+ Produksyon noong 2022 (sa milyong toneleda) |- ! style="background:#ddf; width:70%;"| ! style="background:#ddf; width:10%;"|Mga saging ! style="background:#ddf; width:10%;"|Mga plantano ! style="background:#ddf; width:10%;"|Kabuuan |- |{{Flagu|Indya}}||style="text-align:center;"|34.5||&nbsp;||style="text-align:center;"|34.5 |- |{{Flagu|Tsina}}||style="text-align:center;"|11.8||&nbsp;||style="text-align:center;"|11.8 |- |{{Flagu|Uganda}}||style="text-align:center;"| ||style="text-align:center;"|10.4||style="text-align:center;"|10.4 |- |{{Flagu|Indonesya}}||style="text-align:center;"|9.2||&nbsp;||style="text-align:center;"|9.2 |- |{{Flagu|Pilipinas}}||style="text-align:center;"|5.9||style="text-align:center;"|3.1||style="text-align:center;"|9.0 |- |{{Flagu|Niherya}}||style="text-align:center;"|8.0||style="text-align:center;"| ||style="text-align:center;"|8.0 |- |{{Flagu|Ekwador}}||style="text-align:center;"|6.1||style="text-align:center;"|0.9||style="text-align:center;"|6.9 |- |{{Flagu|Brasil}}||style="text-align:center;"|6.9||&nbsp;||style="text-align:center;"|6.9 |- |{{Flagu|Demokratikong Republika ng Congo}}||style="text-align:center;"|0.8||style="text-align:center;"|4.9||style="text-align:center;"|5.7 |- |{{Flagu|Kamerun}}||style="text-align:center;"|0.9||style="text-align:center;"|4.7||style="text-align:center;"|5.5 |- |{{Flagu|Kolombiya}}||style="text-align:center;"|2.5||style="text-align:center;"|2.5||style="text-align:center;"|5.0 |- |{{Flagu|Guatemala}}||style="text-align:center;"|4.8||style="text-align:center;"|0.3||style="text-align:center;"|5.0 |- |{{Flagu|Ghana}}||style="text-align:center;"|0.1||style="text-align:center;"|4.8||style="text-align:center;"|4.9 |- |{{Flagu|Angola}}||style="text-align:center;"|4.6||&nbsp;||style="text-align:center;"|4.6 |- |{{Flagu|Tanzania}}||style="text-align:center;"|3.5||style="text-align:center;"|0.6||style="text-align:center;"|4.1 |- |{{Flagu|Rwanda}}||style="text-align:center;"|2.2||style="text-align:center;"|0.9||style="text-align:center;"|3.1 |- |{{Flagu|Costa Rica}}||style="text-align:center;"|2.5||style="text-align:center;"|0.1||style="text-align:center;"|2.6 |- |{{Flagu|Côte d'Ivoire}}||style="text-align:center;"|0.5||style="text-align:center;"|2.1||style="text-align:center;"|2.6 |- |{{Flagu|Mehiko}}||style="text-align:center;"|2.6|| ||style="text-align:center;"|2.6 |- |{{Flagu|Republikang Dominikano}}||style="text-align:center;"|1.4||style="text-align:center;"|1.2||style="text-align:center;"|2.5 |- |{{Flagu|Biyetnam}}||style="text-align:center;"|2.5|| ||style="text-align:center;"|2.5 |- |{{Flagu|Peru}}||style="text-align:center;"|2.4||style="text-align:center;"| ||style="text-align:center;"|2.4 |- |style="text-align: center;" |'''Mundo'''||style="text-align:center;"|'''135.1'''||style="text-align:center;"|'''44.2'''||style="text-align:center;"|'''179.3''' |- |colspan=4|<small>Pinagmulan: FAOSTAT ng [[Mga Nagkakaisang Bansa]]<ref>{{cite web |title=FAOSTAT |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |website=www.fao.org |access-date=16 Marso 2024|language=en}}</ref> Tandaan: May ilang mga bansa ang pinagkakaiba ang saging at plantano, subalit ang anim na pinakamataas na tagayari ay hindi, kaya, kinakailangan ang paghahambing gamit ang kabuuan para sa mga saging at plantano na pinagsama.</small> |} Ang mga saging ay iniluluwas sa mas malaking dami at sa mas malaking halaga kaysa sa anumang iba pang bunga.<ref name="Gittleson 2018">{{Cite news |last=Gittleson |first=Kim |date=Pebrero 1, 2018 |title=Battling to save the world's bananas |language=en |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.co.uk/news/business-42777803 |url-status=live |access-date=Abril 18, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180326214246/http://www.bbc.co.uk/news/business-42777803 |archive-date=Marso 26, 2018}}</ref> Noong 2022, umabot ang produksyon ng mundo ng mga saging at plantano sa pinagsamang 179 milyong tonelada, na pinangunahan ng Indya at Tsina na may pinagsamang kabuuang 26% ng pandaigdigang pagyayari. Ang iba pang pangunahing tagayari ay [[Uganda]], [[Indonesya]], [[Pilipinas]], [[Nigeria|Niherya]] at [[Ekwador]].<ref name="FAOSTAT2022">{{Cite web |title=FAOSTAT |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |access-date=16 Marso 2024 |website=www.fao.org |language=en}}</ref> Tulad ng iniulat para sa 2013, ang kabuuang pagluwas sa mundo ay 20 milyong tonelada ng saging at 859,000 tonelada ng plantano.<ref name="faostat13exp">{{Cite web |date=2017 |title=Banana and plantain exports in 2013, Crops and livestock products/Regions/World list/Export quantity (pick lists) |url=http://www.fao.org/faostat/en/#data/TP |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170511194947/http://www.fao.org/faostat/en/#data/TP |archive-date=Mayo 11, 2017 |access-date=Enero 6, 2018 |publisher=Food and Agriculture Organization, Corporate Statistical Database (FAOSTAT) |language=en}}</ref> Ang Ekwador at ang Pilipinas ay ang mga nangungunang tagapagluwas na may 5.4 at 3.3 milyong tonelada, ayon sa pagkakabanggit, at ang Republikang Dominikano ang nangungunang tagapagluwas ng plantano na may 210,350 tonelada.<ref name="faostat13exp" /> ===Mga umuunlad na bansa=== Ang mga saging at plantano ay isang pangunahing [[Agrikultura|pananim na pagkain]] para sa milyun-milyong tao sa mga [[Bansang umuunlad|umuunlad na bansa]]. Sa maraming tropikal na bansa, nakakalikha ang mga pangunahing kultibar na [[lunti]] na saging na ginagamit sa [[pagluluto]]. Karamihan maliliit na mga [[magsasaka]] ang mga tagayari na para sa sariling pagkain o ibenta sa mga lokal na pamilihan. Dahil namumunga sa buong taon ang mga saging at plantano, nagbibigay sila ng mahalagang mapagkukunan ng pagkain sa ''panahon ng taggutom'' sa pagitan ng mga ani ng iba pang pananim. Kaya mahalaga ang mga saging at plantano para sa pandaigdigang pagtiyak sa pagkain.<ref name="dhon">{{Cite journal |last=d'Hont |first=A. |last2=Denoeud |first2=F. |last3=Aury |first3=J. M. |last4=Baurens |first4=F. C. |last5=Carreel |first5=F. |last6=Garsmeur |first6=O. |last7=Noel |first7=B. |last8=Bocs |first8=S. |last9=Droc |first9=G. |last10=Rouard |first10=M. |last11=Da Silva |first11=C. |display-authors=6 |year=2012 |title=The banana (Musa acuminata) genome and the evolution of monocotyledonous plants |journal=[[Nature]] |language=en |volume=488 |issue=7410 |pages=213–217 |bibcode=2012Natur.488..213D |doi=10.1038/nature11241 |pmid=22801500 |doi-access=free}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Pangunahing pagkain]] [[Kategorya:Saging]] [[Kategorya:Sangguniang CS1 sa wikang Aleman (de)]] 1k42o7in3hf2t1nm9w4e78eaqcxlhqw 0 8903 2204655 2129619 2026-04-24T19:15:04Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204655 wikitext text/x-wiki {{Infobox Christian denomination | name=Mga Saksi ni Jehova <br/>Jehovah's Witnesses | image= | imagewidth=325px | caption=International headquarters in [[Warwick, New York|Warwick]], [[New York]] | main_classification=[[Restorationism|Restorationist<br>(Christian primitivism)]] | structure = [[Organizational structure of Jehovah's Witnesses|Hierarchical]] | founded_date = 1870s: Bible Student movement<br>1931: ''Jehovah's witnesses'' | founded_place = [[Pennsylvania]] and [[New York]], [[United States|USA]] | parent = [[Bible Student movement]] | area = Worldwide | congregations = 118,177 | members = 8.81 million | footnotes = Statistics from ''2023 Yearbook of Jehovah's Witnesses'' | website = {{URL|www.jw.org/en}} (English Website)<br>{{URL|www.jw.org/tl}} (Tagalog Website) }}Ang '''mga Saksi ni Jehova''' o '''Jehovah's Witnesses''' ay isang [[Milenyalismo|milenyariyanong]] [[Restorasyonismo|restorasyonistang]] denominasyong [[Kristiyano]] na may mga paniniwalang [[hindi Trinitariano]].<ref>Sources for descriptors: •&nbsp;''Millenarian'': {{Cite book |last=Beckford |first=James A. |url=https://archive.org/details/trumpetofprophec0000beck_n6m6 |title=The Trumpet of Prophecy: A Sociological Study of Jehovah's Witnesses |publisher=Basil Blackwell |year=1975 |isbn=0-631-16310-7 |location=Oxford |pages=[https://archive.org/details/trumpetofprophec0000beck_n6m6/page/118 118]–119, 151, 200–201 |ref=harv |authorlink=James A. Beckford}} •&nbsp;''Restorationist'': {{cite journal |author=Stark et al. |last2=Iannaccone |first2=Laurence |year=1997 |title=Why Jehovah's Witnesses Grow So Rapidly: A Theoretical Application |journal=Journal of Contemporary Religion |volume=12 |issue=2 |pages=133–157 |doi=10.1080/13537909708580796}} •&nbsp;''Christian'': {{Cite web |title=Religious Tolerance.org |url=http://www.religioustolerance.org/chr_defn.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20000511015547/http://www.religioustolerance.org/chr_defn.htm |archive-date=2000-05-11 |access-date=2013-05-22}} {{Cite web |title=Statistics on Religion |url=http://religions.pewforum.org/reports}} •&nbsp;''Denomination'': {{Cite web |title=Jehovah's Witnesses at a Glance |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/witnesses/ataglance/glance.shtml}}{{Cite web |title=The American Heritage Dictionary |url=http://www.thefreedictionary.com/Jehovah's+Witness}}{{Cite web |title=Memorial and Museum AUSCHWITZ-BIRKENAU |url=http://en.auschwitz.org/m/index.php?option=com_content&task=view&id=370&Itemid=8 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426010129/http://en.auschwitz.org/m/index.php?option=com_content&task=view&id=370&Itemid=8 |archive-date=2012-04-26 |access-date=2013-05-22}}</ref> Ang samahang ito ay nag-uulat ng pandaigdigang mga kasapi nang higit sa 8.8 milyon (2023) na nasasangkot sa ebanghelismo,<ref>{{Cite web |title=Jehovah's Witnesses Official Media Web Site: Our History and Organization: Membership |url=http://jw-media.org/aboutjw/article41.htm#membership |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120222033744/http://www.jw-media.org/aboutjw/article41.htm#membership |archive-date=2012-02-22 |access-date=2013-05-22 |publisher=Office of Public Information of Jehovah's Witnesses |quote=While other religious groups count their membership by occasional or annual attendance, this figure reflects only those who are actively involved in the public Bible educational work [of Jehovah's Witnesses].}}</ref> mga pagdalo sa kombensiyon nito nang higit sa 12 milyong at taunang mga pagdalo ng pag-alala sa kamatayan ni [[Hesus]] nang higit sa 20.08 milyon.<ref>{{cite journal |date=June 2008 |title=Guided by God's Spirit |url=http://wol.jw.org/en/wol/d/r1/lp-e/102008215 |journal=Awake! |page=32 |accessdate=2012-06-16}}</ref><ref>{{cite web |title=Statistics at Jehovah's Witnesses official website, 2010 |url=http://www.jw-media.org/aboutjw/article41.htm#membership |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121204211516/http://www.jw-media.org/aboutjw/article41.htm#membership |archive-date=2012-12-04 |access-date=2013-05-22}}</ref> Sila ay pinangangasiwaan ng [[nangangasiwang katawan ng mga Saksi ni Jehova]] na isang pangkat ng mga nakatatanda sa [[Warwick, New York]] na gumagawa ng lahat ng mga doktrina at mga patakaran.<ref name="Holden 2002 222">{{Cite book |last=Holden |first=Andrew |url=https://archive.org/details/jehovahswitnesse0000hold |title=Jehovah's Witnesses: Portrait of a Contemporary Religious Movement |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=0-415-26609-2 |page=[https://archive.org/details/jehovahswitnesse0000hold/page/22 22] |ref={{harvid|Holden|2002|Portrait}}}}</ref><ref>{{Cite book |last=Beckford |first=James A. |url=https://archive.org/details/trumpetofprophec0000beck_n6m6 |title=The Trumpet of Prophecy: A Sociological Study of Jehovah's Witnesses |publisher=Basil Blackwell |year=1975 |isbn=0-631-16310-7 |location=Oxford |pages=[https://archive.org/details/trumpetofprophec0000beck_n6m6/page/221 221] |quote=Doctrine has always emanated from the Society's elite in Brooklyn and has never emerged from discussion among, or suggestion from, rank-and-file Witnesses. |ref=harv |authorlink=James A. Beckford}}</ref><ref>{{cite journal |date=July 15, 2006 |title=Focus on the Goodness of Jehovah's Organization |url=http://wol.jw.org/en/wol/d/r1/lp-e/2006525 |journal=The Watchtower |page=20 |accessdate=2012-06-16}}</ref> Ang kanilang sariling salin ng [[bibliya]] ang ''[[Bagong Sanlibutang Salin ng Banal na Kasulatan]]''.<ref>{{cite book |author=Alan Rogerson |title=Millions Now Living Will Never Die |publisher=Constable |year=1969 |pages=70, 123 |quote=This was the Witnesses' own translation of the New Testament ... now that the Society has decreed that they should use the New World Translation of the Bible in preference other versions, they are convinced their translation is the best.}}</ref><ref>Tess Van Sommers, ''Religions in Australia'', Rigby, Adelaide, 1966, page 92: "Since 1870, the Watch Tower Society has used more than seventy Bible translations. In 1961 the society released its own complete Bible in modern English, known as ''The New World Translation of the Holy Scriptures''. This is now the preferred translation among English-speaking congregations."</ref><ref>{{cite book |last=Edwards |first=Linda |url=https://archive.org/details/briefguidetobeli0000unse |title=A Brief Guide to Beliefs |publisher=Westminster John Knox Press |year=2001 |isbn=0-664-22259-5 |location=Louisville, Kentucky |pages=[https://archive.org/details/briefguidetobeli0000unse/page/438 438] |quote=The Jehovah's Witnesses' interpretation of Christianity and their rejection of orthodoxy influenced them to produce their own translation of the Bible, ''The New World Translation''.}}</ref><ref>''Our Kingdom Ministry'', November 1992, "When we read from our Bible, the householder may comment on the clarity of language used in the New World Translation. Or we may find that the householder shows interest in our message but does not have a Bible. In these cases we may describe the unique features of the Bible we use and the reasons why we prefer it to others."</ref> Naniniwala sila sa malapit na pagkawasak ng kasalukuyang sistema ng mundo sa [[Armageddon]] at ang pagtatatag ng kaharian ng [[Diyos]] sa mundo ang tanging solusyon sa lahat ng mga problemang kinakaharap ng sangkatauhan.<ref name="Britannica Concise Encyclopedia2">{{Cite book |title=Britannica Concise Encyclopedia |url=https://archive.org/details/britannicaconcis0000unse |publisher=Encyclopædia Britannica, Inc. |year=2007 |isbn=978-1-59339-293-2 |chapter=Jehovah's Witness}}</ref> Ang Saksi ni Jehova ay lumitaw mula sa [[Bible Student movement]] na pinangunahan ni [[Charles Taze Russell]] (1852–1916) noong mga 1870 sa pagkakabuo ng [[Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania|Zion's Watch Tower Tract Society]] na may malaking mga pagbabago sa doktrina at organisasyon sa ilalim ng pamumuno ni [[Joseph Franklin Rutherford]].<ref>{{cite journal |year=1972 |title=The Embryonic State of a Religious Sect's Development: The Jehovah's Witnesses |journal=Sociological Yearbook of Religion in Britain |issue=5 |pages=11–12 |quote=Joseph Franklin Rutherford succeeded to Russell's position as President of Zion's Watch Tower Tract Society, but only at the expense of antagonizing a large proportion of the Watch Towers subscribers. Nevertheless, he persisted in moulding the Society to suit his own programme of activist evangelism under systematic central control, and he succeeded in creating the administrative structure of the present-day sect of Jehovah's Witnesses. |editor=Michael Hill}}</ref><ref>{{cite journal |author=Leo P. Chall |year=1978 |title=Sociological Abstracts |journal=Sociology of Religion |volume=26 |issue=1–3 |page=193 |quote=Rutherford, through the Watch Tower Society, succeeded in changing all aspects of the sect from 1919 to 1932 and created Jehovah's Witnesses—a charismatic offshoot of the Bible student community.}}</ref> Noon, tinatawag sila ng mga tao na Russellites o Rutherfordlites. Bilang pagtangging tawaging gayon, noong 1931, ipinakilala ni [[Joseph Franklin Rutherford]] ang kanilang bagong pangalan (mula sa dati nilang tawag sa kanila "Mga Estudyante ng Bibliya") na "Mga Saksi ni Jehova" (Jehovah's Witnesses sa ingles) batay na rin sa kanilang interpretasyon ng [[Aklat ni Isaias]] 43:10–12,<ref>{{bibleverse||Isaiah|43:10–12|ASV}}</ref> Ang mga Saksi ni Jehova ay kilala sa kanilang pangangaral ng pinto-sa-pinto bilang pag-aalok ng libreng pag-aaral sa Bibliya at pamamahagi ng panitikan tulad ng mga magasing ''[[Ang Bantayan]]'' at ''[[Gumising!]]''. Tumatanggi sila sa pakikilahok sa paglilingkod sa militar at [[pagsasalin ng dugo]]. Kanilang itinuturing ang paggamit ng pangalang ''[[Jehovah]]'' na mahalaga sa kanilang pagsamba. Kanilang itinatakwil ang doktrinang [[Trinidad]], [[Likas na imoratlidad|likas na imortalidad]] ng kaluluwa, walang hanggang kaparusahan sa [[impiyerno]] na kanilang itinuturing na hindi itinuturo ng Bibliya. Hindi nila ipinagdiriwang ang [[Pasko]], [[Easter|Pasko ng Pagkabuhay-muli]] o ibang mga pista na kanilang itinuturing na may pinagmulang [[pagano]] at hindi naayon sa [[Kristiyanismo]]. Ang mga tagasunod ng Saksi ni Jehova ay tumuturing sa kanilang mga katawan ng paniniwala bilang "ang katotohanan" at tumuturing sa kanilang mga sarili na "nasa katotohanan".<ref>{{harvnb|Holden|2002|Portrait|page=64}}</ref><ref>{{cite journal |last=Singelenberg |first=Richard |year=1989 |title=It Separated the Wheat From the Chaff: The 1975 Prophecy and its Impact Among Dutch Jehovah's Witnesses |journal=Sociological Analysis |volume=50 |issue=Spring 1989 |pages=23–40, footnote 8 |quote='The Truth' is Witnesses' jargon, meaning the Society's belief system.}}</ref> Kanilang itinuturing ang sekular na lipunan bilang bulok o sira at nasa ilalim ng impluwensiya ni [[Satanas]]. Kanilang nililimitahan ang kanilang pakikisalamuha sa mga hindi-Saksi ni Jehova.<ref>{{Cite book |last=Penton |first=M.J. |url=https://archive.org/details/apocalypsedelaye0000pent |title=Apocalypse Delayed: The Story of Jehovah's Witnesses |publisher=University of Toronto Press |year=1997 |isbn=0-8020-7973-3 |pages=[https://archive.org/details/apocalypsedelaye0000pent/page/280 280]–283 |quote=Most Witnesses tend to think of society outside their own community as decadent and corrupt ... This in turn means to Jehovah's Witnesses that they must keep themselves apart from Satan's "doomed system of things." Thus most tend to socialize largely, although not totally, within the Witness community. |ref=harv |authorlink=James Penton |isbn13=9780802079732}}</ref> Ang mga aksiyon sa pagdidisiplina sa kongregasyon ay kinabibilangan ng ''disfellowshipping' na kanilang termino para sa pormal na pagtitiwalag at pag-iwas.<ref>{{cite book |last=Chryssides |first=George D. |title=Exploring New Religions |publisher=Continuum |year=1999 |isbn=0-8264-5959-5 |location=London |pages=5 |quote=The Jehovah's Witnesses are well known for their practice of 'disfellowshipping' wayward members. |authorlink=George Chryssides}}</ref> Ang mga bautisadong kasapi nito na pormal na umalis ay tinuturing nilang hindi na kaugnay. Ang mga tiniwalag na kasapi ay maaaring muling ibalik sa organisasyon kung tunay na nagsisisi.'' Ang posisyon ng Saksi ni Jehova tungkol sa [[may konsiyensiyang pagtutol]] sa paglilingkod sa militar at pagtangging sumaludo sa mga pambansang watawat ay sanhi ng kanilang paninindigan na ang Diyos na Jehova lamang ang dapat na sundin bilang Soberanya ng sansinukob at Siya lamang ang makapagbibigay ng tunay na kaligtasan. Dahil dito, sila ay pinag-usig at ang kanilang mga gawain ay ipinagbawal o nililimatahan sa ilang mga bansa. Maraming paniwala ang mga Saksi ni Jehova ay iba sa ibang Kristiyano. Halimbawa, ang impiyerno—Hades o She'ol—ay lugar para tulugan ng mga patay nang walang buhay at wala raw humihiwalay na kaluluwa. Naniniwa ang mga Saksi na 144,000 lamang ang mapupuntang Langit at bilang mga hari at saserdote at mamamahala sila sa "Kaharian ng Diyos" kasama ni Jesus sa lupa. Ang iba ay mamumuhay sa isang pisikal na paraiso dito sa mundo at magiging mamamayan ng Kaharian ng Diyos. Ayon sa kanila, bago dumating ang pangako ng Diyos na "Paraiso," aalisin ng Diyos ang lahat ng relihiyon sa lupa, at gagamitin ng Diyos ang gobyerno para alisin ng Diyos, ayon sa kanila, kapag nangyari ito, magsisimula ang malaking kapighatian na hindi pa nangyayari sa kasay-sayan. At pagkatapos, sa huling bahagi ng kapighatian, magaganap ang digmaan sa pagitan Diyos at ni Satanas ang digmaang "Armagedon." Naniniwala rin ang mga Saksi na nabuhay na sa langit si Jesus bago bumaba sa lupa ayon sa unang kabanata ng aklat ng Juan. Si Jesus ay nagkatawang-tao at muling nagkatawang-espiritu pagkatapos niya buhaying-muli. Ayon sa mga Saksi hindi pinako si Jesus sa krus, kundi kundi sa isa lamang estaka (Ingles: ''stake''), tulos, o poste isang tuwid na poste. Ayon sa kanila, nagsimulang maghari si Jesus sa langit noong 1914 bilang pasimula umano ng mga "Huling Araw" Ayon sa Bibliya. ==Kasa== {{Jehovah's Witnesses}} ===1870–1916=== [[File:C.T. Russell.gif|left|thumb|187px|[[Charles Taze Russell]] (1852–1916)]] ====Mga impluwensiyang Adbentista==== Noong mga 1869,<ref>''Zion's Watch Tower'', July 1879, page 1, states the date of Russell's encounter with Wendell as "about 1869". Rogerson (p.6), Crompton (p.30) and ''The Watchtower (January 1, 1955) claim it was in 1870, Wills (p.4) states it was 1868; Penton and ''Jehovah's Witnesses, Proclaimers of God's Kingdom'' (p. 43) say it was 1869. Russell's later recounting of his story in ''Zion's Watch Tower'', July 15, 1906, leaves the actual date unclear.</ref> si [[Charles Taze Russell]] ay dumalo sa isang pagpupulong ng isang pangkat na tinatawag na mga "Ikalawang [[Adbentista]]" sa [[Pittsburgh]], [[Pennsylvania]] at narinig ang mangangaral na [[Advent Christian Church|Advent Christian]]<ref>''Jehovah's Witnesses—Proclaimers of God's Kingdom'', Watch Tower Bible & Tract Society, 1993, p. 43. According to Alan Rogerson, Russell used the collective term "Second Adventists" to refer to a number of sects prophesying the imminent Second Advent of Jesus.</ref> na si [[Jonas Wendell]] na nagpapaliwanag ng paniniwala nito tungkol sa mga [[propesiya ng Bibliya]].<ref>{{Cite book | last=Crompton | first = Robert | title = Counting the Days to Armageddon | url=https://archive.org/details/countingdaystoar0000crom | publisher = James Clarke & Co | year = 1996 | location = Cambridge | isbn = 0-227-67939-3| pages = [https://archive.org/details/countingdaystoar0000crom/page/30 30]}}</ref><ref name=penton1>{{cite book | last = Penton| first = M. James | authorlink = James Penton| title = Apocalypse Delayed: The Story of Jehovah's Witnesses| url = https://archive.org/details/apocalypsedelaye0000pent| publisher = University of Toronto Press| date = 1997, 2nd ed.| pages = [https://archive.org/details/apocalypsedelaye0000pent/page/13 13]–46| isbn = 0-8020-7973-3}}</ref><ref name="sketch">"A sketch of the development of present truth", ''Zion's Watch Tower'', July 15, 1906.</ref> Si Wendell ay naimpluwensiyahan ng mga katururan ng mangangaral na [[Baptist]] na si [[William Miller (mangangaral)|William Miller]] at tumakwil sa mga tradisyonal na paniniwalang [[Kristiyano]] ng [[imortal na kaluluwa]] at sa isang literal na [[impiyerno]] <ref>{{Cite book |last = Wills |first = Tony |title = A People For His Name | publisher = Lulu Enterprises |year = 2006 | isbn= 978-1-4303-0100-4 | pages = 4}}</ref> at nagbigay ng sariling interpretasyon sa mga [[Aklat ni Daniel]] at [[Aklat ng Pahayag]] upang hulaan ang [[ikalawang Pagbabalik|muling pagbabalik ni Hesus]] noong 1873.<ref>{{Cite web |title=1873 reprint of ''The Present Truth or Meat in Due Season'', Jonas Wendell, 1870, with additional essay. |url=http://www.pastor-russell.com/misc/ptmds.pdf |access-date=2013-05-22 |archive-date=2007-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927010725/http://www.pastor-russell.com/misc/ptmds.pdf |url-status=dead }}</ref> Nakumbinsi si Russell na ihahayag ng [[Diyos]] ang kanyang tungkulin sa mga huling araw ng "panahon ng [[ebanghelyo]] at bumuo ng isang independiyenteng pangkat ng pag-aaral ng [[bibliya]] sa [[Pittsburgh]]. Itinakwil ni Russell ang mga katuruang [[Adbentismo|Adbentista]] na ang tungkulin ng pagbabalik ni Hesus ay upang wasakin ang mundo.<ref name="sketch" /> Sa halip ay bumuo si Russell ng isang pananaw na si Kristo ay namatay upang bayaran ang "halagang katubusan" upang magbayad sa mga makasalang tao at naglayong ibalik ang mga tao sa kasakdalang [[hardin ng Eden|edeniko]] na may pagkakataon na mabuhay nang walang hanggan.<ref name="sketch" /> Tulad ni Wendell, kanya ring itinakwil ang konsepto ng parusang apoy ng [[impiyerno]] at isang imortal na kaluluwa.<ref>*{{Cite book |last = Wills |first = Tony |title = A People For His Name | publisher = Lulu Enterprises |year = 2006 | isbn= 978-1-4303-0100-4 |pages = 5, 6}}</ref> Noong mga gitnang 1870, inilimbag ni Russell ang 50,000 kopya ng isang pampletong tinawag na ''The Object and Manner of Our Lord's Return''<ref>The pamphlet was published in 1873, according to the Watch Tower Bible & Tract Society, while James Penton argues that it was as late as 1877.</ref> na nagpapaliwanag ng kanyang mga pananaw at paniniwala na si Hesus ay babalik ng hindi nakikita bago ang digmaan ng [[Armageddon]]. Kalaunang kinilala ni Russell ang impluwensiya ng mga ministrong [[Adbentista]] na sina [[George Storrs]] (na mas maagang humula ng pagbabalik ni Hesus sa taong 1844)<ref name=penton1 /> at [[George Stetson]] sa pagkakabuo ng kanyang mga doktrina.<ref name="sketch" /> Ayon kay James Penton, si Russell ay malakas ring sumasalamin sa mga katuruan ng pastor na [[Lutherano]] sa Philadelphia na si pastor [[Joseph Seiss]].<ref name=penton1 /> Noong Enero 1876, binasa ni Russell ang isyu ng ''Herald of the Morning'' na isang peryodikal na isinulat ng mangangaral na [[Adbentista]] na si [[Nelson H. Barbour]] ng [[Rochester, New York]]. Ito ay halos tumigil sa paglilimbag dahil sa papaunting mga subskripsiyon nito.<ref name="sketch" /> Si Barbour tulad ng ibang mga Adbentista ay mas maagang naglapat ng mga [[hula]] ng Bibliya tungkol sa mga panahon nina Miller at Wendell upang kwentahin ang [[Ikalawang Pagbabalik|pagbabalik ni Hesus]] sa taong 1874 upang magdala ng siga ng apoy.<ref name="zion1">''Zion's Watch Tower'', July 1879, page 1.</ref> Nang hindi matupad ang hula, siya at ang kanyang kapwa manunulat na si J.H. Paton ay naniwalang ang kanilang mga pagkukwenta ng panahon ng pagbabalik ni Hesus ay tama ngunit nagkamali sa ''paraan'' nito. Kanilang pinagpasyahang ang pagbabalik ni Hesus o ''[[parousia]]'' ay hindi makikita at si Kristo ay dumating na simula pa noong 1874.<ref name="sketch" /><ref>{{Cite web |title=http://www.heraldmag.org/olb/contents/history/barbour%20midnight%20cry.htm N.H. Barbour, ''Evidences for the Coming of the Lord in 1873: or the Midnight Cry'', 1871. |url=http://www.heraldmag.org/olb/contents/history/barbour%20midnight%20cry.htm |access-date=2013-05-22 |archive-date=2006-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060707185103/http://www.heraldmag.org/olb/contents/history/barbour%20midnight%20cry.htm |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.heraldmag.org/olb/contents/history/barbour%20herald%20of%20the%20morning.htm ''The Midnight Cry and Herald of the Morning,''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090714102029/http://www.heraldmag.org/olb/contents/history/barbour%20herald%20of%20the%20morning.htm |date=2009-07-14 }} March 1874. See Section under "Our Faith."</ref> Nagalak si Russell na malamang ang iba ay umabot sa parehong konklusyon tungkol sa parousia. Siya ay nagpasyang ang kanilang paglalapat ng mga hula sa panahon ng pagbabalik ng mga [[Adbentista]] (na matagal niyang kinamuhian) ay nararapat nang karagdagang pagsisiyasat. Siya ay nakipagpulong kay Barbour at tumanggap ng detalyado at masalimuot na mga argumento tungkol sa kronolohiyang propetiko<ref>{{Cite book |last = Wills |first = Tony |title = A People For His Name | publisher = Lulu Enterprises |year = 2006 | isbn= 978-1-4303-0100-4 | pages = 8}}</ref> at nagpondo sa kanya upang isulat sa isang aklat na nagsama ng kanilang mga pananaw.<ref name="sketch" /> <div style="float: right; margin:10px; font-size: 90%;"> {| class="wikitable" cellpadding="5" cellspacing="0" width="200" padding="3" |+ Linya ng panahong 1870–1916 |- style="background:#ddddff" | 1877 || Inilimbag nina Russell at Barbour ang ''Three Worlds'' |- | 1879 || Sinimulang ilimbag ni Russell ang ''Watch Tower'' |- style="background:#ddddff" | 1881 || Ang Watch Tower Bible and Tract Society ay itinatag |- | 1909 || Unang pagkakabahagi<br/>''mga liham ng pagpoprotesta'' |- |- style="background:#ddddff" | 1914 || Inilabas ang ''Photo-Drama of Creation'' |- | 1916 || Si Russell ay namatay |} </div> Ang aklat na ''[[Three Worlds (book)|Three Worlds and the Harvest of This World]]'',<ref>[http://www.heraldmag.org/olb/contents/history/3worlds.pdf N.H. Barbour and C.T. Russell. ''Three Worlds and The Harvest of This World'', 1877] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060320020952/http://www.heraldmag.org/olb/contents/history/3worlds.pdf |date=2006-03-20 }}. Accessed March 15, 2006.</ref> ay inilimbag noong maagang 1877.<ref>Though the book bore the names of both men as authors, Russell (''Watch Tower'', July 15, 1906) noted it was "mostly written by Mr Barbour". James Penton (''Apocalypse Delayed'') points out that in early issues of the ''Watch Tower'', Russell repeatedly referred to Barbour as its author.</ref> Inihahayag nito ang mga ideya na nanatiling mga katuruan ng mga kaugnay ni Russell sa sumunod na 40 taon na ang karamihan ay niyayakap pa rin ng mga Saksi ni Jehova. Tinukoy ng aklat na ito ang isang 2520 taong panahong na tinawag na "Mga Panahon ng [[Hentil]]" na magwawakas noong 1914. Ito ay kumalas sa mga katuruang Adbentista sa pamamagitan ng pagsusulong ng konsepto ng restitusyon ni Russell na ang lahat ng sangkatauhan mula kay [[Adan at Eba|Adan]] ay muling bubuhayin at mabibigyan ng pagkakataon para sa isang walang hangganang sakdal na buhay ng tao. Inangkin ni Russell na ito ang unang aklat na nagsama ng mga propesiya sa huling panahon sa konsepto ng restitusyon. Tinalakay nito ang konsepto ng [[dispensasyonalismo|magkahilerang dispensasyon]] at nagmungkahi na ang "bagong paglikha" ay magsisimula sa 6000 taon pagkatapos ng paglikha kay Adan na isang punto sa panahong kanyang pinaniwalaang umabot noong 1872.<ref>N.H. Barbour & C. T. Russell, ''Three Worlds'', 1977, page 67.</ref> Noong 1878, itinuro ni Russell ang pananaw na [[Adbentista]] na ang "panahon ng kawakasan" ay nagsimula noong 1799<ref>"The 'Time of the End,' a period of one hundred and fifteen (115) years, from A.D. 1799 to A.D. 1914, is particularly marked in the Scriptures." ''Thy Kingdom Come'', 1890, p. 23.</ref>, si Kristo ay bumalik sa mundo nang hindi nakita noong 1874<ref>{{harvnb|Watch Tower Bible & Tract Society|1993|pp=631–632}}</ref> at kinoronahang hari sa langit noong 1878. Naniwala rin si Russell na ang taong 1878 ang nagmarka ng muling pagkabuhay ng mga "natutulog na santo"(na lahat ng mga matapat na Kristiyano na namatay hanggang sa panahong iyon) at dadalhin sa langit gayundin ang "pagbagsak ng Babilonya" na kanyang itinurong ang huling paghuhukom ng Diyos sa hindi matapat na sangkaKristiyanuhan.<ref>''Thy Kingdom Come'' (1890), Volume 3 of ''Studies in the Scriptures'', pp. 305-308.</ref><ref>"This spuing out, or casting off, of the nominal church as an organization in 1878, we then understood, and still proclaim, to be the date of the commencement of Babylon's fall..."&mdash;[http://www.agsconsulting.com/htdbv5/r473.htm "The Consummation of Our Hope"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061004141449/http://www.agsconsulting.com/htdbv5/r473.htm |date=2006-10-04 }} in ''Zion's Watch Tower'', April 1883. ''Reprints'' pp. 474-5.</ref> Naniwala siyang ang Oktubre 1914 ang wakas ng panahong pag-aani na magtatapos sa pasimula ng [[Armageddon]] na mamamalas sa paglitaw ng anarkiyang pandaigdigan at pagbagsak at pagkawasak ng sibilisadong lipunan.<ref>[http://www.mostholyfaith.com/bible/Reprints/Search_Result.asp#R241:16] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002090150/http://www.mostholyfaith.com/bible/Reprints/Search_Result.asp#R241:16|date=2011-10-02}} ''The Watch Tower'', July 1881, "Future Work and Glory"</ref><ref>[http://www.agsconsulting.com/htdbv5/r1354.htm "Things to Come--And The Present European Situation"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081211143515/http://www.agsconsulting.com/htdbv5/r1354.htm |date=2008-12-11 }}, ''The Watch Tower'', January 15, 1892, ''Reprints'', p. 1355</ref> Sina Russell, Barbour at Paton ay nagsimulang maglakbay na nagdadaos ng mga pagpupulong na pampubliko upang talakyin ang kanilang mga paniniwala. Para kay Russell, ito ay hindi sapat: "''Sa pagpansing kung gaano kabilis na nalimutan ng mga tao ang kanilang narinig, agad na naging kapansin-pansin na bagaman ang mga pagpupulong ay magagamit sa pagmumulat ng interes, ang isang buwanang lathalain ay kailangan upang panatilihin ang interes na ito at paunlarin ito.''"<ref name="sketch" /> Binigyan niya si Barbour ng mga karagdagang pondo upang buhayin ang ''The Herald of the Morning''. Pinutol ni Russell ang kanyang ugnayan sa magasin noong Hulyo 1879 pagkatapos na tutulan ni Barbour sa publiko ang konsepto ng pagtubos ni Russell.<ref name="sketch" /><ref>{{Cite book |last = Wills |first = Tony |title = A People For His Name | publisher = Lulu Enterprises |year = 2006 | isbn= 978-1-4303-0100-4 | pages = 9}}</ref> Sinimulang ilimbag ni Russell ang kanyang sariling buwanang magazine na ''Zion's Watch Tower and Herald of Christ's Presence''<ref>Issues of the ''Watch Tower'' from 1879-1916 are available at [http://www.mostholyfaith.com/bible/Reprints/index.asp http://www.mostholyfaith.com/bible/Reprints/index.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331003908/http://www.mostholyfaith.com/bible/Reprints/index.asp |date=2019-03-31 }} or by article at: [http://www.agsconsulting.com/htdbv5/links.htm http://www.agsconsulting.com/htdbv5/links.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120501151611/http://www.agsconsulting.com/htdbv5/links.htm |date=2012-05-01 }}. The text was taken from the seven-volume Reprints printed in 1919 and compared with the original issues up to December 15, 1916 to remove transcription errors and add articles that had been excluded.</ref><ref>Holden & 2002 Portrait, p. 18</ref> na kilala ngayon bilang ''[[The Watchtower]]'' na ipinadadala sa lahat ng mga nagsubskriba ng ''Herald''. Ito ay sumasalungat sa mga katuruan ni Barbour.<ref name=penton1 /><ref name="zion1" /> Mula 1879, ang mga tagasuporta ng ''Watch Tower'' ay nagtipon bilang isang nagsasariling mga kongregasyon upang pag-aralan ang bibliya nang ayon sa paksa. Itinakwil ni Russell ang konsepto ng isang pormal na organisasyon bilang "''buong hindi kailangan''" para sa kanyang mga tagasunod. Kanyang idineklarang ang kanyang pangkat ay walang record para sa pangalan ng mga kasapi nito, walang mga [[kredo]], at walang pangalang sektaryano.<ref name=Franz4>Raymond Franz, "In Search of Christian Freedom", Commentary Press, 2007, chapter 4</ref> Kanyang isinulat noong Pebrero 1884: "''Sa anumang mga pangalang maaari tayong tawagin ng mga tao, hindi mahalaga sa atin...simpleng tinatawag natin ang ating mga sarili bilang mga Kristiyano.''"<ref>Watch Tower, February 1984, reprinted at [http://www.mostholyfaith.com/bible/Reprints/Z1884FEB.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140315014423/http://www.mostholyfaith.com/bible/Reprints/Z1884FEB.asp|date=2014-03-15}} and cited by Franz, "In Search of Christian Freedom", chapter 4.</ref> Ang 30 kongregasyon ay itinatag at noong 1879 at 1880, dinalaw ni Russell ang bawat isa upang magbigay ng kaayusan na kanyang nirekomenda sa pagsasagawa ng mga pagpupulong.<ref>''1975 Yearbook of Jehovah's Witnesses'', Watch Tower, pages 38–39</ref> Habang patuloy na nabubuo ang mga kongregasyon noong panahon ng pangangaral ni Russell, ang bawat isa sa kanila ay nanatiling nangangasiwa sa sarili at gumagana sa ilalim ng isang istilong kongregasyonalista ng pangangasiwa ng iglesia.<ref>''Zion's Watch Tower'', September 1884, pp. 7-8</ref><ref>''Studies in the Scriptures'' volume 6 "The New Creation" pp. 195-272</ref> Noong 1881, ang ''Zion's Watch Tower Tract Society'' ay pinangasiwaan ni [[William Henry Conley]] at noong 1884, ay ininkorpora ito ni [[Charles Taze Russell]] bilang isang hindi-pangkalakalang negosyo upang ipamahagi ang mga trakto at Bibliya.<ref>C.T. Russell, "A Conspiracy Exposed", ''Zion's Watch Tower'' Extra edition, April 25, 1894, page 55–60, "This is a business association merely ... it has no creed or confession ... it is merely a business convenience in disseminating the truth."]</ref><ref>''Historical Dictionary of Jehovah's Witnesses'' by [[George D. Chryssides]], Scarecrow Press, 2008, page xxxiv, "Russell wanted to consolidate the movement he had started. ...In 1880, Bible House, a four-story building in Allegheny, was completed, with printing facilities and meeting accommodation, and it became the organization's headquarters. The next stage of institutionalization was legal incorporation. In 1884, Russell formed the Zion's Watch Tower Tract Society, which was incorporated in Pennsylvania... Russell was concerned that his supporters should feel part of a unified movement."</ref><ref>''Religion in the Twentieth Century'' by Vergilius Ture Anselm Ferm, Philosophical Library, 1948, page 383, "As the [unincorporated Watch Tower] Society expanded, it became necessary to incorporate it and build a more definite organization. In 1884, a charter was granted recognizing the Society as a religious, non-profit corporation."</ref> Noong mga 1900, si Russell ay nangasiwa ng mga libo-libong bahagi at buong panahong mga [[colporteur]]<ref name="contemporary18">{{harvnb|Holden|2002|Portrait| page = 18}}</ref> at humihirang ng mga dayuhang misyonero at nagtatag ng mga opisinang sangay. Noong mga 1910, ang organisasyon ni Russell ay nagpanatili ng halos isang daang mga naglalakbay na mangangaral.<ref>{{harvnb|Holden|2002|Portrait| page = 19}}</ref> Inilipat ni Russell ang punong-himpilan ng Watch Tower Society sa [[Brooklyn]], New York noong 1909 na nagsasama ng mga opisina ng korporasyon at palimbagan kasama ng isang bahay ng sambahan. Ang mga boluntaryo ay namamalagi sa isang kalapit na tirahang tinawag na Bethel. Noong 1910, ipinakilala ni Russell ang pangalang ''[[Bible Students movement#International Bible Students Association|International Bible Students Association]]'' bilang paraan ng pagtukoy sa kanyang pandaigdigang samahan ng mga pangkat na nag-aaral ng [[Bibliya]].<ref>''Religious Diversity and American Religious History'' by Walter H. Conser, Sumner B. Twiss, University of Georgia Press, 1997, page 136, "The Jehovah's Witnesses...has maintained a very different attitude toward history. Established initially in the 1870s by Charles Taze Russell under the title International Bible Students Association, this organization has proclaimed..."</ref> Noong mga 1910, ang mga 50,000 sa buong mundo ay nauugnay sa kilusang ito<ref>The New Schaff–Herzog Encyclopedia of Religious Knowledge, 1910, vol 7, pg 374</ref> at ang mga kongregasyon ay taunang humalal kay Russell bilang kanilang "pastor".<ref>{{harvnb|Penton|1997|page = 26 }}</ref> Si Russell ay namatay noong Oktubre 31, 1916 sa edad na 64 habang bumabalik mula sa isang paglalakbay ng pangangaral.<ref>{{cite book | last = Rogerson |first = Alan| title = Millions Now Living Will Never Die: A Study of Jehovah's Witnesses | publisher = Constable & Co, London| year = 1969 |pages = 31| isbn = 094559406}}</ref> ===Reorganisasyon (1917–1942)=== [[File:J.F. Rutherford.gif|thumb|left|187px|[[Joseph Franklin Rutherford|Joseph F. Rutherford]] (1869–1942)]] Noong Enero &nbsp;1917, ang legal na kinatawan ng Watch Tower Society na si [[Joseph Franklin Rutherford]] ay nahalal bilang sumunod na presidente nito. Ang pagkakahalal ay tinutulan at ang mga kasapi ng Lupon ng mga Direktor ay nag-akusa sa kanya ng pag-asal sa paraang [[autokratiko]] at malihim.<ref>{{harvnb|Penton|1997|page = 53 }}</ref><ref>A.N. Pierson et al, ''Light After Darkness'', 1917, page 4.</ref> Noong Hunyo &nbsp;1917, kanyang inilabas ang ''The Finished Mystery'' bilang ikapitong bolyum ng seryeng [[Studies in the Scriptures]] ni [[Charles Taze Russell]]. Ang aklat na inilimbag bilang kasulatan pagkatapos nang kamatayan ni Russell ay isang pagtitipon ng kanyang mga komentaryo sa mga [[Aklat ni Ezekiel]] at [[Aklat ng Pahayag]] kasama ng mga maraming karagdagan ng mga [[Bible Student movement|Bible Student]] na sina Clayton Woodworth ay George Fisher.<ref>''The Bible Students Monthly'', vol. 9 no. 9, pp 1, 4: "The following article is extracted mainly from Pastor Russell's posthumous volume entitled "THE FINISHED MYSTERY," the 7th in the series of his STUDIES IN THE SCRIPTURES and published subsequent to his death."</ref><ref>Lawson, John D., ''American State Trials'', vol 13, Thomas Law Book Company, 1921, pg viii: "After his death and after we were in the war they issued a seventh volume of this series, entitled "The Finished Mystery," which, under the guise of being a posthumous work of Pastor Russell, included an attack on the war and an attack on patriotism, which were not written by Pastor Russell and could not have possibly been written by him."</ref><ref>{{Cite book | last=Crompton | first = Robert | title = Counting the Days to Armageddon | url=https://archive.org/details/countingdaystoar0000crom | publisher = James Clarke & Co | year = 1996 | location = Cambridge | isbn = 0-227-67939-3| pages = [https://archive.org/details/countingdaystoar0000crom/page/84 84]–85|quote=One of Rutherford's first actions as president ... was, without reference either to his fellow directors or to the editorial committee which Russell had nominated in his will, to commission a seventh volume of ''Studies in the Scriptures''. Responsibility for preparing this volume was given to two of Russell's close associates, George H. Fisher and Clayton J. Woodworth. On the face of it, their brief was to edit for publication the notes left by Russell ... and to draw upon his published writings ... It is obvious ... that it was not in any straightforward sense the result of editing Russell's papers, rather it was in large measure the original work of Woodworth and Fisher at the behest of the new president.}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Finished Mystery|url=http://www.strictlygenteel.co.uk/finishedmystery/fmtitles.html|chapter=Publisher's Preface|quote=But the fact is, he did write it. This book may properly be said to be a posthumous publication of Pastor Russell. Why?... This book is chiefly a compilation of things which he wrote and which have been brought together in harmonious style by properly applying the symbols which he explained to the Church.|access-date=2013-05-22|archive-date=2011-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20110726080441/http://www.strictlygenteel.co.uk/finishedmystery/fmtitles.html|url-status=dead}}</ref> Malakas nitong binatikos ang mga klero ng [[Simbahang Katoliko Romano]] at [[Protestante]] at pakikilahok ng mga Krisityano noong [[Unang Digmaang Pandaigdig]].<ref>{{harvnb|Penton|1997|page = 55 }}</ref> Dahil dito, ang mga direktor ng Watch Tower Society ay ipinabilanggo para sa [[sedisyon]] sa ilalim ng ''[[Espionage Act of 1917|Akto ng Pang-eespiya]]'' noong 1918. Ang mga kasapi nito ay dumanas ng karahasan mula sa mga tao. Noong 1920, ang mga kaso laban sa mga direktor ay pinawalang bisa.<ref>{{cite book | last = Rogerson |first = Alan| title = Millions Now Living Will Never Die: A Study of Jehovah's Witnesses | publisher = Constable & Co, London| year = 1969 |pages = 44| isbn = 094559406}}</ref> Si Rutherford ang naging sentro ng kontrol sa organisasyon ng Watch Tower Society. Noong 1919, humirang siya ng isang direktor sa bawat kongregasyon at pagkatapos ng isang taon, ang lahat ng mga kasapi ay inutusang mag-ulat ng kanilang lingguhang gawaing pangangaral sa kanilang Brooklyn headquarters.<ref name="Franz, Raymond 2007">{{Cite book|author=Franz, Raymond|title=In Search of Christian Freedom|publisher=Commentary Press|year=2007|chapter=Chapter 4|isbn=0-914675-16-8}}</ref> Sa isang internasyonal na kombensiyon na idinaos sa [[Cedar Point]], Ohio noong Setyembre &nbsp;1922, ang isang bagong pagbibigay-diin ay ang pangangaral sa bahay-bahay.<ref>{{Cite book|title=Jehovah's Witnesses—Proclaimers of God's Kingdom|publisher=Watch Tower Bible & Tract Society|year=1993|pages=72–77}}</ref> Ang mga malalaking pagbabago sa doktrina at pangangasiwa ay palaging ipinapakilala ni Rutherford sa loob ng kanyang 25 taong pamumuno kabilang ang kanyang 1920 pahayag na ang mga patriarkang Hudyo gaya nina [[Abraham]] at [[Isaac]] ay muling binuhay noong 1927 na nagmamarka ng pasimula ng [[milenyalismo|1000 taong paghahari]] ni Hesus.<ref>{{cite journal | last =Chryssides | first =George D. |authorlink = George Chryssides | title =How Prophecy Succeeds: The Jehovah’s Witnesses and Prophetic Expectations | journal =International Journal for the Study of New Religions | volume =1 | issue =1 | pages =39 | year = 2010 | issn = 2041-952X | doi =10.1558/ijsnr.v1i1.27 }}</ref><ref name="christian144">{{Cite book|author=Franz, Raymond|title=In Search of Christian Freedom|year=2007|page=144|isbn=0-914675-16-8}}</ref><ref>''Salvation'', Watch Tower Society, 1939, as cited in ''Jehovah's Witnesses—Proclaimers of God's Kingdom'', page 76</ref> Sa pagkasiphayo sa mga pagbabagong ito, ang mga sampung libong kasapi nito ay umalis noong unang kalahati ng pamumuno ni Rutherford na humantong sa pagkakabuo ng ilang mga organisasyong [[Bible Student movement|Bible Student]] na hindi kaugnay ng Watch Tower Society<ref>{{cite book | last = Rogerson |first = Alan| title = Millions Now Living Will Never Die: A Study of Jehovah's Witnesses | publisher = Constable & Co, London| year = 1969 |pages = 39, 52| isbn = 094559406}}</ref><ref>Herbert H. Stroup, ''The Jehovah's Witnesses'', Colombia University Press, New York, 1945, pg 14,15: "Following his election the existence of the movement was threatened as never before. Many of those who remembered wistfully the halcyon days of Mr Russell's leadership found that the new incumbent did not fulfill their expectations of a saintly leader. Various elements split off from the parent body, and such fission continued throughout Rutherford's leadership."</ref> na ang karamihan ay umiiral pa rin hanggang sa kasalukyan.<ref>Reed, David, [http://journal.equip.org/articles/whither-the-watchtower- Whither the Watchtower?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110909064529/http://journal.equip.org/articles/whither-the-watchtower- |date=2011-09-09 }} ''Christian Research Journal'', Summer 1993, pg 27: "By gradually replacing locally elected elders with his own appointees, he managed to transform a loose collection of semi-autonomous, democratically run congregations into a tight-knit organizational machine controlled from his office. Some local congregations broke away, forming such groups as the Chicago Bible Students, the Dawn Bible Students, and the Laymen's Home Missionary Movement, all of which continue to this day."</ref> Noong kalagitnaan ng 1919, ang kasingdami ng isa sa pitong mga Bible Student ng panahon ni Russell ay tumigil ng kanilang pakikipag-ugnayan sa Watch Tower Society at kasingdami ng mga 2/3 ay umalis sa Watch Tower Society sa wakas ng mga 1920 .<ref>''Thirty Years a Watchtower Slave'', William J. Schnell, Baker, Grand Rapids, 1956, as cited by Rogerson, page 52. Rogerson notes that it is not clear exactly how many Bible Students left, but quotes Rutherford (''Jehovah'', 1934, page 277) as saying "only a few" who left other religions were then "in God's organization".</ref><ref>''The Present Truth and Herald of Christ's Epiphany'', P.S.L. Johnson (April 1927, pg 66). Johnson stated that between late 1923 and early 1927, "20,000 to 30,000 Truth people the world over have left the Society."</ref><ref>Tony Wills (''A People For His Name'', pg. 167) cites ''The Watch Tower'' (December 1, 1927, pg 355) in which Rutherford states that "the larger percentage" of original Bible Students had by then departed.</ref><ref name="Penton 1997 50">{{harvnb|Penton|1997|p=50}}</ref><ref name="Rogerson 1969 p=37">{{harvnb|Rogerson|1969|p=37}}</ref> Noong Hulyo &nbsp;26,&nbsp;1931, sa isang kombensiyon sa [[Columbus, Ohio]], ipinakilala ni Rutherford ang bagong pangalan na ''Jehovah's Witnesses'' batay sa kanilang interpretasyon ng [[Aklat ni Isaias]] 43:10: "Kayo ang aking mga saksi, sabi ni Jehovah, at ang aking lingkod na pinili" ayon sa isang resoluson. Ang pangalang ''Jehovah's Witnesses'' ay pinili upang itangi ang kanyang pangkat ng [[Bible Student movement]] mula sa ibang mga malayang pangkat ng [[Bible Student movement]] na nagputol ng kanilang kaugnayan mula sa Watch Tower Society. Ito ay upang katawanin din ang pagtataguyod ng mga sariwang pamamaraan ng pangangaral nito.<ref>{{cite book|author=Rogerson, Alan|title=Millions Now Living Will Never Die: A Study of Jehovah's Witnesses|publisher=Constable|location=London|year=1969|pages=55–|quote=In 1931 came an important milestone in the history of the organisation. For many years Rutherford's followers had been called a variety of names: 'International Bible Students', 'Russellites', or 'Millennial Dawners'. In order to distinguish clearly his followers from the other groups who had separated in 1918 Rutherford proposed that they adopt an entirely new name—''Jehovah's witnesses''.}}</ref><ref>{{harvnb|Beckford|1975|page = 30}}</ref><ref>{{cite journal|journal=The Watch Tower|title=A New Name|date=October 1, 1931|page=291|quote=Since the death of Charles T. Russell there have arisen numerous companies formed out of those who once walked with him, each of these companies claiming to teach the truth, and each calling themselves by some name, such as "Followers of Pastor Russell", "those who stand by the truth as expounded by Pastor Russell," "Associated Bible Students," and some by the names of their local leaders. All of this tends to confusion and hinders those of good will who are not better informed from obtaining a knowledge of the truth.}}</ref> Noong 1932, tinanggal ni Rutherford ang sistema ng lokal na hinalal na mga nakatatanda at noong 1938 ay nagpakilala siya ng kanyang tinawag na sistemang organisasyonal na "teokratiko" sa ilalim ng mga paghihirang sa mga kongregasyon sa na ginawa mula sa punong-himpilan sa Brooklyn.<ref name="Franz, Raymond 2007"/> Mula 1932, itinuro Watch Tower Society na ang "munting kawan" ng 144,000 ay hindi lamang ang tanging mga tao na makakaligtas sa Armageddon. Ipinaliwanag ni Rutherford na bukod sa 144,000 pinahiran na muling bubuhayin mula sa kamatayan upang tumira sa langit at upang mamuno sa mundo kasama ni Kristo, ang isang hiwalay na klase ng mga kasapi na "dakilang malaking bilang ng mga tao" ay mabubuhay sa ibinalik na [[paraiso]] sa mundo. Mula 1935, ang mga bagong akay nito ay itinuturing na bahagi ng klaseng ito.<ref>{{harvnb|Beckford|1975|page = 31}}</ref><ref>{{harvnb|Penton|1997|pages = 71–72 }}</ref> Noong mga gitnang 1930, ang kanilang paniniwala ng panahon ng pagsisimula ng presensiya ni Kristo(parousia), ang kanyang pamumuno bilang hari at pasimula ng [[mga huling araw]] ay inilipat sa taong 1914.<ref>{{Cite book | last=Crompton | first = Robert | title = Counting the Days to Armageddon | url=https://archive.org/details/countingdaystoar0000crom | publisher = James Clarke & Co | year = 1996 | location = Cambridge | isbn = 0-227-67939-3| pages = [https://archive.org/details/countingdaystoar0000crom/page/109 109]–110}}</ref> Habang ang kanilang mga interpretasyon ng kasulatan ay umuunlad, ang mga publikasyon ng Jehovah's Witnesses ay nag-utos na ang pagsaludo sa mga pambansang watawat ay isang anyo ng [[idolatriya]] na humantong sa isang bagong pagsiklab ng mga karahasan ng tao laban sa kanila at pagsalungat ng mga pamahalaan ng United States, Canada, Germany, at iba pa.<ref>{{harvnb|Beckford|1975|page = 35}}</ref><ref>{{cite book | last = Garbe | first = Detlef | title = Between Resistance and Martyrdom: Jehovah's Witnesses in the Third Reich | url = https://archive.org/details/betweenresistanc0000garb | publisher = University of Wisconsin Press | year = 2008 | location = Madison, Wisconsin | pages =[https://archive.org/details/betweenresistanc0000garb/page/145 145]| isbn =0-299-20794-3}}</ref> Ang mga kasapi sa buong mundo ng mga Saksi ni Jehovah ay umabot sa 115,416 sa mga 5,323 kongregasyon sa panahon ng kamatayan ni Rutherford noong Enero 1942.<ref>{{Cite book|title=1943 Yearbook of Jehovah's Witnesses|publisher=Watch Tower Bible & Tract Society|year=1942|pages=221–222}}</ref><ref>{{Cite book|title=Jehovah's Witnesses in the Divine Purpose|publisher=Watch Tower Bible & Tract Society|year=1959|pages=312–313}}</ref> ===Patuloy na pag-unlad (1942–kasalukuyan)=== [[File:NathanHomerKnorr-WTPres.png|thumb|Nathan H. Knorr (1905-1977)]] Si [[Nathan H. Knorr|Nathan Knorr]] ay hinirang na ikatlong president ng Watch Tower Bible and Tract Society noong 1942. Kinomisyon ni Knorr ang isang bagong salin ng [[bibliya]] na ''[[New World Translation of the Holy Scriptures]]'' na ang buong bersiyon ay inilabas noong 1961. Kanyang pinangasiwaan ang malalaking mga asembleang internasyonal, sinimulan ang mga bagong programang pagsasanay para sa mga kasapi at pagpapalawig ng mga gawaing misyonaryo at mga opisinang sangay sa buong mundo.<ref>{{harvnb|Beckford|1975|pages = 47–52}}</ref> Ang pamumuno ni Knorr ay minarkahan rin ng isang papalaking paggamit ng mga hayagang kautusan na gumagabay sa mga Saksi sa kanilang pamumuhay at pag-aasal at mas malaking paggamit ng mga pamamaraang hudisyal upang ipatupad ang striktong kodigong moral.<ref>{{harvnb|Beckford|1975|pages = 52–55}}</ref><ref>{{harvnb|Penton|1997|pages = 89–90 }}</ref> Mula 1966, Ang mga publikasyon ng Saksi ni Jehova at mga usapan sa kombensiyon ay bumuo ng isang paghihintay sa posibilidad ng pagsisimula ng 1000 taong paghahari ni Kristo na magsisimula noong 1975<ref name="Georgie">[http://www.cesnur.org/2010/to-chryssides.htm George Chryssides, ''They Keep Changing the Dates'', A paper presented at the CESNUR 2010 conference in Torino.]</ref><ref>{{Cite book |first=George D. |last=Chryssides |authorlink = George Chryssides |title=Historical Dictionary of Jehovah's Witnesses|publisher=Scarecrow Press|year=2008|isbn=0-8108-6074-0|ref={{harvid|Chryssides|Historical Dictionary of Jehovah's Witnesses}} |page=19}}</ref> o sa sandaling pagkatapos nito.<ref name="Penton, 1997, 95" >{{harvnb|Penton|1997|page = 95 }}</ref><ref>{{Cite book| last = Botting| first = Heather | author2 = [[Gary Botting]]| title = The Orwellian World of Jehovah's Witnesses| url = https://archive.org/details/orwellianworldof0000bott| publisher = University of Toronto Press| year = 1984| pages = [https://archive.org/details/orwellianworldof0000bott/page/46 46]|isbn = 0-8020-6545-7}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Awake!|publisher=Watch Tower Bible & Tract Society|page=14|date=October 8, 1968|quote="Does this mean that the above evidence positively points to 1975 as the complete end of this system of things? Since the Bible does not specifically state this, no man can say... If the 1970s should see intervention by Jehovah God to bring an end to a corrupt world drifting toward ultimate disintegration, that should surely not surprise us."|ref=harv}}</ref><ref>{{Cite journal|journal=[[Our Kingdom Ministry]]|month=May|year=1974|title=How Are You Using Your Life?|page=63|quote=Reports are heard of brothers selling their homes and property and planning to finish out the rest of their days in this old system in the pioneer service. Certainly this is a fine way to spend the short time remaining before the wicked world's end.|ref=harv}}</ref> Ang mga kabataang Saksi ni Jehova ay pinayuhan noong 1969 na umiwas sa mga karerang may mahabang panahon ng pag-aaral.<ref>''Awake!'', May 22, 1969, p.15: "You also need to face the fact that you will never grow old in this present system of things ... All the evidence in fulfillment of Bible prophecy indicates that this corrupt system is due to end in a few years ... Therefore, as a young person, you will never fulfill any career that this system offers. If you are in high school and thinking about a college education, it means at least four, perhaps even six or eight more years to graduate into a specialized career. But where will this system of things be by that time? It will be well on the way towards its finish, if not actually gone! This is why parents who base their lives on God's prophetic Word find it much more practical to direct their young ones into trades that do not require such long periods of additional schooling."</ref> Ang 1974 isyu ng newsletter na ''Kingdom Ministry'' ay pumuri sa mga kasaping Saksi na nagbenta ng kanilang mga bahay at ari-arian upang lumahok sa isang buong panahong pangangaral na nagsasaad na:"''Tiyak na ito ang mainam na paraan na gugulin ang natitirang maikling panahon bago ang kawakasan ng masasama ng mundo.''"<ref>[http://www.jwfiles.com/scans/KM5-1974p3.htm http://www.jwfiles.com/scans/KM5-1974p3.htm "How Are You Using Your Life?", ''Our Kingdom Ministry'', May 1974 p.3.]</ref> Ang bilang ng mga bautismo sa Saksi ni Jehovah ay tumaas mula 59,000 noong 1966 hanggang sa higit than 297,000 noong 1974. Noong 1975, ang bilang ng mga aktibong kasapi nito ay lumagpas sa 2 milyon. Gayunpaman, ang bilang ng mga kasapi ng Saksi ni Jehova ay bumagsak noong mga huli nang 1970 pagktapos na mapatunayang mali ang paghihintay ng pagwawakas noong 1975.<ref>{{Cite book|title=Crisis of Conscience|author=Franz, Raymond|chapter=1975—The Appropriate Time for God to Act|pages=237-253|url=http://users.volja.net/izobcenec4/coc/9.pdf|accessdate=2006-07-27|format=PDF|isbn=0-914675-23-0|archive-date=2003-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20031209184316/http://users.volja.net/izobcenec4/coc/9.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Singelenberg, Richard|url=http://www.watchtowerinformationservice.org/index.php/dates/the-1975-prophecy-and-its-impact-among-dutch-jehovahs-witnesses/|title=The '1975'-prophecy and its impact among Dutch Jehovah's Witnesses|journal=Sociological Analysis|issue=1|year=1989|pages=23–40|volume=50|doi=10.2307/3710916|jstor=3710916|ref=harv|access-date=2013-05-23|archive-date=2015-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001021136/http://www.watchtowerinformationservice.org/index.php/dates/the-1975-prophecy-and-its-impact-among-dutch-jehovahs-witnesses/|url-status=dead}} Notes a nine percent drop in total publishers (door-to-door preachers) and a 38 per cent drop in pioneers (full-time preachers) in the Netherlands.</ref><ref name="Stark">{{Cite journal|journal=[[Journal of Contemporary Religion]]|title=Why the Jehovah's Witnesses Grow So Rapidly: A Theoretical Application|url=http://www.theocraticlibrary.com/downloads/Why_Jehovah%27s_Witnesses_Grow_So_Rapidly.pdf|year=1997|pages=142–143|format=PDF|accessdate=2008-12-30|author=Stark and Iannoccone|ref=harv|archive-date=2012-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306164139/http://www.theocraticlibrary.com/downloads/Why_Jehovah%27s_Witnesses_Grow_So_Rapidly.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|date=January 30, 1982|work=Los Angeles Times|title=Defectors Feel 'Witness' Wrath: Critics say Baptism Rise Gives False Picture of Growth|author=Dart, John|page=B4}} Cited statistics showing a net increase of publishers worldwide from 1971 to 1981 of 737,241, while baptisms totaled 1.71 million for the same period.</ref> Noong 1980, inamin ng Watch Tower Society ang responsibilidad nito sa pagpapaasa sa mga kasapi nito ng nalalapit na pagwawakas noong 1975.<ref name="Hans" >{{Cite book| last = Hesse | first = Hans| title = Persecution and Resistance of Jehovah's Witnesses During the Nazi-Regime| publisher = Edition Temmen c/o | year = 2001 | location = Chicago | pages = 296, 298| isbn = 3-861-08750-2}}</ref><ref>{{Cite journal|title=The Watchtower|date=March 15, 1980|pages=17–18|quote=With the appearance of the book ''Life Everlasting—in Freedom of the Sons of God'', ... considerable expectation was aroused regarding the year 1975. ... there were other statements published that implied that such realization of hopes by that year was more of a probability than a mere possibility. It is to be regretted that these latter statements apparently overshadowed the cautionary ones and contributed to a buildup of the expectation already initiated. ... ''persons having to do with the publication of the information'' ... contributed to the buildup of hopes centered on that date.|ref=harv}}</ref> Ang mga opisina ng nakakatanda at mga lingkod ng ministeryo ay ibinalik sa mga Kongregasyon ng Saksi noong 1972 na may mga paghirang na ginawa mula sa mga headquarters nito.<ref>{{harvnb|Chryssides|Historical Dictionary of Jehovah's Witnesses| pages=32,112 }}</ref> Noong 1976, ang kapangyarihan ng presidente ng Watch Tower Society ay humina at ang kapangyarihan para sa mga desisyong pangdoktrina at pang-organisasyon ay inilipat sa [[Governing Body of Jehovah's Witnesses|Lupong Tagapamahala]] nito.<ref>{{harvnb|Chryssides|Historical Dictionary of Jehovah's Witnesses| page=64 }}</ref> Sa pagsasalamin sa mga pagbabagong ito sa organisyon, ang mga publikasyon ng Saksi ni Jehovah ay nagsimulang gumamit ng may malaking titik na pangalang ''Jehovah's ''W''itnesses''.<ref>{{harvnb|Chryssides|Historical Dictionary of Jehovah's Witnesses| page=79 }}</ref> Simula sa kamatayan ni Knorr noong 1977, ang mga nahalal na presidente ay sina [[Frederick William Franz|Frederick Franz]] (1977–1992) at [[Milton George Henschel|Milton Henschel]] (1992–2000) na parehong mga kasapi ng Lupong Tagapamahala. Simula 2000, ang presidente ay si [[Don A. Adams]] na hindi kasapi ng Lupong Tagapamahala. Noong 1995, iniwan ng mga Saksi ni Jehova ang turo na ang Armageddon ay kailangang maganap sa panahon ng henerasyong nabuhay noong 1914 at noong 2010, binago ang turo tungkol sa "henerasyon". ==Mga paniniwala== === Pinagmumulan ng mga Doktrina === Ang mga Saksi ni Jehovah ay naniniwalang ang kanilang denominasyon ay pagpapanauli ng mga turo ng unang-siglong mga Kristiyano. Ang kanilang mga turo ay mula sa pagsasaliksik sa Bibliya ng Lupong Tagapamahala, na umaako ng pananagutan sa pagbibigay kahulugan at pagkakapit ng kasulatan. Ang Lupong Tagapamahala ay hindi naglalathala ng anumang iisang malawakang saklaw ng "pagpapahayag ng pananampalataya", ngunit mas pinipiling ihayag ang mga pinaninindigang turo sa iba't ibang paraan sa pamamagitan ng mga publikasyong inilalathala ng Watch Tower Society. Ang kanilang mga publikasyon ay nagtuturo na ang mga pagbabago sa mga doktrina at pagdadalisay nito ay bunga ng pagsulong sa pagsisiwalat, kung saan ang Diyos ay unti-unting inilalantad ang kanyang kalooban at layunin, at ang gayong pagpapaliwanag o "bagong liwanag" ay dulot ng pagkakapit ng lohika at pag-aaral, ng gabay ng banal na espiritu, at pangangasiwa ni Jesu-Kristo at ng mga anghel. Ang Samahan ay nagtuturo rin na ang mga miyembro ng Lupong Tagapamahala ay tinutulungan ng banal na espiritu upang maunawaan ang "malalalim na katotohanan", na isinasaalang-alang ng buong Lupong Tagapamahala bago gumawa ng mga desisyong may kaugnayan sa mga turo. Ang pamumuno ng Lupon, bagaman ikinakaila ang banal na inspirasyon at walang-kamalian, ay nagsasabing naglalaan ng "banal na patnubay" sa kanilang mga turong inilalarawan bilang "nakabatay sa Salita ng Diyos samakatuwid ... hindi mula sa tao, ngunit kay Jehovah." Ang buong Protestanteng panuntunan ng kasulatan ay itinuturing na kinasihan, walang kamaliang nasusulat na Salita ng Diyos. Itinuturing ng mga Saksi ni Jehova ang Bibliya bilang kasuwato ng Agham at Kasaysayan at maaasahan at ipinapakahulugan ang kalakhang bahagi nito ng literal, ngunit, tinatanggap ang ibang bahagi nito bilang makasagisag. Itinuturing nila ang Bibliya bilang ang huling awtoridad sa kanilang paniniwala, bagaman ang etnograpikong pag-aaral ng sosyolohistang si Andrew Holden ay pinagtibay na ang mga pahayag ng Lupong Tagapamahala, sa pamamagitan ng publikasyon ng Samahang Watch Tower, ay may katulad na kahalagahan ng sa Bibliya. Ang regular na personal na pagbabasa ng Bibliya ay laging inirerekomenda; Ang mga Saksi ay hindi pinahihintulutang gumawa ng doktrina at "pribadong mga ideya" na nakuha sa pagsasaliksik na hiwalay sa publikasyon ng Samahan ng Watch Tower, at pinag-iingat laban sa pagbabasa ng ibang relihiyosong literatura. Ang mga tagasunod ay pinapayuhang magkaroon ng "lubos na pagtitiwala" sa pamunuan, iwasan ang pag-aalinlangan sa kung ano ang itinuturo ng literatura ng Samahang Watch Tower, at "huwag magtaguyod o ipilit ang personal na palagay o magkimkim ng sariling mga ideya pagdating sa pagkaunawa sa Bibliya." Ang organisasyon ay hindi naglalaan sa mga miyembro nito na punahin o mag-ambag sa mga opisyal na turo at lahat ng mga Saksi ay dapat na sumunod sa mga doktrina nito at mga itinatakda ng organisasyon. === Si Jehova at si Jesus === The Tetragrammaton Idiniriin ng mga Saksi ni Jehova ang paggamit ng pangalan ng Diyos, at ginagamit nila ang anyong [[Jehova]], —ang pagsasatinig ng pangalan ng Diyos batay sa Tetragrammaton. Ang mga Saksi ni Jehova ay naniniwala sa isang tunay na [[Diyos]] na ang pangalan ay Jehova, ang May-likha ng lahat ng bagay at may Pangkalahatang Soberanya. Naniniwala silang ang Diyos ay hindi bahagi ng [[Trinidad]]. Naniniwala din ang mga Saksi ni Jehova na isa lang ang Diyos at ang kataas-taasan sa buong lupa.<ref>{{cite book|author=Alan Rogerson|title=Millions Now Living Will Never Die|publisher=Constable|year=1969|page=87}}</ref><ref>{{harvnb|Beckford|1975|page = 105}}</ref><ref>''Revelation Its Grand Climax'', Watch Tower Bible & Tract Society, 1988, pg 36, "In the songbook produced by Jehovah’s people in 1905, there were twice as many songs praising Jesus as there were songs praising Jehovah God. In their 1928 songbook, the number of songs extolling Jesus was about the same as the number extolling Jehovah. But in the latest songbook of 1984, Jehovah is honored by four times as many songs as is Jesus. This is in harmony with Jesus’ own words: 'The Father is greater than I am.' Love for Jehovah must be preeminent, accompanied by deep love for Jesus and appreciation of his precious sacrifice and office as God’s High Priest and King."</ref> ===Banal na Espirito=== Naniniwala silang ang [[Banal na Espirito]] ay kapangyarihan ng Diyos o isang "aktibong puwersa" sa halip na isang persona.<ref>{{cite book|author=Alan Rogerson|title=Millions Now Living Will Never Die|publisher=Constable|year=1969|page=90}}</ref> ===Hesus=== Naniniwala silang si [[Hesus]] ay isa lamang direktang nilalang ng Diyos at ang lahat ng iba pa ay nilalang sa pamamagitan ni Kristo.<ref>{{harvnb|Hoekema|1963 | page = 262 }}</ref> Naniniwala silang si Hesus ay tagapagtubos at handog na kabayaran ng mga kasalanan ng sangkatauhan.<ref>{{harvnb|Hoekema|1963 | pages = 276–277 }}</ref> Naniniwala silang si Hesus ay namatay sa isang nakatayong poste sa halip na sa tradisyonal na pinaniniwalaang [[krus]].<ref>{{harvnb|Penton|1997|page = 372 }}</ref> Naniniwala rin silang ang mga reperensiya sa [[Bibliya]] kay [[Miguel na arkanghel|Miguel Arkanghel]], [[Abaddon]] (Apollyon), at [[Christ the Logos|ang Salita]] ay lahat tumutukoy kay [[Hesus]] sa kanyang iba't ibang papel.<ref>{{harvnb|Hoekema|1963 | page = 270 }}</ref> Si Hesus ay itinuturing nilang ang tagapamagitan (tinutukoy sa 1 Timoteo 2:5) ay kapit sa .<ref>"Stay in the “City of Refuge” and Live!", ''The Watchtower'', November 15, 1995, page 19</ref> ===Satanas=== Naniniwala ang mga Saksi ni Jehova na si [[Satanas]] ay orihinal na isang perpektong [[anghel]] na naging palalo at nagnais na sambahin.<ref name="pentonsatan" >{{harvnb|Penton|1997|pages = 188–190 }}</ref> Ang ibang mga anghel na pumanig kay Satanas ay pinaniniwalaan nilang naging mga [[demonyo]]. Naniniwala rin sila na si Satanas at kanyang mga demonyo ay inihagis sa mundo mula sa langit pagkatapos ng Oktubre 1, 1914<ref>{{harvnb|Hoekema|1963 | pages = 298–299 }}</ref> na panahon na ang huling mga araw ay nagsimula. Naniniwala silang ang mga pamahalaan ng tao ay kinokontrol ni Satanas<ref>{{harvnb|Holden|2002|Portrait| page = 25}}</ref> ngunit hindi direktang kumokontrol sa bawat pinunong tao.<ref>{{cite journal|journal=The Watchtower|date=1 April 2004|page=5|title=Identifying the Wild Beast and Its Mark|quote=This does not mean, however, that every human ruler is a direct tool of Satan.}}</ref> ===Kamatayan=== Naniniwala ang mga Saksi ni Jehova na ang [[kamatayan]] ay isang estado ng hindi pag-iral na walang kamalayan. Sila ay naniniwalang walang umiiral na [[impiyerno]] na may nagniningas na apoy ng pagpapapahirap. Ang [[Hades]] at [[Sheol]] ay pinaniniwalaan nilang tumutukoy sa kondisyon ng kamatayan na tinaguriang "karaniwang libingan".<ref>{{harvnb|Hoekema|1963 | pages = 322–324 }}</ref> Naniniwala silang ang [[kaluluwa]] ay isang buhay o buhay na katawan na namamatay.<ref name="hoeksin">{{harvnb|Hoekema|1963 | pages = 265–269 }}</ref> Sila ay naniniwalang ang isang "munting kawan" ay pupunta sa [[langit]] ngunit ang pag-asa ng buhay pagkatapos ng kamatayan para sa nakararaming "ibang tupa" ay bubuhaying muli ng Diyos sa isang nalinis na mundo pagkatapos ng Armageddon. Kanilang pinapakahulugan ang [[Aklat ng Pahayag|Aklat ng Apocalipsis]] 14:1–5 na ang pupunta sa langit ay limitado sa eksaktong 144,000 tao na mamumuno kasama ni Hesus bilang mga hari at mga saserdote sa buong mundo.<ref>{{harvnb|Penton|1997|page = 193–194 }}</ref> Naniniwala silang sa [[milenialismo|1000 taon]] paghahari ni Hesus, ang karamihan ng mga tao na namatay bago ang Armageddon ay bubuhaying muli na may inaasam na magpakailanmang buhay. Ang mga ito ay tuturuan ng tamang paraan na sumamba sa Diyos upang ihanda sila sa huling pagsubok sa wakas ng 1000 taon.<ref>{{harvnb|Hoekema|1963 | pages = 315–319 }}</ref><ref>Insight on the Scriptures Volume 1 p. 606 "[http://wol.jw.org/en/wol/d/r1/lp-e/1200001142 Declare Righteous]"</ref> ===Kaharian ng Diyos=== Ang mga publikasyon ng Samahang Watch Tower ay nagtuturong ang kaharian ng Diyos ay isang literal na gobyerno sa langit na pinamumunuan ni Hesus at ng mga 144,000 Kristiyanong hinugot mula sa mundo.<ref>{{harvnb|Hoekema|1963 | pages = 295–296 }}</ref> Ang kaharian ayon sa kanila ay paraan ng Diyos upang isakatuparan ang kanyang orihinal na layunin sa lupa na babaguhin ito sa isang paraisong walang karamdaman o kamatayan.<ref>{{cite book|author=Alan Rogerson|title=Millions Now Living Will Never Die|publisher=Constable|year=1969|page=106}}</ref><ref>"God's Kingdom—Earth's New Rulership", ''The Watchtower'', October 15, 2000, page 10.</ref> Naniniwala silang ang kaharian ng Diyos ay itinatag sa langit noong 1914<ref>{{harvnb|Hoekema|1963 | page = 298 }}</ref> at ang mga Saksi ni Jehova ang nagsisilbing mga kinatawan ng kaharian sa mundo.<ref>{{cite book|author=Alan Rogerson|title=Millions Now Living Will Never Die|publisher=Constable|year=1969|page=105}}</ref><ref>''The Watchtower'', November 1, 1993, pages 8–9, "In 1914 the appointed times of the nations ended, and the time of the end for this world began. The Davidic Kingdom was restored, not in earthly Jerusalem, but invisibly in “the clouds of the heavens.” ... Who would represent on earth the restored Davidic Kingdom? ... Without any doubt at all, it was the small body of anointed brothers of Jesus who in 1914 were known as the Bible Students but since 1931 have been identified as Jehovah’s Witnesses."</ref> Naniniwala silang ang lahat ng ibang mga kasalukuyang [[relihiyon]] ay hindi totoo at kanilang tinutukoy ang mga relihiyong ito bilang ang Dakilang Babilonya ng [[Aklat ng Pahayag|Aklat ng Apocalipsis]] 17.<ref>{{harvnb|Hoekema|1963 | pages = 286 }}</ref> Naniniwala silang ang mga relihiyong ito ay wawasakin ng [[United Nations]] na kanilang pinakahulugang ang halimaw ng [[Aklat ng Pahayag|Aklat ng Apocalipsis]] 17. Sila ay naniniwalang ito ay pasimula ng Malaking Kapighatian.<ref>"Apocalypse—When?", ''The Watchtower'', February 15, 1986, page 6.</ref> Naniniwala silang kalaunang sasalakay si Satanas sa mga Saksi ni Jehova na magtutulak sa Diyos na simulan ang digmaan ng [[Armageddon]] kung saan ang lahat ng mga anyo ng pamahalaan at lahat ng mga taong hindi nabibilang sa tupa ni Kristo o mga tunay na alagad ni Kristo ay wawasakin. Pagkatapos ng Armageddon, palalawigin ng Diyos ang kanyang kaharian sa langit tungo sa mundo na babaguhin sa isang paraiso na katulad ng [[hardin ng Eden]].<ref>{{harvnb|Penton|1997|page = 180 }}</ref> Pagkatapos ng Armageddon, ang karamihan ng mga namatay bago ang pakikialam ng Diyos ay unti unting bubuhaying muli sa araw ng paghuhukom na mangyayari sa loob ng 1000 taon. Ang paghuhukom ay batay sa kanilang mga ginawa pagkatapos ng pagkabuhay-muli sa halip na sa mga nakaraan nilang ginawa. Pagkatapos ng 1000 taon, ang isang huling pagsubok ay mangyayari kapag pinalaya na si Satanas upang dayain ang perpektong sangkatauhan. Ang mga mabibigo ay lilipulin, kasama si Satanas at ang kanyang mga demonyo. Ang wakas na resulta ay isang buong nasubok at naluwalhating sangkatauhan. Pagkatapos ay muling ibibigay ni Kristo ang lahat ng kapangyarihan sa Diyos.<ref>{{harvnb|Hoekema|1963 | pages = 307–321 }}</ref> == Organisasyonal na Kayarian == Kakaiba ang mga Saksi ni Jehova sa kanilang kaayusang organisasyonal kumpara sa ibang relihiyon. Hindi sila pinangungunahan ng iisang tao lamang. Wala silang herarkiya. Hindi sila gumagamit ng mga titulo na nagpapakilala sa isa o isang grupo bilang mas nakahihigit sa isa o sa iba. Tinatawag nila ang isat-isa bilang "kapatid" (brother/sister) sa kabuuan. May ilang makakasulatang termino o pagkakakilanlan silang ginagamit ngunit ito'y bilang isang prebilehiyo lamang ng isang grupo o indibiduwal. '''Lupong Tagapamahala''' Binubuo ng makaranasang mga lalaki na mula sa ibat-ibang lahi at bansa, may bilang na 10 at itinuturing nilang kinatawan ng "tapat at maingat na alipin" bilang mga tagapanguna sa lahat ng kanilang gawaing espirituwal (Mateo 24:45, 46-47). Sa grupong ito nakasentro ang lahat ng kanilang mga gawain mula sa doktrinal na mga turo, organisasyonal hanggang sa ministeryal na aspeto na itinatawid naman sa buong daigdig na kapatirang Kristiyano. Kamakailan lang, inilipat ng grupong ito ang ilang mga pananagutang hindi sumasaklaw sa gawaing "espirituwal". Ang pangangasiwa ng mga gusali, palimbagan, legal at sekular na mga gawain ay ipinaubaya nila sa iba na hindi miyembro ng Lupong Tagapamahala (Governing Body). '''Tagapangasiwa ng Sona''' Isang makaranasang lalaki na dumadalaw sa bawat sangay ng kaniyang nasasakupang sona bilang kinatawan ng punong tanggapan upang alamin ang mga problema (mula sa legal at iba pang aspeto), kalagayan ng gawaing ministeryo at iba pa. '''Komite ng Sangay''' Binubuo ng mga makaranasang lalaki (karaniwang nang may bilang na tatlo hanggang lima, depende sa laki ng sangay) na nangangasiwa sa gawain ng isang [https://www.jw.org/tl/saksi-ni-jehova/contact/pilipinas/ sangay] (o bansa, ngunit may ilang sangay na kinabibilangan ng mahigit sa isang bansa depende sa lawak at laki). '''Tagapangasiwa ng Distrito''' Isang makaranasang lalaki na dumadalaw sa bawat sirkito upang pangasiwaan, pangunahan ang gawain at ito'y iniuulat niya sa Sangay. Nangangasiwa siya sa mga asamblea at kombensiyon na ginaganap taon-taon sa kaniyang nasasakupan. May 12 distrito sa Pilipinas. Dumadalaw din siya kasama ng Tagapangasiwa ng Sirkito depende sa nakaiskedyul na kongregasyon. '''Tagapangasiwa ng Sirkito''' Isang makaranasang lalaki na dumadalaw sa bawat kongregasyon upang pangasiwaan at pangunahan ang gawain at ito'y iniuulat niya sa sangay. Tumutulong siya sa Tagapangasiwa ng Distrito upang pangangasiwaan ang mga asamblea na ginaganap taon-taon sa kaniyang nasasakupan. May 183 sirkito sa Pilipinas. Karaniwan ng mayroong katamtamang 20 kongregasyon ang kaniyang pinangangasiwaan. Dumadalaw siya 2 beses bawat taon sa bawat kongregasyon. '''Lupon ng Matatanda''' Binubuo ng makaranasang mga lalaki na tinatawag ding tagapangasiwa (Overseer) o matanda (Elder) (minsan ay iisang lalaki lamang lalo na sa liblib na mga lugar) upang pangunahan at pangasiwaan ang gawain ng Kongregasyon. Ang Lupon ay binubuo ng koordineytor (Coordinator), kalihim (Secretary), Tagapangasiwa sa Paglilingkod (Service Overseer) na bumubuo sa Lupon sa Paglilingkod (Service Committee) at iba pang Matatanda. '''Ministeryal na Lingkod''' Sila ay mga katamtaman hanggang sa makaranasang mga lalaki na tumutulong sa mga matatanda lalo na sa ministeryal na mga gawain tulad ng pangangasiwa sa teritoryo (bawat kongregasyon ay may nakaatas na ilang partikular na lugar upang pangaralan), paghahanda ng ''sound system'', paglilinis, pagiging isang ''attendant'', pagiging magazine at literature servant at pag-iimbita ng mga tagapagsalita sa pahayag pangmadla bawat linggo mula sa ibat-ibang kongregasyon. '''Special Pioneer''' Mga lalaki't babae, karamihan ay mga mag-asawa na inatasan ng sangay sa isang partikular na kongregasyon upang tumulong sa pangangaral o sa isang liblib na lugar upang bumuo ng kongregasyon. Gumugugol ng katamtamang 120 oras bawat buwan sa pangangaral. '''Regular Pioneer''' Mga lalaki't babae, karaniwan nang mga binata't dalaga na nakaugnay sa bawat kongregasyon upang tumulong sa pagpapasigla ng pangangaral. Tinatawag ding mga "buong-panahong lingkod," at gumugugol ng katamtamang 70 oras bawat buwan sa pangangaral. Ang pribilehiyong ito ay bukas sa lahat ng mga mamamahayag (publisher). Inaaprubahan ito ng sangay mula sa rekomendasyon ng Lupon ng Matatanda sa kongregasyon. '''Auxilliary Pioneer''' Mga lalaki't babae, karamihan ay mga kabataan na nakaugnay sa bawat kongregasyon na gumugugol ng katamtamang 50 oras sa isang buwan. Karaniwan silang nag-o-auxilliary pioneer tuwing bakasyon. Inaaprubahan ito ng Lupon ng Matatanda. == Mahahalagang Okasyon == '''Memoryal ng Kamatayan ni Jesus''' Kung ang Sangkakristiyanuhan (Christendom) ay nagdaraos ng napakaraming mga pagdiriwang, ang mga Saksi ni Jehova ay mayroon lamang iisa at natatanging okasyon. Ito ay ipinagdiriwang nila minsan sa isang taon at itinuturing nilang pinakabanal na selebrasyon, ang pag-alaala sa kamatayan ni Jesus o '''Memoryal''' (Hapunan ng Panginoon). Ito ang katunayan ng kanilang pagtanggap at pananampalataya sa haing-pantubos ni Jesus. Para sa kanila ito lamang ang nag-iisang bagay na iniutos sa tunay na mga Kristiyano upang ipagdiwang sapagkat tuwiran itong tinuran ni Jesus: "Patuloy ninyong gawin ito bilang pag-alaala sa akin" -Lucas 22:19. '''Espesyal na Pahayag''' Karaniwang binibigkas ito isang Linggo pagkatapos ng Memoryal at sabay-sabay na ipinapahayag ang iisang tema o paksa sa buong daigdig. '''Internasyonal na Kombensiyon''' Ginaganap taun-taon ngunit sa piling mga bansa lamang o depende sa nakaiskedyul. Sa Pilipinas, ang huling internasyonal na kombensiyon ay ginanap sa Metro Manila noong 1993. Limang stadium ang sabay-sabay na ginamit, kabilang na ang Rizal Stadium at ang dating Rodriguez Sports Center sa Marikina. Ang mga delegado ay nagmumula sa ibat-ibang panig ng mundo at nagpapakitang ang mga Saksi ay tunay na nagkakaisa anuman ang lahi, bansa, wika o kulay. '''Pandistritong Kombensiyon''' Idinaraos minsan isang taon sa loob ng tatlong araw -mula Biyernes hanggang Linggo- sa buong bansa. Ito'y kinabibilangan nang mga Saksi mula sa tatlo o dalawang Sirkito, depende sa bilang. Karaniwan nang umuupa sila ng mga istadyum, ''sports complex'' at awditoryum upang pagdausan. Sa ilang lugar, nakapagpatayo na sila ng kanilang sariling mga '''Assembly Hall.''' '''Pansirkitong Asamblea''' Pinangungunahan ng Tagapangasiwa ng Distrito kasama ang Tangapangasiwa ng Sirkito, ito ay ginaganap minsan sa isang taon bilang dalawang araw na piging, Sabado at Linggo. Ang mga delegado ay mula sa isang Sirkito mula sa katamtamang 20 Kongregasyon. '''Araw ng Pantanging Asamblea''' Ang Tagapangasiwa ng Sirkito ang nangunguna sa pagtitipong ito minsan sa isang taon at tinatawag ding "Araw ng Pantanging Asamblea" dahil ito'y sa araw ng Linggo lamang. Tulad ng Pansirkitong Asamblea, ang mga delegado ay mula rin sa isang Sirkito na kinabibilangan ng 20 Kongregasyon. == Mga Pagpupulong == Tinatawag nilang ''Kingdom Hall'' ang kanilang bahay sambahan. Dito sila nagtitipon upang sumamba, tumatanggap ng mga paalaala, tagubilin, pagsasanay, pag-aaral at nagpapatibayan sa isat-isa. Ang bawat pulong ay pinasisimulan ng isang awit at panalangin. Sa kanilang pag-awit sila ay gumagamit ng Aklat Awitan bilang giya at sumasabay sa himig ng isang awiting pangkaharian. Ang lahat ng mga pagpupulong ay bukas para sa lahat at walang koleksiyon o pangingilak ng pera. Ang bawat isa ay malayang maghulog ng kaniyang bukal-sa-loob na donasyon at walang takdang halaga sa mga ''donation box'' na matatagpuan sa likurang bahagi ng bulwagan. Hinati nila sa tatlong eskedyul ang kanilang mga pagpupulong: Pahayag Pangmadla at susundan kaagad ng Pag-aaral sa Ang Bantayan, karaniwan nang sa araw ng Linggo (sa ibang lugar ay Sabado, depende sa kung ilang kongregasyon ang gumagamit ng bulwagan o Kingdom Hall); Paaralang Teokratiko sa Ministeryo at susundan kaagad ng Pulong Ukol sa Paglilingkod, karaniwan nang sa gabi alinman sa araw ng Martes, Miyerkules, Huwebes o Biyernes, depende sa kung ilang kongregasyon ang gumagamit ng bulwagan (tinatawag ding ''Mid-week Meeting'') at Pag-aaral sa Aklat ng Kongregasyon, karaniwan nang sa gabi alinman sa araw ng Lunes, Martes, Miyerkules, Huwebes, Biyernes o Sabado. Ang pagtuturo sa kongregasyon, lalo na ang pagpapahayag sa pulpito ay pribilehiyo lamang na ipinagkaloob ng Kasulatan sa mga kalalakihan. Karaniwan nang bahagi ng mga babae ang mga pagtatanghal sa ''stage''. Maliban lamang sa iilang kaso sa liblib na mga lugar na kung saan walang kuwalipikadong lalaki, ang mga babae ang nangunguna sa mga pulong ngunit hindi tumatayo sa pulpito, nakaupo lamang sa isang upuan at mesa at kinakailangang maglagay siya ng lambong (karaniwang panyo) sa ulo bilang tanda ng pagpapasakop sa pagkaulo ng lalaki. '''Pahayag Pangmadla''' Ibat-ibang paksa bawat Linggo na binibigkas sa loob ng 45 minuto ng isang inanyayahang Matanda o Ministeryal na Lingkod mula sa ibat-ibang kongregasyon. Tumatalakay sa mga doktrinal na paksa, pang-organisasyon, pangkongregasyon at iba pa. '''Pag-aaral sa Ang Bantayan''' Tanong-sagutan na pag-aaral sa magasing ''Ang Bantayan''. Tumatalakay sa mga paksang pangkaharian, saloobin, pag-uugali, pangmalas at marami pang iba. Dito rin karaniwang nalalaman ng mga Saksi ang kanilang bagong pagkaunawa, kung mayroon man, sa doktrinal na mga isyu at organisasyonal na kaayusan sa buong daigdig. '''Paaralang Teokratiko sa Ministeryo''' Sa loob ng 30 minuto, sinasanay at tinuturuan ng isang Tagapangasiwa sa Paaralan kasama ang kaniyang Katulong na Tagapayo, ang mga mamamahayag kung paano bumasa, makibagay at makipag-usap ng mahusay sa mga tao gamit ang isang aklat bilang giya. '''Pulong Ukol sa Paglilingkod''' Gamit ang isang buwanang giya ('''Ang Ating Ministeryo sa Kaharian''') pinag-uusapan at tinatalakay sa loob ng isang oras ang mga aspeto ng pangangaral na angkop sa bawat lugar. Dito nalalaman ng mga Saksi kung ano ang kanilang literaturang iaalok para sa isang partikular na buwan at lokal na mga pangangailangan ng bawat kongregasyon. '''Pag-aaral ng Kongregasyon sa Biblia''' Karaniwang tinatawag na CBS (mula sa Ingles na Congregation Bible Study), isang tanong-sagutan na pag-aaral sa isang aklat sa loob ng 25 minutos at pinangungunahan ng isang Matanda (CBS Overseer) kasama ng isang Matanda din o kaya'y Ministeryal na Lingkod (Assistant). '''Pulong Bago Maglingkod''' Bagaman hindi kasama sa naunang 5 pangunahing mga pagpupulong, ito ay pinahahalagahan din nila. Tinatalakay at pinag-uusapan nila sa loob ng 15 minuto kung aling teritoryo o lugar ang pangangaralan at kung ano ang kanilang gagamitin na mabisang pambungad sa pakikipag-usap bago mangaral. ==Mga sanggunian== {{reflist|2}} == Kawing Panlabas == *[http://www.jw.org/tl/ Opisyal na Site ng Mga Saksi] *[https://www.jw.org/tl/balita/ Para sa Media Practitioner] [[Kategorya:Mga Saksi ni Jehova]] [[Kategorya:Bible Student movement]] [[Kategorya:Hindi trinitarianismo]] iiriowo4xi7bddze1xyyedta7svb1sx 0 10036 2204757 2154337 2026-04-24T20:31:43Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204757 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Hot metalwork.jpg|thumb|250px|Isang mainit na metal ginawa ng isang panday.]] Sa [[kimika]], isang '''metal''' ([[wikang Griyego|Griyego]]: ''Metallon'') ang isang [[elementong kimikal|elemento]] na madaliang bumuo ng mga [[iono]] (mga ''cation'') at mayroong mga kawing metaliko. Isinasalarawan minsan ang mga metal bilang isang ''lattice'' ng mga positibong iono (mga ''cation'') na napapaligiran ng isang ulap ng dekoloniksadong mga elektron. Ang mga metal ay isa sa tatlong pangkat na mga elementong na tinutukoy batay sa kanilang ionisasyon at mga katangian ng pagkawi, kasama ang mga metaloyde at hindi metal. Sa [[talaang peryodiko]], isang pahalang na guhit ang ginuguhit mula sa [[boron|boro]] (B) hanggang [[polonyum|polonyo]] (Po) na hinihiwalay ang mga metal sa mga hindi metal. Mga metalloyde ang mga elemento sa guhit na ito, minsang tinatawag na mga semi-metal (o medyo metal); metal ang mga nasa babang kaliwa; hindi metal ang nasa taas na kanan. Ang [[Pananaliksik|pag-aaral]] ng mga metal ay tinatawag na [[metalurhiya]]. == Katangian == Ang ilang [[Elemento (kimika)|mga elementong kemikal]] ay tinatawag na mga '''metal'''. Karamihan sa mga elemento sa [[Talahanayang peryodiko|talahanayang periyodiko]] ay mga metal. Ang mga elementong ito ay karaniwang may mga sumusunod na katangian: # Maaari silang magdala ng kuryente at init.<ref>{{cite book |last=Yonezawa |first=F. |title=Physics of Metal-Nonmetal Transitions |publisher=IOS Press |year=2017 |isbn=978-1-61499-786-3 |location=Amsterdam |page=257 |language=en |quote=Sir Nevill Mott (1905–1996) wrote a letter to a fellow physicist, Prof. Peter P. Edwards, in which he notes... I've thought a lot about 'What is a metal?' and I think one can only answer the question at ''T'' = 0 (the absolute zero of temperature). There a metal conducts and a nonmetal doesn't.}}</ref><ref>{{Cite web |last=Metals |first=Non Metals |date=2021-09-24 |title=Metals and Non Metals |url=https://alljobs.co.in/study-material/metals-and-non-metals-class-10/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108141825/https://alljobs.co.in/study-material/metals-and-non-metals-class-10/ |archive-date=2023-01-08 |access-date=2021-12-06 |language=en-US}}</ref> # Madali silang mahubog. # Mayroon silang makintab na anyo. # Mayroon silang mataas na punto ng pagkatunaw. Solido ang karamihan sa mga metal sa temperatura ng silid, subalit hindi kinakailangang ganito ito. Likido ang [[Asoge|merkuryo]]. Ang mga [[Balahak|haluang metal]] ay mga halo, kung saan metal ang hindi bababa sa isang parte ng halo. Ang mga halimbawa ng mga metal ay [[aluminyo]], [[Tanso (elemento)|tanso]], [[bakal]], [[lata]], [[ginto]], [[tingga]], [[pilak]], [[Titanyo|titaniyo]], [[Uranyo|uraniyo]], at [[Sim (elemento)|zinc]]. Kabilang sa mga kilalang haluang metal ang [[bronse]] at [[Asero|bakal]]. Karamihan sa mga metal na elemental ay may mas mataas na densidad kaysa karamihan ng mga di-metal,<ref name="morty">{{cite book |author=Mortimer, Charles E. |title=Chemistry: A Conceptual Approach |url=https://archive.org/details/chemistryconcept00mort |publisher=D. Van Nostrad Company |year=1975 |edition=3 |location=New York |language=en}}</ref> == Gamit ng mga metal == [[Talaksan:Prokudin-Gorskii-25.jpg|right|thumb|Isang tulay sa Rusya na gawa sa bakal]] Ang mga metal ay lubhang kapaki-pakinabang sa mga tao. Ginagamit ang mga ito sa paggawa ng mga [[kasangkapan]] dahil maaari itong maging malakas at madaling hubugin. Ang bakal (''steel'') at yero (''iron'' o "bakal" din ang tawag) ginamit sa paggawa ng mga [[tulay]], [[gusali]], o [[barko]]. Ang ilang mga metal ay ginagamit upang gumawa ng mga bagay tulad ng mga [[barya]]<ref>{{cite journal |last1=Roe |first1=J. |last2=Roe |first2=M. |date=1992 |title=World's coinage uses 24 chemical elements |journal=World Coinage News |language=en |volume=19 |issue=4, 5 |pages=24–25, 18–19}}</ref> dahil matigas ang mga ito at hindi mabilis masira. Halimbawa dito ang [[Tanso (elemento)|tanso]] (na makintab at pula ang kulay), [[aluminyo]] (na makintab at puti), [[ginto]] (na dilaw at makintab), at [[pilak]] at [[nikel]] (na puti at makintab din). Ang ilang mga metal, tulad ng [[Asero|bakal]], ay maaaring gawing matalas at manatiling matalas, upang magamit ang mga ito sa paggawa ng mga [[kutsilyo]], [[palakol]] o pang-ahit. Mataas ang halaga ng mga bihirang metal, tulad ng [[ginto]], [[pilak]] at [[platino]] na kadalasang ginagamit sa paggawa ng [[alahas]]. Ginagamit din ang mga metal sa paggawa ng mga pangkabit at [[Tornilyo|turnilyo]]. Maaring gawin ang mga kaldero na ginagamit sa [[pagluluto]] mula sa [[Tanso (elemento)|tanso]], [[aluminyo]], [[Asero|bakal]] o [[Bakal|yero]]. [[Timbang|Napakabigat]] at makapal ang [[tingga]] at maaaring gamitin bilang balasto o pampapatatag sa mga [[bangka]] upang pigilan ang mga ito sa pagtalikod, o upang protektahan ang mga tao mula sa [[Radiyasyon|radyasyong]] nag-a-[[iono]]. == Mga haluang metal == Maraming mga bagay na gawa sa mga metal ay maaaring, sa katunayan, gawa sa mga halong hindi bababa sa isang metal sa alinman sa iba pang mga metal, o sa mga hindi metal. Ang mga pinaghalong ito ay tinatawag na mga [[Balahak|haluang metal]]. Ang ilang mga karaniwang haluang metal ay: * [[Asero|Bakal]] ( [[bakal]] at [[karbon]]) (hindi metal ang karbon) * [[Tansong dilaw]] ([[Tanso (elemento)|tanso]] o ''copper'' at [[Sim (elemento)|zinc]]) * [[Bronse]] ([[Tanso (elemento)|tanso]] at [[lata]]) * Duraluminyo ([[aluminyo]] at [[Tanso (elemento)|tanso]]) Ang mga tao ay unang nagsimulang gumawa ng mga bagay mula sa metal mahigit 9,000 taon na ang nakalilipas, nang matuklasan nila kung paano kumuha ng tanso mula sa ''ore'' o inang-bato nito. Pagkatapos, natutunan nila kung paano gumawa ng mas matigas na haluang metal at bronse, sa pamamagitan ng pagdaragdag ng lata sa tanso (''copper''). Mga 3000 taon na ang nakalilipas, natuklasan nila ang bakal (''iron''). Sa pamamagitan ng pagdaragdag ng maliit na halaga ng karbon sa bakal, nalaman nila na maaari silang gumawa ng isang partikular na kapaki-pakinabang na haluang metal - na bakal din tawag (''steel'' sa Ingles). == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Mga metal| ]] 0go1zccgxf7wdnmi45gn8pf090vb52b 0 10922 2204665 2172684 2026-04-24T19:23:30Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204665 wikitext text/x-wiki [[File:Gandhara Buddha (tnm).jpeg|thumb|''[[Standing Buddha (Tokyo National Museum)|Nakatayong Buddha]]''. Ito ang isa sa pinakamaagang mga alam na representasyon ni [[Gautama Buddha]], ika-1 hanggang ika-2 siglo CE. [[Greco-Buddhist art]], [[Gandhara]]. ([[Tokyo National Museum]])]] {{Buddhism}} Ang '''Budismo''' o '''Budhismo''' ([[Sanskrit]]: ''[[Buddha]] [[Dharma]]'', nangangahulugang: "Ang Daan ng Naliwanagan") ay isang [[relihiyon]] o [[pilosopiya]] na nakatuon sa mga aral ni [[Gautama Buddha|Buddha Śākyamuni]] (Siddhārtha Gautama), na marahil namuhay noong [[Ika-5 siglo BC|ika-5 siglo BCE]]. Nakatuon ang Budismo sa mga aral ni [[Siddhartha Gautama]] o ang "[[Buddha|Buda]]", na isang dakilang mangangaral na nabuhay noong 563 BCE hanggang 483 BCE sa hilagang bahagi ng Indiya. Ang Buddha ay nangangahulugang "ang isang naliwanagan" sa [[Sanskrit]] at [[Pāli]]. Ang Buddha ay namuhay at nagturo sa silanganing bahagi ng [[subkontinenteng Indiyano]] sa pagitan ng ika-6 hanggang ika-4 siglo BCE.<ref>"Buddhism". (2009). In Encyclopædia Britannica. Retrieved 26 Nobyembre 2009, from Encyclopædia Britannica Online Library Edition.</ref> Siya ay kinikilala ng mga Budista na isang [[Bodhi|naliwanagan]] na nagbahagi ng kanyang mga kabatiran upang tumulong sa mga may kamalayang nilalang na wakasan ang pagdurusa ([[dukkha]]) sa pamamagitan ng pagtatanggal na kamangmangan ([[Avidyā (Budismo)|avidyā]]) sa pamamamagitan ng pag-unawa at pagkita sa nakasalalay na pinagmulan ([[pratītyasamutpāda]]) at pag-aalis ng pagnanasa ([[taṇhā]]), at kaya ay makakamit ang pinakamataas na kaligayahan na [[nirvana|nirvāṇa]].<ref>Gethin (1998), ''Foundations'', pp. 27–28, pp. 73-74</ref> Di tuon sa dyos ang Budismo. Walang sentrong "Diyos" sa Budismo. Kahit nito, puwedeng maniwala ang Budista sa maraming klaseng dyos sa mundong ito at sa iba-iba pang mga mundo. Ang mga diyos ay parte ng malawak na ekolohiyang binibilang na ang tao, hayop, demonyo, at iba-ibang klaseng buhay. Sa Budistang kosmolohiya, mayroong maraming mundo, bukod sa ating mundo. [[Talaksan:Sengai 3.jpg|thumb|''Ang Uniberso'', pamosong pinturang Zen ni Sengai Gibon (mongheng Hapon, 1750–1837)]] [[Talaksan:Japa mala (prayer beads) of Tulasi wood with 108 beads - 20040101-01.jpg|thumb|''Japa mala''—rosaryong 108 abaloryo ng mga Budista]] [[Talaksan:Gold Lacquered Maitreya Buddha.jpg|thumb|Maitreya Buddha]] [[Talaksan:Gilt-bronze Seated Amitabha Buddha.jpg|thumb|Amitabha Buddha]] Ang dalawang mga pangunahing sangay ng Budismo ay pangkalahatang kinikilala: ang [[Theravada]] ("Ang Paaralan ng mga Nakatatanda") at [[Mahayana]] ("Ang Dakilang Sasakyan"). Ang Theravada ay may malawakang mga tagasunod sa Sri Lanka, Timog Silangang Asya. Ang Mayahana ay matatagpuan sa buong [[Silangang Asya]] (Tsina, Korea, Hapon, Vietnam, Singapore, Taiwan, etc.) at kinabibilangan ng mga tradisyon ng [[Dalisay na Lupain]], [[Zen]], [[Budismong Nichiren]], [[Budismong Tibetan]], [[Shingon]], at [[Tiantai]] ([[Tendai]]). Sa ilang mga klasipikasyon, ang[[Vajrayana]] na pangunahing sinasanay sa [[Tibet]] at [[Mongolia]] at mga kalapit na bahagi ng Tsina at Rusya ay kinikilala na ikatlong sangay samantalang ang iba ay umuuri dito bilang bahagi ng Mahayanan. Bagaman ang Budismo ay nananatiling pinakasikat sa loob ng Asya, ang parehong mga sangay nito ay matatagpuan na ngayon sa buong mundo. Ang mga Budismo sa buong mundo ay tinatayang sa pagitan ng 350–500 milyon <ref>[http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html#Buddhism Major Religions Ranked by Size] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080615140203/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html#Buddhism |date=2008-06-15 }}; U.S. State Department's International Religious Freedom Report 2004. http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2004/ Accessed 20 Setyembre 2008; Garfinkel, Perry. "Buddha Rising", National Geographic Disyembre 2005: 88–109; [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#People CIA - The World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#People |date=2010-01-05 }}</ref><ref name="Lopez, p. 239">Lopez, ''Story of Buddhism''. p. 239</ref><ref name="Lopez, Buddhism. p. 248">Lopez, ''Buddhism''. p. 248</ref> o sa pagitan ng 1.2 - 1.7 bilyon.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.thedhamma.com/buddhists_in_the_world.htm |access-date=2013-02-14 |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116040848/http://www.thedhamma.com/buddhists_in_the_world.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.dhammawiki.com/index.php?title=Buddhists_in_the_world |title=Archive copy |access-date=2013-02-14 |archive-date=2013-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130501200206/http://www.dhammawiki.com/index.php?title=Buddhists_in_the_world |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.pbs.org/thebuddha/blog/2010/mar/17/how-buddhism-came-west-maia-duerr/ |title=Archive copy |access-date=2013-02-14 |archive-date=2013-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130207005742/http://www.pbs.org/thebuddha/blog/2010/mar/17/how-buddhism-came-west-maia-duerr/ |url-status=dead }}</ref> Ito ay kinikilala rin bilang isa sa pinakamabilis na lumalagong [[relihiyon]] sa buong mundo.<ref>http://www.proutglobe.org/2012/01/buddhism-may-regain-its-status-as-the-worlds-largest-religion/</ref><ref>http://www.telegraph.co.uk/news/religion/5977093/Buddhism-is-fastest-growing-religion-in-English-jails-over-past-decade.html</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.asiantribune.com/?q=node%2F10418 |access-date=2021-09-06 |archive-date=2017-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171102201751/http://www.asiantribune.com/?q=node%2F10418 |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.abc.net.au/stateline/wa/content/2006/s1947996.htm</ref> Ang mga eskuwela ng Budismo ay iba-iba sa eksaktong kalikasan ng landas tungo sa [[Nirvana|kalayaan]], ang kahalagahan at [[Mga tekstong Budista|kanonisidad ng iba't ibang mga katuruan at kasulatan]] at lalo na ang kanilang mga respektibong kasanayan.<ref>Robinson et al., ''Buddhist Religions'', page xx; ''Philosophy East and West'', vol 54, ps 269f; Williams, ''Mahayana Buddhism'', Routledge, 1st ed., 1989, pp. 275f (2nd ed., 2008, p. 266)</ref> Ang mga pundasyon ng tradisyong Budista at kasanayan ang [[Tatlong Hiyas]] (''Triple Gem/Tirattana''). Ang Tatlong Hiyas ay ang Buda (Ang naliwanagan), ang [[Dharma]] (Mga katuruan ng Buda), at ang [[Sangha]] (Komunidad ng mga Budista). Ang [[pagkanlong (Budismo)|pagkanlong]] sa Tatlong Hiyas ay tradisyonal na isang paghahayag at pagtatalaga ng sarili sa pagiging nasa landas na Budista at sa pangakalahatang ay nagtatangi ng isang Budista mula sa isang hindi-Budista.<ref>{{Cite book|url=http://books.google.com/?id=qjbBKG06To0C&pg=PA111#v=onepage&q= |title=Light of Wisdom|publisher=Rangjung Yeshe Publications |year=2004|accessdate=2010-08-25|isbn=978-962-7341-37-6|author=Padmasambhava, Jamgon Kongtrul, Erik Pema Kunsang}}</ref> Ang ibang mga kasanayan ay maaaring kabilangan ng mga sumusunod na [[sīla|mga patakarang etikal]]; [[Dana (Buddhism)|pagsuporta sa pamayahanang monastiko]]; [[Nekkhamma|pagtakwil]] sa nakagawiang pamumuhay at pagigign isang [[monastiko]]; pag-unlad ng [[pagiging mapagmasid]] at pagsasanay ng [[pagninilay-nilay]]; pagpapalago ng mas mataas na karungungan at pagkawari; pag-aaral ng mga kasulatang Budista; mga pagtutuong kasanayan, mga seremonya at sa tradisyong Mahayana ay paghimok ng mga buddha at [[bodhisattva]]. Nabibilang ito sa mga pangunahing relihiyon sa mundo. [[Talaksan:Buddhist Expansion.svg|thumb|500px|Ekspansiyon ng Budismo]] ==Mga konseptong Budista== <!--NOTE: the structure of this section has been agreed by consensus. If you think major changes should be made, please propose them on the discussion page--> {{Main|Mga termino at konseptong Budista}} ===Buhay at mundo=== [[File:Bhavachakra.jpg|left|thumb|upright|Tradisyonal na [[Budismong Tibetan|Budistang Tibetan]] [[Thangka]] na nagpapakita ng [[Bhavacakra|Gulong ng Buhay]] na may mga anim nitong sakop.]] ====Saṃsāra==== {{Main|Saṃsāra (Budismo)}} Ang Samsara ang "gulong ng kapanganakan at kamatayan".<ref>Smith, Huston & Novak, Philip, Buddhism: A Concise Introduction,HarperCollins 2003, p.116</ref> Ang mga may kamalayaang nilalang ay nananabik sa pagnanasa at ayaw sa [[sakit]] mula kapanganakan hanggang kamatayan. Sa pagiging nakontrol ng mga saloobing ito, kanilang ipinagpapatuloy ang siklo ng may kondisyong pag-iral at pagdurusa (saṃsāra) at lumilikha ng mga sanhi at kondisyon ng susunod na muling kapanganakan pagkatapos ng kamatayan. Ang bawat muling kapanganakan ay nag-uulit ng prosesong ito sa isang hindi boluntaryong siklo na sinisikap ng mga Budistang wakasan sa pamamagitan ng pagpuksa sa mga sanhi at kondisyong ito at naglalapat ng mga pamamaraang inilatag ni Buddha at ng mga kalaunang Budista. ====Karma==== {{Main|Karma sa Budismo}} Ang [[Karma]] (mula sa [[Sanskrit]]: "aksiyon, gawa") sa Budismo ang pwersa na nagtutulak sa[[saṃsāra]] na siklo ng pagdurusa at muling kapanganakan ng bawat nilalang. Ang mga mabuting may kasanayang mga gawa ([[Pāli]]: "kusala") at masama at walang kasanayang mga gawa (Pāli: "akusala") ay lumilikha ng mga binhi sa isipan na natutupad sa buhay na ito o sa kalaunang muling kapanganakan.<ref>''Journal of Buddhist Ethics:'' [http://www.buddhistethics.org/13/zse1-kasulis.pdf "Zen as a Social Ethics of Responsiveness"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090325011050/http://www.buddhistethics.org/13/zse1-kasulis.pdf |date=2009-03-25 }} ([[PDF]]), T. P. Kasulis, Ohio State University</ref> Ang pag-iwas sa hindi malusog na mga gawa at pagpapalago ng mga positibong gawa ay tinatawag na [[śīla]] (mula sa Sanskrit: "etikal na pag-aasal"). Sa Budismo, ang karma ay spesispikong tumutukoy sa mga aksiyon o gawa ng katawan, pananalita at kaisipan na lumilitaw mula sa layuning pang-isipan ("[[cetana]]"),<ref>Harvey, ''Introduction to Buddhism'', p. 40</ref> at nagdudulot ng isang kalalabasan o bunga (''[[phala]]'') o resulta (''[[vipāka]]''). Sa Budismong Theravāda, walang makadiyos na kaligtasan o kapatawan para sa karma ng isa dahil isang purong prosesong hindi personal na bahagi ng kabuuan ng uniberso. Sa Mahāyāna Budismo, ang mga teksto ng isang mga [[Mahayana sutra]] (gaya ng ''[[Lotus Sutra]]'', ''[[Angulimaliya Sutra]]'', at ''[[Nirvana Sutra|Nirvāṇa Sutra]]'') ay nag-aangkin ng pagbibigkas o pakikinig lamang ng kanilang mga teksto ay maaaring bumura ng mga karma. Ang ilang mga anyo ng Budismo gaya ng Vajrayana ay tumuturing sa pagbibigkas ng mga [[mantra]] bilang paraan ng pagputol ng nakaraang negatibong karma.<ref>Dr. Richard K. Payne (ed.), ''Tantric Buddhism in East Asia'', Wisdom Publications, Boston, 2006, p. 74</ref> Ang Hapones na [[Dalisay na Lupain]]g Gurong si [[Genshin]] ay nagturo na ang [[Amida Buddha]] ay may kapangyarihang wumasak ng karma na kundi ay magtatali ng isa sa saṃsāra.<ref name="Lopez, p. 239"/><ref name="Lopez, Buddhism. p. 248"/> ====Muling kapanganakan==== [[File:Kushinara1.jpg|thumb|right|alt=A very large hill behind two palm trees and a boulevard, people walking are about one fifth the hill's height|Lugar ng [[kremasyon]] ni Gautama, Ramabhar Stupa sa [[Uttar Pradesh]], [[India]]]] {{Main|Muling kapanganakan (Budismo)}} Ang muling kapanganakan ay tumutukoy sa isang proseso kung saan ang mga nilalang ay dumadaan sa isang paghahali ng mga buhay bilang isa sa mga posibleng anyo ng may kamalayang buhay na ang bawat isa ay tumatakbo mula sa paglilihi hanggang sa kamatayan.<ref>Keown, ''Buddhism'', Oxford University Press, 1996, p. 107</ref> Itinatakwil ng Budismo ang mga konsepto ng isang permanenteng sarili o isang hindi nagbabago, walang hanggang [[kaluluwa]] gaya ng tinatawag sa [[Hinduismo]] at [[Kristiyanismo]]. Ayon sa Budismo, walang gayong bagay gaya ng isang sarili na hindi nakasalalay mula sa iba ng uniberso ([[anatta]]). Ang kapangakan sa mga kalaunang pag-iral ay dapat maunawaan bilang isang pagpapatuloy ng isang nagbabagong proseso ng nakasalalay na pag-ahon ("[[pratītyasamutpāda]]") na tinutukoy ng mga batas ng sanhi at epekto (karma) sa halip na ng sa isang nilalang na [[transmigrasyon|nasa transmigrasyon]] o nagiging laman mula sa isang pag-iral tungo sa susunod. Ang bawat muling kapanganakan ay nangyayari sa loob ng isa sa mga limang sakop ayon sa mga Theravadin o anim ayon sa ibang mga eskuwelang Budista.<ref>Harvey, ''Introduction to Buddhism'', p. 34</ref><ref>Macmillan ''Encyclopedia of Buddhism'' (Volume Two), p. 711</ref> Ang mga ito ay karagdagang nahahati sa 31 mga plano ng pagkakaroon:<ref>[http://www.buddhanet.net/pdf_file/allexistence.pdf ''The 31 Planes of Existence''] ([[PDF]]), Ven. Suvanno Mahathera</ref> # [[Naraka (Buddhism)|Mga nilalang na Naraka]]: ang mga namuuhay sa isa sa mga Narakas (mga impiyerno). # [[Preta]]: minsang nagsasalo ng ilang espasyo sa mga tao ngunit hindi nakikita ng karamihang mga tao; isang mahalagang bariasyon ng [[gutom na multo]];<ref>Harvey, ''Introduction to Buddhism'', p. 33</ref> # [[Animals in Buddhism|Mga hayop]]: nagsasalo ng espasyo sa mga tao ngunit itinuturing na ibang uri ng buhay # [[Human beings in Buddhism|Mga nilalang na tao]]: isa sa mga sakop ng muling kapanganakan kung saan ang pagkakamit ng Nirvana ay posible # [[Asura (Buddhism)|Asuras]]: iba't ibang isinalin bilang mababang mga [[diyos]], mga [[demonyo]], mga [[titan]], mga [[antidiyos]]. Hindi kinikilala sa tradisyong Theravāda (Mahavihara) bilang isang hiwalay na sakop;<ref>André Bareau, ''Les Sectes bouddhiques du Petit Véhicule'', École Française d'Extrême-Orient, Saigon, 1955, pp. 212–223: the top of p. 212 says: "Here are the theses of the Theravadins of the Mahavihara"; then begins a numbered list of doctrines over the following pages, including on p. 223: "There are only five destinies ... the kalakanjika asuras have the same colour, same nourishment, same foods, same lifespan as the petas, with whom ... they marry. As for the Vepacittiparisa, they have the same colour, same nourishment, same foods, same lifespan as the gods, with whom they marry." (Translated from the French)</ref> # [[Deva (Buddhism)|Mga Deva]] kabilang ang mga [[Brahma (Buddhism)|Brahmas]]: iba ibang isinalin bilang mga diyos, mga espirito, mga anghel o iniwang hindi isinalin. Ang mga muling kapanganakan sa ilan sa mga mas mataas na kalangaitan na kilala bilang [[Buddhist cosmology#Pure Abodes|Mga daigdig na Śuddhāvāsa]] (Mga dalisay na tirahan) ay makakamit lamang ng mga may kasanayang tagapagsanay na Budistang kilala bilang mga [[anāgāmi]] (mga hindi bumabalik). Ang mga muling kapanganakan sa [[Buddhist cosmology#Formless Realm (Ārūpyadhātu)|arupa-dhatu]] (mga walang anyong sakop) ay makakamit lamang ng mga makagpaninilay nilay sa mga [[arūpajhāna]] na pinakamataas na bagay ng pagninilay nilay. Ayon sa Budismong Tibetan, may isang pagitang estado (Bardo) sa pagitan ng isang buhay at susunod. Ang posisyong Ortodoksong Theravāda ay tumatakwil dito. Gayunpaman, may ilang mga talata sa ''[[Samyutta Nikaya]]'' ng [[Pali Canon]] na tila sumusuporta sa ideya na ang Buddha ay nagturo ng isang pagitang yugto sa pagita ng isang buhay at sa susunod.<ref>Macmillan ''Encyclopedia of Buddhism''. Vol. 1, p. 377</ref><ref>The Connected Discourses of the Buddha. A Translation of the Samyutta Nikaya, Bhikkhu Bodhi, Translator. Wisdom Publications.</ref> Ang Pali Canon ay [[Tipiṭaka]] o ang ''Tatlong Buslo'' kung tawagin sa Theravāda. Ang Tipiṭaka ang Eskritura ng Theravāda. ===Mga sanhi ng pagdurusa at solusyon=== ====Ang Apat na Maharlikang mga Katotohanan==== Ang mga katuruan tungkol sa Apat na mga Maharlikang Katotohanan ay itinuturing na sentral sa mga katuruan ng Budismo at sinasabing nagbibigay ng isang pangkonseptong balangkas para sa kaisipang Budista. Ang mga apat na katotohanan ay nagpapaliwanag ng kalikasan ng ''[[dukkha]]'' (pagdurusa, kabalisaan, kawalang satipaksiyon), mga sanhi nito at kung paano ito mapaglalabanan. Ang mga apat na katotohanan ang: {{refn|group=lower-alpha|name=fnt1|See the article [[Four Noble Truths]] for further details and citations. In particular, the section "[[Four Noble Truths#The four truths|The four truths]]" within that article provides a footnote showing variety of translations of these four statements.}} # Ang katotohanan ng ''dukkha'' (pagdurusa, kabalisaan, kawalang satipaksiyon) # Ang katotohanan ng pinagmulan ng ''dukkha'' # Ang katotohanan ng pagtigil ng ''dukkha'' # Ang katotohanan ng landas tungo sa pagtigil ng ''dukkha'' Ang unang katotohanan ay nagpapaliwanag ng kalikasan ng ''[[dukkha]]'' na karaniwang isinasalin na pagdurusa, kabalisaan, kawalang satipaksiyon etc., at sinasabing may mga susumunod na tatlong aspeto: *Ang halatang pagdurusa ng karamdamang pisikal at pangkaisipan, pagtanda at pagkamatay *Ang kabalisaan o stree ng pagtatangkang kumapit sa mga bagay na patuloy na nagbabago at *isang kawalang satipaksiyon na laganap sa lahat ng mga anyo ng buhay sanhi ng katotohanan na ang lahat ng mga anyo ng buhay ay hindi permanente at patuloy na nagbabago {{refn|group=lower-alpha|See the article [[Dukkha]] for further details and citations.}} Ang ikalawang katotohanan ay ang ''[[samudaya|pinagmulan]]'' ng ''dukkha'' ay malalaman. Sa loob ng konteksto ng apat na maharlikang katotohan, ang pinagmulan ng dukkha ay karaniwang pinapaliwanag bilang pagnanasa (Pali: ''[[tanha]]'') na kinondisyon sa kamangmangan (Pali: ''[[Avidya (Buddhism)|avijja]]'').Sa isang mas malalim na antas, ang ugat na sanhi ng dukkha ay tinukoy na kamangmangan (Pali: ''[[Avidya (Buddhism)|avijja]]'') ng tunay na kalikasan ng mga bagay. Ang ikatlong maharlikang katotohanan ay ang kumpletong ''[[nirodha|pagtigil]]'' ng ''dukkha'' ay posible at ang ikaapat na katotohanan ay tumutukoy sa isang landas sa pagtigil na ito.{{refn|group=lower-alpha|name=fnt1}} ====Maharlikang Makawalong Landas==== [[File:Dharma Wheel.svg|thumb|Ang ''[[Dharmachakra]]'' ay kumakatawan sa [[Maharlikang Makawalong Landas]]. ]] Ang [[Maharlikang Makawalong Landas]] na ikaapat sa Apat na Maharlikang Katotohanan ay binubuo ng isang hanay ng walaong magkakaugnay na mga paktor o kondisyon na kapag sama samang pinaunlad ay tutungo sa pagtigil ng dukkha.{{sfn|Ajahn Sucitto|2010|p=87-88}} Ang walong mga paktor na ito ang: tamang pananaw o pagkaunawa, tamang layuini o tamang pag-iisip, tamang pananalita, tamang aksiyon, tamang pamumuhay, tamang pagsisikap, tamang kamatyagan, at tamang konsentrasyon. Inilarawan ni [[Ajahn Sucitto]] ang landa bilang "isang mandal ng magkakaugnay na mga paktor na sumuruporta at nagpapahinahon sa bawat isa."{{sfn|Ajahn Sucitto|2010|p=87-88}} Ang walong ma paktor ng landas ay hindi dapat maunawaan bilang mga yugto kung saan ang bawat yugto ay nakukumpleto bago ang pagusad sa susunod. Sa halip, ang mga ito ay nauunawaan bilang walong mahahalagang mga dimensiyon ng pag-aasal ng isang tao-pang-isipan, pangpananalita, at pangkatawan na gumagana sa pagsalaysay sa bawat isa. Kung pagsasamahin, ang mga ito ay naglalarawan ng isang kumpletong landas o paraan ng pamumuhay. {{sfn|Gethin|1998|p=82}} Ang walong mga pakto ng landa ay karaniwang itinatanghal sa loob ng tatlong mga dibisyon o mas mataas na mga pagsasanay gaya ng ipinapakita sa ibaba: <table class="wikitable"> <tr> <th style="background:#eee; text-align:center;">Dibisyon</th> <th style="background:#eee; text-align:center;">Makawalong paktor</th> <th style="background:#eee; text-align:center;">''Sanskrit, Pali''</th> <th style="background:#eee; text-align:center;">Paglalarawan</th> <tr> <td style="background:#cff;" rowspan="2">Karunungan<br/>(Sanskrit: ''[[prajñā]]'',<br/> Pāli: ''paññā'')</td> <td style="background:#cff;">'''1. Tamang pananaw''' </td> <td style="background:#cff;">''samyag dṛṣṭi,<br/>sammā ditthi''</td> <td style="background:#cff;">Pagtingin sa realidad kung ano ito at hindi lamang kung paano ito lumilitaw </td> <tr> <td style="background:#cff;">'''2. Tamang layunin''' </td> <td style="background:#cff;">''samyag saṃkalpa,<br/>sammā sankappa'' </td> <td style="background:#cff;"> Layunin ng pagtakwil, kalayaan at pagiging hindi mapanganib </td> <tr> <td style="background:#cfc;" rowspan="3">Pag-aasal na etikal <br/>(Sanskrit: ''[[śīla]]'',<br/> Pāli: ''sīla'')</td> <td style="background:#cfc;">'''3.Tamang pananalita''' </td> <td style="background:#cfc;"> ''samyag vāc,<br/>sammā vāca''</td> <td style="background:#cfc;"> Pagsasalita sa makatotohanan at hindi nakasasakit na paraan </td> <tr> <td style="background:#cfc;">'''4. Tamang gawa''' </td> <td style="background:#cfc;"> ''samyag karman,<br/>sammā kammanta''</td> <td style="background:#cfc;"> Paggawa o pag-aasal sa isang hindi nakapanganganib na paraan </td> <tr> <td style="background:#cfc;">'''5. Tamang pamumuhay''' </td> <td style="background:#cfc;"> ''samyag ājīvana,<br/>sammā ājīva''</td> <td style="background:#cfc;"> Isang hindi nakapanganganib na pamumuhay</td> <tr> <td style="background:#fc9;" rowspan="3">Konsentrasyon <br/>(Sanskrit and Pāli: ''[[samādhi]]'') </td> <td style="background:#fc9;">'''6. Tamang pagsisikap''' </td> <td style="background:#fc9;"> ''samyag vyāyāma,<br/>sammā vāyāma''</td> <td style="background:#fc9;"> Pagsisikap na bumuti</td> <tr> <td style="background:#fc9;">'''7.Tamang kamatyagan''' </td> <td style="background:#fc9;"> ''samyag smṛti,<br/>sammā sati'' </td> <td style="background:#fc9;"> Kamalayan na makita ang mgabagay kung ano ang mga ito nang may malinis na kamalayan<br/>pagiging may kamalayan sa kasalukuyang realidad sa loob ng sarili nang walang anumang pananabik o pag-ayaw </td> <tr> <td style="background:#fc9;">'''8. Tamang konsentrasyon''' </td> <td style="background:#fc9;"> ''samyag samādhi,<br/>sammā samādhi'' </td> <td style="background:#fc9;"> Tamang pagninilay-nilay o konsentrasyon na ipinaliwanag bilang ang unang apat na jhānas</td> </table> ====Ang mga apat na hindi masusukat==== [[File:Statue of Buddha in Puji Temple on Putuo Shan island.JPG|thumb|Estatwa ni Buddha sa Templong Puji sa islang Putuo Shan sa Tsina.]] {{main|Brahmavihara}} Habang kanyan hinahanap ang kaliwanagan, pinagsama ni Gautama ang kasanayang [[yoga]] ng kanyang gurong si Kalama sa kalaunang nakilala bilang "ang mga hindi masusukat".<ref name="Armstrong77">Armstrong, p. 77.</ref> {{Dubious|date=Oktubre 2012}} Sa gayo'y nag-imbento si Gautama ng isang bagong uri ng tao, isa na walang egotismo.<ref name="Armstrong77"/> {{Dubious|date=Oktubre 2012}} Ang tinatawag ni [[Thich Nhat Hanh]] na "mga apat na hindi masusukat na kaisipan" ng pag-ibig, kahabagayan, kalagakan at kahinahunan <ref>Nhat Hahn, Thich, p. 36.</ref> ay kilala rin bilang mga [[brahmavihara]], mga tirahan ng diyos o simpleng ang apat na mga hindi masusukat.<ref name=Roth>{{cite journal|author=Roth, Beth|title=Family Dharma: A Bedtime Ritual|url=http://www.tricycle.com/online-exclusive/family-dharma-bedtime-ritual|journal=Tricycle|publisher=Tricycle Foundation|accessdate=11 Enero 2011|archive-date=2012-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20120513160133/http://www.tricycle.com/online-exclusive/family-dharma-bedtime-ritual|url-status=dead}}</ref> Tinawag ni [[Pema Chödrön]] ang mga ito na "Mga apat na walang hangganang isa" .<ref>{{cite book|author=Chodron, Pema|page=37|title=The Places that Scare You: A Guide to Fearlessness in Difficult Times|url=http://www.amazon.com/dp/1570629218/|year=2002|isbn=1-57062-921-8|publisher=Shambhala via Amazon Look Inside}}</ref> Sa apat, ang [[mettā]] o mapagmahal na pagmumuni-muni ay marahil ang pinakakilala.<ref name=Roth /> Ang mga apat na hindi masusukat ay tinuturo bilang isang anyo ng pagninilay-nilay na nagpapalago ng malusog na mga saloobin tungo sa lahat ng mga may kamalayang nilalang.<ref>{{cite web|title=Unit Six: The Four Immeasurables|url=http://www.buddhanet.net/e-learning/buddhism/bs-s15.htm|publisher=Buddha Dharma Education Association & Buddhanet|access-date=2013-02-15|archive-date=2003-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20030227124943/http://www.buddhanet.net/e-learning/buddhism/bs-s15.htm|url-status=dead}} and {{cite web|title=Unit Six: Loving-Kindness|url=http://www.buddhanet.net/e-learning/buddhism/pbs2_unit06.htm|publisher=Buddha Dharma Education Association & Buddhanet|accessdate=10 Enero 2011|archive-date=18 Oktubre 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211018201053/https://buddhanet.net/e-learning/buddhism/pbs2_unit06.htm|url-status=dead}}</ref> Ang nagsasanay ay nananalangin na: # Nawa'y ang lahat ng mga may kamalayang nilalang ay magkaroon ng kaligayan at mga sanhi nito, # Nawa'y ang lahat ng mga may kamalayang nilalang ay maging malaya sa pagdurusa at mga sanhi nito, # Nawa'y ang lahat ng mga may kamalayang nilalang ay hindi kailanman mahiwalay sa sukdulang kaligayahan nang walang pagdurusa, # Nawa'y ang lahat ng mga may kamalayang nilalagan ay nasa kahinahunan, malaya sa pagkiling, pagkatali at galit.<ref>{{cite web|title=A View on Buddhism: The Four Immeasurables|url=http://viewonbuddhism.org/immeasurables_love_compassion_equanimity_rejoicing.html|publisher=Rudy Harderwijk (viewonbuddhism.org)|accessdate=11 Enero 2011}}</ref> ====Gitnang Daan==== {{Main|Gitnang Daan}} Ang isang mahalagang gumagabay na prinsipyo ng kasanayang Budista ang [[Gitnang Daan]] o Gitnang Landas na sinasabing natuklasan ni Gautama Buddha bago ang kanyang kaliwanagan. Ang Gitnang Daan ay may ilang mga kahulugan: # Ang kasanayan ng hindi-kalabisan: isang landas ng kahinahunan mula sa mga kasukdulan ng pagpapakasasa sa sarili at mga [[mortipikasyon]] sa sarili; # Ang gitnang posisyon sa pagitan ng isang mga pananaw na [[metapisika]]l (halimbawa na ang ang mga bagay ay huling umiiral o hindi);<ref>Kohn, ''Shambhala'', pp. 131, 143</ref> # Isang paliwanag ng [[Nirvana|Nirvāṇa]] (sakdal na kaliwanagan) na isang estado kung saan nagiging maliwanag na ang lahat ng mga [[dualidad]] na maliwanag sa mundo ay [[delusoryo]] (tingnan ang [[Seongcheol]]); # Isa pang termino para sa [[Śūnyatā|kawalang laman]] na huling kalikasan ng lahat ng mga phenomena (sa sangay na Mahayana) na isang kawalan ng likas na pag-iral na umiiwas sa mga mga kasukdulan ng pagiging permanente at [[nihilismo]] o likas na pag-iral at kawalan. ===Kalikasan ng pag-iral=== [[File:Debating Monks.JPG|thumb|upright|Ang mga nagdedebateng [[Bhikku|monghe]] sa [[Monasteryong Sera]], [[Tibet]]]] Ang mga skolar na Budista ay lumikha ng isang kahanga-hangang bilang ng mga teoriyang pang-intelektuwal, gayundin ang mga [[pilosopiya]] at mga konsepto ng pananaw ng daigdig (halimbawa, tingnan ang [[Abhidharma]], [[Pilosopiyang Budista]] at [[Realidad sa Budismo]]). Ang ilang mga eskuwela ng Budismo ay hindi humihikayat ng pag-aaral ng doktrina at ang ilan ay tumuturing ditong isang mahalagang kasanayan. Ang konsepto ng kalayaan ([[nirvāṇa]]) na layunin ng landas na Budista ay malapit na nauugnay sa pananaig sa kamangmangan ([[Avidyā (Buddhism)|avidyā]]) na isang pundamental na maling pagkaunawa o maling pagkatanto ng kalikasan ng realidad. Sa paggising ng tunay na sarili at lahat ng phenomena, ang isa ay nagpapaunlad ng walang pagkiling para sa mga bagay ng [[upādāna|pagkapit]] at napapalaya mula sa siklo ng pagdurusa ([[dukkha]]) at sa siklo ng walang tigil na mga muling kapanganakan ([[saṃsāra]]). Upang makamit ito, ang Buddha ay nagrekomiyenda ng pagtingin sa mga bagay gaya ng inilalarawan ng [[mga tatlong marka ng pag-iral]]. ====Mga Tatlong Marka ng Pag-iral==== {{Main|Mga Tatlong Marka ng Pag-iral}} Ang mga tatlong marka ng pag-iral ang pagiging hindi permanente, pagdurusa at hindi-sarili. Ang pagiging hindi permanente (Pāli: ''[[anicca]]'') ay naghahayag ng ideyang Budista na ang lahat ng mga pinagsama o kinondisyong phenomena ([[sankhara]]) na lahat ng mga bagay at karanasan ay nagbabago, hindi matatag at hindi permanente. Ang lahat ng ating nararasan sa pamamagitan ng ating mga pandama ay binubuo ng mga bahagi at ang pag-iral nito ay nakasalalay sa mga panlabas na kondisyon. Ang bawat bagay ay nasa patuloy na pagbabago at kaya ang mga kondisyon at mismong bagay ay patuloy na nagbabago. Ang mga bagay ay patuloy na nagiging at humihintong maging. Dahil walang bagay ang tumatagal, walang likas o nakatakdang kalikasan ng bagay o karanasan. Ayon sa doktrina ng pagiging hindi permanente, ang buhay ay kumakatawan sa pagbabagong ito sa proseso ng pagtanda, ang siklo ng muling kapanganakan (saṃsāra) at sa anumang karanasan ng kawalan. Ang doktrinang ito ay nagsasaad na dahil ang mga bagay ay hindi permanente, ang pagkatali sa mga ito ay walang kabuluhan at humahantong sa pagdurusa (dukkha). Ang pagdurusa (Pāli: दुक्ख ''dukkha''; Sanskrit दुःख ''{{IAST|duḥkha}}'') ay isa ring sentral na konsepto sa Budismo. Ang salitang ito ay tinatayang tumutugon sa ilang mga termino sa Tagalog kabilang "pagdurusa," "kirot," kawalang satipaksiyon, kapighatian, paghihirap, kabalisaan, istres at pagkasiphayo. Bagaman ang terminong ito ay kadalasang isinasalin bilang "pagdurusa," ang pilosopikal na kahulugan nito ay mas katulad ng kawalang katihimkan gaya ng pagiging nagulo. Sa gayon, ang "pagdurusa" ay napakakitid na sali na may mga negatibong emosyonal na konotasyon <ref>Jeffrey Po, [http://www.4ui.com/eart/172eart1.htm "Is Buddhism a Pessimistic Way of Life?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090418205358/http://www.4ui.com/eart/172eart1.htm |date=2009-04-18 }}</ref> na nagbibigay impresyon na ang pananaw na Budista ay [[pesismismo|pesimistiko]]. Gayunpaman, ang Budisma ay naghahangad na maging hindi pesimistiko o [[optimismo|optimistiko]] kundi maging [[realism|realistiko]].<ref name="rahula">{{Cite book| last = Rahula | first = Walpola | authorlink = Walpola Rahula | title = What the Buddha Taught | url = https://archive.org/details/whatbuddhataught0000wapo | publisher = [[Grove Press]] | year = 1959 | isbn = 0-8021-3031-3 | chapter= Chapter 2}}</ref><ref name = "prebish">{{Cite book| last = Prebish | first = Charles | title = Historical Dictionary of Buddhism | url = https://archive.org/details/historicaldictio0000preb | publisher = The Scarecrow Press | year = 1993 | isbn = 0-8108-2698-4}}</ref><ref name="keown">{{Cite book| last = Keown | first = Damien | title = Dictionary of Buddhism | url = https://archive.org/details/dictionaryofbudd0000keow | publisher = [[Oxford University Press]] | year = 2003 | isbn = 0-19-860560-9}}</ref> Ang Hindi-sarili (Pāli: ''[[anatta]]''; Sanskrit: ''anātman'') ang ikatlong marka ng pag-iral. Sa maingat na pagsisiyasat, matatagpuan ng isa na walang phenomenon ang tunay na "Ako" o "Akin". Ang mga konseptong ito ay katunayang nilikha ng isipan. Sa ''[[Nikayas]]'', ang anatta ay hindi nangangahulugan bilang isang paghahayag na metapisikal ngunit bilang isang pakikitungo sa pagkakamit ng kalayaan mula sa pagdurusa. Sa katunayan, itinakwil ni Buddha ang parehong mga paghahayag na metapisikal na "Ako ay may [[Atman (Hinduismo)|Sarili]]" at "Ako ay walang Sarili" bilang [[ontolohiya|ontolohika]]ng mga pananaw na nagtatali ng isa sa pagdurusa.<ref>Thanissaro Bhikkhu, [http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/thanissaro/notself.html ''The Not-Self Strategy''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130204143159/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/thanissaro/bmc1/../../../../lib/authors/thanissaro/notself.html |date=2013-02-04 }}, See Point 3{{spaced ndash}}The Canon quote Thanissaro Bhikkhu draws attention to is the ''[http://www.accesstoinsight.org/tipitaka/mn/mn.002.than.html#ayoniso Sabbasava Sutta].''</ref> Kapag tinanong kung ang sarili ay katulad ng katawan, si Buddha [[Labingapat na hindi masasagot na mga tanon|ay tumangging sumagot]]. Sa pagsisiyasat ng patuloy na nagbabagong mga bahaging pisikal at pang-isipan (mga [[skandha]]) ng isang tao o isang bagay, ang nagsasanay ay dumarating sa konklusyong hindi ang mga respektibong bahagi o hindi ang tao bilang isang buo ay bumubuo sa sarili. ====Nakasalalay na paglitaw==== {{Main|Pratītyasamutpāda}} Ang doktrina ng pratītyasamutpāda (Sanskrit; Pali: paticcasamuppāda; Tibetan: rten.cing.'brel.bar.'byung.ba; Tsino: 緣起) ay isang mahalagang bahagi ng metapisikang Budista. Ito ay nagsasaad na ang phenomena ay sama-samang lumilitaw sa isang parehong magkakaugnay na sapot ng sanhi at epekto. Ito ay iba ibang isinalin sa Ingles bilang "nakasalalay na pagmumula", "konondisyong henesis," "nakasalalay na kapwa-paglitaw," "magkakaugnay na paglitaw," o "kontinhensiya." Ang pinakamahusay na kilalang aplikasyon ng konsepto ng pratītyasamutpāda ang skema ng [[Labindalawang Nidānas]] (mula sa Pāli na "nidāna" na nangangahulugang "sanhi, pundasyon, pinagmulan") na nagpapaliwanag ng pagpapatuloy ng siklo ng pagdurusa at muling kapanganakan (saṃsāra) sa detalye.<ref>This twelve nidana scheme can be found, for instance, in multiple discourses in chapter 12 of the ''[[Samyutta Nikaya]]''—''Nidana Vagga'' (e.g., see SN 12.2, [http://www.accesstoinsight.org/tipitaka/sn/sn12/sn12.002.than.html Thanissaro, 1997a)]. Other "applications" of what might be termed "mundane dependent origination" include the nine-nidana scheme of ''[[Digha Nikaya]]'' 15 (e.g., [http://www.accesstoinsight.org/tipitaka/dn/dn.15.0.than.html Thanissaro, 1997b)] and the ten-nidana scheme of ''Samyutta Nikaya'' 12.65 (e.g., [http://www.accesstoinsight.org/tipitaka/sn/sn12/sn12.065.than.html Thanissaro, 1997c).] So-called "transcendental dependent origination" (also involving twelve nidanas) is described in ''Samyutta Nikaya'' 12.23 (e.g., see [http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/bodhi/wheel277.html Bodhi, 1995).] In addition, Digha Nikaya 15 describes an eleven-nidana scheme (starting with "feeling") that leads to interpersonal suffering ("the taking up of sticks and knives; conflicts, quarrels, and disputes; accusations, divisive speech, and lies").</ref> {{Main|Labindalawang Nidānas}} Ang mga Labindalawang Nidānas ay naglalarawan ng isang nagsasanhing ugnayan sa pagitan ng mga kalaunang katangian o kondisyon ng siklikong pag-iral na ang bawat isa ay nagpapalitaw sa susunod: # Avidyā: kamangmangan na spesipikong kamangmangang espiritwal ng kalikasan ng realidad;<ref>Harvey, Introduction to Buddhism, page 56</ref> # Saṃskāras: literal na mga pagkakabuo na ipinapaliwanag na tumutukoy sa [[karma]]; # Vijñāna: kamalayan na spesipikong nagtatangi;<ref>Harvey, Introduction to Buddhism, p. 57</ref> # Nāmarūpa: literal na pangalan at anyo na tumutukoy sa isipan at katawan ;<ref>Harvey, Introduction to Buddhism, p. 58</ref> # Ṣaḍāyatana: ang mga baseng anim na pandama: mata, tenga, dila, katawan at isipan-organo; # Sparśa: iba ibang isinalin na ugnayan, impresyon, stimulasyon (ng isang pandamang bagay); # Vedanā: karaniwang isinasaling pakiramdam; ito ang tonong [[hedonismo|hedoniko]], i.e. kahit ang isang bagay ay kanais nais, hindi kanais naisa o neutral; # Tṛṣṇā: literal na uhaw ngunit sa Budismo ay halos palaging ginagamit upang pakahulugang pagnanasa o pananabik; # Upādāna: pagkapit; ang salitang ito ay nangangahulugan ring panggatong na nagpapakain sa patuloy na siklo ng muling kapanganakan; # Bhava: literal na pagiging (pag-iral) o nagiging. Ang Theravada ay nagpapaliwanag nito bilang may dalawang mga kahulugan: karma na lumilikha ng isang bagong pag-iral at mismong pag-iral.;<ref>Harvey, Introduction to Buddhism, p. 59</ref> # Jāti: literal na kapanganakan, ngunit ang buhay ay nauunawaan bilang nagsisimula sa paglilihi;<ref>Harvey, Introduction to Buddhism, p. 60</ref> # Jarāmaraṇa: (matandang edad at kamatayan) at śokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsa rin (kapighatian, panaghoy, kirot, kalungkutan at kahirapan). Ang mga may kamalayang nilalang ay palaging nagdurusa sa buong saṃsāra hanggang sa mapalaya nila ang kanilang mga sarili mula sa pagdurusang ito sa pamamagitan ng pagkakamit ng [[Nirvana]]. Kung gayon ang kawalan ng unang Nidāna o kamangmangan ay humantong sa kawalang ng iba pa. ====Kawalang laman==== {{Main|Śūnyatā}} Ang Budismong [[Mahayana|Mahāyāna]] ay tumanggap ng isang malaking saligang teoretikal mula kay [[Nagarjuna]] (marahil c. 150–250 CE) na mapangatwiranang ang pinakamaimpluwensiya ''(most influential)'' na skolar sa loob ng tradisyong Mahāyāna. Ang pangunahing ambag ni Nagarjuna sa [[pilosopiyang Budista]] ang sistemang pagpapaliwanag ng konsepto ng [[śūnyatā]] o "kawalang laman" na malawakang pinatutunayan sa mga sutra na ''[[Prajñāpāramitā]]'' na lumitaw sa kanyang kapanahunan. Ang konsepto ng kawalang laman ay nagsasama ng ibang mga mahahalagang doktrinang Budista partikular na ang anatta at pratītyasamutpāda (nakasalalay na pagmumula) upang pabulaan ang metapisika ng [[Sarvastivada]] and [[Sautrantika]] (mga hindi na umiiral na eskuwelang hindi Mahāyāna). Para kay Nagarjuna, hindi lamang ang mga may kamalayang nilalang ang walang laman sa [[Atman (Budismo)|ātman]]. Ang lahat ng mga ([[Dharma (Buddhism)#Dharmas in Buddhist phenomenology|dharmas]]) ay walang anumang [[svabhava]] (literal na "sariling kalikasan" o "sarili-kalikasan") at kaya ay walang pundamental na esensiya. Ang mga ito ay walang laman ng pagigign hindi nakasalalay. Kaya ang mga teoriyang heterodokso ng svabhava na kumakalat sa panahong ito ay pinabulaanan sa basehan ng mga doktrina ng maagang Budismo. Ang eskwela ng pag-iisip ni Nagarjuna ay kilala bilang [[Mādhyamaka]]. Ang ilang mga kasulatang itinuro kay Nagarjuna ay hayagang nagreperensiya sa mga tekstong Mahayana ngunit ang kanyang pilosopiya ay ikinatwiran sa loob ng mga parametrong inilatag ng [[Āgama (Buddhism)|agamas]]. Maaring dumating siya sa kanyang mga posisyon mula sa pagnanais na makamit ang isang magkakaayon na [[eksehesis]] ng doktrina ni Buddha gaya ng itinala sa Kanon ng Budismo. Sa mga mata ni Nagarjuna, si Buddha ay hindi lamang ang ninuno ngunit ang pinakanagtatag ng sistemang Mādhyamaka.<ref>Christian Lindtner, ''Master of Wisdom.'' Dharma Publishing 1997, p. 324.</ref> Ang mga katuruang Sarvastivada na binatikos ni Nāgārjuna ay muling pinormula ng mga skolar gaya nina [[Vasubandhu]] at [[Asanga]] at inangkop sa eskuwelang [[Yogacara]] (Sanskrit: kasanayang yoga. Bagaman ang eskuwelang Mādhyamaka ay naniwalang ang paghahayag ng pag-iral o hindi pag-iral ng anumang huling tunay na bagay ay hindi angkop, ang ilang mga tagapagtaguyod ng Yogacara ay naghayag na ang isipan at tanging ang isipan ang huling tunay (na isang doktrinang kilala bilang [[cittamatra]]). Hindi lahat ng mga Yogacarin ay naghayag na ang isipan ay tunay na umiiral gaya nina Vasubandhu at Asanga .<ref>[[Dan Lusthaus]], [http://www.acmuller.net/yogacara/articles/intro-uni.htm "What is and isn't Yogacara"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216190312/http://www.acmuller.net/yogacara/articles/intro-uni.htm |date=2013-12-16 }}</ref> Ang dalawang paaralang ito ng pag-iisip, sa oposisyon o pagbubuo, ay bumubuo ng batayan ng kasunod na metapisikang Mahāyāna sa tradisyong Indo-Tibetan. Bukod sa kawalang laman, ang mga eskuwelang Mahāyāna ay kadalasang nagbibigay diin sa mga ideyang sinakdal na kabatirang espiritwal ([[prajñāpāramitā]]) at kalikasang Buddha ([[tathāgatagarbha]]). May mga magkakasalungat na interpretasyon ng ''tathāgatagarbha'' sa pananaw na Mahāyāna. Ang ideya ay maaaring bakasin mula kay ''[[Abhidharma]]'' at sa huli sa mga pahayag ni Buddha sa ''Nikāyas''. Sa Budismong Tibetan, ayon sa eskuwelang [[Sakya]], ang tathāgatagarbha ang pagiging hindi mawawalay ng kalinawan at kawalang laman ng isipan ng isa. Sa [[Nyingma]], ang tathāgatagarbha ay pangkalahatang tumutukoy rin sa pagiging hindi mawawalay ng kalinawan at kawalang laman ng isipan ng isa. Ayon sa eskuwelang [[Gelug]], ito ang potensiyal para sa mga may kamalayang nilalang na magising dahil sila ay walang laman (i.e. nakasalalay na nagmula). Ayon sa eskuwelang [[Jonang]], ito ay tumutukoy sa likas na mga kalidad ng isipan na naghahayag ng kanilang mga sarili bilang [[omnisiyensiya]] atbp. kapag ang panlabas na na mga pagkukubli ay naalis. Ang "[[Tathāgatagarbha Sutras]]" ay isang kalipunan ng mga sutra na Mahayana na nagtatanghal ng isang walang katulad na modelo ng kalikasang-Buddha. Bagaman ang kalipunang ito ay pangkalahatang hindi pinapansin sa India,<ref>Williams, Paul. ''Buddhist Thought.'' Routledge 2000, page 161.</ref> Ang Budismong Silangang Asya ay nagbibigay ng ilang kahalagahan sa mga tekstong ito. ===Kalayaan=== ====Nirvana==== [[File:Mahabodhitemple.jpg|thumb|left|upright|[[Mahabodhi|Templong Mahabodhi]] sa [[Bodhgaya]], India, kung saan nakamit ni [[Gautama Buddha]] ang [[Nirvana (konsepto)|Nirvana]] sa ilalim ng [[Punong Bodhi]] (kaliwa).]] {{Main|Nirvana (konsepto)}} Ang [[Nirvana|Nirvāṇa]] (Sanskrit; Pali: "Nibbāna") ay nangangahulugang "pagtigil," "ekstingksiyon" (ng [[Tanha|pagnanasa]] at [[avijja|kamangmangan]] at kaya ang [[dukkha|pagdurusa]] at ang siklo ng hindi boluntaryong mga muling kapanganakan ([[saṃsāra]]) ay "napawi," "napatahimik," "napahinahon." Ito ay kilala rin bilang "Paggising" o "Kaliwanagan" sa Kanluranin. Ang termino para sa kaninuman na nagkamit ng ''nirvana'' kabilang si Buddha ay ''[[arahant]]''. Ang ''[[Bodhi]]'' (Pali at Sanskrit, sa [[devanagari]]: बोधि) ay isang terminong nilalapat sa karanasan ng mga Pagliliwanag ng mga arahant. Ang ''Bodhi'' ay literal na nangangahulugang "paggising" ngunit karaniwang isinasalin sa Ingles bilang "kaliwanagan". Sa "Maagang Budismo", ang bodhi ay may kahulugang kasing kahulugan ng nirvāṇa gamit lamang ang ilang mga iba ibang metapora upang ilarawan ang karanasan na nagpapahiwatig ng pagpawi ng ''raga''(kasakiman, pagnanasa o pananabik),<ref>''raga'', [http://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.3:1:489.pali Pali-English Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130808011301/http://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.3:1:489.pali |date=2013-08-08 }}, The Pali Text Society</ref> ''dosa'' (poot, pag-ayaw)<ref>''dosa'', [http://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.1:1:2598.pali Pali-English Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130808004842/http://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.1:1:2598.pali |date=2013-08-08 }}, The Pali Text Society</ref> at ''moha'' ([[delusyon]]).<ref>''moha'', [http://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.3:1:229.pali Pali-English Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130808003418/http://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.3:1:229.pali |date=2013-08-08 }}, The Pali Text Society</ref> Sa mga kalaunang eskuwela ng Budismong [[Mahayana|Mahāyāna]], ang katayuan ng ''nirvāṇa'' ay ibinaba sa ilang mga kasulatan na naging tumutukoy lamang sa pagpawi ng kasakiman at poot na nagpapahiwatig na ang [[delusyon]] ay umiiral pa rin sa isa na nagkamit ng nirvana at ang isang ito ay nangangailangang makamit ang ''bodhi'' upang malipol ang delusyon. Kaya ayon sa Budismong Mahāyāna, ang ''[[arahant]]'' ay nagkamit lamang ng ''nirvāṇa'' at kaya ay nasa ilalim pa rin ng delusyon samantalang ang ''[[bodhisattva]]'' ay hindi lamang nagkakamit ng ''nirvāṇa'' kundi pati ang buong kalayaan mula sa delusyon. Kaya kanyang nakakamit ang ''bodhi'' at nagiging ''buddha''. Sa Budismong [[Theravada|Theravāda]], ang ''bodhi'' at ''nirvāṇa'' ay may parehong kahulugan sa mga sinaunang teksto na pagiging malaya mula sa kasakiman, poot at delusyon. Ang terminong ''[[parinirvāṇa]]'' (Sanskrit; Pali: ''parinibbāna'') ay naeengkuwentro rin sa Budismo, at ito ay pangkalahatang tumutukoy sa kompletong ''Nirvāṇa'' na nakamit ng ''arahant'' sa sandali ng kanyang kamatayan kapag ang pisikang katawan ay namatay. ====Mga Buddha==== {{Main|Pagiging Buddha}} Ayon sa mga tradisyong Budista, ang isang Buddha ay isang buong nagising na nilalang na kumpletong nadalisay sa kanyang isipan ng mga [[Tatlong lason (Budismo)|tatlong lason]] ng [[Ta?ha|pagnanasa]], pag-ayaw at [[Avidya|kamangmangan]]. Ang isang Buddha ay hindi na nakatali sa [[Samsara]] at nagwakas ng [[dukkha|pagdurusa]] na nararanasan sa buhay ng mga hindi nagising na tao. Hindi itinuturing ng mga Budista si [[Siddhartha Gautama]] na ang tanging Buddha. Ang [[Pali Canon]] ay tumutukoy sa mga nakaraang isa (tingnan ang [[Talaan ng 28 mga Buddha]]) samantalang ang tradisyong Mahayana ay karagdagang may maraming mga Buddha sa pangkalawakan sa halip na historikal na pinagmulan (tingnan ang [[Amitabha]] o [[Vairocana]] bilang mga halimbawa, para sa mga talaan ng maraming mga libong pangalang Buddha, tingnan ang ''[[Taisho Shinshu Daizokyo]]'' mga bilang 439–448). Ang isang karaniwang paniniwalang Budistang Theravāda at Mahāyāna ay ang susunod na Buddha ang isa na pinangalanang [[Maitreya]] (Pali: Metteyya). =====Ayon sa Theravāda===== Sa doktrinang Theravāda, ang isang tao ay maaaring magising mula sa "pagtulog ng kamangmangana" sa pamamagitan ng direktang pagtanton ng tunay na kalikasan ng realidad. Ang gayong mga tao ay tinatawag na mga ''[[arahant]]'' at minsang tinatawag na ''mga buddha.'' Pagkatapos ng maraming pang-buhay na pagsisikap na espiritwal, kanilang naabot ang wakas ng siklo ng muling kapanganakan at hindi na nagrereinkarnasyon bilang tao, hayop, multo o ibang nilalang. Ang mga komentaryo ng Kanon na Pali ay nag-uuri ng mga nagising na nilalang na ito sa mga tatlong uri: *Ang ''[[Buddhahood|Sammasambuddha]]'' na karaniwang tinatawag lamang Buddha na tumutuklas ng katotohanan sa kanyang sarili at nagtuturo ng landas ng paggising sa mga iba pa. *Ang ''[[Pratyekabuddha|Paccekabuddha]]'' na tumutuklas ng katotohanan sa kanyang sarili ngunit walang kasanayan na magturo ng mga iba pa. *Ang ''[[Savakabuddha]]'' na tumatanggap ng katotohanan nang direkta o hindi direkta mula sa isang Sammasambuddha Ang ''Bodhi'' at ''Nirvāṇa'' ay may parehong kahulugan na ng pagiging malaya mula sa pagnanasa, poot at delusyon. Sa pagkakamit ng bodhi, ang ''arahant'' ay nanaig sa mga balakid na ito. Bilang karagdagang pagtatangi, ang pagpawi lamang ng poot at kasakiman sa kontekstong pandama na may ilang nalalabi ng delusyon ay tinatawag na ''[[anagami]].'' =====Ayon sa Mahāyāna===== [[Image:Kamakura-buddha-2.jpg|left|thumb|160px|Ang Dakilang Estatwa ng [[Amitabha|Buddha Amitabha]] sa [[Kamakura]], [[Hapon]]]] Sa Budismong [[Mahayana|Mahāyāna]], ang Buddha ay hindi nakikita bilang isa lamang tao kundi isang proheksiyong pangmundo ng walang pasimula at walang wakas na [[omnipresente]]ng nilalang (tignan ang''[[Dharmakaya]]'') na lagpas sa saklaw at pagkaabot ng pag-iisip. Sa karagdagan. sa mga sutra na Mahāyāna, ang Budha, Dharma at Sangha ay likas na nakikitang Isa: ang lahat ng tatlogn ito ay nakikita bilang ang mismong [[walang hanggang Buddha]]. Ang kamatayan ni Buddha ay nakikita bilang isang ilusyon. Siya ay nabubuhay sa ibang mga plano ng pag-iral at kaya ang mga monghe ay pinapayagang mag-alok ng "mga bagong katotohanan" batay sa kanyang input. Ang Mahāyāna ay iba rin mula sa Theravāda sa mga konsepto nito ng [[sunyata]] (na sa huli walang bagay ang may pag-iral) at sa paniniwala nito ng mga [[bodhisattva]] (na mga naliwanagang tao na nangao na muling ipapanganak hanggang sa ang lahat ng mga nilalang ay maliwanagan).<ref>Hawkins, pp. 40, 46.</ref> Ang mga pangkalawakang Buddha ang mga indbidwal na hindi na umiiral sa materyal na plano ng pag-iral ngunit tumutulong pa rin sa kaliwanagan ng mga nilalang. Ang Nirvana ay tumutukoy lamang sa pagpawi ng kasakiman at poot na nagpapahiwatig na ang delusyon ay umiiral pa rin sa nagkamit ng Nirvāṇa. Ang Bodhi ay naging mas mataas na pagkakamit na lumilipol ng buong delusyon.<ref name="Gombrich">Richard F. Gombrich, ''How Buddhism Began'', Munshiram Manoharlal, 1997, p. 67</ref> Kaya ang ''[[Arahant]]'' ay nagkakamit ng Nirvāṇa ngunit hindi ng Bodhi at kaya ay napapailalim pa rin sa delusyon samantalang ang [[pagiging Buddha|Buddha]] ay nagkakamit ng Bodhi. Ang pamamaraan ng paglalapat ng sarili o kapangyarihang-sarili ng hindi umaasa sa panlabas na pwersa o nilalang ay salungat sa isa pang pangunahing anyo ng Budismo na [[Budismong Dalisay na Lupain]] na nilalarawan ng pinasukdulang pagtitiwala sa nakapagliligtas na "ibang kapangyarihan" ng [[Amitabha]] Buddha. Ang Budismong Dalisay na Lupain ay nakasentro sa kombiksiyon na ang pananampalataya sa Amitabha Buddha at pag-awit ng paggalang sa kanyang pangalan ay nagpapalaya sa isa sa kamatayan tungo sa Lubos na Kagalakan, Dalisay na Lupain ni Amitabha Buddha. Ang sakop na ito ay iba ibang pinapakahulugan bilang isang paunang paglasap ng Nirvāṇa o mismong ang Nirvāṇa. Ang dakilang panata ni Amitabha Buddha na iligtas ang lahat ng nilalang mula sa pagdurusang [[samsara (Buddhism)|samsariko]] ay nakikita sa loob ng Budismong Dalisay na Lupain bilang pangkalahatang epektibo kung ang isa ay may pananampalataya lamang sa kapangyarihan ng panatang ito o umaawit sa kanyang pangalan. ====Mga kapanahunang Buddha==== Ang mga Budista ay naniniwalang si [[Gautama Buddha]] ang unang nagkamit ng kaliwanagan sa kapanahunang Buddhang ito at kaya ay kinikilang tagapagtatag ng Budismo. Ang isang kapanahunang Buddha ang saklaw ng kasaysayan kung saan naaalala at sinasanay ng mga tao ang mga katuruan ng pinakamaagang alam na Buddha. Ang kapanuhanang Buddhang ito ay magwawakas kapag ang lahat ng kaalaman, ebidensiya at mga katuruan ni Gautama Buddha ay naglaho. Kaya ang paniniwalang ito ay nagsaaad na maraming mga kapanahunang Buddha ang nagsimula at nagwakas sa buong kurso ng pag-iral ng tao. Kung gayon, si Gautama Buddha ang Buddha ng kapanahunang ito na direkta o hindi direktang nagturo sa lahat ng ibang mga Buddha dito. Sa karagdagan, ang mga Budistang Mahayana ay naniniwalang mayroong hindi mabibilang na ibang mga Buddha sa ibang mga uniberso. Ang isang komentaryong Theravada ay nagsasabi na ang mga Buddha ay lumilitaw ng isa isa sa elementong mundong ito at hindi sa mga iba. Ang mga pagkaunawa ng bagay na ito ay sumasalamin sa malawak na iba ibang mga interpretasyon ng mga basikong temrino gaya ng "sakop na daigdig" sa pagitan ng iba't ibang mga eskwela ng Budismo. Ang ideya ng pagbagsak at unti unting paglaho ng katuruan ay naging maimpluwensiya ''(influential)'' sa Budismong [[Silangang Asya]]. Ang Budismong Dalisay na Lupain ay naniniwala na ito ay bumagsak sa puntong ang ilan ang may kakayahang sumunod sa landa kaya mahusay na umasa sa kapangyarihan ng Amitabha Buddha. ====Mga Bodhisattva==== Ang [[Bodhisattva]] ay nangangahulugang "nilalang ng kaliwanagan" at pangkalahatang tumutukoy sa isa na nasa landas ng [[pagka-Buddha]]. Sa tradisyon, ang isang bodhisattva ay sinuman na inuudyokan ng malaking kahabagan ay lumikha ng bodhicitta na isang kusang loob na kahilingan na makamit ang pagka-buddha para sa kapakinabangan ng lahat ng mga may kamalayang nilalang. Pangunahing ginagamit ng Budismong Theravada ang terminong ito nang maykaugnayan sa mga nakaraang pag-iral ni Gautama Buddha ngunit tradisyonal na kumikilala at gumagalang rin sa landas na bodhisattva. Ayon kay Jan Nattier, ang terminong erm Mahāyāna ("Dakilang sasakyan") ay orihinal na honoraryong kasingkahulugan para sa Bodhisattvayāna, "Sasakyang Bodhisattva." Ang Aṣṭasāhasrikā Prajñāpāramitā Sūtra, na isang maaga at mahalagang tekstong Mahayana ay naglalaman ng isang simple at maikling kahulugan ng terminong bodhisattva: {{cquote|Dahil siya ay may kaliwanagan bilang kanyang layunin, ang isang bodhisattva-mahāsattva ay tinatawag na gayon.}} Hinihikayat ng Budismong Mahayana ang bawat isa na maging mga bodhisattva at kunin ang mga pantang bodhisattva. Sa mga panatang ito, ang isa ay gumagawa ng pangako na gagawa para sa kumpletong kaliwanagan ng lahat ng mga nilalang sa pamamagitan ng pagsasanay ng mga anim na kasakdalan (Skt. pāramitā). Ayon sa mga katuruang Mahāyāna, ang mga kasakdalan o perpeksiyong ito ang: pagbibigay, disiplina, pagtitiis, pagsisikap, pagninilay-nilay at transendenteng karunungan. ==Kasanayan== ===Debosyon=== {{Main|Debosyong Budista}} Ang [[debosyon]] ay isang mahalagang bahagi ng pagsasanay para sa karamihan ng mga Budista.<ref>Harvey, p. 170</ref> Ang mga kasanyang debosyonal ay kinabibilangan ng pagyuko, mga paghahandog, [[pilgrimahe]] at pag-awit. Sa Budismong Dalisay na Lupain, ang debosyon kay sa Buddha Amitabha ang pangunahing kasanayan. Sa Budismong Nichiren, ang debosyon sa Lotus Sutra ang pangunahing kasanayan. ====Yoga==== [[File:Buddha in Haw Phra Kaew.jpg|thumb|left|upright|Estatwa ng Buddha sa posisyong pagninilay-nilay, [[Haw Phra Kaew]], [[Vientiane]], [[Buddhism in Laos|Laos]]]] Ang Budismo ay tradisyonal na nagsasama ng mga estado ng pagsipsip na pagninilay-nilay; Skt: ''[[Dhyāna in Buddhism|dhyāna]]'').<ref name=Heisig>''Zen Buddhism: A History (India and China)'' by [[Heinrich Dumoulin]], James W. Heisig, Paul F. Knitter (page 22)</ref> Ang karamihan ng sinaunang pinagpatuloy na ekspresyon ng mga ideyang yogiko ay matatagpuan sa mga maagang sermon ni Buddha.<ref>Barbara Stoler Miller, ''Yoga: Discipline of Freedom: the Yoga Sutra Attributed to Patanjali; a Translation of the Text, with Commentary, Introduction, and Glossary of Keywords.'' University of California Press, 1996, page 8.</ref> Ang isang mahalagang makabagong katuruan ni Buddha ay ang pagsipsip na pagninilay-nilay ay dapat isama sa nagpapalayang kognisyon.<ref>Alexander Wynne, ''The Origin of Buddhist Meditation''. Routledge, 2007, page 73.</ref> Ang mga estadong pagninilay-nilay ay hindi lamang ang wakas sapagkat ayon kay Buddha, kahit ang mga pinakamataas na estadong pagninilay-nilay ay hindi nakakapagpalaya. Sa halip na pagkakamit ng isang kumpletong pagtigil ng isipan, ang isang uri ng gawaing pang-isipan ay dapat mangyari: isang nakakapagpalayang kognisyon sa kasanayan ng mapagmatyag na kamalayan.<ref>Alexander Wynne, ''The Origin of Buddhist Meditation''. Routledge, 2007, page 105.</ref> Ang [[pagnilay-nilay]] ay isang aspeto ng kasanayan ng mga [[yogi]] sa loob ng mga [[siglo]] na nauna kay Buddha. Si Buddha ay sumalig sa pagkabahala ng mga yogi sa introspeksiyon at nagpaunlad ng kanilang mga pamamaraang pagnilay-nilay ngunit nagtakwil ng kanilang mga teoriya ng kalayaan.<ref>Michael Carrithers, ''The Buddha.'' Taken from ''Founders of Faith'', published by Oxford University Press, 1986, page 30.</ref> Sa Budismo, ang kamatyagan at [[sampajanna|malinaw na kamalayan]] at dapat paunlarin sa lahat ng mga pagkakataon. Sa mga kasanayang yogiko bagao ang Budismo, walang gayong kautusan .Halimbawa, ang yogi sa tradisyong [[Brahman]]ikal ay hindi magsanay habang dumudumi samantalang ang monastikong Budista ay dapat gawin ito.<ref>Alexander Wynne, ''The origin of Buddhist meditation.'' Routledge, 2007, p. 72.</ref> Ang kaalamang panrelihiyon o "pangitain" ay ipinakitang resulta ng kasanayan sa parehong loob at labas ng kawan. Ayon sa ''[[Samaññaphala Sutta]]'', ito ay lumilitaw para sa may kasanayang Budista bilang resulta ng kasakdalang ng pagnilay-nilay na sinamahan ng kasakdalan ng displina (Pali ''[[sīla]]''; Skt. ''[[śīla]]''). Ang ilan sa mga pamamaraang pagninilay-nilay ni Buddha ay pinagsasaluhan sa ibang mga tradisyon ng kanyang panahon ngunit ang ideya na ang etika ay kaswal na nauugnay sa pagkakamit ng transendenteng karunungan (Pali ''[[paññā]]''; Skt. ''[[prajñā]]'') ay orihinal.<ref name="westernbuddhistreview.com">Dharmacarini Manishini, ''Western Buddhist Review.'' Accessed at http://www.westernbuddhistreview.com/vol4/kamma_in_context.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130808043640/http://www.westernbuddhistreview.com/vol4/kamma_in_context.html |date=2013-08-08 }}</ref> Ang mga tekstong Budista ang malamang na pinakamaagang naglalarawan ng mga pamamaraang pagnilay-nilay.<ref>[[Richard Gombrich]], ''Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo.'' Routledge and Kegan Paul, 1988, page 44.</ref> Ang mga ito ay naglalarawan ng mga kasanayang pagnilay-nilay at mga estado na umiral bago kay Buddha gayundin ang mga unang nabuo sa loob ng Budismo.<ref>Johannes Bronkhorst, ''The Two Traditions of Mediation in Ancient India.'' Franz Steiner Verlag Weisbaden GmbH, pages 1-17.</ref> Ang dalawang mga [[Upanishad]] na isinulat pagkatapos ng paglitaw ng Budismo ay naglalaman ng buong mga paglalarawan ng [[yoga]] bilang isang paraan ng kalayaan.<ref>Randall Collins, ''The Sociology of Philosophies: A Global Theory of Intellectual Change.'' Harvard University Press, 2000, [http://books.google.com/books?id=2HS1DOZ35EgC&pg=PA177&source=gbs_toc_r&cad=0_0#PPA199,M1 page 199].</ref> ====Pagkanlong sa mga Tatlong Hiyas ==== [[File:Buddha-Footprint.jpeg|thumb|upright|[[Reliko]]ng nagpapakita ng bakas ng paa ni [[Gautama Buddha|Buddha]] na may [[Dharmachakra]] at [[Tatlong Hiyas|triratna]], unang siglo CE, [[Gandhara|Gandhāra]].]] Sa tradisyon, ang unang hakbang sa karamihan ng mga eskwelang Budista ay nag-aatas ng pagkakanlong sa [[Tatlong Hiyas]] ([[Sanskrit]]: ''tri-ratna'', [[Pāli]]: ''ti-ratana'')<ref> {{cite web |title=Refuge |url=http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/thanissaro/refuge.html#goi |author= Bhikku, Thanissaro |year=2001 |work=An Introduction to the Buddha, Dhamma, & Sangha |publisher=Access to Insight}}</ref> bilang saligan ng kasanyang panrelihiyon ng isang tao Ang kasanayan ng pagkakanlong sa ngalan ng isang bata o kahit sa hindi pa naipapanganak na bata ay binanggit <ref>''Middle-Length Discourses of the Buddha'', tr. Nanamoli, rev. Bodhi, Wisdom Publications, 1995, pp. 708f</ref> sa ''[[Majjhima Nikaya]]'' na kinikilala ng karamihan ng mga skolar na isang maagang teksto (ihambing sa [[bautismo ng sanggol]]). Ang Budismong Tibetano ay minsang nagdaragdag ng isang ikaapot na kanlungan, sa ''[[lama]]''. Sa Mahayana, ang taong pumipili sa landas na ''[[bodhisattva]]'' ay gumagawa ng isang panata na itinuturing na huling paghahayag ng kahabagan. Sa Mahayana, ang [[Tatlong Hiyas]] ay natatanto bilang sinasapian ng walang hanggan at hindi nagbabagong esensiya at bilang mayroong hindi mababaliktad na epekto.<ref>Professor C.D. Sebastian, ''Metaphysics and Mysticism in Mahayana Buddhism'', Sri Satguru Publications, Bibliotheca Indo-Buddhica Series No. 238, Delhi, 2005, p. 83</ref> Ang mga Tatlong Hiyas ang: * Ang [[Buddha]]. Ito ang pamagat para sa mga nagkamit ng [[Nirvana]]. Ang Buddha ay maaari ring makatawan bilang isang konsepto sa halip na isang spesipikong tao: ang sakdal na karunungan na nakakaunawa sa ''Dharma'' at nakakakita ng realidad sa tunay nitong anyo. Sa Budismong Mahayana, ang Buddha ay maaaring makita bilang isang supremang Kanlungan: "Ang Buddha ang walang katulad na Absolutong Kanlungan. Ang Buddha ang hindi Nasisira, Walang Hanggang, Hindi Mawawasak at Absolutong Kanlungan."<ref>Professor C.D. Sebastian, ''Metaphysics and Mysticism in Mahayana Buddhism'', Delhi, 2005, p. 82</ref> *Ang ''[[Dharma (Buddhism)|Dharma]]''. Ang mga katuruan o batas ng kalikasan na ipinaliwanag ni Gautama Buddha. Ito ay maaari ring magpahiwatig lalo na sa Mahayana ng huli at nagpapatuloy na Realidad na hindi mawawalay mula kay Buddha. Sa karagdagan, para sa ilang mga perspektibong Mahayana, ang Dharma na kinatawan sa anyo ng isang dakilang sutra (kasulatang Budhiko) ay maaaring pumalit sa pangangailangan ng personal na guro at maaaring isang direkta at kusang loob na pasukan tungo sa Katotohanan (Dharma). Ito ay sinasabing ang kaso sa [[Lotus Sutra]].<ref>Hiroshi Kanno, ''Huisi's Perspective on the Lotus Sutra as Seen Through the Meaning of the Course of Ease and Bliss in the Lotus Sutra'', p. 147, http://www.iop.or.jp/0414/kanno2.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719125258/http://www.iop.or.jp/0414/kanno2.pdf |date=2011-07-19 }}, consulted 5 Pebrero 2010</ref> * Ang ''[[Sangha]]''. Ang mga nagkamit ng anuman sa [[mga apat na yugto ng kaliwanagan]] o kongregasyon ng [[Monastisismong Budista|nagsasanay na monastiko]]. Ayon sa mga kasulatang Budista, itinanghal ni Gautama Buddha ang kanyang mismong sarili bilang isang modelo. Ang Dharma ay nag-aalok ng isang kanlungan sa pamamagitan ng pagbibigay ng mga gabay para sa pagpapaginhawa ng pagdurusa at pagkakamit ng Nirvana. Ang Sangha ay itinuturing na nagbibigay ng isang kanlungan sa pamamagitan ng pag-iingat ng mga tunay na katuran ni Buddha at pagbibigay ng mga karagdagang halimbawa na ang katotohanan sa mga katuruan ni Buddha ay makakamit. ===Etikang Budista=== {{Main|Śīla}} [[File:StandingBuddha.jpg|thumb|upright|right|Estatwa ni [[Gautama Buddha]], unang siglo CE, [[Gandhara]]. ([[Guimet Museum|Musée Guimet]])]] Ang ''[[Śīla]]'' (Sanskrit) o ''sīla'' (Pāli) ay karaniwang isinasalin sa Ingles bilang "birtuosong pag-aasal," "moralidad," "etika," o "patakaran." Ito ay isang kilos na ginagawa sa pamamagitan ng katawan, pananalita, o isipan, at kinasasangkutan ng isang intensiyonal na pagsisikap. Ito ang isa sa ''mga tatlong kasanayan'' (''śīla'', ''samadhi'', at ''panya'') at ang ikalawang ''[[Paramita|pāramitā]]''. Ito ay tumutukoy sa isang kadalisayang moral ng pag-iisip, pananalita at gawa. Ang mga apat na kondisyon ng ''śīla'' ang kalinisan, kahinahunan, tahimik at pagpapawi. Ang ''Śīla'' ang saligan ng ''Samadhi/Bhāvana'' (kultibasyong pagninilay-nilay) o kultibasyon ng isipan. Ang pagsunod sa mga patakaran ay nagtataguyod ng hindi lamang kapayapaan ng kaisipan ng nagpapalago na panloob kundi pati kapayapaan sa pamayanan na panlabas. Ayon sa Batas ng Karma, ang pagsunod sa mga patakaran ay kapuri puri at umaasal bilang mga sanhi na magdudulot ng kapayapaan at mga epektong maligaya. Ang pagsunod sa mga kautusang ito ay pumipigil sa nagpapalago mula sa muling kapanganakan sa mga apat na kaaba-abang mga sakop ng pag-iral. Ang ''Śīla'' ay tumutukoy sa kabuuang mga prinsipyo ng pag-aasal na etikal. May ilang mga antas ng ''Śīla'' na tumutugon sa basikong moralidad ([[limang mga patakaran]]), "basikong moralidad na may asetisismo ([[walong mga patakaran]]), baguhang pagkamonghe (sampung mga patakaran]]) at pagkamonghe (''[[Vinaya]]'' o ''[[Patimokkha]]''). Ang mga taong lay ay pangkalahatang nagtatala sa mga sarili nito na mamuhay ayon sa limang mga patakaran na karaniwan sa lahat ng mga eskwelang Budista. Kung kanilang naisin, maaari nilang piliing isagawa ang walong mga patakaran na nagdadagdag ng basikong asetisismo. Ang limang mga patakaran ang mga patakarang pagsasanay upang mamuhay ng isang mas mabuting buhay kung saan ang isang tao ay masaya nang walang mga pag-aalala at makapagninilay nilay ng mahusay: # Na magpipigil sa pagkuha ng buhay ([[Ahimsa#Budismo|kawalang karahasan]] tungo sa may kamalayang mga anyo ng buhay) o ''ahimsā''; # Na magpipigil sa pagkuha sa hindi ibinigay (hindi [[pagnanakaw]]); # Na magpipigil mula sa pagnanasang pang-laman kabilang ang seksuwal na maling pag-aasal; # Na magpipigil mula sa [[pagsisinungaling]] (palaging nasasalita ng katotohan); # Na magpipigil mula sa mga nakalalasing na humahantong sa kawalang ng kamatyagan (spesipiko na ang mga [[droga]] at [[alak]]). Ang mga patakaran ay hindi pinormula bilang nag-uutos ngunit bilang mga patakarang pagsasanay na isinagawa ng boluntaryo ng mga taong lay upang padaliin ang pagsasanay.<ref>Stewart McFarlane in Peter Harvey, ed., ''Buddhism.'' Continuum, 2001, page 187.</ref> Sa pananaw na Budista, ang pagpapalago ng [[Dana (Budismo)|Dana]] at ang mismong pag-aasal na etikal ay nagdadalisay ng kamalayan sa gayong isang lebel na ang muling kapanganakan sa isa sa mga mas mababang kalangitan ay malamang kahit walang karagdagang pagsasanay na Budista. Walang hindi angkop o hindi-Budista sa paglimita ng mga layunin ng isa sa antas na ito ng pagkakamit.<ref>Stewart McFarlane in Peter Harvey, ed., ''Buddhism.'' Continuum, 2001, pages 195-196.</ref> Sa [[mga walong patakaran]], ang ikatlong patakaran tungkol sa maling gawaing seksuwal ay ginawang mas mahigpit at nagiging isang patakaran ng [[selibasya]]. Ang tatlong mga karagdagang patakaran ang: :6. Na magpipigil mula sa pagkain sa maling panahon (kakain lamang mula paglubog ng araw hanggang tanghali); :7. Na magpipigil mula sa pagsasayaw at pagpapatugtog ng musika, pagsusuot ng mga alahas at mga pampaganda, pagdalo sa mga palabas at iba pang mga pagganap; :8. Na magpipigil mula sa paggamit mataas at mga marangyaang upuan at mga takip ng kama. Ang kumpletong talaan ng mga sampung patakaran ay maaaring sundin ng mga taong lay sa maikling mga panahon. Para sa kumpletong talaan, ang ikaapat ng patakaran ay hinati sa dalawa at ang isang ikasampu ay idinagdag: :6. Na magpipigil mula sa pagkain sa isang hindi napapanahong panahon na pagkatapos ng gitnang araw na pagkain; :7. Na magpipigil mula sa pagsasayaw, musika, pag-awit at mga hindi ankop na palabas; :8. Na magpipigil mula sa paggamit ng mga kuwintas na bulaklak, mga pabango, mga unggwento, at mula sa mga bagay na nagpapaganda at nagpapalamuti sa tao; :9. Na magpipigil mula sa paggamit ng mataas at marangyang mga upuan at kama; :10. Na magpipigil mula sa pagtanggap ng ginto at pilak (pera);<ref>{{Cite book|title= Ethical Issues in Six Religious Traditions|edition= 2nd|editor1-first= Peggy|editor1-last= Morgan|editor2-first= Clive A.|editor2-last= Lawton|year= 2007|publisher= Edinburgh University Press|location= Edinburgh|isbn= 978-0-7486-2330-3|pages= 62–63}}</ref> ===Budismo=== [[File:Chinese Buddhist Monks Ceremony Hangzhou.jpeg|thumb|left|Mga mongheng Budista na nagsasagawa ng isang seremonya sa Hangzhou, Tsina]] Ang [[Vinaya]] ay isang spesipikong kodigong moral para sa mga [[monghe]] at madreng Budista. Ito ay kinabibilangan ng [[Patimokkha]] na isang hanay ng mga 227 patakaran para sa mga monghe sa resensiyong Theravadin. Ang tiyak na nilalaman ng [[vinayapitaka]] na mga kasulatan sa Vinaya ay katamtamang iba iba ayon sa iba't ibang mga eskwela at ang iba't ibang mga eskwela o subeskwela ay nagtatakda ng iba't ibang mga pamantayan para sa digri ng pagsunod sa Vinaya. Ang mga [[samanera|baguhang monghe]] ay gumagamit ng [[mga sampung kautusan (Budismo)|mga sampung kautusan]] na mga basikong patakaran para sa mga monastiko. Tungkol sa mga patakarang monastiko, patuloy na pinaalala ni Buddha sa kanyang mga tagapakinig na ang espirito ang mahalaga. Sa kabilang dako, ang mga mismong patakaran ay nilikha upang seguraduhin ang isang nakasasapat na pamumuhay at nagbibigay ng isang sakdal na panlunsad para sa mas mataas na mga pagtatamo. Ang mga monastiko ay tinuruan ni Buddha na mamuhay bilang "mga isla sa kanilang mga sarili".<ref>[[Richard Gombrich]], ''Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo.'' Routledge and Kegan Paul, 1988, page 89. He is quoting Carrithers.</ref> Sa Budismong Silanganin, may isa ring natatanging Vinaya at etika na nilalaman sa loob ng Mahayana [[Brahmajala Sutra]] (hindi dapat ikalito sa tekstong Pali ng parehong pangalan) para sa mga [[Bodhisattva]] kung saan, halimbawa, ang pagkain ng karne ay hindi inaaprobahan at ang [[behetaryanismo]] ay aktibong hinihikayat. Sa Hapon, ito ay halos buong pumalit sa monastikong vinaya at pumapayag sa klero na magpakasal. ===Pagninilay-nilay=== [[File:Rank celebration of Thai Buddhist monk 1.jpg|thumb|Nagdadasal na mga Budistang monghe sa Taylandiya]] {{Main|Pagninilay-nilay na Budista}} Ang pagninilay-nilay na Budista ay pundamental na nauukol sa dalawang mga tema: pagbabago ng isipan at gamitin ito upang galugarin ang sarili at iba pang mga phenomena.<ref>B. Alan Wallace, ''Contemplative Science.'' Columbia University Press, 2007, p. 81.</ref> Ayon sa [[Budismong Theravada]], ang Buddha ay nagturo ng dalawang mga uri ng pagninilay-nilay, ang [[Samatha meditation|pagninilay-nilay na ''samatha'']] (Sanskrit: ''śamatha'') at [[vipassana|pagninilay-nilay na ''vipassanā'']] (Sanskrit: ''vipaśyanā''). Sa Budismong Tsino, may umiiral (isinalin na''chih kuan''), ngunit ang pagninilay-nilay na [[Chinese Chán|Chán]] (Zen) ay mas sikat.<ref>Welch, ''Practice of Chinese Buddhism'', Harvard, 1967, p. 396</ref> Ayon kay Peter Harvey, kung saan malusog ang Budismo, hindi lamang ang mga monghe, madre at mga ikinasal na [[lama]] ang nagsasanay nito kundi pati ang mga nagtalaga sa sariling mga taong lay.<ref>Peter Harvey, ''An Introduction to Buddhism.'' Cambridge University Press, 1990, page 144.</ref> Ayon Routledge's Encyclopedia of Buddhism, sa bong karamihan ng kasaysayan ng Budismo bago ang mga modernong panahon, ang seryosong pagninilay-nilay sa mga taong lay ay hindi karaniwan.<ref>Damien Keown, Charles S Prebish, editors, ''Encyclopedia of Buddhism''. Routledge, 2007. p. 502</ref> Ang ebidensiya ng mga maagang teksto ng Budismo ay nagmumungkahing sa panahon ni Buddha, maraming mga lalake at babaeng tagapagsanay na lay ang nagsanay ng pagninilay-nilay.<ref>Sarah Shaw, ''Buddhist Meditation: An Anthology of Texts from the Pāli Canon''. Routledge, 2006, page 13. Shaw also notes that discourses on meditation are addressed to "bhikkhave", but that in this context the terms is more generic than simply (male) "monks" and refers to all practitioners, and that this is confirmed by Buddhaghosa.</ref> ====Samādhi (pagpapalagong pagninilay-nilay): pagninilay-nilay na samatha==== {{Main|Samādhi (Buddhism)|Dhyāna in Buddhism}} Sa wika ng Maharling Makawalong Landa, ang ''samyaksamādhi'' ang "tamang konsentrasyon". Ang pangunahing paraan ng pagpapalago ng ''samādhi'' ang pagninilay-nilay. Sa pag-unlad ng ''samādhi'', ang isipan ng isa ay dumadalisay sa karumihan, kalmado, tiwasay at maningning. Kapat nakamit ng nagninilay-nilay ang isang malakas at makapangyarihang konsentrasyon (''[[Dhyāna in Buddhism|jhāna]]'', Sanskrit ध्यान ''dhyāna''), ang kanyang isipan ay handang tumago at makabatid ([[vipassana|vipassanā]]) tungo sa huling kalikasan ng realidad at kalaunan ay pagkakamit ng pagpapalaya mula sa lahat ng pagdurusa. Ang pagpalago ng kamatyagan ay mahalaga sa konsentrasyon ng isipan na kailangan upang makamit ang kabatiran. Ang paninilay-nilay na [[Samatha]] ay nagsisimula mula sa pagiging mapagmatyag sa isang bagay o ideya na pinalalawig sa katawan ng isa, kaisipan at buong mga kapaligiran na humahantong sa isang estado ng buong konsentrasyon at katiwasayan (''jhāna''). Maraming mga anyo ng istilo ng pagninilay-nilay mula sa nakaupo ng nakakrus na mga hita o pagluhod sa pag-awit o paglalakad. Ang pinakakaraniwang paraan ng pagninilay-nilay ay tumuon sa paghinga ng isa ([[anapanasati]]), dahil ang kasanayang ito ay hahantong sa parehong ''samatha'' at ''vipassana''. Sa kasanayang Budista, sinasabing bagaman ang ''samatha'' ay makapagpapakalma ng isipan, ang tanging ang pagninilay-nilay na ''vipassanā'' ay makapaghahayag kung paanong ang isipan ay nagulo sa simula na humahantong sa kaalaman (''[[jnana|jñāna]]''; Pāli ''{{IAST|ñāṇa}}'') at pagkaunawa (''[[prajñā]]''; Pāli ''paññā''), at kaya ay hahantong sa ''[[nirvāṇa]]'' (Pāli ''nibbāna''). Kapag ang isa ay nasa jhana, ang lahat ng mga karumihan ay temporaryong nasusupil. Ang tanging pagkaunawa (''prajñā'' o ''vipassana'') ang lilipols sa mga karumihan ng buo. Ang mga Jhana ay nagsasaad rin na ang mga ''[[Arahant]]'' namamalagi upang makapagpahinga. =====Sa Theravāda===== {{Main|Jhāna sa Theravada}} Sa Budismong Theravāda, ang sanhi ng pag-iral at pagdurusa ng tao ay natukoy bilang pananabik na nagdadala dito ng iba't ibang mga karumihan. Ang mga iba ibang karumihang ito ay tradisyon na sinusuma bilang kasakiman, poot at delusyon. Ang mga ito ay pinaniniwalaang malalim na naka-ugat sa mga paghihirap ng isipan na lumilikha ng pagdurusa at stress. Upang maging malaya mula sa pagdurusa at stress, ang mga karumihang ito ay dapat permanente bunutin sa pamamagitan ng panloob na pag-iimbestiga, pagsisiyasat, pagdanas at pag-unawa ng tunay na kalikasan ng mga karumihang ito sa pamamagitan ng paggamit ng ''jhāna'' na isang paraan ng Maharlikang Makawalong Landas. Ito ay humahantong naman sa nagninilay-nilay na matanto ang mga Apat na Maharlikang Katotohanan, Kaliwanagan at ''[[Nirvana (concept)|Nibbana]]''. Ang Nibbana ang huling layunin ng mga Theravadin. ====Prajñā (Karunungan): pagninilay-nilay na vipassana==== {{Main|Prajñā|Vipassana}} Ang ''Prajñā'' (Sanskrit) o ''paññā'' (Pāli) ay nangangahulugang ang karunungan na batay sa isang pagkatanto ng [[Pratitya-samutpada|nakasalalay na pagmumula]], ang mga Apat na Maharlikang Katotohanan at mga tatlong marka ng pag-iral. Ang ''Prajñā'' ang karunungan na makakapawi ng mga kahirapan at magdulat ng ''bodhi''. Ito ay sinasalita bilang ang pangunahing paraan ng pagkakamit ng ''{{unicode|nirvāṇa}}'' sa pamamagitan ng pahayag nito ng tunay na kalikasan ng lahat ng mga bagay gaya ng ''[[dukkha]]'' (kawalang satispaksiyon), ''[[anicca]]'' (pagiging hindi permanente) ay''[[anatta]]'' (hindi-sarili). Ang ''Prajñā'' ay itinatala rin bilang ikaanim na ''[[Paramita|pāramitā]]'' ng Mahayana. Sa simula, ang ''prajñā'' ay nakakamit sa isang lebel na pang-konsepto sa pamamagitan ng pakikinig sa mga sermon (mga usapang dharma), pagbasa, pag-aaral at minsan ay pagbigkas ng mga tekstong Budista at pakikilahok sa diskurso. Kapag ang pagkaunawang pang-konsepto ay nakamit, ito ay nilalapat sa pang-araw araw na buhay upang ang bawat Budista ay magpatunay ng katotohanan ng katuruan ni Buddha sa isang praktikal na lebel. ====Zen==== {{Main|Zen}} Ang [[Budismong Zen]] (禅) na binibigkas na [[Chinese Chán|''Chán'']] sa Tsino, ''seon'' sa Koreano o ''zen'' sa Hapones (na hinango mula sa terminong Sanskrit na ''dhyāna'' na nangangahulugang pagninilay-nilay) ay isang anyo ng Budismo na naging sikat sa Tsina, Korea at Hapon at naglalagay ng espesyal na pagbibigay diin sa pagninilay-nilay.<ref>According to Charles S. Prebish (in his ''Historical Dictionary of Buddhism'', Sri Satguru Publications, Delhi, 1993, p. 287): "Although a variety of Zen 'schools' developed in Japan, they all emphasize Zen as a teaching that does not depend on sacred texts, that provides the potential for direct realization, that the realization attained is none other than the Buddha nature possessed by each sentient being ...".</ref> Ang Zen ay naglalagay ng kaunting pagbibigay diin sa mga kasulatan kesa sa ibang mga anyo ng Budismo. Ang Budismong Zen ay nahahati sa dalawang mga pangunahing eskuwela: [[Rinzai]] (臨済宗) at [[Sōtō]] (曹洞宗), na ang una ay malaking pumapabor sa paggamit ng pagninilay-nilay sa [[kōan]] (公案, na isang pagninilay-nilay na palaisipan) bilang isang kasangkapan para sa pagsulong na espiritwal. Ang huli ay mas nakatuon sa ''[[shikantaza]]'' o pag-upo lamang.<ref>Prebish comments (op. cit., p. 244): "It presumes that ''sitting in meditation itself'' (i.e. ''[[zazen]]'') is an expression of Buddha nature." The method is to detach the mind from conceptual modes of thinking and perceive Reality directly. Speaking of Zen in general, Buddhist scholar Stephen Hodge writes (''Zen Masterclass'', Godsfield Press, 2002, pp. 12–13): "... practitioners of Zen believe that Enlightenment, the awakening of the Buddha-mind or Buddha-nature, is our natural state, but has been covered over by layers of negative emotions and distorted thoughts. According to this view, Enlightenment is not something that we must acquire a bit at a time, but a state that can occur instantly when we cut through the dense veil of mental and emotional obscurations."</ref> Ang katuruang Budismong Zen ay kadalasang puno ng [[paradokso]] upang makalag ang kapit ang ng [[ego]] at upang mapadali ang pagtagos tungo sa sakop ng Tunay na Sarili o Walang anyong Sarili na tinutumbas sa mismong si Buddha.<ref>(''Critical Sermons on the Zen Tradition'', Hisamatsu Shin'ichi, Palgrave Macmillan, New York, 2002, ''passim'') Commenting on Rinzai Zen and its Chinese founder, Linji, Hisamatsu states: "Linji indicates our true way of being in such direct expressions as 'True Person' and 'True Self'. It is independent of words or letters and transmitted apart from scriptural teaching. Buddhism doesn't really need scriptures. It is just our direct awakening to Self ..." (Hisamatsu, op. cit., p. 46).</ref> Ayon sa maestrong Zen na si Kosho Uchiyama, kapag ang mga isipan at pagtuon sa munting Ako ay nalagpasan, ang isang Pagkagising sa isang pangkalahatang hindi-dual na Sarili ay nangyayari.<ref>Kosho Uchiyama, ''Opening the Hand of Thought: Approach to Zen'', Penguin Books, New York, 1993, p. 98</ref> Kaya ang pag-iisip at kaisipan ay hindi dapat payagan na maglimita at magtali sa isa.<ref>Harvey, ''Introduction'', pp. 165f</ref> ====Vajrayana at Tantra==== Bagaman nakabase sa Mahayana,ang Budismong Tibeto-Mongolian ang isa sa mga eskwela na nagsasanay ng ''[[Vajrayana]]'' o o "Diamanteng Sasakyan" na tinutukoy rin bilang Mantrayāna, Tantrayāna, Budismong [[Tantra|Tantriko]] o Budismong [[estoriko]] ngunit kinabibilangan rin ng isang malawak na kalipunan ng mga pamamaraang espiritwal at pisikal na dinisenyo upang palakasin ang pagsasanay na Budista. Ang Budismong tantriko ay malaking nauukol sa mga kasanayang ritwal at pagninilay-nilay.<ref>Williams, ''Mahayana Buddhism'', Routledge, 1st ed., 1989, p. 185</ref> Ang pagdanas ng huling katotohanan ang sinasabing layunin ng lahat ng iba't ibang mga pamamaraang tantriko na sinasanay sa Vajrayana. Bukod sa mas maunlad na mga kasanayang pagninilay-nilay gaya ng Mahamudra at Dzogchen na naglalayon na makaranas ng walang lamang kalikasan ng naliwanagang isipan na makakakita sa huling katotohanan, ang lahat ng mga kasanayan ay nilalayon sa isang paraan sa pagdadalisay ng hindi dalisay na persepsiyon ng nagsasanay upang payagan ang huling katotohanan na makita. Ang mga ito ay maaring ang ngondro o mga preliminaryong kasanayan o ang mas maunlad na mga pamaraan ng tantrikong sadhan. Sa tradisyong Tibetan, ang mga kasanayang ito ay kinabibilangan ng [[yogang pang-seksuwal]].<ref>Routledge ''Encyclopedia of Buddhism'', p. 781 .</ref> ==Kasaysayan ng Budismo== ===Siddharta Gautama=== [[File:Birthplacebuddha.jpg|thumb|150px|right|Ang eksaktong lugar ng kapanganakan ni Gautama Buddha sa [[Lumbini]] na isa ring banal na dambana para sa mga [[Hindu]] na naniniwalang si Buddha ang ika-9 sa 10 mga [[Dashavatara]] ni [[Vishnu]].]] [[File:Sarnath1.jpg|thumb|150px|right|Ang [[Dhâmek Stûpa]] sa [[Sârnâth]], India, na lugar ng unang pagtuturo ni Buddha kung saan ay kanyang itinuro ang [[Mga Apat na Maharlikang Katotohanan]] sa kanyang unang limang mga alagad.]] Si [[Siddhārtha Gautama]] ang historikal na tagapagtatag ng Budismo. Siya ay ipinanganak na isang mandirimang prinsipeng Kshatriya warrior sa [[Lumbini]], [[Nepal]] noong 623 BCE. Pagkatapos ng [[asesitismo]] at pagninilay-nilay, natuklasan ni Siddharta ang Gitnang Daan na Budista na isang landas ng kahinahunan mula sa mga kasukdulan ng pagpapakasasa sa sarili at mortipikasyon ng sarili. Nakamit ni Siddharta ang [[kaliwanagan]] sa ilalim ng isang punong peepal na kilala ngayon bilang [[punong Bodhi]] sa [[Bodh Gaya]], [[India]]. Mula noon, si Siddharta ay nakilala bilang "Ang Isang Naliwanagan", ang Samyaksambuddha. Si Buddha ay ay tinangkalik ng pinuno ng [[Magadha]] na si emperador [[Bimbisāra]]. Tinanggap ng emperador ang Budismo bilang pansariling pananampalataya at pumayag sa pagtatayo ng maraming mga vihāras na Budista. Ito ay kalaunang humantong sa muling pagpapangalan ng buong rehiyon bilang [[Bihār]]. Sa [[Sarnatha|Parkeng Usa]] malapit sa [[Vārāṇasī]] sa hilagaang India, sinimulan ni Buddha ang [[Dharma]] sa pamamagitan ng paghahatid ng kanyang unang sermon sa isang pangkat ng limang mga kasama na kanyang nakaraang hinanapan ng kaliwanagan. Kasama ni Buddha, kanilang binuo ang unang [[Sanga]] na pangkat ng mga [[monghe]]ng Budista at kaya ang unang pagkakabuo ng [[Tatlong Hiyas]] (Buddha, Dharma at Saṅgha) ay nabuo. Sa natitira ng kanyang buhay, si Buddha ay naglakbay sa Kapatagang [[Gangetiko]] ng Hilagang silanganing India at iba pang mga rehiyon. Nakamit ni Buddha ang [[parinirvāṇa]] sa inabandonang mga kagubatan ng [[Kuśināra]]. Bago ang kanyang kamatayan, kanyang iniulat na sinabi sa kanyang mga alagad na pagkatapos nito ay kanilang magiging pinuno ang Dharma (doktrina, katuruan). ===Maagang Budismo=== Ang maagang Budismo ay nanatiling nakasentro sa palibot ng [[Lambak Ganges]] na unti-unting kumalat mula sa sinaunang sentro nito. Ang mga sangguninang kanonikal ng Budismo ay nagtatala ng dalawang mga konseho kung saan ang monastikong Sanha ay nagtatag ng mga kalipunang tekstuwal batay sa mga katuruan ni Buddha at nagpasya sa ilang mga problemang disiplinaryo sa buong pamayanan. Ang [[unang Konsehong Budista]] ay idinaos pagkatapos lamang ng [[Parinirvana]] ni Buddha at pinangasiwaan ni [[Gupta Mahākāśyapa]] na isa sa kanyang pinakanakatatandang mga alagad sa Rājagṛha (ngayong [[Rajgir]]) noong ika-5 siglo BCE sa ilalim ng maharlikang suporta ni haring [[Ajāthaśatru]]. Ang layunin ng konseho ay itala ang lahat ng mga katuruan ni Buddha sa mga katuruang doktrina (sutra) at Abhidhamma at ikodigo ang mga patakarang monastiko (vinaya). Si Ānanda na isa sa mga pangunahing alagad at pinsan ni Buddha ay tinawag upang bigkasin ang mga diskurso at Abhidhamma ng Buddha, at si Upali na isa pang alagad ni Buddha ay nagbigkas ng mga patakaran ng vinaya. Ang mga ito ang naging basehan ng [[Tripiṭaka]] na iningatan lamang sa [[Pāli]]. Ang [[ikalawang Konsehong Budista]] ay idinaos sa [[Vaisali]] noong ika-4 siglo BCE kasunod ng isang alitan sa Sangha tungkol sa relaksasyon ng ilang mga mongke ng iba't ibang mga punto ng disiplina. Kalaunan, ito ay nagpasya na magdaos ng isang ikalawang konseho kung saan ang mga orihinal na tekstong Vinaya na inangatan sa unang konseho ay binanggit upang ipakita na ang mga relaksasyong ito ay sumalungat sa naitalang mga katuruan ni Buddha. ===Pang-aakay ni Aśoka (c. 261 BCE)=== [[File:Asoka Kaart.png|thumb|Pang-aakay sa Budismo sa panahon ni Emperador [[Ashoka|Aśoka]] (260–218 BCE) ayon sa [[mga kautusan ni Ashoka|mga kautusan ni Aśoka]].]] ====Pagkaakay ni Emperador Aśoka sa Budismo==== Ang Emperador ng [[Imperyong Maurya]] na si [[Aśoka]] (273 BCE&nbsp;–232 BCE) ay naakay sa Budismo pagkatapos ng kanyang madugong pananakop sa teritoryo ng Kalinga (modernong [[Odisha]]) sa silanganing India noong [[Digmaang Kalinga]]. Sa pagsisi sa mga sindak at pagdurusa na idinulot ng alitan, dakilang pinagpasyahan ng hari na itakwil ang karahasan at palitan ang pagdurusa na sinanhi ng digmaan ng paggalang at dignidad para sa lahat ng sangkatauhan. Kanyang pinalaganap ang pananampalatayang Budismo sa pamamagitan ng pagtatayo ng mga [[stupa]] at mga haligi na humihikayat kabilang sa mga ibang bagay na igalang ang lahat ng buhay ng hayop at iniutos sa mga tao na sundin ang Dharma. Nagtayo siya ng mga lansangan, mga libreng ospital, mga libreng edukasyon, mga pahingahan, mga unibersidad at mga sistema ng [[irigasyon]] sa buong bansa. Kanyang itinaguyod ang mga karapatang pantao at tinrato ang kanyang mga nasasakupan bilang mga magkakatumbas kahit pa ano ang kanilang reliihiyon, politika o [[kaste]]. Ang panahong ito ay nagmamarka ng unang pagkalat ng Budismo nang lagpas sa India sa ibang mga bansa. Ayon sa mga plato at haliging iniwan ni haring Aśoka (mga kautusan ni Aśoka), ang mga [[emisaryo]] ay ipinadala sa iba't ibang mga bansa upang ikalat ang Budismo na kasing layo sa timog Sri Langka at kasing layo sa kanluran sa mga kahariang Griyego, sa partiklular ang [[Kahariang Greko-Baktriano]] at posibleng mas malayo pa sa [[Mediterraneo]]. Tinipon ni Haring Aśoka ang [[ikatlong Konsehong Budista]] noong mga 250 BCE sa Pataliputra (ngayong [[Patna]]). Ito ay idinaos ng mongheng Moggaliputtatissa. Ang layunin ng konseho ay dalisayin ang [[Sangha]] partikular na ang mga hindi-Budistang [[asetiko]] na naakit ng pagtangkilik ng hari. Kasunod ng konsehong ito, ang mga misyonaryong Budista ay ipinadala sa buong kilalang daigdig sa panahong ito. ====Pagpapalaganap ni Aśoka ng Budismo sa daigdig na Helenistiko==== [[File:AsokaKandahar.jpg|thumb|Dalawang wikang inskripsiyon ([[Griyego]] at [[Aramaiko]]) ni Emperador [[Ashoka]] mula sa [[Kandahar]].]] Ang ilan sa mga kautusan ni Asoka ay naglalarawan ng kanyang mga ginawang pagsisikap na ipalaganap ang pananampalatayang Budista sa buong [[daigdig na Helenistiko]] na sa panahong ito ay bumubuo ng isang walang patid na pagpapatuloy mula sa mga hangganan ng India hanggang [[Gresya]]. Ang mga kautusan ni Asoka ay nagpapakita ng isang maliwanag na pagkaunawa sa organisasyong pampolitika sa mga teritoryong Helenistiko. Ang mga pangalan at lokasyon ng mga pangunahing haring Griyego sa panahong ito ay tinukoy at inangking mga nakatangap ng pang-aakay na Budista. Ang mga ito ay kinabibilangan nina [[Antiochus II Theos]] ng [[Kahariang Seleucid]] (261–246 BCE), [[Ptolomeo II Philadelphus]] ng [[Dinastiyang Ptolemaiko]] (285–247 BCE), [[Antigonus Gonatas]] ng [[Macedonia]] (276–239 BCE), [[Magas]] (288–258 BCE) sa Cyrenaica (modernong Libya), at [[Alexander II]] (272–255 BCE) sa [[Epirus]] (modernong Hilagang kanluraning Gresya). sa karagdagan, ayon sa mga sangguniang Pāli, ang ilan sa mga emisaryo ni Aśoka ay mga Griyegong Budistang monghe na nagpapakita ng malapit na pagpapalitang relihiyoso sa pagitan ng dalawang mga kultura. Si Aśoka ay naglabas rin ng mga kautusan sa wikang Griyego gayundin sa [[Aramaiko]]. Ang mga puntod na Budista mula sa [[panahong Ptolemaiko]] (305 BCE–30 BCE) ay natagapuan rin sa [[Alehandriya]], [[Ehipto]] na pinalamutian ng [[Dharmacakra|gulong ng Dharma]].<ref>Tarn, ''The Greeks in Bactria and India''</ref> Kalaunan, sa napaka-lugar na ito ([[Alehandriya]]) na ang ilan sa mga pinaka-aktibong sentro ng [[Kristiyanismo]] ay itinatag.<ref>[[Robert Linssen]], ''Zen living''</ref> Noong ika-2 siglo CE, ang [[dogma]]tistang [[Kristiyano]]ng si [[Clemente ng Alehandriya]] ay kumilala sa impluwensiya sa [[pilosopiyang Griyego|kaisipang Griyego]] ng mga Budistang Baktriano (''[[Sramana|śramanas]]'') at Indianong ''[[gymnosophist]]a''.<ref>Clement of Alexandria "The Stromata, or Miscellanies" Book I, Chapter XV: http://www.earlychristianwritings.com/text/clement-stromata-book1.html</ref> Isinulat ni [[Clemente ng Alehandriya]] tungkol kay Buddha na: {{quote|{{lang|grc|εἰσὶ δὲ τῶν Ἰνδῶν οἱ τοῖς Βούττα πειθόμενοι παραγγέλμασιν. ὃν δι’ ὑπερβολὴν σεμνότητος ὡς θεὸν τετιμήκασι.}} [Sa mga Indiano ang mga pilosopo ring sumusunod sa mga patakaran ni Boutta, na kanilang ginagalang bilang isang diyos sa kadahilanan ng kanyang ekstraordinaryong kabanalan.]<ref>[[Clement of Alexandria]]|''[[Stromata]]'' (''Miscellanies''), Book I, Chapter XV</ref>}} Ang kuwento ng kapanganakan ni Buddha ay alam rin sa Kanluran. Ang isang pragmento ni Archelaos ng Carrha (278 CE) ay nagbanggit sa birheng kapanganakan ni Buddha. Ang Kristiyanong si [[Jeronimo]] (ika-4 na siglo) ay nagsaaad tungkol sa kapanganakan ni Buddha na "ipinanganak mula sa panig ng isang birhen". Ang mga misyonaryong ipinadala ni emperador [[Ashoka]] sa India, Ceylon, [[Syria]], [[Ehipto]] at [[Gresya]] ay maaaring nakatulong sa paghahanda ng mga etikang katuruan ni Hesus.<ref name="Durant2011">{{cite book|author=Will Durant|title=Our Oriental Heritage: The Story of Civilization|url=http://books.google.com/books?id=ru4LPyMAxxkC&pg=PT711|accessdate=27 Agosto 2012|date=7 Hunyo 2011|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-4516-4668-9|pages=711–}}</ref><ref name="Maguire">{{cite book | last = Maguire | first = Jack | title = Essential Buddhism | url = https://archive.org/details/essentialbuddhis0000magu | publisher = Simon and Schuster | year = 2001 | pages = [https://archive.org/details/essentialbuddhis0000magu/page/n182 159]–160 | isbn = 0-671-04188-6}}</ref> Ang [[Dhammapada]] ay naglalaman ng mga pagkakatugma sa mga konsepto sa [[Sermon sa Bundok]] ni Hesus ng paghaharap ng kabilang pisngi, liwanag ng daigdig, hindi pagtinging ng may pagnanasa, [[ginintuang patakaran]], kahalagahan ng buhay, kahabagan sa iba, pagtakwil sa karahasan, pangungumpisal, kawang gawa at pagsasanay ng birtud. Ang mga salaysay na Romano ay naglarawan ng isang embahadang ipinadala ng haring Indianong si Porus (Pandion (?) Pandiya (?) o Pandita (Budismo) (?)) kay [[Caesar Augustus]] sa isang panahon sa pagitan ng 22 BCE at 13 CE.<ref>XV,1,73 Strabo at [[Dio Cassius]] (liv, 9)</ref> Ang embahada ay naglakbay na may liham na diplomatiko sa isang balat sa wikang Griyego. Ang isa sa mga kasapi nito ay isang sramana na nagsunog ng buhay sa kanyang sarili sa [[Atenas]] upang ipakita ang kanyang pananampalataya.<ref>Elledge CD. Life After Death in Early Judaism. Mohr Siebeck Tilbringen 2006 ISBN 3-16-148875-X pp122-125</ref> Ang pangyayaring ito ay inilarawan ni Nicolaus ng Damascus na nakatagapo sa embahadang ito sa [[Antioquia]] at isinalaysay nina Strabo at Dio Cassius. Ang mga salaysay na ito ay kahit papaano nagpapakita na ang mga banal na taong Indiano (Sramanas kung saan kabilang ang mga Budista na salungat sa mga Brahmana ng Hinduismo) ay kumakalat sa Levant sa panahon ni Hesus. Ang maagang ika-3 siglo hanggang ika-4 siglo CE mga manunulat na Kristiyano gaya nina [[Hipolito]] at [[Epiphanius]] ay sumulat tungknol sa isang [[Scythianus]] na dumalaw sa India noong mga 50 CE na mula dito ay kanyang dinala ang "doktrina ng Dalawang mga Prinsipyo". Ayon kay [[Cirilo ng Herusalem]], ang estudyante ni Scythianus na si [[Terebinthus]] ay nagtanghal sa kanyang sarili bilang isang "Buddha" (Buddas). Si Terebinthus ay tumungo sa [[Palestina]] at [[Hudea]] ("na nakilala at kinondena") at tumira sa Babilon. Sinasabing kanyang dinala kasama niya ang mga aklat ni Scythianus na sa kanyang kamatayan ay napunta sa pag-aari ng isang babaeng balo at sa pagkamatay ng balo ay napunta ang mga aklat sa kanyang inampong isang alipin si Cubricus na kalaunang nagpalit ng kanyang pangalan sa [[Mani (propeta)|Mani]]. Ang historyan na si [[Jerry H. Bentley]] ay sumulat sa mga pagkakatulad ng Budismo at [[Kristiyanismo]] at nagsaad na posibleng "ang Budismo ay umimpluwensiya sa maagang pag-unlad ng [[Kristiyanismo]]" at nagmungkahi ng "pansin sa maraming mga pagkakatugma tungkol sa mga kapanganakan, buhay, mga doktrina at mga kamatayan nina [[Gautama Buddha|Buddha]] at [[Hesus]]". .<ref name=Bentley240>{{cite book |title=Cross-Cultural Contacts and Exchanges in Pre-Modern Times |first=Jerry H. |last=Bentley |publisher=Oxford University Press |year=1992 |isbn=978-0-19-507640-0 |page=240}}</ref> May ilang mga ugnayan sa pagitan ng mga Kristiyanong [[Gnostiko]] at mga [[Indian]]. Halimbawa, ang teologong [[gnostiko]]ng si [[Bar Daisan]] ay naglarawan noong ika-3 siglo ng kanyang mga palitan sa mga misyon ng mga banal na tao mula sa India (Griyego:Σαρμαναίοι) na dumaan sa [[Syria]] sa kanilang pagtungo sa [[Elagabalus]] o isa pang emperador na Romano.<ref>His accounts are quoted by [[Porphyry (philosopher)|Porphyry]] (De abstin., iv, 17 {{ref|Porphyry}}) and [[Stobaeus]] (Eccles., iii, 56, 141).</ref> Ito ay nagpalitaw sa mga mungkahing ang tradisyong Budista ay nakaimpluwensiya sa Gnostisismo at kaya ay sa Kristiyanismo.<ref name="Thundy2">''Buddha and Christ'' by Zacharias P. Thundy (1 Enero 1993) ISBN 9004097414 pages 206-208</ref> Isinaalang ni Thundy posibleng mga impluwensiya ng Budismo sa pamamagitan ng sektang Hudyo na [[Therapeutae]] na kanyang iminungkahing mga Budista noong unang siglo.<ref name=Thundy>''Buddha and Christ'' by Zacharias P. Thundy (1 Enero 1993) {{ISBN|9004097414}} pages 244-245</ref> ==Talababa== {{notelist|25em}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} <references group="lower-alpha"/> [[Kategorya:Budismo|*]] [[Kategorya:Mga pananampalataya, tradisyon, at kilusang panrelihiyon]] a16erinx3cxinphrnl9gvraekknkb45 0 10985 2204826 2127015 2026-04-24T21:26:08Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204826 wikitext text/x-wiki :''Para sa kasaysayan ng planetang Daigdig, tingnan ang [[Kasaysayan ng Daigdig]].'' Ang '''kasaysayan ng mundo''', sa popular na salita, ay naglalarawan sa [[kasaysayan]] ng [[tao]], mula sa paglitaw ng ''[[Homo sapiens]]'' hanggang sa kasalukuyan na nadetermina mula sa mga nakasulat na talâ. Kung kaya't tinatawag din itong '''kasaysayan ng tao''' o '''kasaysayang pantao''', na sa madalíng sabi ay ang kasaysayan ng tao magmula sa pinakamaagang mga kapanahunan hanggang sa kasalukuyan, sa lahat ng mga pook sa ibabaw ng [[Mundo]], na nagsisimula sa Panahong [[Paleolitiko]]. Hindi kasáma rito ang hindi pantaong [[Likas na Kasaysayan|likas na kasaysayan]] at [[Kuwarternaryo|kasaysayang heolohikal]], maliban na lámang dahil sa may kahalagahan ang pagkaapekto ng likás na mundo sa búhay ng mga tao. Kabílang sa kasaysayan ng mundo ang pag-aaral ng nakasulat na mga talâ o rekord, magmula sinaunang panahon pasulong, pati ang karagdagang kaalamang nakamit magmula sa iba pang mga mapagkukunan, katulad ng [[arkeolohiya]]. Ang sinaunang naitalang kasaysayan<ref>Crawford, O. G. S. (1927). ''Antiquity''. [Gloucester, Eng.]: Antiquity Publications [atbp.]. (''cf.'', ''History education in the United States is primarily the study of the written past. Defining history in such a narrow way has important consequences ...'')</ref> ay nagsisimula sa pagkaimbento, na hiwa-hiwalay ang pagsisimula sa ilang mga lugar sa Mundo, ng pagsusulat, na lumikha sa [[imprastraktura]] (saligan at pamamamaraan) para sa nagtatagal at tumpak na paglilipat o transmisyon ng mga alaala, at sa ganitong paraan pati na ang pagpapakalat at paglaki ng kaalaman.<ref>Ayon kay [[David Diringer]] (''"Writing", ''[[Encyclopedia Americana]]'', edisyon ng 1986, bolyum 29, p. 558), "Writing gives permanence to men's knowledge and enables them to communicate over great distances.... The [[complex society]] of a higher civilization would be impossible without the art of writing."'' o "Ang pagsusulat ay nagbibigay ng pamamalagi (pananatili) ng kaalaaman ng tao at nagbibigay sa kanila ng kakayahang makipag-ugnayan nang talagang malayuan... Ang [[complex society|lipunang masalimuot]] ng isang mas mataas na kabihasnan ay hindi maaaring mangyari kapag wala ang sining pagsusulat."</ref><ref name="WebsterWH">Webster, H. (1921). [http://books.google.com/books?id=cboXAAAAIAAJ ''World history'']. Boston: D.C. Heath. [http://books.google.com/books?id=cboXAAAAIAAJ&pg=PR5&pg=PA27 Page 27].</ref> Subalit, ang mga ugat ng kabihasnan ay umaabot na pabalik sa kapanahunan bago pa ang pagsusulat — ang [[prehistorya]] (panahon bago ang nakasulat na kasaysayan) ng sangkatauhan. == Prehistorya == === Sinaunang Tao === Ang [[prehistorya]] ng tao ay nagsimula noong Panahong [[Paleolitiko]], o "Maagang Panahon ng Bato". Sa paglaon, noong [[Panahong Neolitiko]] (Bagong Panahon ng Bato), dumating ang [[Rebolusyong Neolitiko|Rebolusyong Pang-agrikultura]] (sa pagitan ng 8000 at 5000 BCE) sa [[Matabang Gasuklay]], kung saan unang nagsimula ang mga tao ng masistemang [[agrikultura|pagsasaka]] ng mga halaman at pag-aalaga ng mga hayop.<ref name="Tudge">{{cite book | last = Tudge | first = Colin | authorlink = Colin Tudge | title = [[Neanderthals, Bandits and Farmers|Neanderthals, Bandits and Farmers: How Agriculture Really Began]] | year = 1998 | publisher = Weidenfeld & Nicolson | location = London | isbn = 0-297-84258-7 }}</ref><ref>Bellwood, Peter. (2004). ''First Farmers: The Origins of Agricultural Societies'', Blackwell Publishers. ISBN 0-631-20566-7</ref><ref>Cohen, Mark Nathan (1977) ''The Food Crisis in Prehistory: Overpopulation and the Origins of Agriculture'', New Haven at London: Yale University Press. ISBN 0-300-02016-3.</ref> Lumaganap ang agrikultura sa kanugnog na mga rehiyon at umunlad na mag-isa sa iba pang mga lugar, hanggang sa ang mga tao ay naninirahan na bilang mga magsasaka sa pamalagiang mga maliliit na mga pamayanan.<ref>Hindi nilisan ng lahat ng mga lipunan ang [[nomadismo]], natatangi na iyong nakabukod na mga rehiyong may kakaunting mga uri ng halamang maaalagan sa tahanan. Tingnan ang [[Jared Diamond]], ''[[Guns, Germs and Steel]]''.</ref> Ang kaukol na seguridad at tumaas na produktibidad na nailapat ng pagsasaka ay nagpahintulot sa mga pamayanan upang kumalat. Lumaki sila na anging lalong tumataas na mas malalaking mga yunit na kaalinsabayan ng ebolusyon ng mas mabisa pang mga pamamaraan ng transportasyon. Ang sobrang mga pagkain ay nakapagdulot ng [[division of labor|paghahati ng mga gawain]], ng pagkakaroon ng mga taong nasa mataas na uri ng lipunan, at ang pagkakaroon at pag-unlad ng mga lungsod at kasama nito ang [[kabihasnan]]. Ang lumalaking kasalimuotan ng mga lipunan ng tao ay nangailangan ng mga sitema ng [[pagkukuwenta (akawnting)|pagkukuwenta]], na humantong sa pagsusulat.<ref name="DSB-AO">{{cite journal| author=Schmandt-Besserat, Denise| authorlink=Denise Schmandt-Besserat| title=Signs of Life| journal=Archaeology Odyssey| year=Enero–Pebrero 2002| url=https://webspace.utexas.edu/dsbay/Docs/SignsofLife.pdf| pages=6–7, 63| access-date=2012-01-17| archive-date=2012-05-21| archive-url=https://web.archive.org/web/20120521204321/https://webspace.utexas.edu/dsbay/Docs/SignsofLife.pdf| url-status=dead}}</ref> === Pag-usbong ng kabihasnan === Nagkaroon ng mga kabihasnan sa mga pampang ng mga katawan ng sariwang tubig (mga lawa at mga ilog) na nakapagbibigay ng búhay. Sa pagsapit ng 3000 BCE, nagsimula sila sa [[Mesopotamia]] (ang "lupain na nasa pagitan ng mga Ilog [[Euphrates]] at [[Tigris]]) ng [[Gitnang Silangan]],<ref name="McNeill-Sumer">{{cite book | last = McNeill | first = Willam H. | authorlink = William McNeill | title = A World History | url = https://archive.org/details/worldhistory0000mcne_e1t4 | origyear = 1967 | edition = ika-4 | year = 1999 | publisher = [[Oxford University Press]] | location = New York | isbn = 0-19-511615-1 | page = [https://archive.org/details/worldhistory0000mcne_e1t4/page/15 15] | chapter = In The Beginning }}</ref> sa mga pampang ng [[Ilog Nilo]] ng [[sinaunang Ehipto|Ehipto]],<ref>{{cite book|author=[[John Baines|Baines, John]] at Jaromir Malek|title=The Cultural Atlas of Ancient Egypt|edition=revised|publisher=Facts on File|year=2000|isbn=0816040362}}</ref><ref>{{cite book | last = Bard | first = KA | title = Encyclopedia of the Archaeology of Ancient Egypt | publisher = Routledge | location = NY, NY | year = 1999|isbn=0-415-18589-0}}</ref><ref name="grimal1992">{{cite book|first=Nicolas|last=Grimal|title=A History of Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/historyofancient0000grim_o8d3|publisher=Blackwell Books|year=1992|isbn=0631193960}}</ref> at sa [[Kabihasnan ng Lambak ng Indus|lambak ng Ilog Indus]].<ref>{{cite book |last=[[F. Raymond Allchin|Allchin, Raymond]] (patnugot) |year=1995 |title=The Archaeology of Early Historic South Asia: The Emergence of Cities and States |location=New York |publisher=[[Cambridge University Press]]}}</ref><ref>{{cite book |first=D. K. |last=Chakrabarti |year=2004 |title=Indus Civilization Sites in India: New Discoveries |url=https://archive.org/details/induscivilizatio0000unse |publisher=Marg Publications |location=Mumbai |isbn=81-85026-63-7}}</ref><ref>{{cite book |authorlink=Ahmad Hasan Dani |last=Dani |first=Ahmad Hassan |author2=Mohen, J-P. (eds.) |year=1996 |title=History of Humanity, Volume III, From the Third Millennium to the Seventh Century BC |location=New York/Paris |publisher=Routledge/UNESCO |isbn=0415093066}}</ref> Ang kahalintulad na mga sibilisasyon ay maaaring nagsimula at umunlad sa kahabaan ng mga ilog sa [[Tatlong Soberanyo at Limang Emperador|Tsina]], subalit ang katunayang pang-arkeolohiya para sa malawig na pagtatatag na urbano ay hindi gaanong matiyak. == Sinaunang Kasaysayan == Partikular ang kasaysayan ng [[Lumang Mundo]] ([[Kasaysayan ng Europa|Europa]], ngunit pati na rin ang ng [[Silangang Malapit]] at [[Hilagang Aprika]]) ay pangkaraniwang hinahati sa [[Sinaunang kasaysayan]] o [[Kalaunan]], magpahanggang sa 476 CE; ang [[Gitnang Kapanahunan]],<ref>{{cite web |url=http://www.fordham.edu/halsall/ |title=Internet Medieval Sourcebook Project |publisher=Fordham.edu |date= |accessdate=2009-04-18 |archive-date=2009-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090416220919/http://www.fordham.edu/halsall/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.the-orb.net/ |title=The Online Reference Book of Medieval Studies |publisher=The-orb.net |date= |accessdate=2009-04-18}}</ref> magmula ika-5 hanggang sa ika-15 mga daantaon, kasama ang [[Ginintuang Panahong Islamiko]] (c. 750 CE – c. 1258 CE) at ang maagang [[Renasimyento]] sa Europa; ang [[Maagang Modernong panahon]],<ref name="rice1970">{{cite book|last=Rice|first=Eugene, F., Jr.|title=The Foundations of Early Modern Europe: 1460–1559|url=https://archive.org/details/isbn_0393054209|year=1970|publisher=W.W. Norton & Co.|authorlink=Eugene F. Rice, Jr.}}</ref> magmula ika-15 daantaon hanggang sa hulihan ng ika-18 daantaon, kabilang ang [[Panahon ng Pagpapaliwanag]]; at ang [[Panghuling Modernong panahon]], magmula sa [[Rebolusyong Industriyal]] hanggang sa kasalukuyan, kasama ang [[Kasaysayang Kontemporaryo]]. Sa [[Europa]] (at sa mga [[kabihasnang Kanluranin|kasaysayang Kanluranin]], ang pagbagsak ng [[Kanlurang Imperyo ng Roma]] (476 CE) ay pangkaraniwang itinuturing bílang tanda ng wakas ng [[Sinaunang panahon]] at siya namang simula ng [[Gitnang Panahon]], kung kailan (noong bandang taon ng 1300) nagsimula ang [[Renasimyentong Europeo]]<ref>[[Jacob Burckhardt|Burckhardt, Jacob]] (1878), [http://www.boisestate.edu/courses/hy309/docs/burckhardt/burckhardt.html ''The Civilization of the Renaissance in Italy''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080921145058/http://www.boisestate.edu/courses/hy309/docs/burckhardt/burckhardt.html |date=2008-09-21 }}, isinalinwika ni S.G.C Middlemore, muling nalathala noong 990, ISBN 0-14-044534-X</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenaref/cmh/cmh.html |title='&#39;The Cambridge Modern History. Vol 1: The Renaissance (1902) |publisher=Uni-mannheim.de |date= |accessdate=2009-04-18}}</ref> Noong kalagitnaan ng ika-15 daantaon, ang pagkaimbento ni [[Johannes Gutenberg]] ng modernong [[paglilimbag]],<ref>{{cite web|accessdate=2008-05-20|url=http://www.open2.net/historyandthearts/discover_science/gberg_synopsis.html|title=What Did Gutenberg Invent?|publisher=BBC|archive-date=2011-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20111113160202/http://www.open2.net/historyandthearts/discover_science/gberg_synopsis.html|url-status=dead}}</ref> na gumamit ng [[tipong naigagalaw]], ang nagpausad ng rebolusyon ng [[komunikasyon]], na tumulong sa pagwawakas ng [[Gitnang Panahon]] at nagpasimula sa makabagong kapanahunan at sa [[Himagsikang Pang-agham]].<ref>Grant, Edward. The Foundations of Modern Science in the Middle Ages: Their Religious, Institutional, and Intellectual Contexts. Cambridge: Cambridge Univ. Pr., 1996.</ref> Sa pagsapit ng ika-18 daantaon, ang pagkakaipon ng [[kaalaman]] at [[teknolohiya]], natatangi na sa Europa, ay umabot sa isang [[masang kritikal (sosyodinamika)|masang kritikal]] na nagdala ng [[Rebolusyong Industriyal]].<ref>More; Charles. ''Understanding the Industrial Revolution'' (2000) [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=102816164 edisyong ''online''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814041034/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=102816164 |date=2011-08-14 }}</ref> Sa ibang mga bahagi ng mundo, katulad ng [[sinaunang Silangang Malapit]],<ref>William W. Hallo & William Kelly Simpson, ''The Ancient Near East: A History'', Holt Rinehart and Winston Publishers, 1997</ref><ref>[[Jack Sasson]], ''The Civilizations of the Ancient Near East'', New York, 1995</ref><ref>Marc Van de Mieroop, ''History of the Ancient Near East: Ca. 3000–323 BC.'', Blackwell Publishers, 2003</ref> [[sinaunang Tsina]],<ref>{{cite web |url=http://www.automaticfreeweb.com/index.cfm?s=ancientasianworld |title=Ancient Asian World |publisher=Automaticfreeweb.com |date= |accessdate=2009-04-18 |archive-date=2012-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120515023548/http://www.automaticfreeweb.com/index.cfm?s=ancientasianworld |url-status=dead }}</ref> at [[Kasaysayan ng India|sinaunang India]], magkakaiba ang paglaladlad ng mga pangkasaysayang mga guhit ng kapanahunan. Subalit, sa pagsapit ng ika-18 daantaon, dahil sa malaganap na pandaigdigang kalakalan at kolonisasyon, ang kasaysayan ng karamihan sa mga kabihasnan ng mundo ay naging mahigpit ang pagkakatali sa bawat isa. Sa loob ng huling ikaapat na bahagi ng milenyo, tumulin ang paglaki ng kaalaman, teknolohiya, komersiyo, at ng potensiyal na pagiging mapangwasak ng digmaan, na lumikha ng mga pagkakataon at panganib na kasalukuyang humaharap sa mga pamayanan ng tao na naninirahan sa mundo.<ref>[http://stateoftheworld.reuters.com Reuters&nbsp;– The State of the World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090214194348/http://stateoftheworld.reuters.com/ |date=2009-02-14 }} The story of the 21st century</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sciam.com/article.cfm?chanID=sa006&articleID=00031010-F7DA-1304-B72683414B7F0000 |title=Scientific American Magazine (Isyu noong Setyembre 2005) The Climax of Humanity |publisher=Sciam.com |date=2005-08-22 |accessdate=2009-04-18}}</ref> ==Mga sanggunian== {{Reflist}} [[Kategorya:Kasaysayan ayon sa paksa|Mundo]] {{Earth}} nocc9fcv7nxctqv67tz4m1h6rb6ifu2 0 13153 2204830 2159166 2026-04-24T21:27:58Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204830 wikitext text/x-wiki {{otheruses|Abatar}} [[File:Dashavtar closeup national museum india.JPG|thumb|Sampung pangunahing anyo (abatar) ng bathala o diyos na Hindu na si [[Vishnu]] (bersyon nina Balarama-Krishna), [[Dasavatara shrine]], garing mula ika-18 siglo, [[Pambansang Museo, New Delhi]]]] Sa Hinduismo, ang Abatar o "avatar" (mula sa Sanskrit na "avatāra", na nangangahulugang pagbaba) ay tumutukoy sa inkarnasyon o pagsasakatawang-tao ng isang diwata,bathala o diyos, lalo na ng diyos na si Vishnu, sa daigdig upang magligtas ng sanlibutan mula sa kasamaan o upang ibalik ang kaayusan (dharma).<ref>{{cite book|author=Geoffrey Parrinder |author-link=Geoffrey Parrinder|title=Avatar and Incarnation: The Divine in Human Form in the World's Religions |url=https://books.google.com/books?id=VkV5AAAAMAAJ |year=1997|publisher=Oneworld |isbn=978-1-85168-130-3|pages=19–20 }}</ref> Ang bagbaba ng isang diyos o bathala sa lupa mula sa langit. <ref name=monierwilliamsavatar/>{{sfn|Sheth|2002|pp=98-99}} Ang '''abatar'''<ref name=Gaboy>{{cite-Gaboy|''Avatar'', abatar}}</ref>, mula sa [[Sanskrit]] na nangangahulugang "Ang nagmula sa itaas" (literal : "nanaog") ay ginagamit bilang katawagan sa mga Diyos ([[deva]]), partikular na sa [[Hinduismo]], na nananaog sa lupa na may partikular na anyo, o di kaya nama'y ipinanganganak na mistulang ordinaryong nilalang, para sa isang misyon o upang ibalik ang [[Dharma]]. Pinakakilala sa mga Diyos na maraming mga abatar si [[Vishnu]] (marami siyang abatar, ngunit may 10 pinakakilala). Sa bawat abatar niya, nagpapamalas siya ng iba't-ibang anyo. Ipinapalagay ng mga [[Vaishnava]] (mga tagasunod ni [[Vishnu]]) na si Vishnu ang pinakamataas sa lahat ng Diyos. ==Entimolohiya - Pinangalingan ng ngalan at ibigsabihin nito== Ang pangngalang Sanskrit ({{IAST|avatāra}}, {{IPA|hns|əʋˈtaːr|lang}}) ay nagmula sa Sanskrit na [[panlapi]] na {{IAST|ava-}} {{gloss|pababa}} at sa ugat na {{IAST|''tṛ''}} {{gloss|tumawid}}.{{sfn|Sheth|2002|p=98}} Ang mga ugat na ito ay may pinagmulan, ayon kay Monier-Williams, sa ''-taritum'', ''-tarati'', ''-rītum''. <ref name=monierwilliamsavatar>{{cite book|author=Monier Monier-Williams|title=A Sanskrit-English Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=_3NWAAAAcAAJ&pg=PA90|year=1923|publisher=Oxford University Press|page=90}}</ref> Ang "Avatar" ay nangangahulugang {{gloss|pagbaba, paglitaw, pagpapakita ng sarili}},<ref name=monierwilliamsavatar/> at tumutukoy sa pagkakabuo ng diwa ng isang makalangit o banal na nilalang sa ibang anyo.{{sfn|Sheth|2002|p=98}} Sinasabi rin ng salita ang ibig sabihing “mapagtagumpayan, alisin, pababain, o tumawid sa isang bagay”.<ref name=monierwilliamsavatar/> Sa mga tradisyon ng Hinduismo, ang “pagtawid o pagbaba” ay simbolo, ayon kay Daniel Bassuk, ng banal na pagbaba mula sa “walang hanggan patungong panandalian, mula sa walang kundisyon patungo sa may kundisyon, mula sa kawalang-hanggan patungong hangganan.”<ref>{{Cite book |last=Bassuk |first=Daniel E. |title=Incarnation in Hinduism and Christianity: The Myth of the God-Man |url=https://archive.org/details/isbn_033341358X |date=1987 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-349-08642-9 |edition=1st ed. 1987 |series=Library of Philosophy and Religion |location=London}}</ref> Ayon kay Justin Edwards Abbott, ang avatar ay isang ''saguna'' (may anyo, katangian) na pagbabalik na katawan ng ''[[nirguna]]'' [[Brahman]] o [[Atman (Hinduism)|Atman]] (kaluluwa).<ref>{{cite book|author=Justin Edwards Abbott |title=Life of Tukaram: Translation from Mahipati's Bhaktalilamrita |url=https://books.google.com/books?id=E-UmxAoX2wYC|year=1980|publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-0170-7|pages=335–336 }}</ref> Ayon kay [[Bhaktisiddhanta Sarasvati]], ang “avatar” ay nangangahulugang {{gloss|banal na pagbaba}} sa kaniyang mga komentaryo sa The Shrimad Bhagavatam at The Brahma Samhita (na binanggit sa Brahmavaivarta Purana). == Sanggunian == {{reflist}} {{stub}} [[Kategorya:Hinduismo]] qtc1aryfmaead8uegihrgew1zx0gsc4 0 15616 2204839 2201246 2026-04-24T21:33:53Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204839 wikitext text/x-wiki {{Infobox song|name=Mary's Boy Child|alt=|type=single|artist=Harry Belafonte|album=An Evening with Belafonte|B-side="Venezuela"|released=Disyembre 1956|recorded=Hulyo 1956<ref name="RecordedInJuly">{{cite web|url=https://musicbrainz.org/release/6242cc4d-63c9-4e1e-8ca6-04397ead6c54|title=Mary's Boy Child / Eden Was Just Like This|website=MusicBrainz]}</ref>|studio=Grand Ballroom, Webster Hall, [[Lungsod New York]]|genre=* [[awiting Pamasko|Pamasko]] * kalipso<ref name="Molanphy 2018">{{Cite podcast|url=https://slate.com/culture/2018/12/the-annual-contest-to-score-the-u-k-christmas-no-1.html|title= The Christmas is All Around Edition|website=Hit Parade {{!}} Music History and Music Trivia|publisher=Slate|last=Molanphy|first=Chris|date=Disyembre 21, 2018|access-date=Agosto 15, 2023|language=en}}</ref> * ''exotica''<ref name="Stanley 2022">{{cite book|first= Bob |last= Stanley |year= 2022 |title= Let's Do It - The Birth of Pop Music: A History|chapter= Whipped Cream and Other Delights: Adventures in Beatleland|location= New York|page= 564|language=en}}</ref>|length=4:20 (bersyong pang-album<br />bersyong single ng Reyno Unido)<ref name="AlbumVersionInfo"/><ref name="SingleVersionInfo"/><br />2:53 (Bersyong single sa Estaods Unidos)<ref name="SingleVersionInfo"/>|label=RCA Victor|writer=Jester Hairston|producer=|prev_title=Jamaica Farewell|prev_year=1954|next_title=Banana Boat (Day-O)|next_year=1957}}Ang '''"Mary's Boy Child"''', na kilala rin bilang '''"Mary's Little Boy Child"''' o '''"Mary's Little Boy Chile"''', ay isang [[awiting Pamasko]] noong 1956 na isinulat ni Jester Hairston.<ref name="500 Number One Hits">{{cite book |last=Rice |first=Jo |title=The Guinness Book of 500 Number One Hits |url=https://archive.org/details/guinnessbookof500000unse |publisher=Guinness Superlatives Ltd |year=1982 |isbn=0-85112-250-7 |edition=1st |location=Enfield, Middlesex |page=[https://archive.org/details/guinnessbookof500000unse/page/32 33] |language=en}}</ref> Malawak itong inaawit bilang isang awiting pamasko. Ang awit ay higit na iniuugnay kay Harry Belafonte, na naglabas nito bilang isang single noong Disyembre 1956, at isinama sa kaniyang album noong sumunod na taon na "An Evening with Belafonte". Naitala ang awit nang dalawang beses ni Andy Williams: una sa kaniyang album na "Merry Christmas" noong 1965 at muli sa kaniyang album na "We Need A Little Christmas" noong 1997. Isa rin ito sa mga pinakamabentang single ng grupong disco na Boney M. noong 1978, sa pamagat na "Mary's Boy Child – Oh My Lord". == Kasaysayan == Nagsimula ang awit nang nakikitira si Hairston sa isang silid kasama ang isang kaibigan. Hiniling ng kaibigan na gumawa siya ng isang kanta para sa isang handaan ng [[kaarawan]].<ref name="Boney">''Boney M'', John Shearlaw and David Brown, Hamlin Paperbacks, 1979 {{ISBN|0 600 20009 4}}, page 105 (sa Ingles)</ref> Isinulat ni Hairston ang kanta sa ritmo ng kalipso dahil karamihan sa mga dadalo sa handaan ay mga taga-Kanluran Indiyanas. Ang orihinal na pamagat ng kanta ay "He Pone and Chocolate Tea", kung saan ang ''pone'' ay isang uri ng tinapay na gawa sa [[mais]].<ref name="Boney" /> Hindi ito kailanman nairekord sa ganitong anyo. Makalipas ang ilang panahon, si Walter Schumann, na noon ay namumuno sa Schumann's Hollywood Choir, ay humiling kay Hairston na magsulat ng bagong awiting [[Pasko|Pamasko]] para sa kanilang koro. Naalala ni Hairston ang [[ritmo]] ng kalipso mula sa kaniyang lumang kanta at nilapatan ito ng mga bagong liriko.<ref name="Boney" /> Narinig ni Harry Belafonte ang awit na inaawit ng koro at humingi ng pahintulot upang ito ay mairekord.<ref name="Boney" /> Naitala ito noong 1956 at inilabas bilang isang single sa parehong taon.<ref name="SingleVersionInfo">{{cite web |title=Belafonte Tracks - A Discography of Original Recordings - Single-Play Recordings RCA Victor (1952-67) |url=http://www.belafontetracks.ca/singles_rca_victor.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160807200057/http://www.belafontetracks.ca/singles_rca_victor.htm |archive-date=7 Agosto 2016 |access-date=9 Disyembre 2019 |website=Belafontetracks.ca |language=en |quote="Mary's Boy Child, 2:53, released in 1956, RCA Catogue number: 47-6735, RCA Matrix Number: G2PW-4902. (Note: [An] alternate take of Mary's Boy Child [was] chosen for release on single because of the shorter duration. The corresponding LP track was concert length.)"}}</ref> Muli itong inilabas ni Belafonte noong sumunod na taon, 1957, sa kaniyang [[album]] na "An Evening with Belafonte", gamit ang ibang bersyon na mas mahaba.<ref name="AlbumVersionInfo">{{cite web |title=Belafonte Tracks - A Discography of Original Recordings - Albums 1949 - 1959 |url=http://www.belafontetracks.ca/albums_A01-A14%20(1949-59).htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303172729/http://www.belafontetracks.ca/albums_A01-A14%20(1949-59).htm |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=9 Disyembre 2019 |website=Belafontetracks.ca |language=en |quote="Mary's Boy Child (4:20). RCA-LPM-1402 'An Evening With Belafonte', Matrix Nos: G2PP-9882 / 9883, [recorded in:] 1956 [as a] 33 rpm LP. (Note about 'LPM' (33 rpm Long-Play Monaural Record): RCA assigned this prefix to their early LPs which were all monaural (or single channel) recordings... up until 1962)"}}</ref><ref name="SingleVersionInfo" /> Ang mas mahabang bersyong ito ay inilabas din sa [[Reyno Unido]] bilang isang single<ref name="OfficialCharts2">{{cite web |title=Official Singles Chart, "Mary's Boy Child" |url=https://www.officialcharts.com/search/singles/mary%27s-boy-child/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191209211854/https://www.officialcharts.com/search/singles/mary%27s-boy-child/ |archive-date=9 Disyembre 2019 |access-date=9 Disyembre 2019 |website=Officialcharts.com |language=en |quote="Title: Mary's Boy Child. Artist: Harry Belafonte. Label: RCA. RCA Record Catalogue Number: 1022. First charted: 07.11.1957. Chart run [at number one]: Weeks ending 1957/11/28 through 1958/01/09"}}</ref> (na may B-''side'' na "Eden Was Just Like This"),<ref>{{cite web |date=2019 |title=Harry Belafonte – Mary's Boy Child / Eden Was Just Like This |url=https://www.discogs.com/Harry-Belafonte-Marys-Boy-Child-Eden-Was-Just-Like-This/release/833004 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20191210130455/https://www.discogs.com/Harry-Belafonte-Marys-Boy-Child-Eden-Was-Just-Like-This/release/833004 |archive-date=10 Disyembre 2019 |access-date=10 Disyembre 2019 |website=Discogs.com |publisher=Discogs® |language=en}}</ref> kung saan ito ang naging unang numero uno sa Reyno Unido na may habang higit sa apat na minuto.<ref name="Songfacts">{{cite web |title=Mary's Boy Child |url=https://www.songfacts.com/facts/harry-belafonte/marys-boy-child |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20191210125823/https://www.songfacts.com/facts/harry-belafonte/marys-boy-child |archive-date=10 Disyembre 2019 |access-date=10 Disyembre 2019 |website=Songfacts.com |publisher=Songfacts®, LLC |language=en |quote=...[it was] the first ever British #1 record to have a playing time of more than four minutes (4:12). This stayed at #1 in the UK for seven weeks before becoming the only song to drop from #1 straight out of Top 10 the following week (after Christmas, when it tumbled from #1 to #12). The song returned to the charts the next two years at Christmas, going to #10 in 1958 and #30 in 1959.}}</ref> Umabot ito sa ika-1 puwesto sa Tsast ng mga Singles sa Reyno Unido noong Nobyembre 1957,<ref name="500 Number One Hits" /><ref name="OfficialCharts2" /><ref name="Songfacts" /> at nakabenta na ng mahigit 1.19 milyong kopya roon.<ref name="UK copies sold">{{cite web |last=Myers |first=Justin |date=29 Nobyembre 2015 |title=Official Top 20 biggest selling Christmas songs revealed |url=http://www.officialcharts.com/chart-news/official-top-20-biggest-selling-christmas-songs-revealed__12415/ |access-date=29 Nobyembre 2015 |publisher=Official Charts Company |language=en |quote="Mary's Boy Child has hit Christmas Number 1 twice by separate artists: Boney M's disco-lite version from 1978... with 1.89 million sales. Harry Belafonte's version is at 14, from 1957, on 1.19 million."}}</ref> Noong 1962, idinagdag din ang buong bersyon sa muling inilabas na album ni Belafonte na "To Wish You a Merry Christmas". Muling nirekord ni Belafonte ang awit kasama ang London Symphony Orchestra at ang American Boy Choir para sa "The Tradition of Christmas" ng Hallmark noong 1991. Katulad nito, inayos din ang awit para sa koro at naitala ng konduktor na si Leonard De Paur para sa Columbia Records sa album na "Calypso Christmas" noong 1956 (Columbia, CL 923 Mono LP, 1956).<ref>{{Citation |last=The De Paur Chorus |title=CALYPSO CHRISTMAS |date=1956 |url=http://archive.org/details/CALYPSOCHIRSTMAS |language=en |access-date=2026-04-04}}</ref> == Mga bersyon == Isa sa pinakakilalang bersyon ng [[Awitin|awit]] ay ang mula sa grupong disco na nakabase sa [[Alemanya]] na Boney M. noong 1978, na pinamagatang "Mary's Boy Child – Oh My Lord".<ref name="British Hit Singles & Albums">{{cite book |last=Roberts |first=David |title=British Hit Singles & Albums |publisher=Guinness World Records Limited |year=2006 |isbn=1-904994-10-5 |edition=19 |location=London |page=360 |language=en}}</ref> Ibinalik ng bersyong ito ang awit sa tuktok ng tsart sa Reyno Unido.<ref name="British Hit Singles & Albums2">{{cite book |last=Roberts |first=David |title=British Hit Singles & Albums |publisher=Guinness World Records Limited |year=2006 |isbn=1-904994-10-5 |edition=19 |location=London |page=360 |language=en}}</ref> Isa ito sa mga pinakamabentang single sa kasaysayan sa Reyno Unido, na nakabenta ng 1.87 milyong kopya hanggang Nobyembre 2015.<ref name="UK copies sold" /> Nang malaman ni Hairston kung gaano naging matagumpay ang bersyon ng Boney M., sinabi niya: "God bless my soul. That's tremendous for an old fogey like me" (Pagpalain nawa ng Diyos ang aking kaluluwa. Kahanga-hanga iyon para sa isang matandang tulad ko).<ref name="Boney" /> Siya ay 78 taong gulang noon. Naitala ang awit nang dalawang beses ni Andy Williams: una sa kaniyang album na "Merry Christmas" noong 1965 at muli sa kaniyang album na "We Need A Little Christmas" noong 1997. Naitala rin ito ng The Four Lads noong 1956<ref>{{cite web |title=The Four Lads – Mary's Little Boy Chile / The Stingiest Man In Town |url=https://www.discogs.com/The-Four-Lads-Marys-Little-Boy-Chile-The-Stingiest-Man-In-Town/release/1217118 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20191210131450/https://www.discogs.com/Mahalia-Jackson-Mahalia-Jackson/release/5588991 |archive-date=10 Disyembre 2019 |access-date=10 Disyembre 2019 |website=Discogs.com |language=en}}</ref> at ni Mahalia Jackson noong huling bahagi ng dekada 1950,<ref>{{cite web |title=Mahalia Jackson – Mahalia Jackson |url=https://www.discogs.com/Mahalia-Jackson-Mahalia-Jackson/release/5588991 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20191210131033/https://www.discogs.com/The-Four-Lads-Marys-Little-Boy-Chile-The-Stingiest-Man-In-Town/release/1217118 |archive-date=10 Disyembre 2019 |access-date=10 Disyembre 2019 |website=Discogs.com |publisher=Discogs® |language=en}}</ref> pati ng Harry Simeone Chorale (1965), na pawang gumagamit ng pamagat na "Mary's Little Boy Chile". Kabilang din sa iba pang mga nagrekord ang The Gospel Clefs (1973), Evie (1977), Anne Murray, The Brothers Four, Greg MacDonald, The Lettermen (1966), The Merrymen, Jim Reeves (1963), Rolf Harris (1970), Roger Whittaker, The Little River Band, The Three Degrees, The Pete King Chorale, Nina & Frederik, Carola, Vikingarna, Kiri Te Kanawa (1984), [[Jose Mari Chan|José Mari Chan]] (1990), Al Bano at Romina Power (1991), De Nattergale (1991), [[Tom Jones]] (1993), Jose Feliciano, John Denver (1990), Cranberry Singers (1998), at ang gumanap ng ''Glee'' (2013), RJ Jacinto (2015), Harry Connick Jr., Bryn Terfel, Connie Talbot, at marami pang iba. Naitala rin ng Bee Gees ang awit bilang bahagi ng isang medley kasama ang "[[Silent Night]]" para sa kanilang album na "Horizontal" noong 1968, bagaman opisyal lamang itong inilabas bilang bonus track noong 2006. Mali itong pinamagatang "Silent Night/[[Hark the Herald Angels Sing]]".<ref>{{Cite book |last=Hughes |first=Andrew Môn |url=https://books.google.com/books?id=KugbDQHX0R8C&q=bee+gees+horizontal&pg=PT314 |title=The Bee Gees: Tales Of The Brothers Gibb |date=2009 |publisher=Omnibus Press |isbn=9780857120045 |language=en}}</ref> Kabilang pa sa iba pang mga bersyon ang kay [[Charlotte Church]] bilang ikalimang track sa kaniyang album na "Dream a Dream" (2000),<ref>{{Citation |last=Charlotte Church |title=Dream a Dream North American Version |date=2000 |url=https://www.amazon.com/Dream-North-American-Version/dp/B00004ZDPO |publisher=SONY MASTERWORKS |language=English |access-date=2022-12-04}}</ref> ang grupong [[Australya|Australyano]] na Hi-5 (1998), at ang bersyon ng kanilang katapat sa Amerika na inilabas noong 2005 subalit nairekord noong 2004. Inawit din ito ng The Wiggles sa kanilang album na "Santa's Rockin'" (2004); ni Juice Newton sa kaniyang [[Tugtuging pambayan|pambayan]]-[[Musikang rock|rock]] na bersyon sa "The Gift of Christmas" (2007); ni Mandisa sa "It's Christmas" (2008); ni Paul Poulton sa isang reggae na bersyon sa "Grooves 4 Scrooge" (2008); ni Daniel O'Donnell sa "O Holy Night" (2010); at ni Joe McElderry sa "Classic Christmas" (2011). Noong 2012, gumawa ang [[Pari|paring]] [[Portugal|Portuges]] na si António Cartageno ng isang kaayusang pangkoro para sa awit. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kaurian:Awiting Pamasko]] rsgkfqecufd3feedetm58r26vdcv3l1 0 17768 2204761 2199726 2026-04-24T20:34:53Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204761 wikitext text/x-wiki :::''Para sa ibang gamit, tingnan ang [[halu-halo (paglilinaw)]].'' Sa [[kimika]], ang '''halo''' ay isang materyal na binubuo ng dalawa o higit pa na magkakaibang kemikal na sangkap na maaaring paghiwalayin sa pamamagitan ng pisikal na pamamaraan. Ito ay isang hindi puro na sangkap na binubuo ng 2 o higit pang mga elemento o compound na mekanikal na pinaghalo sa kahit anumang proporsyon. Ang isang halo ay ang pisikal na kumbinasyon ng dalawa o higit pang mga sangkap kung saan ang mga pagkakakilanlan ay pinananatili at pinaghalo sa anyo ng mga solusyon, suspensyon o [[koloide]]. <ref>{{Cite book |last=Whitten K.W., Gailey K. D. and Davis R. E. |title=General chemistry |url=https://archive.org/details/generalchemistry0000whit_e3n4 |publisher=Saunders College Publishing |year=1992 |isbn=978-0-03-072373-5 |edition=4th |location=Philadelphia}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Petrucci |first=Ralph H. |url=https://archive.org/details/generalchemistry00hill |title=General chemistry: principles and modern applications |last2=Harwood |first2=William S. |last3=Herring |first3=F. Geography |date=2002 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-014329-7 |edition=8th |location=Upper Saddle River, N.J |lccn=2001032331 |oclc=46872308 |url-access=registration}}</ref> Ang mga halo ay isang produkto o dulot ng mekanikal na paghahalo o paghahalo ng mga kemikal na sangkap tulad ng [[Elemento (kimika)|mga elemento]] at [[Kompuwestong pangkimika|kompuwestong pangkemika]], nang walang kemikal na pagbubuklod o iba pang kemikal na pagbabago, upang ang bawat sangkap ay mapanatili ang sarili nitong mga kemikal na katangian. <ref>{{Cite book |last=De Paula |first=Julio |title=Atkins' Physical Chemistry |last2=Atkins |first2=P. W. |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=978-0-19-879285-7 |edition=7th}}</ref> Sa kabila ng katotohanang walang mga kemikal na pagbabago sa mga nasasakupan nito, ang mga pisikal na katangian ng isang halo, tulad ng [[punto ng pagkatunaw]] nito, ay maaaring mag-iba sa mga bahagi o pangkat. Ang ilang mga halo ay maaaring [[Proseso ng paghihiwalay|ihiwalay]] sa kanilang mga bahagi sa pamamagitan ng paggamit ng pisikal (mekanikal o termal) na paraan. Ang azeotropes ay isang uri ng halo na kadalasang nagdudulot ng malaking kahirapan hinggil sa mga proseso ng paghihiwalay na kinakailangan upang makuha ang kanilang mga nasasakupan (pisikal o kemikal na proseso o, kahit isang timpla ng mga ito). <ref name="Alberts">{{Cite book |last=Alberts B. |title=Molecular Biology of the Cell, 4th Ed. |publisher=Garland Science |year=2002 |isbn=978-0-8153-4072-0 |display-authors=etal}}</ref> <ref name="Laider">{{Cite book |last=Laidler K. J. |title=Physical chemistry with biological applications |publisher=Benjamin/Cummings |year=1978 |isbn=978-0-8053-5680-9 |location=Menlo Park}}</ref> <ref name="Weast">{{Cite book |last=Weast R. C., Ed. |title=CRC Handbook of chemistry and physics |url=https://archive.org/details/crchandbookofche70edunse |publisher=Chemical Rubber Publishing Company |year=1990 |isbn=978-0-8493-0470-5 |location=Boca Raton}}</ref> == Mga katangian ng mga halo == Ang lahat ng mga halo ay maaaring ilarawan bilang mapaghihiwalay sa pamamagitan ng mekanikal na paraan (hal. [[wiktionary:purification|puripikasyon]], [[destilasyon]], electrolysis, kromatograpiya, pag-init, pagsasala, [[Grabedad|grabedad na]] pag-aayos, at sentripugasyon ). <ref>{{Cite book |title=Home Front |url=https://archive.org/details/homefrontnorthca0000plea |year=2017 |isbn=978-0-8130-5425-4 |editor-last=Pleasants |editor-first=Julian M |chapter=A Call to Duty: The Selective Service Act of 1940 |doi=10.5744/florida/9780813054254.003.0003}}</ref> <ref name="mixture">{{Cite encyclopedia |year=2001 |title=Mixture |encyclopedia=The Encyclopedia of Environmental Studies |publisher=Facts on File |editor-last=Ashworth |editor-first=William}}</ref> Ang mga halo ay naiiba sa mga kemikal na kompuwesto sa mga sumusunod na paraan: * Ang mga sangkap sa isang halo ay maaaring paghiwalayin gamit ang mga pisikal na pamamaraan tulad ng pagsasala, pagyeyelo, at paglilinis. * May kaunti o walang pagbabago sa enerhiya kapag may nabuong timpla (tingnan ang Enthalpy ng paghahalo ). * Ang mga sangkap sa isang halo ay nagpapanatili ng kanilang mga hiwalay na katangian. Sa halimbawa na buhangin at tubig, wala ni isa sa dalawang sangkap na ito ang nagbago sa anumang paraan kapag pinaghalo ang mga ito. Bagama't ang buhangin ay nasa tubig, pinapanatili pa rin nito ang parehong mga katangian na mayroon ito noong ito ay nasa labas pa ng tubig. * ang mga halo ay may mga variable na kompuwesto, habang ang mga kemikal na kompuwesto ay may isang nakapirming, tiyak na pormula. * kapag pinaghalo, ang mga indibidwal na sangkap ay nagpapanatili ng kanilang mga katangian sa isang halo, habang kung sila ay bumubuo ng isang tambalan ang kanilang mga katangian ay maaaring magbago. <ref>{{Cite web |title=Definition of mixture - Chemistry Dictionary |url=https://www.chemicool.com/definition/mixture.html |access-date=2018-11-30 |website=www.chemicool.com}}</ref> Ang sumusunod na talaan ay nagpapakita ng mga pangunahing katangian at mga halimbawa para sa lahat ng posibleng phase na kumbinasyon ng tatlong "uri" ng mga halo : {| class="wikitable" |+Talahanayan Ng Mga Mixtures !Medium ng pagpapakalat (yugto ng halo) !Natunaw o nagkalat na yugto !Solusyon !Koloid !Suspensyon (magaspang na pagpapakalat) |- ! rowspan="3" |[[Gas]] |Gas |Halo ng Gas: hangin ([[Oksihino|oksiheno]] at iba pang mga gas sa [[nitrohino]])|| {{CNone|None}} || {{CNone|None}} |- |Likido|| {{CNone|None}} |Likido aerosol:<br /><br /><br /><br /> [[Ulop|ang ulap]], ulap, singaw, mga spray ng buhok |Pagwilig |- |Solid|| {{CNone|None}} |Solidong aerosol:<ref name="PDF1" /><br /><br /><br /><br /> usok, ulap ng yelo, hangin mga partikulo |[[Alikabok]] |- ! rowspan="3" |[[Likido]] |Gas |Solusyon:<br /><br /><br /><br /> oxygen sa [[tubig]] |Likido bula:<br /><br /><br /><br /> whipped cream, pag-ahit ng cream |Foam ng dagat, ulo ng beer |- |Likido |Solusyon:<br /><br /><br /><br /> [[Inuming nakakalasing|mga inuming nakalalasing]] |Emulsyon:<br /><br /><br /><br /> [[gatas]], [[mayonesa]], [[Losyon|cream ng kamay]] |Vinaigrette |- |Solid |Solusyon:<br /><br /><br /><br /> [[asukal]] sa tubig |Likido sol:<br /><br /><br /><br /> pigmented [[tinta]], [[dugo]] |Pagsuspinde:<br /><br /><br /><br /> [[putik]] ([[lupa]] mga particle na nasuspinde sa tubig), Kreta nasuspinde ang pulbos sa tubig |- ! rowspan="3" |[[Solido|Solid]] |Gas |Solusyon:<br /><br /><br /><br /> [[Idrohino|hidroheno]] sa loob [[Metal|mga metal]] |Solid foam:<br /><br /><br /><br /> aerogel, styrofoam, pumice |Bula:<br /><br /><br /><br /> tuyo [[Espongha (hayop)|punasan ng espongha]] |- |Likido |Solusyon:<br /><br /><br /><br /> amalgam ([[Asoge|mercury]] sa loob [[ginto]]), hexane sa loob paraffin wax |[[Dyel|Gel]]:<br /><br /><br /><br /> [[agar]], gelatin, silicagel, [[Opalo|opal]] |Basa na espongha |- |Solid |Solusyon:<br /><br /><br /><br /> [[Balahak|mga haluang metal]], mga plasticizer sa loob [[Plastik|mga plastik]] |Solid sol:<br /><br /><br /><br /> baso ng cranberry |[[Luwad|Clay]], silt, [[buhangin]], graba, granito |} == Mga homogeneous at heterogenous na halo == [[Talaksan:Mixtures_and_Pure_Substances_2x2.svg|thumb| Isang dayagrama na kumakatawan sa mikroskopikong antas ng mga pagkakaiba sa pagitan ng mga homogenous na halo, heterogenous na halo, kemikal na kompuwesto, at mga elemento.]] Ang mga halo ay maaaring maging ''homogenous'' o ''heterogenous'' : isang halo ng pare-parehong kompuweswto at kung saan ang lahat ng mga bahagi ay nasa parehong phase, tulad ng asin sa tubig, ay tinatawag na homogenous, samantalang ang isang halo ng hindi pare-parehong kompuwesto at kung saan ang mga bahagi ay madaling natukoy, tulad ng buhangin sa tubig, ito ay tinatawag na heterogenous. Karagdagan pa rito, ang "'''uniporme na halo''' " ay isa pang termino para sa '''homogenous na halo''' at " '''di-uniporme na halo''' " ay isa pang termino para sa '''heterogenous na halo''' . Ang mga terminong ito ay hinango mula sa ideya na ang isang '''homogenous na timpla''' ay may '''pare-parehong hitsura''' dahil ang mga partikulo ay pantay na ipinamamahagi. Gayunpaman, ang isang '''heterogenous na halo''' ay may mga sangkap na bumubuo na nasa iba't ibang mga yugto at '''madaling makilala''' sa isa't isa. Bilang karagdagan, ang isang heterogenous na timpla ay maaaring may pare-pareho (hal. koloide) o hindi pare-pareho (hal. lapis) na kompuwesto Maraming solidong sangkap, tulad ng [[asin]] at [[asukal]], ang natutunaw sa tubig upang bumuo ng mga homogenous na haloo " solusyon ", kung saan mayroong parehong solute (natunaw na sangkap) at solvent (nagtutunaw na sangkap). Ang hangin ay isang halimbawa rin ng isang solusyon: isang homogenous na halo ng nitrohino na tagatunaw, kung saan ang oksihino at mas maliit na halaga ng iba pang mga gas na solute ay natutunaw. Ang mga halo ay hindi limitado sa alinman sa kanilang bilang ng mga sangkap o sa mga halaga ng mga sangkap na iyon, bagaman sa karamihan ng mga solusyon, ang proporsyon ng solute-to-solvent ay maaari lamang umabot [[Solubilidad|sa isang tiyak na punto]] bago maghiwalay at maging heterogenous ang halo. Ang isang homogenous na halo ay nailalarawan sa pamamagitan ng pare-parehong pagpapakalat ng mga sangkap na bumubuo nito sa buong; ang mga sangkap ay umiiral sa pantay na proporsyon sa lahat ng dako sa loob ng pinaghalong. Sa ibang paraan, ang isang homogenous na timpla ay magiging pareho kahit saan sa pinaghalong ito ay na-sample. Halimbawa, kung ang isang solido-likido solution ay nahahati sa dalawang halves ng pantay [[Volyum|na volume]], ang mga halves ay maglalaman ng pantay na halaga ng parehong tagatunaw na likido at natunaw na solido (solvent at solute) === Mga homogenous na halo === ==== Mga solusyon ==== Ang isang solusyon ay katumbas ng isang "homogeneous na halo". Sa mga solusyon, ang mga solute ay hindi maaayos pagkatapos ng anumang yugto ng panahon at hindi sila maaaring alisin sa pamamagitan ng mga pisikal na pamamaraan, tulad ng isang salaan o centrifuge . Bilang isang homogenous na halo, ang isang solusyon ay may isang bahagi (solido, likido, o gas), bagaman ang bahagi ng solute at solvent ay maaaring sa simula ay naiiba (hal., tubig-alat). ==== Mga gas ==== Ang mga gas ay nagpapakita ng pinakamaraming espasyo (at, dahil dito, ang pinakamahinang intermolecular na pwersa) sa pagitan ng kanilang mga atomo o molekula; dahil ang intermolecular na pakikipag-ugnayan ay minuscule kumpara sa mga likido at solido, ang mga dilute na gas ay napakadaling bumubuo ng mga solusyon sa isa't isa. Ang hangin ay isang halimbawa: maaari itong mas partikular na inilarawan bilang isang gas na solusyon ng oksiheno at iba pang mga gas na natunaw sa nitrohino (ang pangunahing bahagi nito). ==== Pangkalahatang Katangian ng isang Homogeneous Mixture ==== Ang mga pangunahing katangian ng mga solusyon ay tulad ng nakabalangkas sa ilalim ng:  * Ang lahat ng mga solusyon ay ang mga halimbawa ng homogenous na halo. * Ang mga partikula ng isang homogenous na halo ay mas mababa sa isang nanometero ang laki. * Ang isang homogenous mixture ay hindi nagpapakita ng epektong Tyndall. * Ang constituent ng homogenous na halo ay hindi maaaring paghiwalayin gamit ang sentripugasyon o dekantasyon. === Mga heterogenous na halo === Ang mga halimbawa ng heterogenous na halo ay mga emulsion at foams . Sa karamihan ng mga kaso, ang halo ay binubuo ng dalawang pangunahing sangkap. Para sa isang emulsion, ang mga ito ay mga hindi mapaghalo na likido tulad ng tubig at langis. Para sa isang foam, ito ay isang solido at isang likido, o isang likido at isang gas. Sa mas malaking kaliskis ang parehong mga nasasakupan ay naroroon sa anumang rehiyon ng pinaghalong, at sa isang mahusay na halo-halong halo sa pareho o bahagyang iba't ibang mga konsentrasyon. Sa isang mikroskopikong sukat, gayunpaman, ang isa sa mga nasasakupan ay wala sa halos anumang sapat na maliit na rehiyon. (Kung ang ganitong kawalan ay karaniwan sa macroscopic scale, ang kumbinasyon ng mga constituent ay isang dispersed medium, hindi isang halo.) Maaaring makilala ng isa ang iba't ibang katangian ng heterogenous na halo sa pamamagitan ng pagkakaroon o kawalan ng continuum percolation ng kanilang mga constituent. Para sa isang foam, ang isang pagkakaiba ay ginawa sa pagitan ng reticulated foam kung saan ang isang constituent ay bumubuo ng isang konektadong network kung saan ang isa ay maaaring malayang tumagos, o isang closed-cell foam kung saan ang isang constituent ay naroroon bilang nakulong sa maliliit na mga cell na ang mga pader ay nabuo sa pamamagitan ng iba pang mga nasasakupan. Ang isang katulad na pagkakaiba ay posible para sa mga emulsyon. Sa maraming mga emulsion, ang isang constituent ay naroroon sa anyo ng mga nakahiwalay na rehiyon na karaniwang isang globular na hugis, na nakakalat sa iba pang constituent. Gayunpaman, posible rin na ang bawat bumubuo ay bumubuo ng isang malaki, konektadong network. Ang ganitong halo ay tinatawag na '''bicontinuous''' . <ref>{{Cite book |last=Sahimi |first=Muhammad |title=Heterogeneous Materials I: Linear Transport and Optical Properties |date=26 May 2006 |publisher=Springer |isbn=978-0-387-21705-5 |page=31}}</ref> == Pagkilala sa pagitan ng mga uri ng timpla == Ang paggawa ng pagkakaiba sa pagitan ng homogenous at heterogenous na mga mixture ay isang usapin ng sukat ng sampling. Sa isang magaspang na sukat, ang anumang halo ay masasabing homogenous, kung ang buong artikulo ay pinahihintulutang mabilang bilang isang "sample" nito. Sa sapat na sukat, ang anumang halo ay masasabing heterogenous, dahil ang isang sample ay maaaring kasing liit ng isang molekula. Sa praktikal na mga termino, kung ang pag-aari ng interes ng pinaghalong ay pareho anuman ang sample nito ay kinuha para sa pagsusuri na ginamit, ang timpla ay homogenous. Ang teorya ng sampling ni Gy ay may dami na tumutukoy sa '''heterogeneity''' ng isang partikulo bilang: <ref>{{Cite book |last=Gy |first=P |title=Sampling of Particulate Materials: Theory and Practice |publisher=Elsevier |year=1979 |location=Amsterdam}}</ref> : <math>h_i = \frac{(c_i - c_\text{batch})m_i}{c_\text{batch} m_\text{aver}},</math> saan <math>h_i</math>, <math>c_i</math>, <math>c_\text{batch}</math>, <math>m_i</math>, at <math>m_\text{aver}</math> ay ayon sa pagkakabanggit: ang heterogeneity ng ika- <math>i</math> th na partikulo ng populasyon, ang mass concentration ng property ng interes sa ika <math>i</math> th na partikulo ng populasyon, ang konsentrasyon ng bigat ng property ng interes sa populasyon, ang masa ng ika <math>i</math> na partikulo sa populasyon, at ang average na masa ng isang partikulo sa populasyon. Sa panahon ng [[sampling]] ng mga heterogenous na halo ng mga partikulo, ang pagkakaiba ng pagkakamali sa samplingay karaniwang hindi wala. Hinango ni Pierre Gy, mula sa Poisson sampling na modelo, ang sumusunod na formula para sa pagkakaiba-iba ng error sa sampling sa konsentrasyon ng bigat sa isang sample: : <math>V = \frac{1}{(\sum_{i=1}^N q_i m_i)^2} \sum_{i=1}^N q_i(1-q_i) m_{i}^{2} \left(a_i - \frac{\sum_{j=1}^N q_j a_j m_j}{\sum_{j=1}^N q_j m_j}\right)^2,</math> kung saan ang ''V'' ay ang pagkakaiba ng pagkakamali sa sampling, ''ang N'' ay ang bilang ng mga particle sa populasyon (bago kunin ang sample), ''q''_{&nbsp;''ang i''} ay ang posibilidad na maisama ang ''i'' th particle ng populasyon sa sample (ibig sabihin ang first-order inclusion probability ng ika-''i na'' partikulo), ''m''_{&nbsp;''ang i''} ay ang masa ng ika- ''i'' na partikulo ng populasyon at ''a''_{&nbsp;''ang i''} ay ang konsentrasyon ng property of interest saika- ''i'' na partikulo ng populasyon. Ang equation sa itaas para sa variance ng sampling ay isang approximation batay sa isang linearization ng konsentrasyon ng bigat sa isang sample. Sa teorya ni Gy, ang tamang sampling ay tinukoy bilang isang sampling scenario kung saan ang lahat ng mga particle ay may parehong posibilidad na mapabilang sa sample. Ito ay nagpapahiwatig na ang ''q''_&nbsp;hindi na _''ako'' umaasa sa&nbsp;''i'', at samakatuwid ay maaaring mapalitan ng simbolo&nbsp;''q'' . Ang equation ni Gy para sa variance ng pagkakamali sa sampling ay nagiging: : <math>V = \frac{1-q}{q M_\text{batch}^2} \sum_{i=1}^N m_{i}^{2} \left(a_i - a_\text{batch} \right)^2,</math> kung saan ''ang isang'' _batch ay ang konsentrasyon ng katangian ng interes sa populasyon kung saan kukunin ang sample at ang ''M'' _batch ay ang masa ng populasyon kung saan kukunin ang sample. == Mga epekto sa kalusugan == Ang pananaliksik sa polusyon sa hangin <ref>{{Cite web |last=US EPA |first=ORD |title=Exposure and Health Effects of Mixtures of Air Pollutants |url=https://19january2017snapshot.epa.gov/air-research/exposure-and-health-effects-mixtures-air-pollutants |access-date=2022-11-10 |website=19january2017snapshot.epa.gov |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Institute |first=Health Effects |date=2016-03-09 |title=Multipollutant Mixtures |url=https://www.healtheffects.org/air-pollution/multipollutant-mixtures |access-date=2022-11-10 |website=Health Effects Institute |language=en}}</ref> ay nagpapakita ng mga epekto sa biyolohikal at kalusugan pagkatapos ng pagkakalantad sa mga halo ay mas malakas kaysa sa mga epekto mula sa pagkakalantad ng mga indibidwal na sangkap. <ref>{{Cite journal |last=Majumder |first=Nairrita |last2=Kodali |first2=Vamsi |last3=Velayutham |first3=Murugesan |last4=Goldsmith |first4=Travis |last5=Amedro |first5=Jessica |last6=Khramtsov |first6=Valery V |last7=Erdely |first7=Aaron |last8=Nurkiewicz |first8=Timothy R |last9=Harkema |first9=Jack R |last10=Kelley |first10=Eric E |last11=Hussain |first11=Salik |date=2022-10-27 |title=Aerosol physicochemical determinants of carbon black and ozone inhalation co-exposure induced pulmonary toxicity |journal=Toxicological Sciences |volume=191 |issue=1 |pages=61–78 |doi=10.1093/toxsci/kfac113 |issn=1096-6080 |pmc=9887725 |pmid=36303316}}</ref> == Homogenisasyon == == Mga katangian ng isang halo == * [[Sustansiyang kimikal|Sustansiyang kemikal]] * Paghahalo (process engineering) == Mga sanggunian == {{reflist}} {{Chemical solutions}}{{Authority control}} [[Kategorya:Kimika]] [[Kategorya:Kimikang pisikal]] [[Kategorya:Mga halong pang-kimika]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] c74pvg762v8ctv75svbo2xg3q0asug2 0 18914 2204769 2192870 2026-04-24T20:38:54Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204769 wikitext text/x-wiki {{Short description|isang liping Austronesyo na katutubo sa Timog Luzon}}{{Use mdy dates|date=April 2024}} {{Infobox ethnic group | group = Tagalog | native_name = {{Script|Tglg|ᜆᜄᜎᜓ}} <br><small> ''Katagalugan'' / ''Mga Tagalog'' / ''Lahing Tagalog''</small> | native_name_lang = tl | population = '''28,273,666''' (2020 census)<ref>{{cite web |url=https://psa.gov.ph/content/ethnicity-philippines-2020-census-population-and-housing |title=Ethnicity in the Philippines (2020 Census of Population and Housing) |publisher=Philippine Statistics Authority |access-date=July 4, 2023 |archive-date=July 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720023033/https://psa.gov.ph/content/ethnicity-philippines-2020-census-population-and-housing |url-status=live}}</ref> | image = Naturales 5.png | caption = Isang [[maginoo|maginoong]] mag-asawa, parehong nakasuot ng mga kasuotan na kulay asul (ang asul ay ang natatanging kulay sa kanilang uri), mga bandang ika-16 na siglo | regions = {{flag|Pilipinas}}<br />{{smaller|([[Kalakhang Maynila]], [[Calabarzon]], [[Gitnang Luzon]], [[Mimaropa]])}} | languages = [[Tagalog language|Tagalog]] ([[Filipino language|Filipino]]), [[Ingles]] | religions = Pangunahin [[Kristiyanismo sa Pilipinas ]] (karamihan [[Catholic Church|Katoliko]]),<br /> minorya [[Islam]], [[Budismo]], [[Katutubong relihiyong Tagalog|Anitismo (relihiyong Tagalog)]] | related_groups = | related-c = Iba pang mga [[Mga pangkat etniko sa Pilipinas|pangkat etniko sa Pilipinas]], iba pang mga [[Austronesyo]] }} Ang mga '''Tagalog'''<ref name=JETE>{{cite-JETE|Tagalog, ''tagailog'', Tagal, Katagalugan}}</ref> ([[Baybayin]]: <span style="font-family:'Tagalog Doctrina 1593';">ᜆᜄᜎᜓ</span style>) ay isa sa mga pinakamalaking kauriang panlahi at wika sa [[Pilipinas]] at ang may pinakamalawak na paglawig sa bansa. Sila ang nangingibabaw na pangkat sa mga lalawigan ng [[lalawigan ng Batangas|Batangas]], [[Lalawigan ng Cavite|Cavite]], [[Lalawigan ng Bulacan|Bulacan]], [[Laguna]], [[Bataan]], [[Quezon]], [[Camarines Norte]], [[Marinduque]], at [[Rizal]]. May marami ring bilang ng mga Tagalog sa [[Nueva Ecija]], [[Lalawigan ng Tarlac|Tarlac]], [[Aurora]], [[Zambales]], [[Mindoro Oriental]], [[Palawan]], at [[Kalakhang Maynila]]. == Etimolohiya == Ang karaniwang pinaniniwalaan na pinagmulan ng endonim na "Tagalog" ay ang salitang ''tagá-ilog'', na nangangahulugang "mga tao mula sa [kahabaan ng] ilog" (ang unlaping tagá- ay nangangahulugang "nagmula sa" o "katutubo ng"). Gayunpaman, ang Pilipinong historyador na si Trinidad Pardo de Tavera sa Etimología de los Nombres de Razas de Filipinas (1901) ay nagwawakas na ang pinagmulan na ito ay lingguwistikong di-malamang, dahil ang ''i-'' sa ilog ay dapat na nanatili kung ito ang kaso. Si De Tavera at iba pang mga may-akda ay nagmumungkahi ng pinagmulan mula sa ''tagá-álog'', na nangangahulugang "mga tao mula sa mababang lupa", mula sa sinaunang kahulugan ng pangngalang ''álog'', na nangangahulugang "mababang lupa na napupuno ng tubig kapag umuulan". Ito ang may pinakamaraming kahulugan dahil ang pangalan ay ginamit upang makilala ang mga tao ng mababang lupa ng rehiyon ng Maynila, na dating pangunahing mga latian at mga basang lupa, mula sa mga taong naninirahan sa mas mataas na lugar. Ang iba pang mga may-akda, tulad ng Amerikanong antropologo na si H. Otley Beyer, ay nagmumungkahi na ang ''tagá-álog'' ay nangangahulugang "mga tao ng tawiran ng ilog", mula sa bagong kahulugan ng pandiwang alog, na nangangahulugang "lumusong". Ngunit ito ay tinanggihan ni de Tavera bilang di-malamang.<ref name="ncca.gov.ph">{{Cite web |last=Odal |first=Grace P. |title=Lowland Cultural Group of the Tagalogs |url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-communities-and-traditional-arts-sccta/northern-cultural-communities/lowland-cultural-group-of-the-tagalogs/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302195157/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-communities-and-traditional-arts-sccta/northern-cultural-communities/lowland-cultural-group-of-the-tagalogs/ |archive-date=March 2, 2021 |website=National Commission for Culture and the Arts}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Mallari |first=Julieta C. |title=King Sinukwan Mythology and the Kapampangan Psyche |date=2009 |publisher=Universitat de Barcelona |oclc=861047114}}</ref> === Makasaysayang paggamit === Bago ang [[Kasaysayan ng Pilipinas (1565–1898)|kolonyal na panahon]], ang terminong "Tagalog" ay orihinal na ginamit upang kilalanin ang mga naninirahan sa mababang lupa mula sa mga naninirahan sa bundok sa pagitan ng [[Nagcarlan]] at Lamon Bay, ang taga-bukit ("naninirahan sa mataas na lupa") o taga-bundok ("naninirahan sa bundok", na tinatawag ding tingues, na nangangahulugang "bundok", cf. Tinguian); gayundin ang mga naninirahan sa mga pampang ng Laguna de Bay, ang taga-doongan (mga tao sa pantalan/tabing-dagat kung saan dumadaong ang mga bangka). Sa kabila ng mga pagkakaibang ito sa pangalan, lahat ng mga grupong ito ay nagsasalita ng parehong wika. <ref>Blumentritt, Ferdinand (1895). </ref> Ang mga karagdagang eksepsiyon ay kinabibilangan ng mga kasalukuyang mamamayang Tagalog ng [[Batangas]], na kinikilala ang kanilang sarili bilang mga tao ng Kumintang{{Spaces}}– isang pagtatangi na pormal na napanatili sa buong panahon ng kolonyal. <ref name="Scott p190">Scott, William Henry (1994). </ref> Ang pagkaanib sa isang bayan ay napag-iiba sa pagitan ng mga katutubo nito na tinatawag na ''tawo,'' at mga dayuhan na nagsasalita rin ng [[Wikang Tagalog|Tagalog]] o iba pang mga wika - ay tinatawag na ''samot'' o ''samok''. <ref name="Scott p190">Scott, William Henry (1994). </ref> <ref>Scott, William Henry (1994). </ref> Simula sa panahon ng kolonyal na Espanyol, ang mga dokumentadong banyagang baybay ng termino ay mula sa ''Tagalos'' hanggang ''Tagalor''. <ref name="Roberts1">{{Cite book |last=Roberts |first=Edmund |url=http://www.wdl.org/en/item/7317/view/1/59/ |title=Embassy to the Eastern Courts of Cochin-China, Siam and Muscat |publisher=Harper & Brothers |year=1837 |location=New York |page=59 |access-date=October 15, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131015163349/http://www.wdl.org/en/item/7317/view/1/59/ |archive-date=October 15, 2013 |url-status=live}}</ref> == Kasaysayan == === Prehistorya at mga teorya ng pinagmula === [[File:Chronological dispersal of Austronesian people across the Pacific.svg|upright=1.35|thumb|Ang [[migrasyon ng mga Austronesyo]]]] Ang mga Tagalog, tulad ng iba pang katutubong pangkat sa Pilipinas, ay kabilang sa liping [[Mga Austronesyo|Austronesyano]]. Sinasabing ang kanilang mga Austronesyong ninuno ay mga mandaragat na naglakbay patungo sa kapuluan ng Pilipinas mula sa isla ng [[Taiwan]] pagkatapos ng huling panahon ng yelo, mula 5,000 BCE hanggang 400 CE. === Panahon ng Kastila === Naglunsad ng maraming pag-aaklas laban sa Kastila ang mga Tagalog, at isa sila sa mga pinakamaagang naghimagsik. Isa sa mga panghihimagsik na ito ang isinagawa ng Tagalog na si [[Apolinario de la Cruz]] (kilala rin bilang [[Hermano Pule]]), na may layuning makapananampalataya. Noong 1898, maraming mga pinuno ng [[Himagsikang Pilipino]] ang mga Tagalog, katulad nina [[Apolinario Mabini]], [[Andres Bonifacio]], [[Emilio Jacinto]], ang unang [[pangulo ng Pilipinas|pangulo]] ng [[Pilipinas]] na si [[Emilio Aguinaldo]], at iba pa. Mula kay Aguinaldo, may tatlo pang mga Tagalog na nanungkulan bilang pangulo ng Pilipinas: si [[Manuel L. Quezon]] (isang [[mestisong Pilipino|mestisong]] [[Tsino]]-[[Kastila]] na may antas ng kanunu-nunoang Tagalog), si [[Jose P. Laurel]], at si [[Joseph Estrada]]. Karaniwang kakikitaan ng masiglang pakikiisa, pakikibaka at mga tagumpay ng mga mamamayang Tagalog ang maagang bahagi ng [[kasaysayan ng Pilipinas]], at kasalukuyan pa ring nakikilahok ang mga ito sa pangkasalukuyang politika at mga gawaing pangkabuhayan sa Pilipinas. Matatag ang pagiging lantad ng mga Tagalog sa pambansang katangian at gawi, sapagkat palagiang pangunahing laman ang mga ito ng mga pangyayari sa kasaysayan ng Pilipinas, na nilalarawang may pagsusumigasig, pagtitiyaga, pagpupunyagi, pagsusumikap, at pagtataguyod ng kasiglahan at katanyagang Pilipino. == Kalinangan at Lipunan== [[Talaksan:Flag of the Tagalog people.svg|thumb|right|Unang itinaos na watawat ng Katagalugan]] Ang kalinangan ng mga kasalukuyang Tagalog ay naimpluwensyahan nang malaki ng mga katutubong kultura na umunlad sa Pilipinas, ngunit nagkaroon din ng mga bagong elemento dahil sa kolonisasyon. Bago pa man dumating ang mga [[Espanyol]], ang kultura ng mga Tagalog ay naimpluwensyahan na ng iba't ibang banyagang kultura dahil sa kalakalan at migrasyon, tulad ng pakikipagkalakalan sa [[Timog-Silangang Asya]]. Ang mga tradisyon, kaugalian, at gawi ng mga Tagalog ay nagmula sa mga sinaunang katutubong pamayanan na nagbigay ng kanilang mga natatanging kontribusyon sa kasalukuyang kultura. Halimbawa, ang mga kinagisnang sayaw, musika, panitikan at sining ng mga Tagalog ay may malalim na ugat sa mga katutubong kultura. Gayundin, ang mga pamamaraan ng pagluluto at mga pagkaing Tagalog ay may mga sangkap at kasanayan na nagmula sa mga katutubong pamayanan. Sa kasalukuyan, karamihan sa mga aspeto ng kalinangan ng mga Tagalog ay nakatuon sa desentralisadong katangian ng mga lalawigan at bayan. Ang mga mamamayan ay karaniwang kinikilala ang kanilang katutubong pangkat-kultural (etnokultural) ayon sa mga lalawigan, tulad ng Batangueño, Caviteño, Bulakeño, at Marinduqueño, o ayon sa mga bayan, tulad ng Lukbanin, Tayabasin, at Infantahin. ==Kultura at lipunan== Ang mga pamayanang Tagalog ay karaniwang nasa kapatagan, karaniwang nakaharap sa mga pampang malapit sa [[sabangan]] o ''wawà'' ([[River mouth|bunganga]] ng isang ilog).<ref name="SoAPac">{{cite book |title=Ethnic Groups of South Asia and the Pacific: An Encyclopedia |url=https://archive.org/details/ethnicgroupsofso0000mina |location=Santa Barbara, California |publisher=ABC-CLIO |year=2012 |isbn=978-1-59884-659-1}}</ref><ref name="ncca.gov.ph"/> Sa kultural na pananaw, bihira para sa mga katutubong Tagalog na tukuyin ang kanilang sarili bilang Tagalog bilang bahagi ng kanilang kolektibong pagkakakilanlan bilang isang [[ethnolinguistic group|etnolingguwistikong grupo]] dahil sa pagkakaiba sa kultura, espesyalisasyon, at lokasyong heograpikal. Karaniwang kinikilala ng mga katutubong masa ang kanilang [[Cultural identity|katutubong grupong kultural]] ayon sa mga lalawigan, gaya ng ''[[Batangas|Batangueño]]'',<ref>{{Cite book |last=Andres |first=Tomas Donato |url=https://books.google.com/books?id=8qJwAAAAMAAJ |title=Understanding Batangueño Values, Book 12 |date=2004 |publisher=Giraffe Books |isbn=978-971-0362-10-3 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ijssir Batangas Literature Reflecting Unique Batangueno PDF {{!}} PDF {{!}} Folklore {{!}} Worship |url=https://www.scribd.com/document/356807264/IJSSIR-BATANGAS-LITERATURE-REFLECTING-UNIQUE-BATANGUENO-pdf |access-date=2023-09-08 |website=Scribd |language=en |archive-date=September 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230908160830/https://www.scribd.com/document/356807264/IJSSIR-BATANGAS-LITERATURE-REFLECTING-UNIQUE-BATANGUENO-pdf |url-status=live }}</ref> ''[[Cavite|Caviteño]]'',<ref>{{Cite book |last=Andres |first=Tomas Donato |url=https://books.google.com/books?id=NlJxAAAAMAAJ |title=Understanding Caviteño Values |date=2003 |publisher=Giraffe Books |isbn=978-971-8832-77-6 |language=en |access-date=September 7, 2023 |archive-date=December 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215005637/https://books.google.com/books?id=nlJXAAAAMAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Caviteno {{!}} Ethnic Groups of the Philippines |url=http://www.ethnicgroupsphilippines.com/ethnic-groups-in-the-philippines/caviteno/#:~:text=Some%20of%20the%20cultural%20rituals,the%20past%20centuries%20and%20decades. |access-date=2023-09-08 |website=www.ethnicgroupsphilippines.com |archive-date=September 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230908090610/http://www.ethnicgroupsphilippines.com/ethnic-groups-in-the-philippines/caviteno/#:~:text=Some%20of%20the%20cultural%20rituals,the%20past%20centuries%20and%20decades. |url-status=live }}</ref> ''[[Bulacan|Bulakeño]]''<ref>{{Cite book |last=Andres |first=Tomas Donato |url=https://books.google.com/books?id=16BwAAAAMAAJ |title=Understanding the Values of the Bulakeños |date=2003 |publisher=Giraffe Books |isbn=978-971-8832-74-5 |language=en}}</ref> at [[Marinduque|''Marinduqueño'']],<ref>{{Cite web |last=Obligacion |first=Eli J. |date=2021-11-07 |title=Marinduque Rising: It's Marinduqueňo (or Marindukenyo), never something else (1st of a series) |url=https://marinduquegov.blogspot.com/2021/11/its-marinduqueno-or-marindukenyo-never.html |access-date=2023-09-11 |website=Marinduque Rising |archive-date=November 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231123083531/https://marinduquegov.blogspot.com/2021/11/its-marinduqueno-or-marindukenyo-never.html |url-status=live }}</ref> o ayon sa mga bayan, gaya ng ''[[Lucban|Lukbanin]]'', ''[[Tayabas]]in'', at ''[[Infanta, Quezon|Infantahin]]''.<ref>{{Cite web |date=2022-12-08 |title=Why Quezonin? |url=https://opinyon.net/opinion/why-quezonin |last1=Cagahastian |first1=Diego |last2=Sarnate |first2=Raffy |access-date=2023-09-07 |website=OpinYon News |language=en |archive-date=October 13, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013143130/https://opinyon.net/opinion/why-quezonin |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Andres |first=Tomas Donato |url=https://books.google.com/books?id=z39xAAAAMAAJ |title=Understanding the Values of: The people of Quezon |date=2005 |publisher=Giraffe Books |isbn=978-971-0362-15-8 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Manuel |first=E. Arsenio |url=https://books.google.com/books?id=ropdAAAAIAAJ |title=A Lexicographic Study of Tayabas Tagalog of Quezon Province |date=1971 |publisher=Diliman Review |language=en |access-date=September 7, 2023 |archive-date=February 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240224180337/https://books.google.com/books?id=ropdAAAAIAAJ |url-status=live }}</ref> Gayundin, karamihan sa mga aspeto ng kultura ng mga Tagalog ay nakasentro sa desentralisadong katangian ng mga lalawigan at bayan. ==== Mga kaugalian noong kasaysayan ==== Nagbago ang mga kaugalian sa pagbibigay ng pangalan ng mga Tagalog sa paglipas ng mga siglo. Isinulat ng misyonerong Kastila noong ika-17 siglo na si Francisco Colin sa kanyang akdang ''Labor Evangelica'' ang tungkol sa mga kaugalian sa pagbibigay ng pangalan mula sa panahong pre-kolonyal hanggang sa mga unang dekada ng pananakop ng mga Kastila. Binanggit ni Colin na binibigyan ng pangalan ang mga sanggol na Tagalog sa sandaling sila ay ipinanganak, at tungkulin ng ina na magbigay ng pangalan.<ref name=":3">{{Cite book |last=Bourne |first=Edward Gaylord |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/30253 |title=The Philippine Islands, 1493-1898 - Explorations by Early Navigators, Descriptions of the Islands and Their Peoples, Their History and Records of the Catholic Missions, as Related in Contemporaneous Books and Manuscripts, Showing the Political, Economic, Commercial and Religious Conditions of Those Islands from Their Earliest Relations with European Nations to the Close of the Nineteenth Century |series=Volume 40 of 55, 1690-1691 |date=October 14, 2009 |editor-last=Blair |editor-first=Emma Helen |language=English |editor-last2=Robertson |editor-first2=James Alexander |access-date=January 5, 2023 |archive-date=January 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105164854/https://www.gutenberg.org/ebooks/30253 |url-status=live }}</ref> Karaniwan, ang pangalan ay kinuha mula sa kalagayan ng bata sa oras ng kapanganakan. Nagbigay si Colin ng halimbawa: "Halimbawa, Maliuag, na ang ibig sabihin ay 'mahira’p', dahil sa hirap ng panganganak; Malacas, na nangangahulugang 'malakas', dahil inaakalang magiging malakas ang sanggol."<ref name=":3" /> === Lutuin at kainang kaugalian === Ang [[lutuing Tagalog]] ay bahagi ng mas malawak na [[lutuing Pilipino]] ngunit nagbibigay-diin sa paggamit ng [[bigas]] bilang pangunahing pagkain at ng iba’t ibang ulam na may balanse ng tamis, alat, at asim. Karaniwan ang mga lutuing nilaga, ginisa, at inihaw, pati na ang paggamit ng [[toyo]], [[suka]], [[bagoong]], [[kalamansi]], at [[gata]] sa pagpapa-alsa ng lasa ng mga putahe. Kabilang sa mga pinakakilalang ulam sa mga pook-Tagalog ang [[adobo]] (karne o manok na niluto sa suka at toyo), [[sinigang]] (maasim na sabaw na kadalasang may sampalok), [[kare-kare]] (nilagang karne na may sarsang mani), [[pansit]] (iba’t ibang uri ng pansit na may gulay at karne), at [[litson]] (inihaw na buong baboy). Matatagpuan din sa katutubong lutuing Tagalog ang iba’t ibang sabaw gaya ng bulalo at mga pagkaing pangmeryenda tulad ng pansit palabok at iba pang putaheng pansit na karaniwang inihahain sa mga handaan at pagtitipon pampamilya. === Sining biswal === ==== Gawaing kahoy ==== ==== Paghabi ==== === Sining musika at pagganap === === Kaugalian === Marami sa kaugaliang Tagalog ay kinatawan ng ibang mga kultura sa Pilipinas at ang ilan ay nanatiling haligi ng itinuturing na huwarang pag-uugali ng mga Pilipino. May sadyang kahigpitan sa pagtataguyod ng paggalang at pakikitungo sa kapwa ang mga Tagalog, na makikita sa kanilang mga gawi at kayarian ng kanilang wika. Mahalaga rin sa pagkakabuklod ng kanilang lipunan ang katuwiran at pagpapahalaga sa mga mungkahi at pananaw ng bawa't isa. Ang mga Tagalog, sa kanilang kasaysayan, ay likas ding nagpamalas ng pag-ibig sa kalayaan at kakayanang makapamuno sa sarili. Ito'y pinatutunayan ng bilang ng mga katauhan mula sa Katagalugang silang namayani sa adhikaing mapalaya ang Pilipinas. Uliran ang kanilang katapangang magkusang lumahok at makidigma sa Himagsikang Pilipino laban sa Kastila at Amerikano, at gayon din noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig. === Pangkapamuhayan === Pagsasaka at pangingisda ang kinagisnang pangkaraniwang kabuhayan ng mga Tagalog, subali't higit na mahalaga sa kanilang lipunan ang pamumuhunan at negosyo. Sa katunayan, itinala ng Kastilang Agustinong prayle na si Martin de Rada ang malawakang kalakalan, ang pagsasaka ng palay bilang pangkabuhayan, at ang pakikiugnay sa pamunuan ng Borneo, na pawang mga kaganapan sa mga pamayanang itinatag ng mga Tagalog, gayon na rin ang paghilig nila sa kalakalan kaysa sa pakikidigma.<ref>Cf. William Henry Scott, ''Cracks in the Parchment Curtain'', Quezon City: 1998, pp. 124-125</ref> == Paniniwala at Gawing Panrelihiyon == Karamihan sa mga pamayanang Tagalog ay may paniniwalang [[Kristiyanismo]], kung saan ang karamihan ay [[Katoliko]], Ebanghelikal Protestantismo, at pangunahing [[Protestantismo]]. Bukod dito, may mga minoryang Tagalog din na sumusunod sa [[Islam sa Pilipinas|Islam]], [[Budismo]], katutubong relihiyon ng mga Pilipino ([[Katutubong relihiyong Tagalog|relihiyon ng Tagalog]]), at iba pang mga relihiyon. Mayroon ding ilan na [[Ateismo|walang relihiyon]].<ref name="JETE" /> Tinutukoy ang ''[[Katutubong relihiyong Tagalog|Tagalismo]]'' (katutubo o taal na relihiyon ng Tagalog), sa kontemporaryong akademikong salita, bilang pinakamatandang anyo ng relihiyon sa mga Tagalog. Ito ay kinabibilangan na mga paniniwala sa mga [[anito]] (mga espiritu). Ang pinakamataas na espiritu ay si [[Bathala|Bathalang Maykapal]], ang lumikha ng sansinukob. Mayroon ding mga diyos na konektado sa kalikasan at kabuhayan tulad nina Lacanbaco (diyos ng palay), Lacapati (diyos ng pangingisda at tubig), Oinon Sana (diyos ng mga bundok at bukirin), Hayc (diyos ng dagat), Dian Masalanta (diyos ng mga magkasintahan), ang Buwan (diyos ng buhay at kayamanan), mga bituin tulad ni Tala, at mga ispiritu ng mga ninuno. Ang '''[[pag-anito]]''' ang tumutukoy sa pakikipag-usap sa mga espiritu, na kadalasang sinasamahan ng mga ritwal o pagdiriwang. Sa mga ganitong okasyon, ang [[Babaylan|katalonan]] ay umaakto bilang tagapamagitan upang makipag-usap ng tuwiran sa mga espiritu. Ang mga katutubong paniniwala at ritwal ng mga Tagalog ay nananatili at nakikita pa rin sa kasalukuyan, kahit na ito ay nakabalot na sa anyo ng Katolisismo. Ang mga modernong iskolar at teologo ay sumasang-ayon na ang mga paniniwalang ito ay nagresulta sa Filipino 'Folk Catholicism,' isang anyo ng sinkretismo na makikita pa rin sa mga kasalukuyang paniniwala at ritwal, lalo na sa mga rural na lugar. <ref name="Scott1994">{{Cite book |last=Scott |first=William Henry |author-link=William Henry Scott (historian) |title=Barangay: Sixteenth Century Philippine Culture and Society |url=https://archive.org/details/barangaysixteent0000scot |date=1994 |publisher=Ateneo de Manila University Press |isbn=971-550-135-4 |location=Quezon City}}</ref> <ref name="Jocano1975">{{Cite book |title=The Philippines at the Spanish Contact: Some Major Accounts of Early Filipino Society and Culture |date=1975 |publisher=MCS Enterprises |editor-last=Jocano |editor-first=F. Landa |location=Manila |page=2}}</ref><ref name="Maggay1999">{{Cite book |last=Maggay |first=Melba Padilla |title=Filipino Religious Consciousness |date=1999 |publisher=Institute for Studies in Asian Church and Culture |location=Quezon City}}</ref><ref name="Gorospe1966">{{Cite book |last=Vitaliano |first=R. |title=Chrisitian Renewal of Filipino Values |last2=Gorospe |first2=S. J. |date=1966 |publisher=Ateneo de Manila University Press |location=Manila |page=37}}</ref> == Wika at Palabaybayan == {{Main|Wikang Tagalog|Philippine English|Taglish}} {{See also|Mga wika sa Pilipinas }} [[File:Baybayin alpha.jpg|thumb|Katitikan sa [[Baybayin]] o sulat-Tagalog, ang tradisyunal na [[wikang pasulat]] ng mga mamamayang Tagalog.]] Ang katutubong wika ng mga mamamayang Tagalog ay tinatawag na Tagalog o [[wikang Tagalog]], na naglilinang at umaangkop sa paglipas ng panahon. Ang Baybayin, na kilala rin bilang sulat-Tagalog, ay ang katutubo't tradisyunal na sistema ng pagsulat ng mga Tagalog. Bagaman halos nawala ito noong panahon ng kolonyal, may lumalaking kilusan upang muling linangin at panatilihin ito. Sa kasalukuyan, ang Baybayin ay isinasama sa iba't ibang aspeto ng makabagong kultura. Itinuturo rin ito sa mga ilang paaralan at sa pamamagitan ng mga pagsasanay sa komunidad. Makikita ang Baybayin sa mga kasuotan, tattoo, kaligrapiya at maging sa mga sagisag o logo ng ilang ahensya ng Pilipinas.<ref>{{Cite web |last=Admin |first=HAPI |date=2022-08-17 |title=Baybayin: How This Ancient Pinoy Script's Legacy Lives On |url=https://hapihumanist.org/2022/08/18/baybayin-legacy/ |access-date=2023-09-08 |website=Humanist Alliance Philippines International |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20230908064420/https://hapihumanist.org/2022/08/18/baybayin-legacy/ |archive-date=2023-09-08 |url-status=live |df=ymd-all}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-08-08 |title=Stories Behind Symbols: 4 Interesting Facts You Probably Don't Know about Baybayin |url=https://www.explained.ph/2021/08/by-ellen-faye-ann-yabut-and-gianela.html |access-date=2023-09-08 |website=Explained PH {{!}} Youth-Driven Journalism |language=en |archive-date=September 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230908070805/https://www.explained.ph/2021/08/by-ellen-faye-ann-yabut-and-gianela.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite thesis |last=Camba |first=Allan |date=2021 |title=Baybayin: The Role of a Written Language in the Cultural Identity and Socio-Psychological Well-Being of Filipinos |url=http://rgdoi.net/10.13140/RG.2.2.12961.94563 |language=en |doi=10.13140/RG.2.2.12961.94563}}</ref> [[File:Katagalugan.png|thumb|Mga diyalekto ng Tagalog. {{legend|pink|2=Mga hilagang diyalekto ng Tagalog: Bulacan ([[Bulacan]] & [[Nueva Ecija]]), at Bataan ([[Bataan]] & [[Zambales]]).}} {{legend|red|2=Mga gitnang diyalekto ng Tagalog: Laguna <!--- i.e. Puray-Montalban, Tanay-Paete, & Teresa-Morong ---> ([[laguna (province)|Laguna]] & [[Rizal (province)|Rizal]]) at Manila ([[Metro Manila]]). {{legend|#FA8077|2=Mga katimugang diyalekto ng Tagalog: Batangas ([[Batangas]], [[Cavite]], & [[Oriental Mindoro]]), Lubang ([[Occidental Mindoro]]), Tayabas ([[Quezon]]), at [[aurora (lalawigan)|Aurora]].}} {{legend|maroon|2=Diyalektong Marinduque ([[Marinduque]]). Source: [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=tgl]}}}}]] Noong 2023, ang Ethnologue ay naglista ng siyam na natatanging diyalekto ng Tagalog, na kinabibilangan ng Lubang, Maynila, Marinduque, Bataan (Kanlurang Gitnang Luzon), Batangas, Bulacan (Silangang Gitnang Luzon), Puray, Tanay-Paete (Rizal-Laguna), at Tayabas (Quezon). Ang diyalekto ng Maynila ay naging batayan sa pagsasapamantayan ng anyo ng [[wikang Filipino]]. Ang mga lalawigan na nagsasalita ng Tagalog ay maaaring magkaiba-iba sa pagbigkas, bokabularyo, at gramatika batay sa partikular na rehiyon o lalawigan. Ang mga diyalektong panlalawigan na ito ay maaaring magtaglay ng mas pinanatiling katutubong bokabularyo at mga estrukturang gramatikal na hindi pamilyar sa Metro Manila. [[File:Laguna Copperplate Inscription.gif|thumb|[[Inskripsiyon sa Binatbat na Tanso ng Laguna]] na pangunahing nakasulat sa [[Wikang Malayo|Lumang Malay]] na may ilang [[Wikang Sanskrito|Sanskrit]] at maaaring [[Wikang Habanes|Lumang Habanes]] o [[Lumang Tagalog]] gamit ang sulat-Kawi]] Ang [[Wikang Malayo|wikang Malay]] ay nagsilbing lingua franca ng [[Timog-silangang Asya|Timog-Silangang Asya]], kabilang ang Pilipinas bago ang kolonisasyon. Ang mga Tagalog, partikular na ang nasa kalakalan, ay gumamit ng Lumang Malay upang mapadali ang kalakalan at makipag-ugnayan sa iba't ibang pangkat. Noong panahon ng kolonyal ng Espanyol sa Pilipinas mula ika-18 hanggang ika-19, ang mga bihasang magsalita ng Kastila ay karaniwang kabilang lamang sa nakakataas na uri o elit. Nang dumating ang mga Amerikano, naging pinakamahalagang wika ang Ingles noong ika-20 siglo. Sa lalawigan ng Cavite, may dalawang uri ng creole na batay sa Espanyol na Chavacano: Caviteño (Cavite Chabacano) sa Lungsod ng Cavite at Ternateño (Bahra, Ternate Chabacano, Ternateño Chavacano) sa Ternate.<ref>{{Cite web |title=Chavacano {{!}} Ethnologue Free |url=https://www.ethnologue.com/language/cbk/ |access-date=2023-09-11 |website=Ethnologue (Free All) |language=en |archive-date=March 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309090456/https://www.ethnologue.com/language/cbk/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Cavite Chabacano Philippine Creole Spanish: Description and Typology {{!}} Linguistics |url=https://lx.berkeley.edu/publications/cavite-chabacano-philippine-creole-spanish-description-and-typology |access-date=2023-09-11 |website=lx.berkeley.edu |archive-date=July 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728213639/https://lx.berkeley.edu/publications/cavite-chabacano-philippine-creole-spanish-description-and-typology |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite dissertation |last=Abbang |first=Gregg Alfonso |title=Chabacano: The Case of Philippine Creole Spanish in Cavite |url=https://www.academia.edu/5922616}}</ref> May mga salitang Espanyol din na ginagamit sa Tagalog, bagaman hindi na ginagamit ang konstruksyon ng pangungusap ng Espanyol. Mula dekada 1970 hanggang ika-21 siglo, ang mga wika ng mga Tagalog ay Tagalog, Ingles, at isang halo ng dalawa, na kilala sa ''pop culture'' o pop kultura ng Tagalog bilang ''Taglish.'' Ang Taglish ay karaniwang ginagamit sa usapan, lalo na sa mga kalakhang lugar, sa mga gitnang uri at sa mga kabataan. Ginagamit rin nila ang batayang Filipino bilang pamantayang gramatika ng Tagalog lalo na sa pormal na rehistro kagaya sa pagsusulat. Habang lumaganap ang Ingles sa buong bansa, ang wika ay nagkaroon ng mga bagong anyo, katangian, at tungkulin—kaya ito'y kinilala bilang ''Philippine English''. == Pinagsanggunian == {{reflist}} === Hindi natukoy === * [http://www.seasite.niu.edu/Tagalog/Tagalog_Default_Files/Philippine_Culture/Regional%20Cultures/tagalog/tagalogs.htm ''The Tagalogs''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705132412/http://www.seasite.niu.edu/Tagalog/Tagalog_Default_files/Philippine_Culture/Regional%20Cultures/tagalog/tagalogs.htm |date=2008-07-05 }}, Seasite.niu.edu * [http://history.howstuffworks.com/asian-history/tagalogs.htm Tagalogs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080706223208/http://history.howstuffworks.com/asian-history/tagalogs.htm |date=2008-07-06 }}, Howstuffworks.com * McDermott, John F., Wen-Shing Tseng, at Thomas Maretzki. [http://books.google.com/books?id=YPoDT624iaUC&pg=PA159&lpg=PA159&dq=The+Tagalogs&source=web&ots=zcrY5CvFMu&sig=yeFMkueG_i36aJeFSITV-HdHwOk&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=5&ct=result ''The Tagalogs''], ''People and Cultures of Hawaii'', Books.google.com * Bulseco, Patrick Rey. [http://litera1no4.tripod.com/tagalog_frame.html Tagalog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309084844/http://litera1no4.tripod.com/tagalog_frame.html |date=2016-03-09 }}, Tripod.com * [http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?_r=1&res=9B02E4D7173FE433A25757C1A9669D946197D6CF ''Americans Defeat Tagalogs.; United States Forces Have Only Two Men Wounded, the Enemy Losing Twenty Killed.''] (PDF), The New York Times, NYTimes.com, 14 Oktubre 1900 {{Himagsikang Pilipino}} [[Kategorya:Mga Tagalog|*]] [[Kategorya:Mga pangkat-etniko sa Pilipinas]] 1vjictuohm5jke2sdga98pvr5wwmrq7 0 19023 2204871 2188934 2026-04-25T06:02:48Z ~2026-25154-74 161204 2204871 wikitext text/x-wiki To learn more about Bisaya visit www.talkbisaya.com ==Terminolohiya== Tumutukoy ang [[Kabisayaan]] ({{Lang-ceb|Kabisay-an}}) sa mga Bisaya bilang isang pangkat at ang kanilang mga tinatahanang kapuluan mula noong sinaunang panginoon. Karaniwang ginagamit ang [[Anglisisasyon|isinaingles]] na salitang ''Visayas'' (mula sa [[Wikang Kastila sa Pilipinas|isinakastilang]] ''Bisayas'') upang tumukoy sa ikalawa sa mga ito. Sa [[Hilagang Mindanao]], tinutukoy rin ang mga Bisaya (kapwa katutubo sa Mindanao at dayuhan) ng mga [[Lumad]] bilang ''dumagat'' ("taong-dagat", na hindi dapat ipagkamali sa [[Mga Aeta|Dumagat Aeta]]). Ito ay upang mabukod ang mga Bisayang nakatira sa baybayin sa mga Lumad ng mga panloob na paltok at latian.<ref name="paredes">{{cite journal|author=Oona Paredes|year=2016|title=Rivers of Memory and Oceans of Difference in the Lumad World of Mindanao|journal=TRaNS: Trans-Regional and -National Studies of Southeast Asia|volume=4|issue=Special Issue 2 (Water in Southeast Asia)|pages=329&ndash;349|doi=10.1017/trn.2015.28|doi-access=free}}</ref> Ang mga sumusunod na [[Mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] at [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] sa Pilipinas ay may malaki o nangingibabaw na populasyong Bisaya: {| class="wikitable" ! colspan=10 |Mga rehiyon at lalawigan na may makabuluhang populasyon ng mga Bisaya |- ! scope="col" style="width: 11%;" | [[Mimaropa]] at [[Bicol Region|Bicol]] ! scope="col" style="width: 11%;" |[[Kanlurang Kabisayaan]] ! scope="col" style="width: 11%;" |[[Gitnang Kabisayaan]] ! scope="col" style="width: 11%;" |[[Silangang Kabisayaan]] ! scope="col" style="width: 11%;" |[[Tangway ng Zamboanga]] ! scope="col" style="width: 11%;" |[[Hilagang Mindanao]] ! scope="col" style="width: 11%;" |[[Caraga|Rehiyon ng Caraga]] ! scope="col" style="width: 11%;" |[[Rehiyon ng Davao]] ! scope="col" style="width: 11%;" | [[Soccsksargen]] |- | style="font-size: 80%;" | * [[Palawan]] * [[Romblon]] * [[Masbate]] | style="font-size: 80%;" | * [[Aklan]] *[[Antique]] * [[Capiz]] * [[Iloilo]] * [[Guimaras]] * [[Negros Occidental]] | style="font-size: 80%;" | * [[Cebu]] * [[Bohol]] * [[Siquijor]] * [[Negros Oriental]] | style="font-size: 80%;" | *[[Leyte]] *[[Katimugang Leyte]] * [[Biliran]] *[[Samar (lalawigan)|Samar]] *[[Hilagang Samar]] *[[Silangang Samar]] | style="font-size: 80%;" | * [[Zamboanga del Norte]] * [[Zamboanga Sibugay]] * [[Zamboanga del Sur]] | style="font-size: 80%;" | * [[Misamis Occidental]] * [[Misamis Oriental]] * [[Camiguin]] * [[Bukidnon]] * [[Lanao del Norte]] | style="font-size: 80%;" | * [[Agusan del Norte]] * [[Agusan del Sur]] *[[Kapuluang Dinagat]] * [[Surigao del Norte]] * [[Surigao del Sur]] | style="font-size: 80%;" | *[[Davao de Oro]] * [[Davao del Norte]] * [[Davao del Sur]] * [[Davao Occidental]] * [[Davao Oriental]] | style="font-size: 80%;" | * [[Cotabato]] * [[Sultan Kudarat]] *[[Timog Cotabato]] * [[Sarangani]] |} Ayon kay [[H. Otley Beyer]] at mga ibang antropologo, ang salitang ''Visayan'' ({{Lang-tl|Bisaya}}, {{Lang-es|bisayo}}) ay dating tumutukoy lamang para sa mga tao ng [[Panay]] at kani-kanilang mga tirahan pasilangan ng isla ng Negros, at pahilaga sa mga maliliit na isla, na bumubuo ngayon sa lalawigan ng Romblon. Sa katunayan, noong unang bahagi ng kolonisasyong Kastila ng Pilipinas, ginamit ng mga [[Kastila]] ang salitang ''Bisaya'' para lang sa mga lugar na ito,<ref>G. Nye Steiger, H. Otley Beyer, Conrado Benitez, ''A History of the Orient'', Oxford: 1929, Ginn and Company, pp. 122–123.</ref> habang kilala lamang ang mga tao ng Cebu, Bohol, at kanlurang Leyte sa mahabang panahon bilang mga [[Pintados]].<ref>''"... and because I know them better, I shall start with the island of Cebu and those adjacent to it, the Pintados. Thus I may speak more at length on matters pertaining to this island of Luzon and its neighboring islands..."'' BLAIR, Emma Helen & ROBERTSON, James Alexander, eds. (1903). ''The Philippine Islands, 1493–1803'', Volume 05 of 55 (1582–1583), p. 35.</ref> {{multiple image | align = right | total_width = 320 | image1 =Visayans_3.png | alt1 = | caption1 = | image2 =Visayans_1.png | alt2 = | caption2 = | image3 =Visayans_2.png | alt3 = | caption3 = | image4 =Visayans_4.png | alt4 = | caption4 = | footer ='''Mula kaliwa pakanan''': ['''1'''] Mga larawan mula sa [[Boxer Codex]] na naglalarawan ng sinaunang magkasintahang Bisaya na ''kadatuan'' o [[Maginoo|tumao]] (marangal na klase) ng Panay, ['''2'''] ang mga ''Pintados'' ("Ang Nakatatu"), isa pang pangalan para sa mga Bisaya ng Cebu at kanyang pumapaligid na isla ayon sa mga unang [[conquistador|konkistador]], ['''3'''] marahil isang [[Maginoo|tumaong]] (marangal na klase) o [[timawang]] (klase ng mandirigma) magkasintahan ng Pintados, at ['''4'''] isang [[Royal family|maharlika]] ng mga Bisaya ng Panay. | footer_align = left }} Kalaunan, ang pangalang ''Bisaya'' ay pinalawig sa kanila noong mga simula ng dekada 1800 dahil, ayon sa mga isinulat ng mga unang manunulat (lalo na sa mga sulat ni Hesuita [[Lorenzo Hervás y Panduro]] na inilathala noong 1801),<ref>[https://books.google.it/books?id=Lm4yAgAAQBAJ&pg=PA156&lpg=PA156&dq=juan+antonio+tornos&source=bl&ots=wkhEbraoSE&sig=vWuqWRWLrlzAkkjtiRKCh4sxvww&hl=it&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=juan%20antonio%20tornos&f=false Cf. Maria Fuentes Gutierez, ''Las lenguas de Filipinas en la obra de Lorenzo Hervas y Panduro (1735-1809)'' in ''Historia cultural de la lengua española en Filipinas: ayer y hoy'', Isaac Donoso Jimenez,ed., Madrid: 2012, Editorial Verbum, pp. 163-164.]</ref> kahit na mali, ang kanilang mga wika ay magkatulad sa Bisayang "[[diyalekto]]" ng Panay. Sa katunayan, maingat na sinuri ang palagay ng ganitong pagkakapareho ni David Zorc, na habang [[linguistic typology|nakapag-uri]] [[Lingguwistika|ayon sa lingguwistika]] ang subpamilyang [[Mga wikang Austronesyo|Austronesyo]] na tinawatag na mga [[Mga wikang Bisaya|wikang Bisaya]], ay nakapansin ng kanilang kabuuang koneksyon bilang isang [[dialect continuum|kontinuum ng diyalekto]]. Gayunpaman, hindi dapat ipagkamali ang mga ito bilang mga diyalekto, dahil sa kakulangan ng kapwa pagkakaintindihan.<ref name="Zorc">Zorc, David Paul. ''The Bisayan Dialects of the Philippines: Subgrouping and Reconstruction''. Canberra, Australia: Dept. of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University, 1977.</ref> Ibinukod din ni Grabiel Ribera, kapitan ng impanterya real ng Kastila sa mga Kapuluan ng Pilipinas, ang Panay mula sa natitirang bahagi ng mga Kapuluang Pintados. Sa kanyang ulat (pinetsang 20 Marso 1579) tungkol sa kampanya upang magpatahimik sa mga katutubong nakatira sa mga ilog ng Mindanao (isang misyon na natanggap niya mula kay Dr. [[Francisco de Sande]], Gobernador at Kapitan-Heneral ng Kapuluan), sinabi ni Ribera na ang kanyang layunin ay gawin ang mga nananahan ng pulong iyon bilang "''mga kampon ni Haring Don Felipe ... tulad ng lahat ng mga katutubo sa isla ng Panay, Kapuluang Pintados, at ng mga isla ng Luzon&nbsp;...''"<ref>Cf. BLAIR, Emma Helen & ROBERTSON, James Alexander, eds. (1911). The Philippine Islands, 1493–1803. Volume 04 of 55 (1493–1803). Historical introduction and additional notes by Edward Gaylord BOURNE. Cleveland, Ohio: Arthur H. Clark Company. {{ISBN|978-0-554-25959-8}}. OCLC 769945704. "Explorations by early navigators, descriptions of the islands and their peoples, their history and records of the catholic missions, as related in contemporaneous books and manuscripts, showing the political, economic, commercial and religious conditions of those islands from their earliest relations with European nations to the beginning of the nineteenth century.", pp. 257–260.</ref> ==Kasaysayan== ===Panahong Klasikal=== [[File:Joangan, or the Spanish-built Joanga.jpg|thumb|Paglalarawan noong ika-17 siglo ng Espanyang ''joangan'' mula sa ''Historia de las islas e indios de Bisayas'' (1668) ni [[Francisco Ignacio Alcina]]<ref name="alcina">{{cite book|author=Francisco Ignacio Alcina|title =Historia de las islas e indios de Bisayas|year =1668|url =https://trove.nla.gov.au/work/21366897?selectedversion=NBD197673}}</ref>]] Unang nakaenkwentro ang mga Bisaya ng [[Mundong Kanluranin|Kanluraning Sibilasyon]] noong dumating si [[Ferdinand Magellan]], isang [[Mga Portuges|Portuges]] na manggagalugad, sa pulo ng [[Homonhon]], [[Silangang Samar]] noong 1521.<ref>{{cite journal |last=Bernad |first=Miguel |date=2002 |title=Butuan or Limasawa? The site of the first mass in the Philippines: A reexamination of the evidence |url=http://journals.ateneo.edu/ojs/index.php/budhi/article/viewFile/582/579 |journal= |publisher=Budhi |volume=3 |issue=6 |pages=133–166 |accessdate=17 April 2014 |archive-date=16 Abril 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416211038/http://journals.ateneo.edu/ojs/index.php/budhi/article/viewFile/582/579 |url-status=dead }}</ref> Naging bahagi ang Kabisayaan ng [[Imperyong Kastila|kolonyang Kastila ng Pilipinas]] at naging magkaugnay ang kasaysayan ng mga Bisaya sa kasaysayan ng Pilipinas. Sa tatlong siglo ng pakikipag-ugnayan sa [[Imperyong Kastila]] sa pamamagitan ng [[Bireynato ng Bagong Espanya|Mehiko]] at [[Estados Unidos]], nakikibahagi ang mga kapuluan ngayon sa isang kultura<ref>{{cite news|author=Cebu Daily News |newspaper=Inquirer.net |url=http://globalnation.inquirer.net/cebudailynews/opinion/view/20090226-191144/One-Visayas-is-here |date=2009-02-26 |accessdate=2013-12-28 |title=One Visayas is here! |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091216182325/http://globalnation.inquirer.net/cebudailynews/opinion/view/20090226-191144/One-Visayas-is-here |archivedate=December 16, 2009 }}</ref> na konektado sa dagat<ref>{{cite web |author=Nath Hermosa |date=2011-08-24 |title=A Visayan reading of a Luzon artifact |url=http://imphscience.wordpress.com/2011/08/24/a-visayan-reading-of-a-luzon-artifact/ |accessdate=2013-12-28}}</ref> na kalaunan ay nabuo mula sa paghahalo ng mga impluwensya ng [[Mga Austronesyo|katutubong Bisaya ng kapatagan]], [[Tsinong Han]], [[Mga Indiano|Indyano]], Hispaniko, at Amerikano. === Pananakop ng mga Kastila === Nagtakda ang ika-16 na siglo sa pasimula ng Pagsasakristiyano ng mga Bisaya, noong binyag ni [[Raha Humabon]] at halos 800 katutubong Sebwano. Ginugunita ang Pagsasakristiyano ng mga Bisaya at Pilipino sa pangkalahatan, sa pamamagitan ng Pistang [[Ati-Atihan]] ng [[Aklan]], Pistang [[Dinagyang]] ng [[Iloilo]], at kapistahang [[Sinulog]] ng [[Santo Niño de Cebu]], ang kayumangging paglalarawan ng batang Hesus na ibinigay ni Magellan sa asawa ni Raha Humabon, Hara Amihan (bininyagan bilang si Reyna Juana). Pagsapit ng ika-17 siglo, nakilahok na ang mga Bisaya sa mga relihiyosong misyon. Noong 1672, kapwa pinaslang si [[Pedro Calungsod]], isang binatilyong katutubong Bisayang katekista, at [[Diego Luis de San Vitores]], isang Kastilang prayle, sa [[Guam]] noong kanilang misyon upang ipangaral ang Kristiyanismo sa mga [[Chamorro people|Chamorro]].<ref>{{cite web|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/278788/pinoyabroad/worldfeatures/a-primer-life-and-works-of-blessed-pedro-calungsod|title=A primer: Life and works of Blessed Pedro Calungsod|author1=Medina, A.|author2=Pulumbarit V.|date=18 October 2012|accessdate=18 April 2015}}</ref> [[File:Water carriers in Iloilo, 1899.jpg|thumb|left|Mga tagaigib ng tubig sa [[Iloilo]], s. 1899]] Sa katapusan ng ika-19 na siglo, humina ang [[Imperyong Kastila|Imperryong Kastila]] pagkatapos ng mga serye ng digmaan laban sa kanyang mga [[Spanish American wars of independence|Amerikanong kolonya]]. Pinaunlad ng pagbugso ng mga makabagaong ideya mula sa kabihasnan salamat sa liberisasyon ng kalakal ng [[Bourbon Spain|Espanyang Bourbon]] ang medyo mas malaking populasyon ng nakiririwasa na tinatawag na mga [[Ilustrado]] o "mga Naliwanagan." Kalaunan, naging insentibo ito para sa bagong henerasyon ng mga edukadong tagapangitain sa pulitika upang tuparin ang kanilang mga pangarap ng kalayaan mula sa tatlong siglo ng pamamahalang kolonyal. Bisaya ang mga iilang kilalang pinuno ng [[Himagsikang Pilipino]] sa huling bahagi ng ika-19 na siglo. Kabilang sa mga pinuno ng Kilusang Propaganda si [[Graciano López Jaena]], ang [[Hiligaynon people|Ilonggo]] na nagtatag ng ''[[La Solidaridad]]'' (Ang Pagkakaisa), isang propagandistang publikasyon. Sa Bisayang teatro ng Himagsikan, namuno si Pantaleón Villegas (mas kilala bilang si [[León Kilat]]) ang himagsikang Sebwano sas [[Labanan ng Tres de Abril|Labanan ng ''Tres de Abril'']] (Abril 3). Ang isa sa kanyang mga kahalili, si [[Arcadio Maxilom]], ay isang tanyag na heneral sa pagsasakalayaan ng [[Cebu]].<ref>''The War against the Americans: Resistance and Collahoration in Cebu'' RB Mojares – 1999 – Quezon City: Ateneo de Manila University Press</ref> Kaagahan sa 1897, nakipaglaban ang [[Aklan]] sa mga Kastila, na sina Francisco Castillo at Candido Iban ang nasa timon. Kapwa silang pinatay pagkatapos ng nabigong pagsalakay.<ref>{{cite web|url=http://www.admu.edu.ph/offices/mirlab/panublion/r6_aklantour.html |title=Aklan |accessdate=8 September 2012 |author=Panubilon |date=12 June 2003 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120504200713/http://www.admu.edu.ph/offices/mirlab/panublion/r6_aklantour.html |archivedate=May 4, 2012 }}</ref> Namuno sina [[Martin Delgado]] at [[Juan Araneta]] sa himagsikan sa kapitbahay na [[Iloilo]]. Nang may tulong ni [[Aniceto Lacson]], pinalaya ang [[Negros Occidental]] habang pinalay ang [[Negros Oriental]] ni Diego de la Viña. Tatawagin ang ikalawa bilang [[Himagsikang Negros]] o ang ''[[Cinco de Noviembre]]''.<ref>{{cite web |url=http://www.godumaguete.com/history-of-negros-oriental.html |title=A brief history of Negros Occidental |accessdate=8 September 2012 |author=Go Dumaguete! |year=2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121208022056/http://www.godumaguete.com/history-of-negros-oriental.html |archivedate=8 December 2012 }}</ref> Namuno ang mga kilusan sa [[Capiz province|Capiz]] ni Esteban Contreras nang may tulong ni Alejandro Balgos, Santiago Bellosillo at mga iba pang Ilustrado.<ref>{{Cite journal |author=Clavel, Leothiny |year=1995 |title=Philippine Revolution in Capiz |journal=Diliman Review |volume=43 |issue=3–4 |pages=27–28 }}</ref><ref>{{cite news |author=Funtecha, H. F. |title=The great triumvirate of Capiz |url=http://www.thenewstoday.info/2009/05/15/the.great.triumvirate.of.capiz.html |newspaper=The News Today |date=15 May 2009 |accessdate=8 September 2012}}</ref> Samantala, pinangunahan ni Leandro Locsin Fullon ang pagsasakalayaan ng [[Antique]].<ref>[http://philippinelaw.info/statutes/bp309.html] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130321183510/http://philippinelaw.info/statutes/bp309.html|date=March 21, 2013}}</ref> Karamihan ng mga rebolusyonaryo ang magpapatuloy sa laban ng kalayaan hanggang [[Digmaang Pilipino–Amerikano]]. Nagkaroon din ng di-ganoong narinig at panandaliang paghihimagsik na tinatawag na Himagsikang Igbaong na naganap sa Igbaong, Antique na hinantong nina Maximo at Gregorio Palmero. Gayunpaman, naganyak itong paghihimagsik ng [[secularism|sekularismo]] dahil humiyaw sila para sa mas [[syncretic|sinkretikong]] anyo ng relihiyon batay sa mga Bisayang tradisyong animista at Kristiyanismo.<ref>{{cite news |first=Henry |last=Funtecha |title=The Babaylan-led revolt in Igbaong, Antique |url=http://www.thenewstoday.info/2007/03/16/the.babaylan.led.revolt.in.igbaong.antique.html |newspaper=The News Today |date=16 May 2007 |accessdate=8 September 2012}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga Bisaya|*]] [[Kategorya:Mga pangkat-etniko sa Pilipinas|Bis]] g2i1z2gr1lqourti51gc50mnhuettfc 2204872 2204871 2026-04-25T06:03:40Z MathXplore 105579 Reverted edits by [[Special:Contribs/~2026-25154-74|~2026-25154-74]] ([[User talk:~2026-25154-74|talk]]) to last version by ~2025-39998-63: unnecessary links or spam 2188934 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |group = Mga<br>''Bisaya'' | image = Visayans 3.png |caption = <small>[[Rajah Humabon]] • [[Boxer Codex|Mga prehispanikong Bisaya]] • [[Francisco Dagohoy]] • [[Graciano López Jaena]]<br>[[Juan Araneta|Gen. Juan A. Araneta]] • [[Teresa Magbanua|Teresa F. Magbanua]] • [[Sergio S. Osmeña]] • [[Manuel A. Roxas]]<br>[[Carlos P. Garcia]] • [[Gabriel Elorde|Garbiel "Flash" Elorde]] • [[Jaime Sin|Cardinal Jaime Sin]] • [[Miriam Defensor Santiago]]<br>[[Pilita Corrales]] • [[Joey Ayala]] • [[Edu Manzano]] • [[Boy Abunda]]<br>Joel Torre • [[Mar Roxas]] • [[Lourd de Veyra]] • [[Kim Chiu]]</small> |population = 33,463,654 |regions = [[Visayas]], malalaking bahagi ng [[Mindanao]], [[Philippines|ang mga ibang bahagi ng Pilipinas]] at mga [[Overseas Filipino|komunidad sa ibayong dagat]] |languages = [[Wikang Cebuano|Cebuano]], [[Wikang Hiligaynon|Hiligaynon]], [[Wikang Kinaray-a|Kinaray-a]], [[Wikang Waray-Waray|Waray]],<br/>[[Mga wikang Bisaya]],<br/>[[Wikang Tagalog|Tagalog]], [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Kastila|Kastila]], atbp. |religions = Kristiyanismo: 92% Romano Katoliko, 2% [[Aglipayano]], 1% [[Ebangelikal]], nalalabing 5% ay kabilang sa [[Nagkakaisang Simbahan ni Kristo]] sa Pilipinas, [[Iglesia ni Cristo]], 1% [[Sunni Islam]], [[Animismo]], atbp.<ref name="NSOpr0302tx">{{cite web|url=http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2003/pr0302tx.html|title=Central Visayas: Three in Every Five Households had Electricity (Results from the 2000 Census of Population and Housing, NSO)|date=July 15, 2003|publisher=National Statistics Office, Republic of the Philippines|accessdate=September 4, 2012|archive-date=February 21, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120221224038/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2003/pr0302tx.html|url-status=dead}}</ref> |related = Mga ibang [[Filipino people|Pilipino]]<br>Mga taga-[[Sulawesi]] }} Ang mga '''Bisaya''' ay isang multilinggwal na [[Mga pangkat etniko sa Pilipinas|pangkat-etnikong Pilipino]]. Pangunahin na naninirahan sa [[Kabisayaan]], mga timugang kapuluan ng [[Luzon]], at maraming bahagi ng [[Mindanao]]. Sila ang pinakamalaking pangkat-etniko sa [[Island groups of the Philippines|paghahating heograpikal ng bansa]] kung ituturing bilang iisang pangkat, na bumibilang ng halos 33.5 milyon. Malawakang nakikibahagi sila ng [[Kalinangan|kulturang]] pandagat na may malakas na tradisyon ng [[Roman Catholicism in the Philippines|Romano Katoliko]] na pinagsamahan sa mga elemento ng kanilang kultura sa pamamagitan ng mga siglo ng pakikipag-ugnay at kapwa pandarayuhan lalo na sa mga dagat ng [[Dagat Kabisayaan|Kabisayaan]], [[Dagat Sibuyan|Sibuyan]], [[Dagat Camotes|Camotes]], [[Dagat Bohol|Bohol]], at [[Dagat Sulu|Sulu]]; at sa mga iilang liblib na lugar ay pinagsamahan sa mga sinaunang impluwensyang [[Mitolohiyang Pilipino|animistiko-politeyistiko]] (hal. [[Folk Catholicism|Katutubong Katolisismo]]). Karamihan ng mga Bisaya ay nagsasalita ng isa o higit pang mga [[Mga wikang Bisaya|wikang Bisaya]], ang pinakasinasalita rito ang [[Wikang Sebwano|Sebwano]], kasunod ng [[Wikang Hiligaynon|Hiligaynon (Ilonggo)]] at [[Waray-Waray language|Waray-Waray]].<ref>{{citation|title=The Magellan Fallacy: Globalization and the Emergence of Asian and African Literature in Spanish|author=Lifshey, A.|date=2012|publisher=University of Michigan Press|location=Ann Arbor, MI}}</ref> ==Terminolohiya== Tumutukoy ang [[Kabisayaan]] ({{Lang-ceb|Kabisay-an}}) sa mga Bisaya bilang isang pangkat at ang kanilang mga tinatahanang kapuluan mula noong sinaunang panginoon. Karaniwang ginagamit ang [[Anglisisasyon|isinaingles]] na salitang ''Visayas'' (mula sa [[Wikang Kastila sa Pilipinas|isinakastilang]] ''Bisayas'') upang tumukoy sa ikalawa sa mga ito. Sa [[Hilagang Mindanao]], tinutukoy rin ang mga Bisaya (kapwa katutubo sa Mindanao at dayuhan) ng mga [[Lumad]] bilang ''dumagat'' ("taong-dagat", na hindi dapat ipagkamali sa [[Mga Aeta|Dumagat Aeta]]). Ito ay upang mabukod ang mga Bisayang nakatira sa baybayin sa mga Lumad ng mga panloob na paltok at latian.<ref name="paredes">{{cite journal|author=Oona Paredes|year=2016|title=Rivers of Memory and Oceans of Difference in the Lumad World of Mindanao|journal=TRaNS: Trans-Regional and -National Studies of Southeast Asia|volume=4|issue=Special Issue 2 (Water in Southeast Asia)|pages=329&ndash;349|doi=10.1017/trn.2015.28|doi-access=free}}</ref> Ang mga sumusunod na [[Mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] at [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] sa Pilipinas ay may malaki o nangingibabaw na populasyong Bisaya: {| class="wikitable" ! colspan=10 |Mga rehiyon at lalawigan na may makabuluhang populasyon ng mga Bisaya |- ! scope="col" style="width: 11%;" | [[Mimaropa]] at [[Bicol Region|Bicol]] ! scope="col" style="width: 11%;" |[[Kanlurang Kabisayaan]] ! scope="col" style="width: 11%;" |[[Gitnang Kabisayaan]] ! scope="col" style="width: 11%;" |[[Silangang Kabisayaan]] ! scope="col" style="width: 11%;" |[[Tangway ng Zamboanga]] ! scope="col" style="width: 11%;" |[[Hilagang Mindanao]] ! scope="col" style="width: 11%;" |[[Caraga|Rehiyon ng Caraga]] ! scope="col" style="width: 11%;" |[[Rehiyon ng Davao]] ! scope="col" style="width: 11%;" | [[Soccsksargen]] |- | style="font-size: 80%;" | * [[Palawan]] * [[Romblon]] * [[Masbate]] | style="font-size: 80%;" | * [[Aklan]] *[[Antique]] * [[Capiz]] * [[Iloilo]] * [[Guimaras]] * [[Negros Occidental]] | style="font-size: 80%;" | * [[Cebu]] * [[Bohol]] * [[Siquijor]] * [[Negros Oriental]] | style="font-size: 80%;" | *[[Leyte]] *[[Katimugang Leyte]] * [[Biliran]] *[[Samar (lalawigan)|Samar]] *[[Hilagang Samar]] *[[Silangang Samar]] | style="font-size: 80%;" | * [[Zamboanga del Norte]] * [[Zamboanga Sibugay]] * [[Zamboanga del Sur]] | style="font-size: 80%;" | * [[Misamis Occidental]] * [[Misamis Oriental]] * [[Camiguin]] * [[Bukidnon]] * [[Lanao del Norte]] | style="font-size: 80%;" | * [[Agusan del Norte]] * [[Agusan del Sur]] *[[Kapuluang Dinagat]] * [[Surigao del Norte]] * [[Surigao del Sur]] | style="font-size: 80%;" | *[[Davao de Oro]] * [[Davao del Norte]] * [[Davao del Sur]] * [[Davao Occidental]] * [[Davao Oriental]] | style="font-size: 80%;" | * [[Cotabato]] * [[Sultan Kudarat]] *[[Timog Cotabato]] * [[Sarangani]] |} Ayon kay [[H. Otley Beyer]] at mga ibang antropologo, ang salitang ''Visayan'' ({{Lang-tl|Bisaya}}, {{Lang-es|bisayo}}) ay dating tumutukoy lamang para sa mga tao ng [[Panay]] at kani-kanilang mga tirahan pasilangan ng isla ng Negros, at pahilaga sa mga maliliit na isla, na bumubuo ngayon sa lalawigan ng Romblon. Sa katunayan, noong unang bahagi ng kolonisasyong Kastila ng Pilipinas, ginamit ng mga [[Kastila]] ang salitang ''Bisaya'' para lang sa mga lugar na ito,<ref>G. Nye Steiger, H. Otley Beyer, Conrado Benitez, ''A History of the Orient'', Oxford: 1929, Ginn and Company, pp. 122–123.</ref> habang kilala lamang ang mga tao ng Cebu, Bohol, at kanlurang Leyte sa mahabang panahon bilang mga [[Pintados]].<ref>''"... and because I know them better, I shall start with the island of Cebu and those adjacent to it, the Pintados. Thus I may speak more at length on matters pertaining to this island of Luzon and its neighboring islands..."'' BLAIR, Emma Helen & ROBERTSON, James Alexander, eds. (1903). ''The Philippine Islands, 1493–1803'', Volume 05 of 55 (1582–1583), p. 35.</ref> {{multiple image | align = right | total_width = 320 | image1 =Visayans_3.png | alt1 = | caption1 = | image2 =Visayans_1.png | alt2 = | caption2 = | image3 =Visayans_2.png | alt3 = | caption3 = | image4 =Visayans_4.png | alt4 = | caption4 = | footer ='''Mula kaliwa pakanan''': ['''1'''] Mga larawan mula sa [[Boxer Codex]] na naglalarawan ng sinaunang magkasintahang Bisaya na ''kadatuan'' o [[Maginoo|tumao]] (marangal na klase) ng Panay, ['''2'''] ang mga ''Pintados'' ("Ang Nakatatu"), isa pang pangalan para sa mga Bisaya ng Cebu at kanyang pumapaligid na isla ayon sa mga unang [[conquistador|konkistador]], ['''3'''] marahil isang [[Maginoo|tumaong]] (marangal na klase) o [[timawang]] (klase ng mandirigma) magkasintahan ng Pintados, at ['''4'''] isang [[Royal family|maharlika]] ng mga Bisaya ng Panay. | footer_align = left }} Kalaunan, ang pangalang ''Bisaya'' ay pinalawig sa kanila noong mga simula ng dekada 1800 dahil, ayon sa mga isinulat ng mga unang manunulat (lalo na sa mga sulat ni Hesuita [[Lorenzo Hervás y Panduro]] na inilathala noong 1801),<ref>[https://books.google.it/books?id=Lm4yAgAAQBAJ&pg=PA156&lpg=PA156&dq=juan+antonio+tornos&source=bl&ots=wkhEbraoSE&sig=vWuqWRWLrlzAkkjtiRKCh4sxvww&hl=it&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=juan%20antonio%20tornos&f=false Cf. Maria Fuentes Gutierez, ''Las lenguas de Filipinas en la obra de Lorenzo Hervas y Panduro (1735-1809)'' in ''Historia cultural de la lengua española en Filipinas: ayer y hoy'', Isaac Donoso Jimenez,ed., Madrid: 2012, Editorial Verbum, pp. 163-164.]</ref> kahit na mali, ang kanilang mga wika ay magkatulad sa Bisayang "[[diyalekto]]" ng Panay. Sa katunayan, maingat na sinuri ang palagay ng ganitong pagkakapareho ni David Zorc, na habang [[linguistic typology|nakapag-uri]] [[Lingguwistika|ayon sa lingguwistika]] ang subpamilyang [[Mga wikang Austronesyo|Austronesyo]] na tinawatag na mga [[Mga wikang Bisaya|wikang Bisaya]], ay nakapansin ng kanilang kabuuang koneksyon bilang isang [[dialect continuum|kontinuum ng diyalekto]]. Gayunpaman, hindi dapat ipagkamali ang mga ito bilang mga diyalekto, dahil sa kakulangan ng kapwa pagkakaintindihan.<ref name="Zorc">Zorc, David Paul. ''The Bisayan Dialects of the Philippines: Subgrouping and Reconstruction''. Canberra, Australia: Dept. of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University, 1977.</ref> Ibinukod din ni Grabiel Ribera, kapitan ng impanterya real ng Kastila sa mga Kapuluan ng Pilipinas, ang Panay mula sa natitirang bahagi ng mga Kapuluang Pintados. Sa kanyang ulat (pinetsang 20 Marso 1579) tungkol sa kampanya upang magpatahimik sa mga katutubong nakatira sa mga ilog ng Mindanao (isang misyon na natanggap niya mula kay Dr. [[Francisco de Sande]], Gobernador at Kapitan-Heneral ng Kapuluan), sinabi ni Ribera na ang kanyang layunin ay gawin ang mga nananahan ng pulong iyon bilang "''mga kampon ni Haring Don Felipe ... tulad ng lahat ng mga katutubo sa isla ng Panay, Kapuluang Pintados, at ng mga isla ng Luzon&nbsp;...''"<ref>Cf. BLAIR, Emma Helen & ROBERTSON, James Alexander, eds. (1911). The Philippine Islands, 1493–1803. Volume 04 of 55 (1493–1803). Historical introduction and additional notes by Edward Gaylord BOURNE. Cleveland, Ohio: Arthur H. Clark Company. {{ISBN|978-0-554-25959-8}}. OCLC 769945704. "Explorations by early navigators, descriptions of the islands and their peoples, their history and records of the catholic missions, as related in contemporaneous books and manuscripts, showing the political, economic, commercial and religious conditions of those islands from their earliest relations with European nations to the beginning of the nineteenth century.", pp. 257–260.</ref> ==Kasaysayan== ===Panahong Klasikal=== [[File:Joangan, or the Spanish-built Joanga.jpg|thumb|Paglalarawan noong ika-17 siglo ng Espanyang ''joangan'' mula sa ''Historia de las islas e indios de Bisayas'' (1668) ni [[Francisco Ignacio Alcina]]<ref name="alcina">{{cite book|author=Francisco Ignacio Alcina|title =Historia de las islas e indios de Bisayas|year =1668|url =https://trove.nla.gov.au/work/21366897?selectedversion=NBD197673}}</ref>]] Unang nakaenkwentro ang mga Bisaya ng [[Mundong Kanluranin|Kanluraning Sibilasyon]] noong dumating si [[Ferdinand Magellan]], isang [[Mga Portuges|Portuges]] na manggagalugad, sa pulo ng [[Homonhon]], [[Silangang Samar]] noong 1521.<ref>{{cite journal |last=Bernad |first=Miguel |date=2002 |title=Butuan or Limasawa? The site of the first mass in the Philippines: A reexamination of the evidence |url=http://journals.ateneo.edu/ojs/index.php/budhi/article/viewFile/582/579 |journal= |publisher=Budhi |volume=3 |issue=6 |pages=133–166 |accessdate=17 April 2014 |archive-date=16 Abril 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416211038/http://journals.ateneo.edu/ojs/index.php/budhi/article/viewFile/582/579 |url-status=dead }}</ref> Naging bahagi ang Kabisayaan ng [[Imperyong Kastila|kolonyang Kastila ng Pilipinas]] at naging magkaugnay ang kasaysayan ng mga Bisaya sa kasaysayan ng Pilipinas. Sa tatlong siglo ng pakikipag-ugnayan sa [[Imperyong Kastila]] sa pamamagitan ng [[Bireynato ng Bagong Espanya|Mehiko]] at [[Estados Unidos]], nakikibahagi ang mga kapuluan ngayon sa isang kultura<ref>{{cite news|author=Cebu Daily News |newspaper=Inquirer.net |url=http://globalnation.inquirer.net/cebudailynews/opinion/view/20090226-191144/One-Visayas-is-here |date=2009-02-26 |accessdate=2013-12-28 |title=One Visayas is here! |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091216182325/http://globalnation.inquirer.net/cebudailynews/opinion/view/20090226-191144/One-Visayas-is-here |archivedate=December 16, 2009 }}</ref> na konektado sa dagat<ref>{{cite web |author=Nath Hermosa |date=2011-08-24 |title=A Visayan reading of a Luzon artifact |url=http://imphscience.wordpress.com/2011/08/24/a-visayan-reading-of-a-luzon-artifact/ |accessdate=2013-12-28}}</ref> na kalaunan ay nabuo mula sa paghahalo ng mga impluwensya ng [[Mga Austronesyo|katutubong Bisaya ng kapatagan]], [[Tsinong Han]], [[Mga Indiano|Indyano]], Hispaniko, at Amerikano. === Pananakop ng mga Kastila === Nagtakda ang ika-16 na siglo sa pasimula ng Pagsasakristiyano ng mga Bisaya, noong binyag ni [[Raha Humabon]] at halos 800 katutubong Sebwano. Ginugunita ang Pagsasakristiyano ng mga Bisaya at Pilipino sa pangkalahatan, sa pamamagitan ng Pistang [[Ati-Atihan]] ng [[Aklan]], Pistang [[Dinagyang]] ng [[Iloilo]], at kapistahang [[Sinulog]] ng [[Santo Niño de Cebu]], ang kayumangging paglalarawan ng batang Hesus na ibinigay ni Magellan sa asawa ni Raha Humabon, Hara Amihan (bininyagan bilang si Reyna Juana). Pagsapit ng ika-17 siglo, nakilahok na ang mga Bisaya sa mga relihiyosong misyon. Noong 1672, kapwa pinaslang si [[Pedro Calungsod]], isang binatilyong katutubong Bisayang katekista, at [[Diego Luis de San Vitores]], isang Kastilang prayle, sa [[Guam]] noong kanilang misyon upang ipangaral ang Kristiyanismo sa mga [[Chamorro people|Chamorro]].<ref>{{cite web|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/278788/pinoyabroad/worldfeatures/a-primer-life-and-works-of-blessed-pedro-calungsod|title=A primer: Life and works of Blessed Pedro Calungsod|author1=Medina, A.|author2=Pulumbarit V.|date=18 October 2012|accessdate=18 April 2015}}</ref> [[File:Water carriers in Iloilo, 1899.jpg|thumb|left|Mga tagaigib ng tubig sa [[Iloilo]], s. 1899]] Sa katapusan ng ika-19 na siglo, humina ang [[Imperyong Kastila|Imperryong Kastila]] pagkatapos ng mga serye ng digmaan laban sa kanyang mga [[Spanish American wars of independence|Amerikanong kolonya]]. Pinaunlad ng pagbugso ng mga makabagaong ideya mula sa kabihasnan salamat sa liberisasyon ng kalakal ng [[Bourbon Spain|Espanyang Bourbon]] ang medyo mas malaking populasyon ng nakiririwasa na tinatawag na mga [[Ilustrado]] o "mga Naliwanagan." Kalaunan, naging insentibo ito para sa bagong henerasyon ng mga edukadong tagapangitain sa pulitika upang tuparin ang kanilang mga pangarap ng kalayaan mula sa tatlong siglo ng pamamahalang kolonyal. Bisaya ang mga iilang kilalang pinuno ng [[Himagsikang Pilipino]] sa huling bahagi ng ika-19 na siglo. Kabilang sa mga pinuno ng Kilusang Propaganda si [[Graciano López Jaena]], ang [[Hiligaynon people|Ilonggo]] na nagtatag ng ''[[La Solidaridad]]'' (Ang Pagkakaisa), isang propagandistang publikasyon. Sa Bisayang teatro ng Himagsikan, namuno si Pantaleón Villegas (mas kilala bilang si [[León Kilat]]) ang himagsikang Sebwano sas [[Labanan ng Tres de Abril|Labanan ng ''Tres de Abril'']] (Abril 3). Ang isa sa kanyang mga kahalili, si [[Arcadio Maxilom]], ay isang tanyag na heneral sa pagsasakalayaan ng [[Cebu]].<ref>''The War against the Americans: Resistance and Collahoration in Cebu'' RB Mojares – 1999 – Quezon City: Ateneo de Manila University Press</ref> Kaagahan sa 1897, nakipaglaban ang [[Aklan]] sa mga Kastila, na sina Francisco Castillo at Candido Iban ang nasa timon. Kapwa silang pinatay pagkatapos ng nabigong pagsalakay.<ref>{{cite web|url=http://www.admu.edu.ph/offices/mirlab/panublion/r6_aklantour.html |title=Aklan |accessdate=8 September 2012 |author=Panubilon |date=12 June 2003 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120504200713/http://www.admu.edu.ph/offices/mirlab/panublion/r6_aklantour.html |archivedate=May 4, 2012 }}</ref> Namuno sina [[Martin Delgado]] at [[Juan Araneta]] sa himagsikan sa kapitbahay na [[Iloilo]]. Nang may tulong ni [[Aniceto Lacson]], pinalaya ang [[Negros Occidental]] habang pinalay ang [[Negros Oriental]] ni Diego de la Viña. Tatawagin ang ikalawa bilang [[Himagsikang Negros]] o ang ''[[Cinco de Noviembre]]''.<ref>{{cite web |url=http://www.godumaguete.com/history-of-negros-oriental.html |title=A brief history of Negros Occidental |accessdate=8 September 2012 |author=Go Dumaguete! |year=2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121208022056/http://www.godumaguete.com/history-of-negros-oriental.html |archivedate=8 December 2012 }}</ref> Namuno ang mga kilusan sa [[Capiz province|Capiz]] ni Esteban Contreras nang may tulong ni Alejandro Balgos, Santiago Bellosillo at mga iba pang Ilustrado.<ref>{{Cite journal |author=Clavel, Leothiny |year=1995 |title=Philippine Revolution in Capiz |journal=Diliman Review |volume=43 |issue=3–4 |pages=27–28 }}</ref><ref>{{cite news |author=Funtecha, H. F. |title=The great triumvirate of Capiz |url=http://www.thenewstoday.info/2009/05/15/the.great.triumvirate.of.capiz.html |newspaper=The News Today |date=15 May 2009 |accessdate=8 September 2012}}</ref> Samantala, pinangunahan ni Leandro Locsin Fullon ang pagsasakalayaan ng [[Antique]].<ref>[http://philippinelaw.info/statutes/bp309.html] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130321183510/http://philippinelaw.info/statutes/bp309.html|date=March 21, 2013}}</ref> Karamihan ng mga rebolusyonaryo ang magpapatuloy sa laban ng kalayaan hanggang [[Digmaang Pilipino–Amerikano]]. Nagkaroon din ng di-ganoong narinig at panandaliang paghihimagsik na tinatawag na Himagsikang Igbaong na naganap sa Igbaong, Antique na hinantong nina Maximo at Gregorio Palmero. Gayunpaman, naganyak itong paghihimagsik ng [[secularism|sekularismo]] dahil humiyaw sila para sa mas [[syncretic|sinkretikong]] anyo ng relihiyon batay sa mga Bisayang tradisyong animista at Kristiyanismo.<ref>{{cite news |first=Henry |last=Funtecha |title=The Babaylan-led revolt in Igbaong, Antique |url=http://www.thenewstoday.info/2007/03/16/the.babaylan.led.revolt.in.igbaong.antique.html |newspaper=The News Today |date=16 May 2007 |accessdate=8 September 2012}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga Bisaya|*]] [[Kategorya:Mga pangkat-etniko sa Pilipinas|Bis]] f2pvtgozfee3o35i6q92dpa4mdyn18t 0 19170 2204849 2204293 2026-04-25T01:58:23Z ~2026-25127-85 161200 /* Regional newscasts */clean up and fixed 2204849 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image =24 Oras 2023 logo.svg | image_upright = | image_size = | image_alt = | caption = | alt_name = | native_name = | genre = [[:en:News|Balita]] | creator = [[GMA Network]] | based_on = | inspired_by = | developer = [[GMA News and Public Affairs]] | writer = | screenplay = | story = | director = | creative_director = | presenter ='''Mula Lunes-Biyernes'''<br>[[Mel Tiangco]]<br />[[Vicky Morales]]<br /> Emil Sumangil<br />'''Mula Sabado-Linggo'''<br>Pia Arcangel<br />Ivan Mayrina | starring = | judges = | voices = Joel Reyes Zobel (2004–2014)<br>Al Torres (since 2023)<br>Emil Sumangil (since 2023) | narrated = Joel Reyes Zobel (2004–2014)<br>[[Mike Enriquez]] (2014–2023)<br>[[Mel Tiangco]] (since 2022)<br>Emil Sumangil (since 2023) | theme_music_composer = | open_theme = | end_theme = | composer = | country = [[Pilipinas]] | language =Tagalog | num_seasons = | num_episodes = n/a (Araw-araw) | list_episodes = | executive_producer = | producer = | news_editor = | location = | cinematography = | animator = | editor = | camera = | runtime = 60-90 minuto (Lunes-Biyernes)<br>30-45 minuto (Sabado-Linggo) | company = | distributor = | budget = | network = [[GMA Network]] | picture_format = [[480i]] [[SDTV]]<br>[[1080i]] [[HDTV]] | audio_format = | first_run = | released = | first_aired = {{start date|2004|3|15}} | last_aired = kasalukuyan | preceded_by = [[Frontpage: Ulat ni Mel Tiangco]] | followed_by = | related = | website = | website_title = | production_website = | production_website_title = }} Ang '''24 Oras''' ''(Bente Kwatro Oras)'' ay ang kasalukuyang pangunahing palabas pambalita sa [[telebisyon]] ng [[GMA Network]] sa [[Pilipinas]] at naisasahimpapawid sa buong mundo sa [[GMA Pinoy TV]] at [[GMA News TV|GMA News TV International]]. Napapakinggan din ang ''24 Oras'' sa pamamagitan ng Super Radyo DZBB at ng mga himpilan nito sa buong bansa at napapanood din sa Facebook at YouTube account ng GMA News. Simulcast din sa [[DWDB-TV|GTV]] Channel 27 (DWDB-TV). Kasalukuyan itong pinapangunahan nina [[Mel Tiangco]], [[Vicky Morales]] at Emil Sumangil tuwing Lunes hanggang Biyernes at nina [[Pia Arcangel]] at Ivan Mayrina tuwing Sabado at Linggo. Napapanood din ito oras-oras sa pamamagitan ng ''24 Oras News Alert/ Breaking News'' bulletins na pinapangunahan ng iba't ibang mga tagapagbalita ng GMA News. ==Kasaysayan== '''2004''' Nagsimula ang 24 Oras, sa ideya ni Felipe L. Gozon, chairman ng GMA, na pagtambalin sina Mel Tiangco ng Frontpage, at Mike Enriquez ng Saksi. Ganap na nagsimula ang 24 Oras noong Marso 15, 2004, halos 2 buwan bago ang Pambansang halalan noong 2004. Sumali din sa Newscast si Pia Guanio para sa Showbiz segment nito. '''2010 - 24 Oras Weekend''' Noong Pebrero 21, 2010, nagsimula ang 24 Oras Weekend, ang mga naging tagapagbalita nito ay sina Jiggy Manicad at Pia Arcangel. '''2014''' Noong 2014, sumali si Vicky Morales sa 24 Oras, kasabay nito ay Nagrebrand ang nasabing newscast noong Nobyembre 10, 2014. '''2020 - 2023''' Noong 2020, umalis pansamantala ang mga orihinal na tagapagbalita ng 24 Oras, dahil sa COVID-19. Noong August 12, 2022, umalis si Mike Enriquez sa newscast, Upang tutukan ang kaniyang kalusugan. Subalit, siya ay namatay noong Agosto 29, 2023. Noong December 18, 2023, Nagrebrand ito patungo sa GMA Integrated News graphics, na ang nasa OBB ay sina Mel Tiangco, Vicky Morales, at Emil Sumangil. '''2024 - Ika-20 Taon''' Noong Marso 15, 2024, Ipinagdiwang ang ika-20 Anibersaryo ng 24 Oras, at Ibinalita ang mga mahahalagang Kaganapan sa pilot broadcast nito. ==Regional newscasts== Ang mga regional edition ng ''24 Oras'' ay ipinalalabas sa lahat ng istasyon na pagmamay-ari at pinamamahalaan ng GMA Regional TV at mga kaakibat nito sa buong bansa. Lahat ng regional edition ay ipinalalabas tuwing Lunes hanggang Biyernes ng hapon at ang ilan ay sabay na ipinalalabas sa GMA News TV International para sa mga manonood sa ibang overseas viewers at ang network's Super Radyo AM stations sa mga selected regions. ===Current regional versions=== ====Luzon==== *''[[:en:One North Central Luzon|24 Oras Ilokano]]'' (GMA Ilocos) Ipinapahayag sa [[Wikang Ilokano|Ilocano]] - Binabalita nina '''Jorge Guerrero''' at '''Ivy Hernando'''. *''24 Oras Northern Luzon'' (GMA Baguio) Ipinapahayag sa [[Wikang Filipino|Filipino]] - Binabalita nina '''Dobie de Guzman''' at '''Maira Wallis'''. *''[[:en:One North Central Luzon|24 Oras North Central Luzon]]'' (GMA Dagupan) Ipinapahayag sa [[Wikang Filipino|Filipino]] - Binabalita nina '''CJ Torida''' at '''Joyce Ann Segui'''. *''24 Oras Cagayan Valley'' (GMA Isabela) Ipinapahayag sa [[Wikang Filipino|Filipino]] - Binabalita nina '''Harris Julio''' at '''Darlene Gemino-Ballad'''. *''24 Oras Pampanga'' (GMA Pampanga) Ipinapahayag sa [[Wikang Kapampangan|Kapampangan]] - Binabalita nina '''Gracie Rutao''' at '''Nicolette Henson-Hizon'''. *''24 Oras Southern Tagalog'' (GMA Batangas) Ipinapahayag sa [[Wikang Filipino|Filipino]] - Binabalita nina '''Ace Medrano''', '''Ivy Saunar-Gasang''' at '''Jonathan Magistrado'''. *''24 Oras Palawan'' (GMA Palawan) Ipinapahayag sa [[Wikang Filipino|Filipino]] - Binabalita nina '''Jay Zabanal''' at '''Lynette dela Cruz'''. *''[[:en:Balitang Bicolandia|24 Oras Bikol]]'' (GMA Bicol) Ipinapahayag sa [[Mga wikang Bikol|Bicolano]] - Binabalita nina '''Elmer Caseles''' at '''Kate Delovieres'''. ====Visayas==== *''[[:en:One Western Visayas|24 Oras Western Visayas]]'' (GMA Iloilo) Ipinapahayag sa [[Wikang Hiligaynon|Hiligaynon]] - Binabalita nina '''Gerthrode Charlotte-Tan''' at '''Atty. Jobert Peñaflorida'''. *''24 Oras Negros'' (GMA Bacolod) Ipinapahayag sa [[Wikang Hiligaynon|Hiligaynon]] - Binabalita nina '''Ryan Gamboa''', '''Adrian Prietos''' at '''Barbara Mijares'''. *''[[:en:Balitang Bisdak|24 Oras Central Visayas]]'' (GMA Cebu) Ipinapahayag sa [[Wikang Sebwano|Cebuano]] - Binabalita nina '''Bobby Nalzaro''' at '''Cecille Quibod-Castro'''. *''24 Oras Eastern Visayas'' (GMA Tacloban) Ipinapahayag sa [[Wikang Waray|Waray]] - Binabalita nina '''Ranulfo Docdocan''' at '''Sharon Evite-Carangue'''. ====Mindanao==== *''24 Oras Chavacano'' (GMA Zamboanga) Ipinapahayag sa [[Wikang Chavacano|Chavacano]] - Binabalita nina '''Jewel Reyes'''. * ''[[:en:One Mindanao|24 Oras Northern Mindanao]]'' (GMA Northern Mindanao) Ipinapahayag sa [[Wikang Sebwano|Cebuano]] - Binabalita nina '''Joe Legaspina'''. * ''[[:en:One Mindanao|24 Oras Southern Mindanao]]'' (GMA Davao) Ipinapahayag sa [[Wikang Sebwano|Cebuano]] - Binabalita nina '''Tek Ocampo''' at '''Sarah Jane Hilomen-Velasco'''. *''24 Oras Socsksargen'' (GMA General Santos) Ipinapahayag sa [[Wikang Filipino|Filipino]] - Binabalita nina '''Jay Dayupay'''. *''24 Oras Caraga'' (GMA Butuan) Ipinapahayag sa [[Wikang Sebwano|Cebuano]] - Binabalita nina '''Charmaine Awitan'''. *''24 Oras Central Mindanao'' (GMA Cotabato) Ipinapahayag sa [[Wikang Filipino|Filipino]] - Binabalita nina '''Jasper Acosta'''. ===Previous regional versions=== *''24 Oras Laoag'' {{small|(fused into 24 Oras Ilokano)}} *''24 Oras Baguio'' {{small|(fused into 24 Oras Northern Luzon)}} *''24 Oras Dagupan'' {{small|(fused into 24 Oras Pangasinan until renamed 24 Oras North Central Luzon)}} *''24 Oras Isabela'' {{small|(fused into 24 Oras Cagayan Valley)}} *''24 Oras Kapampangan'' {{small|(fused into 24 Oras Pampanga)}} *''24 Oras Batangas'' {{small|(fused into 24 Oras Southern Tagalog)}} *''Palawan 24 Oras'' {{small|(fused into 24 Oras Palawan)}} *''24 Oras Naga/Legazpi'' {{small|(fused into 24 Oras Bikol)}} *''24 Oras Iloilo'' {{small|(fused into 24 Oras Panay until renamed 24 Oras Western Visayas)}} *''24 Oras 13'' {{small|(fused into 24 Oras Bacolod until renamed 24 Oras Negros)}} *''24 Oras Bacolod'' {{small|(fused into 24 Oras Negros)}} *''24 Oras Panay'' {{small|(would comprise into 24 Oras Western Visayas and 24 Oras Negros)}} *''24 Oras Cebu'' {{small|(fused into 24 Oras Central Visayas)}} *''24 Oras Tacloban'' {{small|(relaunched as 24 Oras Eastern Visayas)}} *''24 Oras Zamboanga'' {{small|(fused into 24 Oras Chavacano)}} *''24 Oras Cagayan de Oro'' {{small|(fused into 24 Oras Northern Mindanao)}} *''24 Oras Davao'' {{small|(fused into 24 Oras Mindanao until renamed 24 Oras Southern Mindanao)}} *''24 Oras General Santos'' {{small|(fused into 24 Oras Socsksargen}} *''24 Oras Butuan'' {{small|(fused into 24 Oras Caraga)}} *''24 Oras Cotabato'' {{small|(fused into 24 Oras Central Mindanao)}} ==Mga tagapagbalita== ===Weekday edition=== * [[Mel Tiangco]] (2004–kasalukuyan) * [[Vicky Morales]] (2014–kasalukuyan) * [[Emil Sumangil]] (2023–kasalukuyan) * Atom Araullo (humahalili para kay Morales) * [[Jessica Soho]] (pansamantalang humahalili para kay Tiangco at Morales) * Iya Villania-Arellano <small>(Chika Minute anchor) </small> * Kim Atienza <small>(Resident Meterologist at #KuyaKimAnoNa anchor)</small> ===Weekend edition=== * [[Pia Arcangel]] * Ivan Mayrina * Kim Atienza <small>(#KuyaKimAnoNa anchor)</small> * Nelson Canlas <small>(Chika Minute anchor)</small> ===Mga dating tagapagabalita=== ''Weekdays'' * [[Mike Enriquez]] (2011–2022) * [[Pia Guanio]] (Chika Minute anchor) * Atom Araullo (Atomic Sports segment host) * Love Añover (Love Everyday segment reporter) ''Weekends'' * [[Jiggy Manicad]] (2011–2018) * Grace Lee (Chika Minute anchor, 2011-2012) * Luane Dy (Chika Minute anchor, 2012-2013) *Cata Tibayan (Chika Minue anchor, 2013-2015) ==Mga Parangal at Pagkilala== ===Asian Television Awards=== * 2005 Highly Commended, Best News Program - Camp Bagong Diwa Siege ===ENPRESS Golden Screen Awards for Television=== * 2011 Winner, Outstanding News Program ===PMPC Star Awards for Television=== * 2011 Winner, Best News Program * 2007 Winner, Best Female Newscaster (Mel Tiangco)<ref>[http://www.journal.com.ph/index.php?issue=2007-11-20&sec=3&aid=39584 Star Awards for TV winners], Journal Online, November 20, 2007</ref> * 2006 Winner, Best News Program <small>(tied w/ TV Patrol World)</small> ===Catholic Mass Media Awards (CMMA)=== * 2011 Winner, Best News Program * 2010 Special Citation for Best News Program (Ondoy and Maguindanao Massacre Coverage) * 2007 Winner, Best News Program * 2004 Winner, Best News Program ===New York Festivals=== * 2009 Winner, Gold World Medal for Coverage of an Ongoing Story<ref name="philstar.com">[http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=437863&publicationSubCategoryId=51]{{Dead link|date=Agosto 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, The Philippine Star, February 6, 2009</ref> * 2009 Winner, Silver World Medal for Best Newscast<ref name="philstar.com"/> ===USTv Student Choice Awards=== * 2011 Winner, Best Local News and Public Affairs Program * 2009 Winner, Best News Program ===Gawad Tanglaw=== * 2012 Winner, Best News Program * 2009 Winner, Best News Program ===Guillermo Mendoza Memorial Foundation Awards=== * 2011 Winner, Most Popular News Program ===Northwest Samar State University Annual Awards=== * 2012 Winner, Best News and Public Affairs Program * 2012 Winner, Mike Enriquez: Best News and Public Affairs Male Program Anchor * 2012 Winner, Mel Tiangco: Best News and Public Affairs Female Program Anchor == Kaugnay na artikulo == * [[GMA Network]] * [[Tala ng mga palabas ng GMA Network]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{GMA News and Public Affairs}} [[Kategorya:GMA Network]] [[Kategorya:Mga serye sa telebisyon]] bjfvwfo4n0euizwhiv57aqpmw7qdkox 2204850 2204849 2026-04-25T01:59:47Z ~2026-25127-85 161200 /* Previous regional versions */fixed 2204850 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image =24 Oras 2023 logo.svg | image_upright = | image_size = | image_alt = | caption = | alt_name = | native_name = | genre = [[:en:News|Balita]] | creator = [[GMA Network]] | based_on = | inspired_by = | developer = [[GMA News and Public Affairs]] | writer = | screenplay = | story = | director = | creative_director = | presenter ='''Mula Lunes-Biyernes'''<br>[[Mel Tiangco]]<br />[[Vicky Morales]]<br /> Emil Sumangil<br />'''Mula Sabado-Linggo'''<br>Pia Arcangel<br />Ivan Mayrina | starring = | judges = | voices = Joel Reyes Zobel (2004–2014)<br>Al Torres (since 2023)<br>Emil Sumangil (since 2023) | narrated = Joel Reyes Zobel (2004–2014)<br>[[Mike Enriquez]] (2014–2023)<br>[[Mel Tiangco]] (since 2022)<br>Emil Sumangil (since 2023) | theme_music_composer = | open_theme = | end_theme = | composer = | country = [[Pilipinas]] | language =Tagalog | num_seasons = | num_episodes = n/a (Araw-araw) | list_episodes = | executive_producer = | producer = | news_editor = | location = | cinematography = | animator = | editor = | camera = | runtime = 60-90 minuto (Lunes-Biyernes)<br>30-45 minuto (Sabado-Linggo) | company = | distributor = | budget = | network = [[GMA Network]] | picture_format = [[480i]] [[SDTV]]<br>[[1080i]] [[HDTV]] | audio_format = | first_run = | released = | first_aired = {{start date|2004|3|15}} | last_aired = kasalukuyan | preceded_by = [[Frontpage: Ulat ni Mel Tiangco]] | followed_by = | related = | website = | website_title = | production_website = | production_website_title = }} Ang '''24 Oras''' ''(Bente Kwatro Oras)'' ay ang kasalukuyang pangunahing palabas pambalita sa [[telebisyon]] ng [[GMA Network]] sa [[Pilipinas]] at naisasahimpapawid sa buong mundo sa [[GMA Pinoy TV]] at [[GMA News TV|GMA News TV International]]. Napapakinggan din ang ''24 Oras'' sa pamamagitan ng Super Radyo DZBB at ng mga himpilan nito sa buong bansa at napapanood din sa Facebook at YouTube account ng GMA News. Simulcast din sa [[DWDB-TV|GTV]] Channel 27 (DWDB-TV). Kasalukuyan itong pinapangunahan nina [[Mel Tiangco]], [[Vicky Morales]] at Emil Sumangil tuwing Lunes hanggang Biyernes at nina [[Pia Arcangel]] at Ivan Mayrina tuwing Sabado at Linggo. Napapanood din ito oras-oras sa pamamagitan ng ''24 Oras News Alert/ Breaking News'' bulletins na pinapangunahan ng iba't ibang mga tagapagbalita ng GMA News. ==Kasaysayan== '''2004''' Nagsimula ang 24 Oras, sa ideya ni Felipe L. Gozon, chairman ng GMA, na pagtambalin sina Mel Tiangco ng Frontpage, at Mike Enriquez ng Saksi. Ganap na nagsimula ang 24 Oras noong Marso 15, 2004, halos 2 buwan bago ang Pambansang halalan noong 2004. Sumali din sa Newscast si Pia Guanio para sa Showbiz segment nito. '''2010 - 24 Oras Weekend''' Noong Pebrero 21, 2010, nagsimula ang 24 Oras Weekend, ang mga naging tagapagbalita nito ay sina Jiggy Manicad at Pia Arcangel. '''2014''' Noong 2014, sumali si Vicky Morales sa 24 Oras, kasabay nito ay Nagrebrand ang nasabing newscast noong Nobyembre 10, 2014. '''2020 - 2023''' Noong 2020, umalis pansamantala ang mga orihinal na tagapagbalita ng 24 Oras, dahil sa COVID-19. Noong August 12, 2022, umalis si Mike Enriquez sa newscast, Upang tutukan ang kaniyang kalusugan. Subalit, siya ay namatay noong Agosto 29, 2023. Noong December 18, 2023, Nagrebrand ito patungo sa GMA Integrated News graphics, na ang nasa OBB ay sina Mel Tiangco, Vicky Morales, at Emil Sumangil. '''2024 - Ika-20 Taon''' Noong Marso 15, 2024, Ipinagdiwang ang ika-20 Anibersaryo ng 24 Oras, at Ibinalita ang mga mahahalagang Kaganapan sa pilot broadcast nito. ==Regional newscasts== Ang mga regional edition ng ''24 Oras'' ay ipinalalabas sa lahat ng istasyon na pagmamay-ari at pinamamahalaan ng GMA Regional TV at mga kaakibat nito sa buong bansa. Lahat ng regional edition ay ipinalalabas tuwing Lunes hanggang Biyernes ng hapon at ang ilan ay sabay na ipinalalabas sa GMA News TV International para sa mga manonood sa ibang overseas viewers at ang network's Super Radyo AM stations sa mga selected regions. ===Current regional versions=== ====Luzon==== *''[[:en:One North Central Luzon|24 Oras Ilokano]]'' (GMA Ilocos) Ipinapahayag sa [[Wikang Ilokano|Ilocano]] - Binabalita nina '''Jorge Guerrero''' at '''Ivy Hernando'''. *''24 Oras Northern Luzon'' (GMA Baguio) Ipinapahayag sa [[Wikang Filipino|Filipino]] - Binabalita nina '''Dobie de Guzman''' at '''Maira Wallis'''. *''[[:en:One North Central Luzon|24 Oras North Central Luzon]]'' (GMA Dagupan) Ipinapahayag sa [[Wikang Filipino|Filipino]] - Binabalita nina '''CJ Torida''' at '''Joyce Ann Segui'''. *''24 Oras Cagayan Valley'' (GMA Isabela) Ipinapahayag sa [[Wikang Filipino|Filipino]] - Binabalita nina '''Harris Julio''' at '''Darlene Gemino-Ballad'''. *''24 Oras Pampanga'' (GMA Pampanga) Ipinapahayag sa [[Wikang Kapampangan|Kapampangan]] - Binabalita nina '''Gracie Rutao''' at '''Nicolette Henson-Hizon'''. *''24 Oras Southern Tagalog'' (GMA Batangas) Ipinapahayag sa [[Wikang Filipino|Filipino]] - Binabalita nina '''Ace Medrano''', '''Ivy Saunar-Gasang''' at '''Jonathan Magistrado'''. *''24 Oras Palawan'' (GMA Palawan) Ipinapahayag sa [[Wikang Filipino|Filipino]] - Binabalita nina '''Jay Zabanal''' at '''Lynette dela Cruz'''. *''[[:en:Balitang Bicolandia|24 Oras Bikol]]'' (GMA Bicol) Ipinapahayag sa [[Mga wikang Bikol|Bicolano]] - Binabalita nina '''Elmer Caseles''' at '''Kate Delovieres'''. ====Visayas==== *''[[:en:One Western Visayas|24 Oras Western Visayas]]'' (GMA Iloilo) Ipinapahayag sa [[Wikang Hiligaynon|Hiligaynon]] - Binabalita nina '''Gerthrode Charlotte-Tan''' at '''Atty. Jobert Peñaflorida'''. *''24 Oras Negros'' (GMA Bacolod) Ipinapahayag sa [[Wikang Hiligaynon|Hiligaynon]] - Binabalita nina '''Ryan Gamboa''', '''Adrian Prietos''' at '''Barbara Mijares'''. *''[[:en:Balitang Bisdak|24 Oras Central Visayas]]'' (GMA Cebu) Ipinapahayag sa [[Wikang Sebwano|Cebuano]] - Binabalita nina '''Bobby Nalzaro''' at '''Cecille Quibod-Castro'''. *''24 Oras Eastern Visayas'' (GMA Tacloban) Ipinapahayag sa [[Wikang Waray|Waray]] - Binabalita nina '''Ranulfo Docdocan''' at '''Sharon Evite-Carangue'''. ====Mindanao==== *''24 Oras Chavacano'' (GMA Zamboanga) Ipinapahayag sa [[Wikang Chavacano|Chavacano]] - Binabalita nina '''Jewel Reyes'''. * ''[[:en:One Mindanao|24 Oras Northern Mindanao]]'' (GMA Northern Mindanao) Ipinapahayag sa [[Wikang Sebwano|Cebuano]] - Binabalita nina '''Joe Legaspina'''. * ''[[:en:One Mindanao|24 Oras Southern Mindanao]]'' (GMA Davao) Ipinapahayag sa [[Wikang Sebwano|Cebuano]] - Binabalita nina '''Tek Ocampo''' at '''Sarah Jane Hilomen-Velasco'''. *''24 Oras Socsksargen'' (GMA General Santos) Ipinapahayag sa [[Wikang Filipino|Filipino]] - Binabalita nina '''Jay Dayupay'''. *''24 Oras Caraga'' (GMA Butuan) Ipinapahayag sa [[Wikang Sebwano|Cebuano]] - Binabalita nina '''Charmaine Awitan'''. *''24 Oras Central Mindanao'' (GMA Cotabato) Ipinapahayag sa [[Wikang Filipino|Filipino]] - Binabalita nina '''Jasper Acosta'''. ===Previous regional versions=== *''24 Oras Laoag'' {{small|(fused into 24 Oras Ilokano)}} *''24 Oras Baguio'' {{small|(fused into 24 Oras Northern Luzon)}} *''24 Oras Dagupan'' {{small|(fused into 24 Oras Pangasinan until renamed 24 Oras North Central Luzon)}} *''24 Oras Isabela'' {{small|(fused into 24 Oras Cagayan Valley)}} *''24 Oras Kapampangan'' {{small|(fused into 24 Oras Pampanga)}} *''24 Oras Batangas'' {{small|(fused into 24 Oras Southern Tagalog)}} *''Palawan 24 Oras'' {{small|(fused into 24 Oras Palawan)}} *''24 Oras Naga/Legazpi'' {{small|(fused into 24 Oras Bikol)}} *''24 Oras Iloilo'' {{small|(fused into 24 Oras Panay until renamed 24 Oras Western Visayas)}} *''24 Oras 13'' {{small|(fused into 24 Oras Bacolod until renamed 24 Oras Negros)}} *''24 Oras Bacolod'' {{small|(fused into 24 Oras Negros)}} *''24 Oras Panay'' {{small|(would comprise into 24 Oras Western Visayas and 24 Oras Negros)}} *''24 Oras Cebu'' {{small|(fused into 24 Oras Central Visayas)}} *''24 Oras Tacloban'' {{small|(relaunched as 24 Oras Eastern Visayas)}} *''24 Oras Zamboanga'' {{small|(fused into 24 Oras Chavacano)}} *''24 Oras Cagayan de Oro'' {{small|(fused into 24 Oras Northern Mindanao)}} *''24 Oras Northwestern Mindanao'' {{small|(fused into 24 Oras Northern Mindanao)}} *''24 Oras Davao'' {{small|(fused into 24 Oras Mindanao until renamed 24 Oras Southern Mindanao)}} *''24 Oras General Santos'' {{small|(fused into 24 Oras Socsksargen)}} *''24 Oras Butuan'' {{small|(fused into 24 Oras Caraga)}} *''24 Oras Cotabato'' {{small|(fused into 24 Oras Central Mindanao)}} ==Mga tagapagbalita== ===Weekday edition=== * [[Mel Tiangco]] (2004–kasalukuyan) * [[Vicky Morales]] (2014–kasalukuyan) * [[Emil Sumangil]] (2023–kasalukuyan) * Atom Araullo (humahalili para kay Morales) * [[Jessica Soho]] (pansamantalang humahalili para kay Tiangco at Morales) * Iya Villania-Arellano <small>(Chika Minute anchor) </small> * Kim Atienza <small>(Resident Meterologist at #KuyaKimAnoNa anchor)</small> ===Weekend edition=== * [[Pia Arcangel]] * Ivan Mayrina * Kim Atienza <small>(#KuyaKimAnoNa anchor)</small> * Nelson Canlas <small>(Chika Minute anchor)</small> ===Mga dating tagapagabalita=== ''Weekdays'' * [[Mike Enriquez]] (2011–2022) * [[Pia Guanio]] (Chika Minute anchor) * Atom Araullo (Atomic Sports segment host) * Love Añover (Love Everyday segment reporter) ''Weekends'' * [[Jiggy Manicad]] (2011–2018) * Grace Lee (Chika Minute anchor, 2011-2012) * Luane Dy (Chika Minute anchor, 2012-2013) *Cata Tibayan (Chika Minue anchor, 2013-2015) ==Mga Parangal at Pagkilala== ===Asian Television Awards=== * 2005 Highly Commended, Best News Program - Camp Bagong Diwa Siege ===ENPRESS Golden Screen Awards for Television=== * 2011 Winner, Outstanding News Program ===PMPC Star Awards for Television=== * 2011 Winner, Best News Program * 2007 Winner, Best Female Newscaster (Mel Tiangco)<ref>[http://www.journal.com.ph/index.php?issue=2007-11-20&sec=3&aid=39584 Star Awards for TV winners], Journal Online, November 20, 2007</ref> * 2006 Winner, Best News Program <small>(tied w/ TV Patrol World)</small> ===Catholic Mass Media Awards (CMMA)=== * 2011 Winner, Best News Program * 2010 Special Citation for Best News Program (Ondoy and Maguindanao Massacre Coverage) * 2007 Winner, Best News Program * 2004 Winner, Best News Program ===New York Festivals=== * 2009 Winner, Gold World Medal for Coverage of an Ongoing Story<ref name="philstar.com">[http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=437863&publicationSubCategoryId=51]{{Dead link|date=Agosto 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, The Philippine Star, February 6, 2009</ref> * 2009 Winner, Silver World Medal for Best Newscast<ref name="philstar.com"/> ===USTv Student Choice Awards=== * 2011 Winner, Best Local News and Public Affairs Program * 2009 Winner, Best News Program ===Gawad Tanglaw=== * 2012 Winner, Best News Program * 2009 Winner, Best News Program ===Guillermo Mendoza Memorial Foundation Awards=== * 2011 Winner, Most Popular News Program ===Northwest Samar State University Annual Awards=== * 2012 Winner, Best News and Public Affairs Program * 2012 Winner, Mike Enriquez: Best News and Public Affairs Male Program Anchor * 2012 Winner, Mel Tiangco: Best News and Public Affairs Female Program Anchor == Kaugnay na artikulo == * [[GMA Network]] * [[Tala ng mga palabas ng GMA Network]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{GMA News and Public Affairs}} [[Kategorya:GMA Network]] [[Kategorya:Mga serye sa telebisyon]] r8ipcdrhhap55kle4oc6ox37kb0h4l9 0 20049 2204782 2182139 2026-04-24T20:49:12Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 3 books for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204782 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{MOS|date=Mayo 2024}} {{cleanup|date=Mayo 2024|reason=Kailangan ayusin ang pagkakasulat at balarila. Kailangan din isalin ang mga banyagang salita.}} }} {{Evolutionary biology}} Ang '''Kasunlaran''', '''pag-unlad''', o '''ebolusyon''' ay ang pagbabago sa mga [[pagmamana ng mga katangian|namamanang katangian]] ng mga [[populasyon|tipon]] ng organismo sa loob ng mga sunod-sunod na henerasyon sa paglipas ng mahabang panahon. Ang '''kasunlaran''' ang paliwanag na tinatanggap sa [[agham]] ng paglitaw ng mga magkakaiba ngunit magkakaugnay na mga anyo ng buhay sa mundo.<ref>{{cite journal | url = http://nihrecord.od.nih.gov/newsletters/2006/07_28_2006/story03.htm | last = Delgado | first = Cynthia | title = Finding evolution in medicine | journal = NIH Record | volume = 58 | issue = 15 | accessdate = 2007-10-22 | date = 2006-07-28 | format = hmtl | ref = harv | archive-date = 2008-11-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081122022815/http://nihrecord.od.nih.gov/newsletters/2006/07_28_2006/story03.htm | url-status = dead }}</ref><ref name="dover_pg83">[[Wikisource:Kitzmiller v. Dover Area School District/4:Whether ID Is Science#Page 83 of 139|Ruling, Kitzmiller v. Dover page 83]]</ref> Ang sentral na ideya ng kasunlarang biyolohikal ay ang lahat ng mga anyo ng buhay sa mundo ay nagsasalo ng isang pinagmulang [[karaniwang ninuno]]. Ito ay nangangahulugang ang mga organismo mula sa mga tao, ibon, mga [[balyena]] at hanggang sa mga halaman ay mga magkakamag-anak. Ang karaniwang ninuno na ito ay nagsanga o naghiwalay sa iba't ibang mga [[species]](espesye) sa pangyayaring tinatawag na [[speciation]]. Sa paglipas ng mahabang panahon, ang kasunlaran ay lumikha at kasalukuyan pa ring lumilikha ng mga pagbabago at mga iba't ibang espesye sanhi ng mga pagbabagong pangkasunlaran na [[natural na seleksiyon]], [[mutasyon]], [[daloy ng gene]], at [[genetic drift]].<ref>{{cite web |url=http://evolution.berkeley.edu/evosite/evo101/VSpeciation.shtml |title=Speciation |access-date=2013-06-20 |archive-date=2014-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606045646/http://evolution.berkeley.edu/evosite/evo101/VSpeciation.shtml |url-status=dead }}</ref> Si [[Charles Darwin]] ang unang bumuo ng argumentong siyentipiko para sa teoriya ng kasunlaran sa pamamagitan ng [[natural na seleksiyon]].<ref name="Lewontin70">{{cite journal |last1 = Lewontin |first1 = R. C. |title = The units of selection |journal = Annual Review of Ecology and Systematics |year = 1970 |volume = 1 |pages = 1–18 |jstor = 2096764 |doi = 10.1146/annurev.es.01.110170.000245 }}</ref><ref name="On The Origin of Species">{{cite book |last1 = Darwin |first1 = Charles |title = On The Origin of Species |chapter = XIV |year = 1859 |page = 503 |url = http://en.wikisource.org/wiki/On_the_Origin_of_Species_(1859)/Chapter_XIV |isbn = 0-8014-1319-2 }}</ref> Ang kasunlaran sa pamamagitan ng natural na seleksiyon ay hinahango mula sa tatlong mga katotohanan tungkol sa mga populasyon: # ang mas maraming supling ng organismo ay malilikha kesa sa posibleng makapagpatuloy na mabuhay, # may pagkakaiba iba sa mga katangian sa pagitan ng mga indibidwal sa isang populasyon. Ang ilan sa mga pagkakaibang ito ay maaaring gumawa sa isang organismo na mas mahusay na makapagpapatuloy at makapagpaparami kesa sa ibang organismo na walang katangian nito sa isang partikular na kapaligiran # ang mga iba ibang katangiang ito ay namamana. Dahil dito, kapag ang mga kasapi ng isang populasyon ay namatay, ang mga ito ay pinapalitan ng mga supling o inapo na mas mahusay na nakaangkop na makapagpatuloy at makapagparami sa kapaligirang pinangyarihan ng natural na seleksiyon. Ang [[natural na seleksiyon]] ang tanging alam na sanhi ng [[pag-aangkop]](''adaptation'') ngunit hindi ang tanging sanhi ng kasunlaran. Ang iba pang mga hindi-pag-aangkop na sanhi ng kasunlarn ay kinabibilangan ng [[mutasyon]] at [[genetic drift]].<ref name="Kimura M 1991 367–86">{{cite journal |author = Kimura M |title = The neutral theory of molecular evolution: a review of recent evidence |url = http://www.jstage.jst.go.jp/article/jjg/66/4/66_367/_article |journal = Jpn. J. Genet. |volume = 66 |issue = 4 |pages = 367–86 |year = 1991 |pmid = 1954033 |doi = 10.1266/jjg.66.367 |ref = harv |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2008-12-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081211132302/http://www.jstage.jst.go.jp/article/jjg/66/4/66_367/_article |url-status = dead }}</ref> Ang buhay sa [[daigdig]] ay [[abiohenesis|nagsimula]] at pagkatapos ay nagsunlad mula sa [[huling pangkalahatang ninuno|pangkalahatang karaniwang ninuno]] sa tinatayang 3.7 bilyong mga taon ang nakalilipas. Ang paulit ulit na [[espesiasyon]] at [[anahenesis|diberhensiya]] ng buhay ay maaaring mahango mula sa magkasalong mga hanay ng mga katangiang [[biokemika]]l at [[morpolohiya|morpolohikal]] o sa pamamagitan ng pinagsasaluhang mga sekwensiya ng [[DNA]]. Ang mga katangiang [[homolohiya (biolohiya)|homolohosong]] ito at mga sekwensiya ng [[DNA]] ay mas magkatulad sa mga espesyeng nagsasalo ng isang mas kamakailang karaniwang ninuno at maaaring gamitin upang magsagawa ng [[pilohenetika|rekonstruksiyon]] ng [[puno ng buhay (biolohiya)|mga kasaysayang ebolusyonaryo]] gamit ang parehong mga umiiral na espesye at ang [[fossil record]].<ref name="Cracraft05">{{cite book | editor1-last=Cracraft | editor1-first=J. | editor2-last=Donoghue | editor2-first=M. J. |title = Assembling the tree of life |publisher = Oxford University Press |year = 2005 |page = |isbn = 0-19-517234-5 |url = http://books.google.ca/books?id=6lXTP0YU6_kC&printsec=frontcover&dq=Assembling+the+tree+of+life#v=onepage&q&f=false | pages=576}}</ref> Isinasaad din sa teoriyang ito na ang [[huling karaniwang ninuno ng tao at chimpanzee|isang espesye ng mga Aprikanong Ape]] ang pinagsasaluhang ninuno ng mga [[tao]], [[chimpanzee]] at [[bonobo]].<ref name="pmid9847414">{{cite journal |author=Arnason U, Gullberg A, Janke A |title=Molecular timing of primate divergences as estimated by two nonprimate calibration points |journal=J. Mol. Evol. |volume=47 |issue=6 |pages=718–27 |year=1998 |month=December |pmid=9847414 |doi= 10.1007/PL00006431|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1998-12_47_6/page/718}}</ref> Sa simula nang ika-20 siglo, ang [[henetika]] [[modernong ebolusyonaryong sintesis|ay isinama]] sa teoriyang ebolusyon ni Darwin sa pamamagitan ng [[natural na seleksiyon]] sa pamamagitan ng displinang [[henetikang populasyon]]. Ang ebolusyon ay sinusuportahan ng mga ebidensiya at mga obserbasyon sa mga larangan ng [[biyolohiya]] na [[biyolohiyang molekular]], [[henetika]] gayundin sa [[paleontolohiya]], [[antropolohiya]] at iba pa.<ref>{{Cite web |title=IAP Statement on the Teaching of Evolution |url=http://www.interacademies.net/10878/13901.aspx |access-date=2011-11-04 |archive-date=2011-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717190031/http://www.interacademies.net/10878/13901.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.paleosoc.org/evolutioncomplete.htm |title=The Paleontological Society Position Statement: Evolution |access-date=2013-06-19 |archive-date=2013-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513045709/http://paleosoc.org/evolutioncomplete.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nabt.org/websites/institution/?p=92 |title=National Association of Biology Teachers Position Statement on Teaching Evolution |access-date=2013-06-19 |archive-date=2015-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916020337/http://www.nabt.org/websites/institution/?p=92 |url-status=dead }}</ref> Ang kasunlaran ay nilalapat sa iba't ibang mga larangan ng agham kabilang ang [[henetika]], [[neurosiyensiya]], [[ekonomika]], [[bioimpormatika]], [[medisina]], [[agrikultura]], [[agham pangkompyuter]], [[sikolohiya]], [[antropolohiya]] at iba pa. == Charles Darwin == Ang mungkahing ang isang uri ng hayop ay maaaring magmula sa isang hayop ng iba pang uri ay bumabalik sa unang mga pilosopong Griyego gaya nina [[Anaximander]] at [[Empedocles]].<ref name="Kirk1">{{cite book |last1 = Kirk |first1 = Geoffrey |last2 = Raven |first2 = John |last3 = Schofield |first3 = John |title = The Presocratic Philosophers: A Critical History with a Selection of Texts |edition=3rd |publisher = The University of Chicago Press |location = Chicago |year = 1984a |isbn = 0-521-27455-9 |pages=100–142}}</ref><ref name="Kirk2">{{cite book |last1 = Kirk |first1 = Geoffrey |last2 = Raven |first2 = John |last3 = Schofield |first3 = John |title = The Presocratic Philosophers: A Critical History with a Selection of Texts |edition=3rd |publisher = The University of Chicago Press |location = Chicago |year = 1984b |isbn = 0-521-27455-9 |pages=280–321}}</ref> Salungat sa mga pananaw na [[materyalismo|materyalistikong]] ito, naunawaan ni [[Aristoteles]] na ang lahat ng mga natural na bagay hindi lamang ng mga nabubuhay na bagay bilang hindi perpektong mga [[aktuwalidad|aktuwalisasyon]] ng iba't ibang uri ng mga nakatakdang natural na posibilidad na kilala bilang [[teoriya ng mga anyo]], [[idealismo|mga ideya]] at "species".<ref name="Torrey37">{{cite journal | last1 = Torrey | first1 = Harry Beal | last2 = Felin | first2 = Frances | title = Was Aristotle an evolutionist? | url = https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1937-03_12_1/page/1 | journal = The Quarterly Review of Biology | year = 1937 | month = March | volume = 12 | issue = 1 | pages = 1–18 | jstor = 2808399 | doi = 10.1086/394520 }}</ref><ref name="Hull67">{{cite journal | last1=Hull | first1=D. L. | year=1967 | title=The metaphysics of evolution | journal=The British Journal for the History of Science | volume=3 | issue=4 | pages=309–337 | jstor=4024958 | doi=10.1017/S0007087400002892}}</ref> Ito ay bahagi ng pagkaunawang [[teleohikal]] ni Aristoteles na ang lahat ng mga bagay ay may nilalayong papel na ginagamitan sa isang kaayusang kosmiko ng [[diyos]]. Ang manunula at pilosopong Romano na si [[Lucretius]] ay nagmungkahi ng posibilidad ng mga pagbabagong pagkakasunlad ng mga organismo.<ref name=Carus2011>Carus TL (2011) ''De Rerum Natura''. New York, NY: Nabu Press.</ref> Ang mga iba ibang uri ng ideyang ito ay naging pamantayang pagkaunawa sa mga [[Gitnang Panahon]] at isinama sa pag-aaral ng mga [[Kristiyano]] ngunit hindi hiningi ni Aristoteles na ang lahat ng mga tunay na uri ng hayop ay tumutugon ng isa-sa-isa na may eksaktong mga anyong [[metapisikal]] at spesipikong nagbigay ng mga halimbawa kung paanong ang mga bagong uri ng mga nabubuhay na bagay ay umiiral.<ref>Mason, ''A History of the Sciences'' pp 43–44</ref> Noong ika-17 siglo, ang pakikitungo ni Aristoteles ay itinakwil ng bagong ''[[pamamaraang siyentipiko]]'' ng modernong agham at naghanap ng mga paliwanag ng natural na phenomena sa mga termino ng mga batas ng kalikasan na pareho para sa lahat ng mga nakikitang bagay at hindi nangangailangang magpalagay ng anumang itinakdang mga kategoryal natural o anumang mga kaayusang kosmiko ng diyos. Gayunpaman, ang pakikitungong ito ay mabagal na maitatag sa mga agham biolohiko at naging huling matibay na posisyon ng konsepto ng mga nakatakdang uring natural. Ginamit ni [[Johan Ray]] ang isa sa nakaraang mas pangkalahatang termino para sa mga nakatakdang uring natural na "species" upang ilapat sa mga uring hayop at halaman ngunit hindi tulad ni Aristoteles, kanyang striktong tinukoy ang bawat uri ng mga nabubuhay na bagay bilang espesye at nagmungkahing ang bawat espesye ay maaaring mailarawan ng mga katangian na nagpaparami sa sarili nito sa bawat henerasyon.<ref>Mayr ''Growth of biological thought'' p256; original was Ray, ''History of Plants''. 1686, trans E. Silk.</ref> Ang mga espesyeng ito ay inangking dinisenyo ng [[Diyos]] ngunit nagpapakita ng mga pagkakaiba na sanhi ng mga lokal na kondisyon. Nakita rin ng biolohikong klasipikasyon na ipinakilala ni [[Carolus Linnaeus]] noong 1735 ang espesye bilang nakatakda ayon sa mga plano ng diyos.<ref>{{cite web|url=http://www.ucmp.berkeley.edu/history/linnaeus.html|title=Carl Linnaeus - berkeley.edu|accessdate=11 Pebrero 2012}}</ref> [[Talaksan:Charles Darwin aged 51.jpg|220px|thumb|Noong 1842, isinulat ni [[Charles Darwin]] ang unang guhit ng naging ''[[On the Origin of Species]]''.<ref name="Darwin09">{{cite book |last1 = Darwin |first1 = F. |title = The foundations of the origin of species, a sketch written in 1942 by Charles Darwin |year = 1909 |publisher = Cambridge University Press |page = 53 |url = http://darwin-online.org.uk/pdf/1909_Foundations_F1555.pdf |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2012-05-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120516200017/http://darwin-online.org.uk/pdf/1909_Foundations_F1555.pdf |url-status = dead }}</ref>]] Ang mga ibang naturalista sa panahong ito ay nagpalagay ng pagbabagong pangkasunlad ng espesye sa paglipas ng panahon ayon sa mga natural na batas. Isinulat ni [[Maupertius]] noong 1751 ang mga natural na pagbabago na nagyayari sa reproduksiyon at nagtitipon sa loob ng maraming mga henerasyon upang lumikha ng bagong espesye.<ref>Bowler, Peter J. 2003. ''Evolution: the history of an idea''. Berkeley, CA. p73–75</ref> Iminungkahi ni [[Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon|Buffon]] ang espesye ay maaaring mag-[[dehenerasyon|dehenera]] sa iba't ibang mga organismo at iminungkahi ni [[Erasmus Darwin]] na ang lahat ng may mainit na dugong mga hayop ay nagmula sa isang mikro-organismo o ("filament").<ref>{{cite web|url=http://www.ucmp.berkeley.edu/history/Edarwin.html|title=Erasmus Darwin - berkeley.edu|accessdate=11 Pebrero 2012}}</ref> Ang unang buong umunlad na skema ng kasunlaran ang teoriyang [[transmutasyon]] ni [[Lamarck]] noong 1809 <ref name=Lamarck1809>Lamarck (1809) Philosophie Zoologique</ref> na nakakita ng kusang loob na paglikha ng patuloy na paglilikha ng mga simpleng anyo ng buhay na umunlad sa may mas malaking pagiging komplikado na kahilera ng mga lipi na may likas na kagawiang pagpapatuloy at sa isang lokal na lebel, ang mga liping ito ay umangkop sa kapaligiran sa pamamagitan ng pagmamana ng mga pagbabago na sanhi ng paggamit o hindi paggamit sa mga magulang.<ref name="Margulis91" /><ref name="Gould02">{{cite book | last = Gould | first = S.J. | authorlink = Stephen Jay Gould | title = [[The Structure of Evolutionary Theory]] | publisher = Belknap Press ([[Harvard University Press]]) | location = Cambridge | year = 2002 | isbn = 978-0-674-00613-3 | ref = harv }}</ref> (Ang huling proseso ay kalaunang tinawag na [[Lamarckismo]]).<ref name="Margulis91">{{cite book | last1 = Margulis | first1 = Lynn | last2 = Fester | first2 = René | title = Symbiosis as a source of evolutionary innovation: Speciation and morphogenesis | publisher = The MIT Press | year = 1991 | page = 470 | isbn = 0-262-13269-9 | url = http://books.google.ca/books?id=3sKzeiHUIUQC&pg=PA162&dq=inauthor:%22Lynn+Margulis%22+lamarck#v=onepage&q=inauthor%3A%22Lynn%20Margulis%22%20lamarck&f=false }}</ref><ref name="ImaginaryLamarck">{{cite book |last = Ghiselin |first = Michael T. |authorlink = Michael Ghiselin|publication-date = September/Oktubre 1994 |contribution = Nonsense in schoolbooks: 'The Imaginary Lamarck'|contribution-url =http://www.textbookleague.org/54marck.htm |title = The Textbook Letter |publisher = The Textbook League |url = http://www.textbookleague.org/ |accessdate = 23 Enero 2008 }}</ref><ref>{{cite book |last = Magner |first = Lois N. |title = A History of the Life Sciences |edition = Third |publisher = [[Marcel Dekker]], [[CRC Press]] |year = 2002 |isbn = 978-0-203-91100-6 |url = http://books.google.com/?id=YKJ6gVYbrGwC&printsec=frontcover#v=onepage&q }}</ref><ref name="Jablonka07">{{cite journal |last1 = Jablonka |first1 = E. |last2 = Lamb |first2 = M. J. |year = 2007 |title = Précis of evolution in four dimensions |journal = Behavioural and Brain Sciences |volume = 30 |pages = 353–392 |doi = 10.1017/S0140525X07002221 |url = http://journals.cambridge.org/download.php?file=%2FBBS%2FBBS30_04%2FS0140525X07002361a.pdf&code=eb63ecba4b606e8e388169c5ae3c5095 |issue = 4 |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2013-05-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130527003141/http://journals.cambridge.org/download.php?file=%2FBBS%2FBBS30_04%2FS0140525X07002361a.pdf&code=eb63ecba4b606e8e388169c5ae3c5095 |url-status = dead }}</ref> Ang mga ideyang ito ay kindonena ng establisyimentong mga naturalista bilang haka haka na walang mga suportang [[empirikal]]. Sa partikular, iginiit ni [[Georges Cuvier]] na ang espesye ay hindi magkaugnay at nakatakda na ang mga pagkakatulad nito ay nagpapakita ng disenyo ng diyos para sa mga pangangailangang pang-tungkulin. Samantala, ang mga ideya ni Raye ng isang mabuting disenyo ay pinaunlad ni [[William Paley]] sa isang [[natural na teolohiya]] na nagmungkahi ng mga komplikadong pag-aangkop bilang ebidensiya ng disenyo ng diyos at ito ay hinanggan ni Charles Darwin.<ref name="Darwin91">{{cite book | editor1-last=Burkhardt | editor1-first=F. | editor2-last=Smith | editor2-first=S. |year = 1991 |title = The correspondence of Charles Darwin |volume = 7 |pages = 1858–1859 |publisher = Cambridge University Press |place = Cambridge }}</ref><ref name="Sulloway09">{{cite journal |last1 = Sulloway |first1 = F. J. |year = 2009 |title = Why Darwin rejected intelligent design |journal = Journal of Biosciences |volume = 34 |issue = 2 |pages = 173–183 |doi = 10.1007/s12038-009-0020-8 |pmid = 19550032 }}</ref><ref name="Dawkins90">{{cite book |last1 = Dawkins |first1 = R. |title = Blind Watchmaker |year = 1990 |publisher = Penguin Books |isbn = 0-14-014481-1 |page = 368 }}</ref> Ang mahalagang pagkalas mula sa konsepto ng nakatakdang espesye sa biolohiya ay nagsimula sa teoriya ng kasunlaran sa pamamagitan ng [[natural na seleksiyon]] na pinormula ni [[Charles Darwin]]. Ito ay sa isang bahaging naimpluwensiyahan ng ''[[An Essay on the Principle of Population]]'' ni [[Thomas Robert Malthus]]. Isinaad ni Darwin na ang paglago ng populasyon ay tutungo sa isang "pakikibaka para sa pag-iral" kung saan ang mga mapapaburang bariasyon ay mananaig habang ang iba ay mapapahamak. Sa bawat henerasyon, maraming mga supling ay nabibigong makapagpatuloy sa edad ng reproduksiyon dahil sa mga limitadong mapagkukunan. Ito ay maaaring magpaliwanag sa dibersidad ng mga hayop at halaman mula sa isang karaniwang ninuno sa pamamagitan ng paggawa ng mga natural na batas na gumagawa ng pareho para sa lahat ng mga uri ng bagay.<ref name="Sober09">{{cite journal |last1 = Sober |first1 = E. |year = 2009 |title = Did Darwin write the origin backwards? |journal = Proceedings of the National Academy of Sciences |volume = 106 |issue = S1 |pages = 10048–10055 |doi = 10.1073/pnas.0901109106 |url = http://www.pnas.org/content/106/suppl.1/10048.full.pdf+html |bibcode = 2009PNAS..10610048S |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2012-11-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121124020127/http://www.pnas.org/content/106/suppl.1/10048.full.pdf+html |url-status = dead }}</ref><ref>Mayr, Ernst (2001) ''What evolution is''. Weidenfeld & Nicolson, London. p165</ref><ref>{{cite book |author = Bowler, Peter J. |title = Evolution: the history of an idea |url = https://archive.org/details/evolutionhistory0000bowl_n7y8 |publisher = University of California Press |location = Berkeley |year = 2003 |pages = [https://archive.org/details/evolutionhistory0000bowl_n7y8/page/145 145]–146 |isbn = 0-520-23693-9 |oclc = |doi = }} page 147"</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.1086/282646 |author = Sokal RR, Crovello TJ |title = The biological species concept: A critical evaluation |journal = The American Naturalist |volume = 104 |issue = 936 |pages = 127–153 |year = 1970 |pmid = |url = http://hymenoptera.tamu.edu/courses/ento601/pdf/Sokal_Crovello_1970.pdf |format = PDF |jstor = 2459191 |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2011-07-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110715111243/http://hymenoptera.tamu.edu/courses/ento601/pdf/Sokal_Crovello_1970.pdf |url-status = dead }}</ref> Pinapaunlad ni Darwin ang kanyang teoriya ng [[natural na seleksiyon]] mula 1838 hanggang sa pinadalhan siya ni [[Alfred Russel Wallace]] ng isang kaparehong teoriya noong 1858. Parehong ipinrisinta nina Darwin at Wallace ang kanilang mga magkahiwalay na papel sa [[Linnean Society of London]].<ref>{{cite journal | last1 = Darwin | first1 = Charles | last2 = Wallace | first2 = Alfred | url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F350&viewtype=text&pageseq=1 | title = On the Tendency of Species to form Varieties and on the Perpetuation of Varieties and Species by Natural Means of Selection | journal = Journal of the Proceedings of the Linnean Society of London. Zoology | volume = 3 | issue = 2 | year = 1858 | month = August | pages = 45–62 | accessdate = 13 Mayo 2007 | doi = 10.1111/j.1096-3642.1858.tb02500.x | ref = harv }}</ref> [[Talaksan:Huxley - Mans Place in Nature.jpg|thumb|400px|Si [[Thomas Henry Huxley]] ay gumamit ng mga ilustrasyon upang ipakita na ang mga [[tao]] at [[ape]] ay may parehong pundamental na mga istraktura ng kalansay.<ref>{{harvnb|Bowler|2003|p=208}}</ref>]] Sa huli nang 1859, ang paglilimbag ng [[On the Origin of Species]](''Tungkol sa Pinagmulan ng Espesye'') ay detalyadong nagpaliwanag ng [[natural na seleksiyon]] at sa isang paraan ay tumungo sa isang papataas na malawak na pagtanggap sa [[Darwinismo|ebolusyong Darwinian]]. Inilapat ni [[Thomas Henry Huxley]] ang mga ideya ni Darwin sa mga tao gamit ang [[paleontolohiya]] at [[anatomiyang paghahambing]] upang magbigay ng malakas na ebidensiya na ang mga tao at [[ape]] ay nagsasalo ng isang karaniwang ninuno. Ang ilan ay nabalisa dito dahil ito ay nagpapahiwatig na ang mga tao ay walang espesyal na lugar sa [[uniberso]].<ref>{{cite web |url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/277746/T-H-Huxley |title = Encyclopædia Britannica Online |publisher = Britannica.com |date = |accessdate = 11 Enero 2012 }}</ref> Noong mga 1920 at 1930, ang isang [[modernong ebolusyonaryong sintesis]] ay nag-ugnay ng [[natural na seleksiyon]], teoriya ng [[mutasyon]] at [[pagmamanang Mendelian]] sa isang pinag-isang teoriya na pangkalahatang lumalapat sa anumang sangay ng [[biolohiya]]. Nagawang maipaliwanag ng modernong sintesis ang mga paternong napagmasdan sa buong mga espesye sa mga populasyon sa pamamagitan ng mga [[transisyonal na fossil]] sa [[paleontolohiya]] at kahit sa mga komplikadong mekanismong [[selula]]r sa [[biolohiyang pag-unlad]].<ref name="Gould02" /><ref>{{cite book |last = Bowler |first = Peter J. |authorlink = Peter J. Bowler |year = 1989 |title = The Mendelian Revolution: The Emergence of Hereditarian Concepts in Modern Science and Society |url = https://archive.org/details/mendelianrevolut0000bowl |publisher = Johns Hopkins University Press |location = Baltimore |isbn = 978-0-8018-3888-0 }}</ref> Ang publikasyon ng istraktura ng [[DNA]] nina [[James D. Watson|James Watson]] at [[Francis Crick]] noong 1953 ay nagpakita ng isang basehang pisikal para sa pagmamana.<ref name="Watson53">{{cite journal |last1 = Watson |first1 = J. D. |last2 = Crick |first2 = F. H. C. |title = Molecular structure of nucleic acids: A structure for deoxyribose nucleic acid |journal = Nature |volume = 171 |pages = 737–738 |doi = 10.1038/171737a0 |url = http://profiles.nlm.nih.gov/SC/B/B/Y/W/_/scbbyw.pdf |bibcode = 1953Natur.171..737W |issue = 4356 |pmid = 13054692 |year = 1953 }}</ref> Napabuti rin ng [[biolohiyang molekular]] ang ating pagkaunawa sa relasyon sa pagitan ng [[henotipo]] at [[penotipo]]. Ang mga pagsulong ay nagawa sa sistematikang [[pilohenetika|pilohenetiko]] na nagmamapa ng transisiyon ng mga katangian sa isang maihahambing at masusubok na balangkas sa pamamagitan ng publikasyon at paggamit ng [[punong pilohenetiko|mga punong ebolusyonaryo]].<ref name="Hennig99">{{cite book |last1 = Hennig |first1 = W. |last2 = Lieberman |first2 = B. S. |title = Phylogenetic systematics |page = 280 |publisher = University of Illinois Press |edition = New edition (Mar 1, 1999) |isbn = 0-252-06814-9 |year = 1999 |url = http://books.google.ca/books?id=xsi6QcQPJGkC&printsec=frontcover&dq=phylogenetic+systematics#v=onepage&q&f=false }}</ref><ref name="Wiley11">{{cite book |title = Phylogenetics: Theory and practice of phylogenetic systematics |year = 2011 |edition = 2nd |publisher = Wiley-Blackwell |page = 390 |doi = 10.1002/9781118017883.fmatter }}</ref> Noong 1973, isinulat ng biologong ebolusyonaryo na si [[Theodosius Dobzhansky]] na "nothing in biology makes sense except in the light of evolution"(wala sa biolohiya ang may saysay malibang sa liwanag ng ebolusyon) dahil ito ay nagbigay liwanag sa mga relasyon ng unang tila hindi magkakaugnay na mga katotohanan sa natural na kasaysayan sa isang magkaayon na nagpapaliwanag na katawan ng kaalaman na naglalarawan at humuhula ng maraming mga mapagmamasdang katotohanan tungkol sa buhay sa planetang ito.<ref name="Dobzhansky73">{{cite journal |last1 = Dobzhansky |first1 = T. |year = 1973 |title = Nothing in biology makes sense except in the light of evolution |journal = The American Biology Teacher |volume = 35 |issue = 3 |pages = 125–129 |url = http://img.signaly.cz/upload/1/0/9a462eb6be1ed7828f57a184cde3c0/Dobzhansky.pdf |doi = 10.2307/4444260 |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2018-10-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181004065506/http://img.signaly.cz/upload/1/0/9a462eb6be1ed7828f57a184cde3c0/Dobzhansky.pdf |url-status = dead }}</ref> Simula nito, ang modernong ebolusyonaryong sintesis ay karagdagan pang pinalawig upang ipaliwanag ang mga phenomenang biolohiko sa buo at nagsasamang iskala ng hierarkang biolohiko mula sa mga gene hanggang sa espesye. Ang pagpapalawig na ito ay tinawag na "[[Evolutionary developmental biology|eco-evo-devo]]".<ref name=Kutschera>{{cite journal |author = Kutschera U, Niklas K |title = The modern theory of biological evolution: an expanded synthesis |journal = Naturwissenschaften |volume = 91 |issue = 6 |pages = 255–76 |year = 2004 |pmid = 15241603 |doi = 10.1007/s00114-004-0515-y |ref = harv |bibcode = 2004NW.....91..255K }}</ref><ref name=Kutschera/><ref name="Cracraft04">{{cite book |editor1-last = Cracraft |editor1-first = J. |editor2-last = Bybee |editor2-first = R. W. |title = Evolutionary science and society: Educating a new generation |year = 2004 |place = Chicago, IL |series = Revised Proceedings of the BSCS, AIBS Symposium |url = http://www.bscs.org/curriculumdevelopment/highschool/evolution/pdf.html |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2011-07-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110720001405/http://www.bscs.org/curriculumdevelopment/highschool/evolution/pdf.html |url-status = dead }}</ref><ref name="Avise10">{{cite journal |last1 = Avise |first1 = J. C. |last2 = Ayala |first2 = F. J. |title = In the Light of Evolution IV. The Human Condition (introduction) |year = 2010 |journal = Proceedings of the National Academy of Sciences USA |volume = 107 |issue = S2 |pages = 8897–8901 |url = http://faculty.sites.uci.edu/johncavise/files/2011/03/311-intro-to-ILE-IV.pdf |doi = 10.1073/pnas.100321410 }}</ref> == Pagmamana == [[Talaksan:ADN static.png|thumb|upright|Istruktura ng [[DNA]]]] Ang ebolusyon sa mga organismo ay nangyayari sa pamamagitan ng mga pagbabago sa mga katangiang mamamana. Halimbawa, sa mga tao, ang [[kulay ng mata]] ay isang namamanang katangian at ang isang indibidwal ay makapagmamana ng katangiang kulay kayumangging mata mula sa isa nitong magulang.<ref>{{cite journal |author = Sturm RA, Frudakis TN |title = Eye colour: portals into pigmentation genes and ancestry |journal = Trends Genet. |volume = 20 |issue = 8 |pages = 327–32 |year = 2004 |pmid = 15262401 |doi = 10.1016/j.tig.2004.06.010 |ref = harv }}</ref> Ang mga namamanang mga katangian ay kinokontrol ng mga [[gene]] at ang kumpletong hanay ng mga gene sa loob ng isang organismo ay tinatawag na [[genotype]] nito.<ref name=Pearson_2006>{{cite journal |author = Pearson H |title = Genetics: what is a gene? |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-25_441_7092/page/398 |journal = Nature |volume = 441 |issue = 7092 |pages = 398–401 |year = 2006 |pmid = 16724031 |doi = 10.1038/441398a |ref = harv |bibcode = 2006Natur.441..398P }}</ref> Ang kumpletong hanay ng mga mapagmamasdang mga katangian na bumubuo ng istruktura at pag-aasal ng isang organismo ay tinatawag na [[phenotype]] nito. Ang mga katangiang ito ay nagmumula mula sa interaksiyon ng genotype nito sa kapaligiran.<ref>{{cite journal |author = Visscher PM, Hill WG, Wray NR |title = Heritability in the genomics era—concepts and misconceptions |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 9 |issue = 4 |pages = 255–66 |year = 2008 |pmid = 18319743 |doi = 10.1038/nrg2322 |ref = harv }}</ref> Dahil dito, maraming mga aspeto ng phenotype ay hindi namamana. Halimbawa, ang balat na [[sun tanning|na-suntan]] ay nagmumula sa interaksiyon sa pagitan ng genotype ng isang tao at sa sikat ng araw at kaya ang mga suntan ay hindi naipapasa sa mga anak ng mga tao. Gayunpaman, ang ilang mga tao ay mas madaling magka-tan dahil sa mga pagkakaiba ng kanilang genotype, halimbawa may mga taong may namamanang katangian na [[albinismo]] na hindi nag-tatan at napakasensitibo sa [[paso ng araw]].<ref>{{cite journal |author = Oetting WS, Brilliant MH, King RA |title = The clinical spectrum of albinism in humans |journal = Molecular medicine today |volume = 2 |issue = 8 |pages = 330–5 |year = 1996 |pmid = 8796918 |doi = 10.1016/1357-4310(96)81798-9 |ref = harv }}</ref> Ang mga mamamanang katangian ay naipapasa mula sa isang henerasyon tungo sa isa pang henerasyon sa pamamagitan ng [[DNA]] na molekulang nagkokodigo ng impormasyong henetiko. Bago naghahati ang isang selula, ang DNA ay kinokopya upang ang bawat nagreresultang mga dalawang selula ay magmamana ng sekwensiyang DNA. Ang mga bahagi ng molekulang DNA na tumutukoy sa unit na pangtungkulin ay tinatawag na mga gene. Ang mga magkakaibang gene ay may iba ibang mga sekwensiya ng mga base. Sa loob ng mga selula, ang mga mahahabang strand ng DNA ay bumubuo ng kondensadong mga istrukturang tinatawag na mga [[kromosoma]]. Ang spesipikong lokasyon ng sekwensiyang DNA sa loob ng isang kromosoma ay kilala bilang [[locus]]. Kung ang sekwensiyang DNA sa isang locus ay iba iba sa pagitan ng mga indibidwal, ang mga iba ibang anyo ng sekwensiyang ito ay tinatawag na mga [[allele]]. Ang mga sekwensiyang DNA ay mababago sa pamamagitan ng mga [[mutasyon]] na lumilikha ng mga bagong allele. Kung isang mutasyon ay nangyayari sa loob ng isang gene, ang bagong allele ay makakaapekto sa katangian na kinokontrol ng gene na nagbabago ng phenotype ng organismo.<ref name=Futuyma>{{cite book |last = Futuyma |first = Douglas J. |authorlink = Douglas J. Futuyma |year = 2005 |title = Evolution |url = https://archive.org/details/evolution0000futu |publisher = Sinauer Associates, Inc |location = Sunderland, Massachusetts |isbn = 0-87893-187-2 }}</ref> Ang karamihan ng mga katangian ay mas masalimuot at kinokontrol ng mga maraming nag-uugnayan mga gene.<ref>{{cite journal |author = Phillips PC |title = Epistasis—the essential role of gene interactions in the structure and evolution of genetic systems |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 9 |issue = 11 |pages = 855–67 |year = 2008 |pmid = 18852697 |doi = 10.1038/nrg2452 |pmc = 2689140 |ref = harv }}</ref><ref name=Lin>{{cite journal |author = Wu R, Lin M |title = Functional mapping&nbsp;– how to map and study the genetic architecture of dynamic complex traits |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 7 |issue = 3 |pages = 229–37 |year = 2006 |pmid = 16485021 |doi = 10.1038/nrg1804 |ref = harv }}</ref> Nakumpirma ng mga kamakailang pag-aaral ang mga mahahalagang mga halimbawa ng mga mamamanang mga pagbabago na hindi maipapaliwanag ng mga pagbabago sa sekwensiya ng mga nucleotide sa DNA. Ang mga ito ay tinatawag na mga sistemang pagmamanang epihenetiko.<ref name="Jablonk09">{{cite journal |last1 = Jablonka |first1 = E. |last2 = Raz |first2 = G. |title = Transgenerational epigenetic inheritance: Prevalence, mechanisms and implications for the study of heredity and evolution |journal = The Quarterly Review of Biology |volume = 84 |issue = 2 |pages = 131–176 |year = 2009 |url = http://compgen.unc.edu/wiki/images/d/df/JablonkaQtrRevBio2009.pdf |pmid = 19606595 |doi = 10.1086/598822 |access-date = 2013-06-16 |archive-date = 2011-07-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110715111243/http://compgen.unc.edu/wiki/images/d/df/JablonkaQtrRevBio2009.pdf |url-status = dead }}</ref> == Bariasyon == [[Talaksan:Portulaca grandiflora mutant1.jpg|thumb|right|Ang isang [[mutasyon]] ay nagsanhi sa [[moss rose]] na ito na lumikha ng mga bulaklak na may magkaibang mga kulay.]] Ang lahat ng nabubuhay na organismo ay nagpapakita ng bariasyon o pagkakaiba sa loob ng isang populasyon at sa pagitan ng mga populasyon. Ang bariasyong henetiko ay mahalaga dahil nagbibigay ito ng materyal na henetiko para sa [[natural na seleksiyon]]. Ang pagkakaibang henetiko ay matutukoy sa iba't ibang mga lebel. Posibleng matukoy ang pagkakaibang henetiko mula sa mga pagmamasid ng mga pagkakaiba sa [[phenotype]] gayundin sa pagsisiyasat ng mga pagkakaiba sa lebel ng mga ensaym at gayundin sa pagkakaiba sa pagkakaayos ng mga base ng mga nucleotide sa mga [[gene]]. Inilalarawan ng [[modern evolutionary synthesis]] ang ebolusyon bilang ang pagbabago sa paglipas ng panahon ng bariasyong henetikong ito. Ang prekwensiya ng isang partikular na [[allele]] ay magiging higit kumulang na nananaig nang relatibo sa ibang mga anyo ng gene na ito. Ang bariasyon ay naglalaho kapag ang isang allele ay umaabot sa punto ng [[fixation (population genetics)|fixation]]&nbsp;— kapag ito ay naglalaho mula sa populasyon o pumapalit nang buo sa allele ng ninuno nito.<ref name=Amos>{{cite journal |author = Harwood AJ |title = Factors affecting levels of genetic diversity in natural populations |journal = Philos. Trans. R. Soc. Lond., B, Biol. Sci. |volume = 353 |issue = 1366 |pages = 177–86 |year = 1998 |pmid = 9533122 |pmc = 1692205 |doi = 10.1098/rstb.1998.0200 |last2 = Harwood |first2 = J |ref = harv }}</ref> Ang [[natural na seleksiyon]] ay nagsasanhi lamang ng ebolusyon kapag may sapat na bariasyon o pagkakaibang henetiko sa isang populasyon. Ang ''[[prinsipyong Hardy-Weinberg]]'' ay nagbibigay ng solusyon sa kung paanong ang bariasyon ay napapanatili sa isang populasyon sa [[pagmamanang Mendelian]]. Ang mga prekwensiya ng mga [[allele]] ay nananatiling hindi nagbabago sa kawalan ng natural na seleksiyon, mutasyon, migrasyon at genetic drift.<ref name="Ewens W.J. 2004">{{cite book |author = Ewens W.J. |year = 2004 |title = Mathematical Population Genetics (2nd Edition) |url = https://archive.org/details/mathematicalpopu0000ewen_u3t1 |publisher = Springer-Verlag, New York |isbn = 0-387-20191-2 }}</ref> Ang mga pagkakaibang henetiko sa loob ng populasyon ay sanhi ng mga sumusunod: ang [[mutasyon]] na mga pagbabago sa [[DNA]], ang pagdaloy ng gene na anumang pagkilos ng mga gene mula sa isang populasyon sa isa pang populasyon at ang [[reproduksiyong seksuwal]] na makakalikha ng bagong kombinasyon ng gene mula sa mga magulang sa isang populasyon. === Mutasyon === [[Talaksan:Gene-duplication.png|thumb|right|[[Duplikasyon ng gene]]]] Ang mga henetikong bariasyon ay napapadami sa pamamagitan ng [[mutasyon]]. Ang mga mutasyon ang mga pagbabago sa sekwensiya ng DNA ng [[genome]] ng isang selula. Kapag nangyari ang mga mutasyon, ito ay maaaring walang epekto, magbago ng produkto ng gene o magpigil sa gene na gumana. Ang karamihan sa mga pagbabago sa [[DNA]] ay nagdudulot ng panganib ngunit ang ilan sa mga ito ay neutral o isang kapakinabangan sa isang organismo. Ang mutasyon ay maaaring mangyari sanhi ng mga pagkakamali kung ang [[meiosis]] ay lumilikha ng mga [[selulang gamete]]([[ovum|itlog]] at [[sperm]]) gayundin ng [[radiasyon]] o ng ilang mga kemikal ngunit ang mga mutasyon ay minsan nangyayari ng random. Ang ilang pangunahing uri ng mga mutasyon sa DNA ay: [[Pagbura (henetika)|Henetikong pagbura]] kung saan ang isa o maraming mga base ng [[DNA]] ay nabura, [[Pagpasok (henetika)|Henetikong pagpasok]] kung saan ang isa o maraming mga base ng DNA ay nadagdag, [[Paghalili (henetika)|Henetikong paghalili]] kung saan ang isa o maraming mga base ng DNA ay humalili(substituted) para sa ibang mga base sa sekwensiya, [[Duplikasyon ng gene]] kung saan ang buong [[gene]] ay kinopya. Ang duplikasyon ay may malaking papel na ginampanan sa ebolusyon. Ito ay nagpapakilala ng karagdagang mga kopya ng [[gene]] sa isang [[genome]]. Ang karagdagang(extra) mga kopya ng gene ang pangunahing pinagmumulan ng hilaw na bagay(raw material) para ang mga bagong gene ay mag-ebolb. Ito ay mahalaga dahil ang karamihan sa mga bagong gene ay nag-ebolb sa loob ng mga pamilya ng gene mula sa naunang umiiral na mga gene na may pinagsaluhang mga ninuno. Halimbawa, ang [[mata]] ng isang tao ay gumagamit ng apat na [[gene]] upang lumikha ng mga estruktura na nakakadama ng liwanag. Ang tatlo ay para sa pagtingin ng kulay(color vision) at ang isa ay para sa paningin na pang-gabi(night vision). Ang lahat ng apat na gene na ito ay nagmula sa isang sinaunang gene. Ang mga bagong gene ay maaaring malikha mula sa isang ancestral o sinaunang gene kapag ang duplikadong kopya ay nag-mutate at nagkamit ng panibagong silbi o tungkulin. Ang prosesong ito ay mas madali pag ang gene ay na-duplicate dahil ito ay nagdadagdag ng pagdami nito sa sistema. Ang isang gene sa pares ay maaaring magkamit ng panibagong silbi o tungkulin samantalang ang ibang mga kopya ay patuloy na nagsasagawa ng orihinal nitong tungkulin. Kahit ang ibang mga uri ng mutasyon ay maaaring kabuuang makalikha ng panibagong mga gene mula sa mga nakaraang noncoding na DNA. Ang henerasyon ng mga bagong gene ay maaari ring sumangkot sa mga maliit na bahagi ng ilang mga gene na dinuduplicate at sa mga pragmentong ito ay naghahalong muli upang bumuo ng mga bagong kombinasyon na may mga bagong mga tungkulin. Kung ang mga gene ay nabuo mula sa paghahalo ng mga naunang umiiral na mga bahagi, ang domains ay umaasal bilang mga module na may simpleng independyenteng tungkulin na maaaring pagsaluhin upang lumikha ng mga bagong kombinasyon na may bago at komplikadong mga tungkulin. Bilang karagdagan sa pagiging pangunahing pinagmulan ng bariasyon, ang mutasyon ay maaari ring magsilbing mekanismo ng kasunlaran kung may mga iba't ibang [[probabilidad]] sa molecular level para ang iba't ibang mga mutasyon ay mangyari. Ang prosesong ito ay tinatawag na "pagkiling na mutasyon". Halimbawa, kung ang dalawang [[genotype]] na ang isa sa mga ito ay may [[nukleyotida]] na G at ang isa ay may nucleotide na A sa parehong posisyon at may parehong fitness(kaangkupan) ngunit ang mutasyon mulsa sa G patungo sa A ay kadalasang nangyayari kesa sa mutasyon mula sa A patungo sa G, ang mga genotype na may A ay magagawing mag-ebolb. Ang iba't ibang insertion laban sa deletion na mga mutation bias sa iba't ibang [[taksa]] ay maaring magdulot ng kasunlaran ng iba't ibang mga sukat ng genome. Ang developmental o mutational biases ay napagmasdan din sa [[ebolusyong morpolohikal]]. Halimbawa, ayon sa phenotype-first teoriya ng kasunlaran, ang mga mutasyon ay kalaunang magdudulot ng henetikong asimilasyon o pagsasama ng mga katangian(trait) na sa nakaraan ay hinimok ng kapaligiran. Ang mga epekto ng mutation bias ay ipinapatong sa ibang mga proseso. Kung ang seleksiyon ay papabor sa isa sa dalawang mga mutasyon ngunit walang karagdagang benepisyo sa pagkakaroon ng dalawang mutasyong ito, ang mutasyon nangyayari ng madalas ang siyang malamang na matatakda(fixed) sa isang populasyon. Ang mga mutasyon na nagdudulot ng paglaho ng silbi o tungkulin ng isang gene ay mas karaniwang kesa sa mga mutasyong bumubuo ng bago at buong may silbing gene. Ang karamihan sa mga mutasyon ng paglaho ng tungkulin ay umaapekto sa kasunlaran. Halimbawa, ang mga pigment(kulay) ay hindi na magagamit ng mga hayop na nakatira sa mga kweba at karaniwang naglalaho. Ang uring ito ng paglaho ng tungkulin ay nangyayari dahil sa mutation bias at/o ang tungkulin ay magastos. Ang pagkawala ng kakayang sporulation(proseso ng paglikha ng spore) sa isang [[bacteria]] sa isang kasunlaran sa laboratoryo ay lumilitaw na sanhi ng mutation bias kesa sa natural selection laban sa gastos ng pagpapanatili ng kakayahang ito. Kung walang seleksiyon para sa paglaho ng tungkulin, ang bilis kung saan ang paglaho ay nag-eebolb ay mas lalong dumidepende sa rate(bilis) ng mutasyon kesa sa epektibong sukat ng populasyon na nagpapakitang ito ay mas itinutulak ng mutation bias kesa sa genetic drift. === Reproduksiyong seksuwal at rekombinasyon === Sa mga organismong [[aseksuwal]], ang lahat ng mga gene ay namamana lamang sa isang magulang dahil hindi ito makapaghahalo ng mga gene ng ibang mga organismo tuwing [[reproduksiyong aseksuwal]]. Taliwas dito, ang supling ng mga organismo sa [[reproduksiyong seksuwal]] ay naglalaman ng mga paghahalo ng mga [[kromosoma]] ng kanilang mga magulang. Sa isang nauugnay na prosesong tinatawag na homologosong rekombinasyon, ang mga organismong seksuwal ay nagpapalit ng DNA sa pagitan ng dalawang magkatugmang mga kromosoma. Ang rekombinasyon ay hindi nagbabago ng mga prekwensiya ng allele ngunit sa halip ay nagbabago kung aling mga allele ang nauugnay sa bawat isa na lumilikha ng supling na may mga bagong paghahalo ng mga allele. === Daloy ng gene === Ang daloy ng [[gene]] ang pagpapalitan ng mga gene sa pagitan ng mga populasyon gayundin pagitan ng mga espesye. Ang presensiya o kawalan ng daloy ng gene ay pundamental na nagpapabago ng kurso ng kasunralan. Dahil sa kompleksidad ng mga organismo, anumang dalawang kumpletong magkahiwalay na populasyon ay kalaunang mag-eebolb ng mga inkompatibilidad na henetiko sa pamamagitan ng mga neutral na proseso gaya ng sa modelong Bateson-Dobzhansky-Muller kahit pa ang parehong mga populasyon ay mananatiling magkatulad sa kanilang pag-aangkop sa kapaligiran. Kung ang pagkakaibang henetiko sa pagitan ng mga populasyon ay nabuo, ang daloy ng gene sa pagitan ng mga populasyon ay maaaring magpakilala ng mga katangian o allele na hindi mapapakinabangan sa lokal na populasyon at ito ay maaaring magdulot sa organismo sa loob ng mga populasyong ito na mag ebolb ng mga mekanismo na pipigil sa pagtatalik ng mga magkakalayo sa henetikong mga organismo(o mga organismong malayo ang pagkakatulad ng gene) na kalaunan ay magreresulta sa paglitaw ng mga bagong [[species]]. Ang paglipat ng gene sa pagitan ng mga species ay kinabibilangan ng mga pagbuo ng mga organismong [[hybrid]] at [[horizontal gene transfer]]. Ang [[Horizontal gene transfer]] ang paglilipat ng materyal na henetiko mula sa isa organismo tungo sa isa pa na hindi nito supling. Ito ay karaniwan sa mga [[bakterya]].<ref>{{cite journal |author = Boucher Y, Douady CJ, Papke RT, Walsh DA, Boudreau ME, Nesbo CL, Case RJ, Doolittle WF |title = Lateral gene transfer and the origins of prokaryotic groups |doi = 10.1146/annurev.genet.37.050503.084247 |journal = Annu Rev Genet |volume = 37 |issue = 1 |pages = 283–328 |year = 2003 |pmid = 14616063 |ref = harv }}</ref> Sa [[medisina]], ito ay nag-aambag sa pagkalat ng [[hindi pagtalab ng antibiyotiko]] o resistansiya gaya nang kapag ang bakterya ay nagkakamit ng resistansiyang mga gene na mabilis nitong maililipat sa ibang species.<ref name=GeneticEvolution>{{cite journal |author = Walsh T |title = Combinatorial genetic evolution of multiresistance |journal = Curr. Opin. Microbiol. |volume = 9 |issue = 5 |pages = 476–82 |year = 2006 |pmid = 16942901 |doi = 10.1016/j.mib.2006.08.009 |ref = harv }}</ref> Ang Horizontal gene transfer mula sa bakterya tungo sa mga [[eukaryote]] gaya yeast ''[[Saccharomyces cerevisiae]]'' at adzuki bean beetle ''Callosobruchus chinensis'' ay nangyari.<ref>{{cite journal |author = Kondo N, Nikoh N, Ijichi N, Shimada M, Fukatsu T |title = Genome fragment of Wolbachia endosymbiont transferred to X chromosome of host insect |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 99 |issue = 22 |pages = 14280–5 |year = 2002 |pmid = 12386340 |doi = 10.1073/pnas.222228199 |pmc = 137875 |ref = harv |bibcode = 2002PNAS...9914280K }}</ref><ref>{{cite journal |author = Sprague G |title = Genetic exchange between kingdoms |journal = Curr. Opin. Genet. Dev. |volume = 1 |issue = 4 |pages = 530–3 |year = 1991 |pmid = 1822285 |doi = 10.1016/S0959-437X(05)80203-5 |ref = harv }}</ref> Ang isang mas malaking iskalang paglipat ng mga gene ang mga eukaryotikong [[Bdelloidea|bdelloid rotifers]] na nakatanggap ng isang saklaw ng mga gene mula sa bakterya, fungi at mga halaman.<ref>{{cite journal |author = Gladyshev EA, Meselson M, Arkhipova IR |title = Massive horizontal gene transfer in bdelloid rotifers |journal = Science |volume = 320 |issue = 5880 |pages = 1210–3 |year = 2008 |pmid = 18511688 |doi = 10.1126/science.1156407 |ref = harv |bibcode = 2008Sci...320.1210G }}</ref> Ang mga [[Virus]] ay nagdadala rin ng DNA sa pagitan ng mga organismo na pumapayag sa paglilipat ng mga gene sa ibayong mga [[dominyo]].<ref>{{cite journal |author = Baldo A, McClure M |title = Evolution and horizontal transfer of dUTPase-encoding genes in viruses and their hosts |journal = J. Virol. |volume = 73 |issue = 9 |pages = 7710–21 |date = 1 Setyembre 1999 |pmid = 10438861 |pmc = 104298 |ref = harv }}</ref> Ang mga malaking iskalang paglipat ng gene ay nangyari rin sa pagitan ng mga ninuno ng mga selulang eukaryotiko at bakterya noong pagkakamit ng mga [[chloroplast]] at mga [[Mitochondrion|mitochondria]]. Posibleng ang mga mismong eukaryote ay nagmula mula sa mga horizontal gene transfer sa pagitan ng bakterya at [[archaea]].<ref>{{cite journal |author = River, M. C. and Lake, J. A. |title = The ring of life provides evidence for a genome fusion origin of eukaryotes |journal = Nature |volume = 431 |issue = 9 |pages = 152–5 |year = 2004 |pmid = 15356622 |doi = 10.1038/nature02848 |ref = harv |bibcode = 2004Natur.431..152R }}</ref> == Mga mekanismo ng ebolusyon == === Natural na seleksiyon === [[Talaksan:Lichte en zwarte versie berkenspanner.jpg|thumb|Ang Morpha ''typica'' at morpha ''carbonaria'' na mga [[Morph (zoology)|morph]] ng [[peppered moth]] na nakahimlay sa parehong puno. Ang ''typica'' na may kulay maliwanag(sa ilalim ng sugat ng bark) ay mahirap makita sa punong ito kesa sa ''carbonaria''(kulay madilim) at kaya ay nakakapagtago sa predator nito gaya ng mga [[Great Tit]]. Ito ay gumagawa sa mga ''typica'' na patuloy na mabuhay at makapagparami ng mga supling na kulay maliwanag.]] Ang [[natural na seleksiyon]] ang proseso kung saan ang organismong may kanais nais na katangian ay mas malamang na dumami. Sa paggawa nito, ipinapasa ng mga ito ang mga katangiang ito sa susunod na henerasyon. Sa paglipas ng panahon, ito ay gumagawa sa mga organismo na umangkop sa kapaligiran nito. Ang dahilan nito ay ang dami ng [[gene]] para sa mga kanais nais na katangian ay dumadami sa populasyon. Ito ay kadalasang tinatawag na mekanismong "ebidente sa sarili" dahil ito ay kinakailangang sumunod sa tatlong mga simpleng katotohanan: # Ang mamamanang bariasyon ay umiiral sa loob ng mga populasyon ng mga organismo # Ang mga organismo ay lumilikha ng mas maraming mga supling kesa sa makapagpapatuloy # Ang mga supling na ito ay nag-iiba sa kakayahan ng mga ito na makapagpatuloy at makagparami. Ang sentral na konsepto ng natural na seleksiyon ang [[pagiging akma]] ng organismo.<ref name=Orr>{{cite journal |author = Orr HA |title = Fitness and its role in evolutionary genetics |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 10 |issue = 8 |pages = 531–9 |year = 2009 |pmid = 19546856 |doi = 10.1038/nrg2603 |pmc = 2753274 |ref = harv }}</ref> Ang pagiging akma ay nasusukat ng kakayahan ng organismo na makapagpatuloy at makapagparami na tumutukoy sa sukat ng kontribusyong henetiko nito sa susunod na henerasyon.<ref name=Orr/> Gayunpaman, ang pagiging akma ay hindi katumbas ng kabuuang bilang ng supling nito. Bagkus, ang pagiging akma ay tinutukoy ng proporsiyon ng mga kalaunang henerasyon na nagdadala ng mga [[gene]] ng organismo.<ref name=Haldane>{{cite journal |author = Haldane J |title = The theory of natural selection today |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1959-03-14_183_4663/page/710 |journal = Nature |volume = 183 |issue = 4663 |pages = 710–3 |year = 1959 |pmid = 13644170 |doi = 10.1038/183710a0 |ref = harv |bibcode = 1959Natur.183..710H }}</ref> Halimbawa, kung ang organismo ay mahusay na makapagpapatuloy ngunit ang supling nito ay labis na maliit at mahina upang makapagpatuloy, ang organismong ito ay makagagawa ng kaunting kontribusyon sa mga hinaharap na henerasyon ay mayroong isang mababang pagiging akma.<ref name=Orr/> Kung ang allele ay nagpapataas ng pagiging akma nang higit sa ibang mga allele ng gene na ito, sa bawat henerasyon, ang allele na ito ay magiging mas karaniwan sa loob ng populasyon. Ang mga katangiang ito ay sinasabing "pinili para". Kapag ang mas mababang pagiging hindi akma ay sinanhi ng pagkakaroon ng kaunting mapapakinabangan o nakapipinsala na nagreresulta sa allele na ito na maging bihira, ito ay sinasabing "pinili laban".<ref name="Lande">{{cite journal |author = Lande R, Arnold SJ |year = 1983 |title = The measurement of selection on correlated characters |url = https://archive.org/details/sim_evolution_1983-11_37_6/page/1210 |journal = Evolution |volume = 37 |pages = 1210–26 |doi = 10.2307/2408842 |issue = 6 |ref = harv |jstor = 2408842 }}</ref> Ang pagiging akma ng isang allele ay hindi isang nakatakdang katangian. Kapag ang kapaligiran ay nagbabago, ang mga nakaraang neutral o nakapipinsalang mga katangian ay maaaring maging mapapakinabangan at ang nakaraang mga mapapakinabangang mga katangian ay maaaring maging mapanganib.<ref name="Futuyma" /> Gayunpaman, kahit pa ang direksiyon ng pagpili ay bumaliktad sa paraang ito, ang mga katangiang nawala sa nakaraan ay maaaring hindi na muling mag-ebolb sa isang katulad na anyo([[batas ni Dollo]]).<ref>{{cite journal |doi = 10.1111/j.1558-5646.2008.00505.x |pmid = 18764918 |volume = 62 |issue = 11 |pages = 2727–2741 |last = Goldberg |first = Emma E |title = On phylogenetic tests of irreversible evolution |url = https://archive.org/details/sim_evolution_2008-11_62_11/page/n15 |journal = Evolution |year = 2008 |last2 = Igić |first2 = B |ref = harv }}</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.1016/j.tree.2008.06.013 |pmid = 18814933 |volume = 23 |issue = 11 |pages = 602–609 |last = Collin |first = Rachel |title = Reversing opinions on Dollo's Law |journal = Trends in Ecology & Evolution |year = 2008 |last2 = Miglietta |first2 = MP |ref = harv }}</ref> [[File:Selection Types Chart.png|thumb|left|Isang chart na nagpapakita ng tatlong mga uri ng seleksiyon o pagpili. 1. [[Disruptibong seleksiyon]] 2. [[Nagpapatatag na seleksiyon]] 3. [[Direksiyonal na seleksiyon]]]] Ang natural na seleksiyon sa loob ng isang populasyon para sa isang katangian na maaring iba iba sa ibayo ng isang saklaw ng mga halaga gaya ng taas ay mauuri sa tatlong mga magkakaibang uri. Ang una ang [[direksiyonal na seleksiyon]] na isang paglipat sa halagang aberahe ng isang katangian sa paglipas ng panahon, halimbawa, ang mga organismo na unti unting nagiging mas matangkad.<ref>{{cite journal |author = Hoekstra H, Hoekstra J, Berrigan D, Vignieri S, Hoang A, Hill C, Beerli P, Kingsolver J |title = Strength and tempo of directional selection in the wild |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 98 |issue = 16 |pages = 9157–60 |year = 2001 |pmid = 11470913 |pmc = 55389 |doi = 10.1073/pnas.161281098 |ref = harv |bibcode = 2001PNAS...98.9157H }}</ref> Ang ikalawa, ang [[disruptibong seleksiyon]] na pagpili ng mga sukdulang katangiang halaga at kadalasang nagreresulta sa [[distribusyong bimodal|dalawang magkaibang mga halaga]] na maging mas karaniwan na may pagili laban sa halagang aberahe. Ito ay kapag ang mga organismong maliit o matangkad ay may kapakinabangan ngunit hindi ang mga may taas na midyum. Ang huli ang [[nagpapatatag na seleksiyon]] na may pagpili laban sa mga sukdulang halagang katangian sa parehong mga dulo na nagsasanhi ng pagbabawas ng isang [[variance]] sa palibot ng halagang aberahe at kaunting pagkakaiba.<ref name=Hurst>{{cite journal |author = Hurst LD |title = Fundamental concepts in genetics: genetics and the understanding of selection |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 10 |issue = 2 |pages = 83–93 |year = 2009 |pmid = 19119264 |doi = 10.1038/nrg2506 |ref = harv }}</ref> <ref>{{cite journal |author = Felsenstein |title = Excursions along the Interface between Disruptive and Stabilizing Selection |journal = Genetics |volume = 93 |issue = 3 |pages = 773–95 |date = 1 Nobyembre 1979 |pmid = 17248980 |pmc = 1214112 |ref = harv }}</ref> Ito ay halimbawang magsasanhi sa mga organismo na unti unting maging lahat na may parehong taas. Ang isang espesyal na kaso ng natural na seleksiyon ang [[seksuwal na seleksiyon]] na pagpili para sa anumang katangiang nagpapataas ng tagumpay sa pakikipagtalik sa pamamagitan ng pagpapataas ng pagiging kaakit-akit ng isang organismo sa mga potensiyal na mga makakatalik nito.<ref>{{cite journal |author = Andersson M, Simmons L |title = Sexual selection and mate choice |journal = Trends Ecol. Evol. (Amst.) |volume = 21 |issue = 6 |pages = 296–302 |year = 2006 |pmid = 16769428 |doi = 10.1016/j.tree.2006.03.015 |ref = harv }}</ref> Ang mga katangiang nagebolb sa pamamagitan ng seksuwal na seleksiyon ay partikular na prominente sa mga lalake sa ilang mga species ng hayop sa kabila ng mga katangiang gaya ng mga mahirap na mga antler, mga pagtawag ng pagtatalik o mga maningning na mga kulay na nakakaakit ng mga maninila na nagpapaliit ng pagpapatuloy ng mga indbidwal na lalake.<ref>{{cite journal |author = Kokko H, Brooks R, McNamara J, Houston A |title = The sexual selection continuum |pmc = 1691039 |journal = Proc. Biol. Sci. |volume = 269 |issue = 1498 |pages = 1331–40 |year = 2002 |pmid = 12079655 |doi = 10.1098/rspb.2002.2020 |ref = harv }}</ref> Ang hindi kapakinabangang ito sa pagpapatuloy ay nababalanse ng mga tagumpay sa pagpaparami ng mga lalake na nagpapakita ng [[prinsipyong kapansanan|mahirap na dayain]] na mga napapiling seksuwal na katangian.<ref>{{cite journal |author = Hunt J, Brooks R, Jennions M, Smith M, Bentsen C, Bussière L |title = High-quality male field crickets invest heavily in sexual display but die young |journal = Nature |volume = 432 |issue = 7020 |pages = 1024–7 |year = 2004 |pmid = 15616562 |doi = 10.1038/nature03084 |ref = harv |bibcode = 2004Natur.432.1024H }}</ref> Ang henetikong bariasyon sa loob ng isang populasyon ng mga organismo ay maaaring magdulot sa ilang mga indibidwal na makapagpatuloy o mas matagumpay na makapagparami kesa sa iba. Ang natural seleksiyon ay kumikilos sa mga [[phenotype]] o mga mapagmamasdang mga katangian ng isang organismo ngunit ang henetiko o namamanang basehan ng anumang phenotype na nagbibigay ng kalamangang reproduktibo ay mas magiging karaniwan sa isang populasyon. Sa paglipas ng panahon, ang prosesong ito ay magreresulta ng pagiging angkop sa kapaligiran na gumagawa sa mga populasyong ito na espesyal para sa mga partikular na kapaligirang ekolohikal at kalaunan ay maaaring magresulta ng paglitaw ng mga bagong espesye. Sa ibang salita, ang natural na seleksiyon ay isang mahalagang proseso(ngunit hindi lamang ang proseso) kung saan ang ebolusyon ay nangyayari sa loob ng isang populasyon ng mga organismo. Bilang kabaligtaran, ang [[artipisyal na seleksiyon]] ang prosesong isinasagawa ng tao upang ipagpatuloy ang mga kanais nais na katangian ng isang organismo samantalang ang [[natural na seleksiyon]] ay isinasagawa ng kalikasan sa paglipas ng mahabang panahon. Ang natural na seleksiyon ay maaaring umasal sa iba't ibang mga lebel ng organisasyon gaya ng mga [[gene]], [[selula]], mga indibidwal na organismo at espesye.<ref name="Okasha07">{{cite book |last1 = Okasha |first1 = S. |year = 2007 |title = Evolution and the Levels of Selection |url = https://archive.org/details/evolutionlevelso0000okas |publisher = Oxford University Press |isbn = 0-19-926797-9 }}</ref><ref name=Gould>{{cite journal |author = Gould SJ |title = Gulliver's further travels: the necessity and difficulty of a hierarchical theory of selection |journal = Philos. Trans. R. Soc. Lond., B, Biol. Sci. |volume = 353 |issue = 1366 |pages = 307–14 |year = 1998 |pmid = 9533127 |pmc = 1692213 |doi = 10.1098/rstb.1998.0211 |ref = harv }}</ref><ref name=Mayr1997>{{cite journal |author = Mayr E |title = The objects of selection |doi = 10.1073/pnas.94.6.2091 |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 94 |issue = 6 |pages = 2091–4 |year = 1997 |pmid = 9122151 |pmc = 33654 |ref = harv |bibcode = 1997PNAS...94.2091M }}</ref> Ang seleksiyon ay maaaring umasal sa maraming mga lebel ng sabay sabay.<ref>{{cite journal |author = Maynard Smith J |title = The units of selection |journal = Novartis Found. Symp. |volume = 213 |pages = 203–11; discussion 211–7 |year = 1998 |pmid = 9653725 |ref = harv }}</ref> Ang isang halimbawa ng seleksiyon na nangyayari sa ilalim ng lebel ng indibidwal ang mga gene na tinatawag na mga [[transposon]] na maaaring mag-replika at kumalat sa buong [[genome]].<ref>{{cite journal |author = Hickey DA |title = Evolutionary dynamics of transposable elements in prokaryotes and eukaryotes |journal = Genetica |volume = 86 |issue = 1–3 |pages = 269–74 |year = 1992 |pmid = 1334911 |doi = 10.1007/BF00133725 |ref = harv }}</ref> === Genetic drift === Ang [[genetic drift]] ang pagbabago sa prekwensiya ng anyo ng isang [[gene]] ([[allele]]) sa isang populasyon na sanhi ng random(nangyayari na lamang) na mga pagsasampol. Ang mga allele sa supling ang mga sampol ng mga magulang at ang tsansa o kapalaran ay may papel sa pagtukoy kung ang isang inidibidwal ay makakapagpatuloy o makakagpaparami. Ang prekwensiya ng allele ng populasyon ang praksiyon ng mga kopya ng gene na nagsasalo ng partikular na anyo. Ang genetic drift ay maaaring magsanhi ng kumpletong paglaho ng mga variant ng gene at sa gayon ay magbabawas ng bariasyong henetiko. Halimbawa, sa isang henerasyon, ang dalawang kayumangging [[beetle]] ay nagkataong nagkaroon ng apat na supling na nabuhay upang magparami. Ang ilang mga berdeng beetle ay namatay nang ang mga ito ay maapakan ng isang tao at hindi nagkaroon ng supling. Ang susunod na henerasyon ay mag-aangkin ng mas marami ng kayumangging beetle kesa sa nakaraang henerasyon ngunit ito ay nangyari dahil sa kapalaran. Ang mga pagbabagong ito sa bawat henerasyon ay tinatawag na genetic drift. Kung ang mga selektibong pwersa ay hindi umiiral o mahina, ang prekwensiya ng allele ay tumatakbo ng pataas o pababa ng random. Ang paglipat na ito ay humihinto kung ang isang allele ay kalauang naging pirme na maaaring resulta ng paglaho sa populasyon o kabuuang pagpapalit ng mga ibang allele. Sa gayon, ang henetikong pagtakbo ay maaaring magtanggal ng ilang mga allele mula sa populasyon sanhi ng kapalaran lamang. Kahit sa kawalan ng mga selektibong pwersa, ang henetikong pagtakbo ay maaaring magsanhi ng dalawang magkahiwalay na mga populasyon na nagmula sa parehong strakturang henetiko upang tumakbo ng magkahiwalay sa dalawang magkaibang populasyon na may magkaibang hanay ng mga allele. === Henetikong pagsakay === Ang rekombinasyon ng gene ay pumapayag sa mga allele sa parehong hibla ng [[DNA]] na humiwalay. Gayunpaman, ang bilis ng rekombinasyon ay mababa o mga dalawang pangyayari kada [[kromosoma]] sa bawat henerasyon. Ang nagiging resulta ay ang mga gene na magkalapit sa kromosoma ay maaaring hindi palaging malilipat ng magkalayo sa bawat isa at ang mga gene na magkakalapit ay maaring mamana ng sabay na isang penomenon na tinatawag na linkage. Ang pagtungong ito ay masusukat sa pamamagitan ng paghahanap kung gaanon ang dalawang allele ay sabay na nangyayari kumpara sa mga ekspektasyon na tinatawag na linkage disequilibrium nito. Ito ay maaaring mahalaga kung ang isang allele sa isang partikular na haplotype ay malakas na mapakikinabangan. Ang natural na seleksiyon ay maaaring magpatakbo ng pinipiling paglilinis na magsasanhi rin sa ibang mga allele sa haplotype na maging mas karaniwan sa populasyon. Ang epektong ito tinatawag na genetic hitchhiking o genetic draft. Ang genetic draft na sanhi ng katotohanang ang ilang mga neutral na gene ay magkakaugnay na henetiko sa iba na nasa ilalim ng pagpipili ay maaaring sa isang bahagi mabihag ng angkop na epektibong sukat ng populasyon. == Mga kinalalabasan == Ang ebolusyon ay nakakaimpluwensiya sa bawat aspeto ng anyo at pag-aasal ng mga organismo. Ang pinakakilala ang spesipikong [[pag-aangkop]] na pang-pag-aasal at mga pisikal na na resulta ng [[natural na seleksiyon]]. Ang mga pag-aangkop na ito ay nagpapataas ng pagiging angkop sa pamamagitan ng pagtulong ng mga gawain gaya ng paghahanap ng pagkain, pag-iwas sa mga maninila o sa pag-akit ng mga makakatalik. Ang mga organismo ay maaari ring tumugon sa seleksiyon sa pamamagitan ng [[pakikipagtulungan (ebolusyon)|pakikipagtulungan]] sa bawat isa na karaniwan ay sa pamamagitan ng pagtulong sa mga kamag-anak nito o sa pakikilahok sa parehong mapakikinabangang [[symbiosis]]. Sa mas matagal, ang ebolusyon ay lumilikha ng bagong espesye sa pamamagitan ng paghahati ng mga populasyon ng ninuno ng organismo sa mga bagong pangkat na hindi maaari o hindi makakapagtalik. Ang mga kinalalabasan ng ebolusyong ito ay minsang hinahati sa [[makroebolusyon]] na ebolusyong nangyayari sa o sa itaas ng lebel ng species gaya ng [[ekstinksiyon]] at [[espesiasyon]] at ang [[mikroebolusyon]] na tumutukoy sa mas maliliit na mga pagbabagong ebolusyon sa loob ng isang species o populasyon.<ref name=ScottEC>{{cite journal |author = Scott EC, Matzke NJ |title = Biological design in science classrooms |volume = 104 |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |issue = suppl_1 |pages = 8669–76 |year = 2007 |pmid = 17494747 |pmc = 1876445 |doi = 10.1073/pnas.0701505104 |ref = harv |bibcode = 2007PNAS..104.8669S }}</ref> Sa pangkalahatan, ang makroebolusyon ay itinuturing na kinalalabasan ng mahahabang panahon ng mikroebolusyon.<ref>{{cite journal |author = Hendry AP, Kinnison MT |title = An introduction to microevolution: rate, pattern, process |journal = Genetica |volume = 112–113 |pages = 1–8 |year = 2001 |pmid = 11838760 |doi = 10.1023/A:1013368628607 |ref = harv }}</ref> Kaya ang distinksiyon sa pagitan ng mikroebolusyon at makroebolusyon ay isang pundamental. Ang pagkakaiba ay simpleng ang panahong nasasangkot.<ref>{{cite journal |author = Leroi AM |title = The scale independence of evolution |journal = Evol. Dev. |volume = 2 |issue = 2 |pages = 67–77 |year = 2000 |pmid = 11258392 |doi = 10.1046/j.1525-142x.2000.00044.x |ref = harv }}</ref> Gayunpaman, sa makroebolusyon, ang mga katangian ng buong espesye ay maaaring mahalaga. Halimbawa, ang isang malaking halaga ng bariasyon sa mga indibidwal ay pumapayag sa espesye na mabilis na makaangkop sa mga bagong habitat na nagpapabawas sa tsansa na maging ekstinto ito samantalang ang isang malawakang saklaw na heograpiko ay nagpapataas ng tsansa ng [[espesiasyon]] na gumagawang malamang na ang bahagi ng populasyon ay nagiging hiwalay. Sa kahulugang ito, ang [[makroebolusyon]] at [[mikroebolusyon]] ay maaaring kasangkutan ng seleksiyon sa iba't ibang mga lebel na ang mikroebolusyon ay umaasal sa mga gene at organismo laban sa mga prosesong makroebolusyonaryo gaya ng [[seleksiyon ng espesye]] na umaasal sa buong espesye at umaapekto sa mga rate nito ng [[espesiasyon]] at [[ekstinsiyon]]. {{sfn|Gould|2002|pp=657–658}}<ref>{{cite journal |author = Gould SJ |title = Tempo and mode in the macroevolutionary reconstruction of Darwinism |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 91 |issue = 15 |pages = 6764–71 |year = 1994 |pmid = 8041695 |pmc = 44281 |doi = 10.1073/pnas.91.15.6764 |ref = harv |bibcode = 1994PNAS...91.6764G }}</ref><ref name=Jablonski2000>{{cite journal |author = Jablonski, D. |year = 2000 |title = Micro- and macroevolution: scale and hierarchy in evolutionary biology and paleobiology |journal = Paleobiology |volume = 26 |issue = sp4 |pages = 15–52 |doi = 10.1666/0094-8373(2000)26[15:MAMSAH]2.0.CO;2 |ref = harv }}</ref> Ang isang karaniwang maling paniniwala ay ang ebolusyon ay may mga layunin o mga pangmatagalang plano. Gayunpaman, sa katotohanan, ang ebolusyon ay walang pangmatagalang layunin at hindi nangangailangang lumikha ng mas malaking kompleksidad.<ref name=sciam>Michael J. Dougherty. [http://www.sciam.com/article.cfm?id=is-the-human-race-evolvin Is the human race evolving or devolving?] ''[[Scientific American]]'' 20 Hulyo 1998.</ref><ref>[[TalkOrigins Archive]] response to [[Creationist]] claims&nbsp;– [http://www.talkorigins.org/indexcc/CB/CB932.html Claim CB932: Evolution of degenerate forms]</ref> Bagaman ang mga [[ebolusyon ng pagiging komplikado|komplikadong espesye]] ay nag-ebolb, ang mga ito ay pangalawang epekto ng kabuuang bilang ng mga organismo na dumadami at ang mga simpleng anyo ng buhay ay karaniwan pa rin sa biospero.<ref name=Carroll>{{cite journal |author = Carroll SB |title = Chance and necessity: the evolution of morphological complexity and diversity |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-02-22_409_6823/page/1101 |journal = Nature |volume = 409 |issue = 6823 |pages = 1102–9 |year = 2001 |pmid = 11234024 |doi = 10.1038/35059227 |ref = harv }}</ref> Halimbawa, ang labis na karamihan ng mga espesye ay mikroskopikong [[prokaryote]] na bumubuo ng mga kalahatan ng [[biomasa]] ng daigdig kabilang ng maliliit na sukat ng mga ito<ref>{{cite journal |author = Whitman W, Coleman D, Wiebe W |title = Prokaryotes: the unseen majority |doi = 10.1073/pnas.95.12.6578 |journal = Proc Natl Acad Sci U S A |volume = 95 |issue = 12 |pages = 6578–83 |year = 1998 |pmid = 9618454 |pmc = 33863 |ref = harv |bibcode = 1998PNAS...95.6578W }}</ref> at bumubuo sa malawak na karamihan ng mga biodibersidad sa daigdig.<ref name=Schloss>{{cite journal |author = Schloss P, Handelsman J |title = Status of the microbial census |journal = Microbiol Mol Biol Rev |volume = 68 |issue = 4 |pages = 686–91 |year = 2004 |pmid = 15590780 |pmc = 539005 |doi = 10.1128/MMBR.68.4.686-691.2004 |ref = harv }}</ref> Kaya ang mga simpleng organismo ang nananaig na anyo ng buhay sa daigdig sa buong kasaysayan nito at patuloy na nagiging pangunahing anyo ng buhay hanggang sa kasalukuyan at ang komplikadong buhay ay lumilitaw lamang dahil ito ay [[may kinikilingang sampol|mas mapapansin]].<ref>{{cite journal |author = Nealson K |title = Post-Viking microbiology: new approaches, new data, new insights |journal = Orig Life Evol Biosph |volume = 29 |issue = 1 |pages = 73–93 |year = 1999 |pmid = 11536899 |doi = 10.1023/A:1006515817767 |ref = harv }}</ref> Ang katunayan, ang ebolusyon ng mga mikroorganismo ay partikular na mahalaga sa modernong pagsasaliksik na ebolusyonaryo dahil ang mabilis na pagdami ng mga ito ay pumapayag sa pag-aaral ng [[ebolusyong eksperimental]] at ang obserbasyon ng ebolusyon at pag-aangkop sa nangyayring panahon.<ref name=Buckling>{{cite journal |author = Buckling A, Craig Maclean R, Brockhurst MA, Colegrave N |title = The Beagle in a bottle |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-02-12_457_7231/page/824 |journal = Nature |volume = 457 |issue = 7231 |pages = 824–9 |year = 2009 |pmid = 19212400 |doi = 10.1038/nature07892 |ref = harv |bibcode = 2009Natur.457..824B }}</ref><ref>{{cite journal |author = Elena SF, Lenski RE |title = Evolution experiments with microorganisms: the dynamics and genetic bases of adaptation |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 4 |issue = 6 |pages = 457–69 |year = 2003 |pmid = 12776215 |doi = 10.1038/nrg1088 |ref = harv }}</ref> === Pag-aangkop === Ang pag-aangkop ang proseso na gumagawa sa mga organismo mas angkop sa [[habitat]] ng mga ito.<ref>Mayr, Ernst 1982. ''The growth of biological thought''. Harvard. p483: "Adaptation... could no longer be considered a static condition, a product of a creative past and became instead a continuing dynamic process."</ref><ref>The ''Oxford Dictionary of Science'' defines ''adaptation'' as "Any change in the structure or functioning of an organism that makes it better suited to its environment".</ref> Gayundin, ang terminong pag-aangkop ay maaari ring tumukoy sa katangian na mahalaga sa pagpapatuloy ng isang organismo. Halimbawa nito ang pag-aangkop ng mga ngipin ng [[kabayo]] sa pagdurog ng mga damo. Sa paggamit ng terminong pag-aangkop para sa prosesong ebolusyonaryo at pag-aangkop na katangian para sa produkto(ang bahaging pang-katawan o tungkulin), ang dalawang mga kahulugan ay maitatangi. Ang mga pag-aangkop ay nalilikha ng [[natural na seleksiyon]].<ref>{{cite journal |author = Orr H |title = The genetic theory of adaptation: a brief history |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 6 |issue = 2 |pages = 119–27 |year = 2005 |pmid = 15716908 |doi = 10.1038/nrg1523 |ref = harv }}</ref> Ang mga sumusunod na kahulugan ay mula kay [[Theodosius Dobzhansky]]. # Ang pag-aangkop ang prosesong ebolusyonaryo kung saan ang organismo ay nagiging mas may kakayahan na mamuhay sa habitat o kapaligiran nito.<ref>{{cite book |last1 = Dobzhansky |first1 = T. |last2 = Hecht |first2 = MK |last3 = Steere |first3 = WC |year = 1968 |chapter = On some fundamental concepts of evolutionary biology |title = Evolutionary biology volume 2 |pages = 1–34 |publisher = Appleton-Century-Crofts |location = New York |edition = 1st }}</ref> # Ang pagiging umangkop ang katayuan ng naging angkop kung saan ang isang organismo ay patuloy na nabubuhay at nakakapagparami sa isang ibinigay na hanay ng mga habitat o kapaligiran.<ref>{{cite book |last1 = Dobzhansky |first1 = T. |year = 1970 |title = Genetics of the evolutionary process |publisher = Columbia |location = N.Y. |pages = 4–6, 79–82, 84–87 |isbn = 0-231-02837-7 }}</ref> # Ang umaangkop na katangian ay isang aspeto ng pattern na pang-pag-unlad ng organismo na pumapayag o nagpapalakas sa probabilidad ng organismong ito na makapagpatuloy at makapagparami.<ref>{{cite journal |doi = 10.2307/2406099 |last1 = Dobzhansky |first1 = T. |year = 1956 |title = Genetics of natural populations XXV. Genetic changes in populations of ''Drosophila pseudoobscura'' and ''Drosphila persimilis'' in some locations in California |url = https://archive.org/details/sim_evolution_1956-03_10_1/page/82 |journal = Evolution |volume = 10 |issue = 1 |pages = 82–92 |jstor = 2406099 }}</ref> Ang pag-aangkop ay maaaring magsanhi ng pakinabang sa isang bagong katangian o pagkawala ng katangian ng ninuno nito. Ang halimbawa na napapakita ng parehong mga uri ng pagbabago ang pag-aangkop ng [[bakterya]] sa seleksiyon ng [[antibiotiko]] kung saan ang mga pagbabagong henetiko ay nagsasanhi ng [[resistansiya sa antibiotiko]] sa parehong pagbabago ng pinupuntiryang gamot o sa pagpapataas ng gawain ng mga tagadala na nag-aalis ng gamot sa selula.<ref>{{cite journal |author = Nakajima A, Sugimoto Y, Yoneyama H, Nakae T |title = High-level fluoroquinolone resistance in Pseudomonas aeruginosa due to interplay of the MexAB-OprM efflux pump and the DNA gyrase mutation |journal = Microbiol. Immunol. |volume = 46 |issue = 6 |pages = 391–5 |year = 2002 |pmid = 12153116 |ref = harv }}</ref> Ang ibang mga halimbawa ang bakteryang ''[[Escherichia coli]]'' na nag-ebolb ng kakayahang gumamit ng [[asidong sitriko]] bilang nutriento sa pangmatagalang eksperimento sa laboratoryo,<ref>{{cite journal |author = Blount ZD, Borland CZ, Lenski RE |title = Inaugural Article: Historical contingency and the evolution of a key innovation in an experimental population of Escherichia coli |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 105 |issue = 23 |pages = 7899–906 |year = 2008 |pmid = 18524956 |doi = 10.1073/pnas.0803151105 |pmc = 2430337 |ref = harv |bibcode = 2008PNAS..105.7899B }}</ref> ang ''[[Flavobacterium]]'' na nag-ebolb ng [[ensima]] na pumapayag sa bakteryang ito na makakapagdigest ng ilang mga byproduct ng manupakturang [[nylon 6]],<ref>{{cite journal |author = Okada H, Negoro S, Kimura H, Nakamura S |title = Evolutionary adaptation of plasmid-encoded enzymes for degrading nylon oligomers |journal = Nature |volume = 306 |issue = 5939 |pages = 203–6 |year = 1983 |pmid = 6646204 |doi = 10.1038/306203a0 |ref = harv |bibcode = 1983Natur.306..203O }}</ref><ref>{{cite journal |author = Ohno S |title = Birth of a unique enzyme from an alternative reading frame of the preexisted, internally repetitious coding sequence |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 81 |issue = 8 |pages = 2421–5 |year = 1984 |pmid = 6585807 |pmc = 345072 |doi = 10.1073/pnas.81.8.2421 |ref = harv |bibcode = 1984PNAS...81.2421O }}</ref> at ang bakterya sa lupa na ''[[Sphingobium]]'' na nag-ebolb ng isan gbuong bagong [[landas na metaboliko]] na sumisira sa sintetikong [[pestisidyo]]ng [[pentachlorophenol]].<ref>{{cite journal |author = Copley SD |title = Evolution of a metabolic pathway for degradation of a toxic xenobiotic: the patchwork approach |journal = Trends Biochem. Sci. |volume = 25 |issue = 6 |pages = 261–5 |year = 2000 |pmid = 10838562 |doi = 10.1016/S0968-0004(00)01562-0 |ref = harv }}</ref><ref>{{cite journal |author = Crawford RL, Jung CM, Strap JL |title = The recent evolution of pentachlorophenol (PCP)-4-monooxygenase (PcpB) and associated pathways for bacterial degradation of PCP |journal = Biodegradation |volume = 18 |issue = 5 |pages = 525–39 |year = 2007 |pmid = 17123025 |doi = 10.1007/s10532-006-9090-6 |ref = harv }}</ref> [[Talaksan:Whale skeleton.png|350px|thumb|Ang isang kalansay ng [[balyenang baleen]], ang ''a'' at ''b'' ang mga butong flipper na umangkop mula sa harapang mga buto ng hita samantalang ang ''c'' ay nagpapakita ng mga [[bestihiyal]] na buto ng likurang hita na nagpapakita ng pag-aangkop mula sa lupain tungo sa dagat.<ref name="transformation445">{{cite journal |author = Bejder L, Hall BK |title = Limbs in whales and limblessness in other vertebrates: mechanisms of evolutionary and developmental transformation and loss |journal = Evol. Dev. |volume = 4 |issue = 6 |pages = 445–58 |year = 2002 |pmid = 12492145 |doi = 10.1046/j.1525-142X.2002.02033.x |ref = harv }}</ref>]] Ang pag-aangkop ay nangyayri sa pamamagitan ng unti unting pagbabago ng mga umiiral na istruktura. Dahil dito, ang mga istruktura na may parehong panloob na organisasyon ay maaaring may iba't ibang mga tungkulin sa mga nauugnay na organismo. Ito ang resulta ng isang istrukturang pang-ninuno na inangkop sa tungkulin sa iba't ibang mga paraan. Halimbawa, ang mga buto sa loob ng pakpak ng mga [[paniki]] ay labis na katulad ng mga paa ng [[daga]] at mga kamay ng mga [[primado]] sanhi ng pinagmulan ng lahat ng istrukturang ito mula sa isang karaniwang ninunong [[mamalya]].<ref>{{cite journal |doi = 10.1554/05-233.1 |pmid = 16526515 |volume = 59 |issue = 12 |pages = 2691–704 |last = Young |first = Nathan M. |title = Serial homology and the evolution of mammalian limb covariation structure |journal = Evolution |accessdate = 24 Setyembre 2009 |year = 2005 |url = http://www.bioone.org/doi/abs/10.1554/05-233.1 |last2 = Hallgrímsson |first2 = B |ref = harv }}</ref> Gayunpaman, dahil ang lahat ng mga buhay na organismo ay magkakaugnay sa isang paraan,<ref name=Penny1999>{{cite journal |author = Penny D, Poole A |title = The nature of the last universal common ancestor |journal = Curr. Opin. Genet. Dev. |volume = 9 |issue = 6 |pages = 672–77 |year = 1999 |pmid = 10607605 |doi = 10.1016/S0959-437X(99)00020-9 |ref = harv }}</ref> kahit ang mga organo na lumilitaw na may kaunting pagkakatulad sa istuktura gaya ng [[arthropoda]], [[pusit]] at mga mata ng [[bertebrata]] ay maaaring nakasalalay sa isang karaniwang hanay ng mga gene na homolohoso na kumokontrol sa pagtitipon at tungkulin nito. Ito ay tinatawag na [[malalim na homolohiya]].<ref>{{cite journal |doi = 10.1017/S1464793102006097 |pmid = 14558591 |volume = 78 |issue = 3 |pages = 409–433 |last = Hall |first = Brian K |title = Descent with modification: the unity underlying homology and homoplasy as seen through an analysis of development and evolution |journal = Biological Reviews of the Cambridge Philosophical Society |year = 2003 |ref = harv }}</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.1038/nature07891 |pmid = 19212399 |volume = 457 |issue = 7231 |pages = 818–823 |last = Shubin |first = Neil |title = Deep homology and the origins of evolutionary novelty |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-02-12_457_7231/page/818 |journal = Nature |year = 2009 |last2 = Tabin |first2 = C |last3 = Carroll |first3 = S |ref = harv |bibcode = 2009Natur.457..818S }}</ref> Sa ebolusyon, ang ilang mga istruktura ay maaaring mawalan ng orihinal na tungkulin nito at maging [[bestihiyalidad|istrukturang bestihiyal]].<ref name=Fong>{{cite journal |author = Fong D, Kane T, Culver D |title = Vestigialization and Loss of Nonfunctional Characters |journal = Ann. Rev. Ecol. Syst. |volume = 26 |issue = 4 |pages = 249–68 |year = 1995 |doi = 10.1146/annurev.es.26.110195.001341 |ref = harv |pmid = }}</ref> Ang gayong mga istruktura ay may kaunti o walang tungkulin sa kasalukuyang espesye ngunit may maliwanag na tungkulin sa ninuno nito o ibang mga kaugnay na espesye. Ang mga halimbawa ay kinabibilangan ng mga [[pseudogene]],<ref>{{cite journal |author = Zhang Z, Gerstein M |title = Large-scale analysis of pseudogenes in the human genome |journal = Curr. Opin. Genet. Dev. |volume = 14 |issue = 4 |pages = 328–35 |year = 2004 |pmid = 15261647 |doi = 10.1016/j.gde.2004.06.003 |ref = harv }}</ref> ang hindi gumaganang mga labi ng mga mata sa naninirahan sa kwebang bulag na isda,<ref>{{cite journal |author = Jeffery WR |title = Adaptive evolution of eye degeneration in the Mexican blind cavefish |doi = 10.1093/jhered/esi028 |journal = J. Hered. |volume = 96 |issue = 3 |pages = 185–96 |year = 2005 |pmid = 15653557 |ref = harv }}</ref> mga pakpak sa mga hindi makalipad na ibon gaya ng [[ostrich]] at [[emu]],<ref>{{cite journal |author = Maxwell EE, Larsson HC |title = Osteology and myology of the wing of the Emu (Dromaius novaehollandiae) and its bearing on the evolution of vestigial structures |journal = J. Morphol. |volume = 268 |issue = 5 |pages = 423–41 |year = 2007 |pmid = 17390336 |doi = 10.1002/jmor.10527 |ref = harv }}</ref> at ang pag-iral ng mga butong balakang sa mga balyena at ahas.<ref name="transformation445" /> Ang mga halimbawa ng [[bestihiyalidad|istrukturang bestihiyal]] sa mga tao ang [[wisdom teeth]],<ref>{{cite journal |author = Silvestri AR, Singh I |title = The unresolved problem of the third molar: would people be better off without it? |url = http://jada.ada.org/cgi/content/full/134/4/450 |journal = Journal of the American Dental Association (1939) |volume = 134 |issue = 4 |pages = 450–5 |year = 2003 |pmid = 12733778 |doi = |ref = harv |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2014-08-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140823063158/http://jada.ada.org/content/134/4/450.full |url-status = dead }}</ref> ang [[coccyx]],<ref name=Fong/> ang [[vermiform appendix]],<ref name=Fong/> at iba pang mga pang-pag-aasal na mga [[bestihiyalidad|bestihiyal]] gaya ng mga [[goose bump]](pagtayo ng balahibo)<ref>{{cite book |last = Coyne |first = Jerry A. |authorlink = Jerry A. Coyne |title = Why Evolution is True |url = https://archive.org/details/whyevolutionistr0000coyn_o0w9 |publisher = Penguin Group |year = 2009 |isbn = 978-0-670-02053-9 |page = [https://archive.org/details/whyevolutionistr0000coyn_o0w9/page/62 62] }}</ref><ref>Darwin, Charles. (1872) ''[[The Expression of the Emotions in Man and Animals]]'' John Murray, London.</ref> at mga [[primitibong repleks]].<ref>{{cite book |title = Psychology |url = https://archive.org/details/psychology0000gray |edition = fifth |author = Peter Gray |year = 2007 |page = [https://archive.org/details/psychology0000gray/page/66 66] |publisher = Worth Publishers |isbn = 0-7167-0617-2 }}</ref><ref>{{cite book |title = Why Evolution Is True |url = https://archive.org/details/whyevolutionistr0000coyn_o0w9 |last = Coyne |first = Jerry A. |year = 2009 |pages = [https://archive.org/details/whyevolutionistr0000coyn_o0w9/page/84 85]–86 |publisher = Penguin Group |isbn = 978-0-670-02053-9 }}</ref><ref>{{cite book |title = Archetype: A Natural History of the Self |author = Anthony Stevens |year = 1982 |page = 87 |publisher = Routledge & Kegan Paul |isbn = 0-7100-0980-1 }}</ref> Gayunpaman, ang maraming mga katangian na lumilitaw sa mga simpleng pag-aangkop ay katunayang mga [[eksaptasyon]] na mga istrakturang orihinal na inangkop para sa isang tungkulin ngunit sabay na naging magagamit para sa ibang tungkulin sa proseso. {{sfn|Gould|2002|pp=1235–1236}} Ang isang halimbawa ang butiking Aprikano na ''[[Holaspis guentheri]]'' na nagpaunlad ng labis na patag ng ulo para sa pagtatago sa mga siwang gaya ng makikita sa pagtingin sa mga malalapit na kamag-anak nito. Gayunpaman, sa espesyeng ito, ang ulo ay naging labis na patag na nakatutulong dito sa paglipat mula sa puno sa puno na isang eksaptasyon. {{sfn|Gould|2002|pp=1235–1236}} Sa loob ng mga [[selula]], ang [[makinang molekular]] gaya ng bakteryal na [[flagella]]<ref>{{cite journal |doi = 10.1038/nrmicro1493 |pmid = 16953248 |volume = 4 |issue = 10 |pages = 784–790 |last = Pallen |first = Mark J. |title = From The Origin of Species to the origin of bacterial flagella |journal = Nat Rev Micro |accessdate = 18 Setyembre 2009 |date = 2006-10 |url = http://home.planet.nl/~gkorthof/pdf/Pallen_Matzke.pdf |last2 = Matzke |first2 = NJ |ref = harv }}</ref> at [[translocase ng panloob na membrano|makineryang nagsasaayos ng protina]] <ref>{{cite journal |doi = 10.1073/pnas.0908264106 |pmid = 19717453 |volume = 106 |issue = 37 |pages = 15791–15795 |last = Clements |first = Abigail |title = The reducible complexity of a mitochondrial molecular machine |journal = Proceedings of the National Academy of Sciences |year = 2009 |last2 = Bursac |first2 = D |last3 = Gatsos |first3 = X |last4 = Perry |first4 = AJ |last5 = Civciristov |first5 = S |last6 = Celik |first6 = N |last7 = Likic |first7 = VA |last8 = Poggio |first8 = S |last9 = Jacobs-Wagner |first9 = C |pmc = 2747197 |ref = harv |bibcode = 2009PNAS..10615791C }}</ref> ay nag-ebolb sa pagkalap ng mga ensaym mula sa [[glycolosis]] at [[metabolismong xenobiotic]] upang magsilbing mga protinang istruktura na tinatawag na mga [[crystallin]] sa loob ng mga lente ng mga mata ng organismo.<ref>{{cite journal |author = Piatigorsky J, Kantorow M, Gopal-Srivastava R, Tomarev SI |title = Recruitment of enzymes and stress proteins as lens crystallins |journal = EXS |volume = 71 |pages = 241–50 |year = 1994 |pmid = 8032155 |ref = harv }}</ref><ref>{{cite journal |author = Wistow G |title = Lens crystallins: gene recruitment and evolutionary dynamism |journal = Trends Biochem. Sci. |volume = 18 |issue = 8 |pages = 301–6 |year = 1993 |pmid = 8236445 |doi = 10.1016/0968-0004(93)90041-K |ref = harv }}</ref> Ang isang mahalagang halimbawa ng [[ekolohiya]] ay ng [[kompetetibong eksklusyon]] na walang mga dalawang espesye na maaaring sumakop sa parehong niche sa parehong kapaligiran sa loob ng mahabang panahon.<ref>{{cite journal |author = Hardin G |authorlink = Garrett Hardin |title = The competitive exclusion principle |url = https://archive.org/details/sim_science_1960-04-29_131_3409/page/n18 |journal = Science |volume = 131 |issue = 3409 |pages = 1292–7 |year = 1960 |pmid = 14399717 |doi = 10.1126/science.131.3409.1292 |ref = harv |bibcode = 1960Sci...131.1292H }}</ref> Dahil dito, ang natural na seleksiyon ay magagawing pumilit sa espesye na umangkop sa ibang mga niche na ekolohikal. Ito ay maaaring mangahulugan na halimbawa, ang dalawang espesye ng isdang [[cichlid]] ay umangkop na mamuhay sa magkaibang habitat na magpapaliit ng kompetisyon para sa pagkain sa pagitan ng mga ito.<ref>{{cite journal |author = Kocher TD |title = Adaptive evolution and explosive speciation: the cichlid fish model |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 5 |issue = 4 |pages = 288–98 |year = 2004 |pmid = 15131652 |doi = 10.1038/nrg1316 |url = http://hcgs.unh.edu/staff/kocher/pdfs/Kocher2004.pdf |ref = harv |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2011-07-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110720092925/http://hcgs.unh.edu/staff/kocher/pdfs/Kocher2004.pdf |url-status = dead }}</ref> === Kapwa ebolusyon === [[Talaksan:Thamnophis sirtalis sirtalis Wooster.jpg|thumb|Ang [[Common Garter Snake]] (''Thamnophis sirtalis sirtalis'') na nag-ebolb ng resistansiya o pagiging hindi tinatalaban sa [[tetrodoxin]] sa sinisilang ampibyan nito.]] Ang mga interaksiyon sa pagitan ng mga organismo ay maaaring lumikha ng tunggalian at pakikipagtulungan. Kapag ang interaksiyon ay sa pagitan ng mga pares ng espesye, gaya ng isang [[patoheno]] at isang [[hosto (biolohiya)|hosto]], o isang isang [[maninila]](predator) at [[sinisila]](prey), ang mga espesyeng ito ay maaaring magpaunlad ng mga hanay ng mga pag-aangkop. Dito, ang ebolusyon ng isang espesye ay nagsasanhi ng mga pag-aangkop sa unang espesye. Ang siklong ito ng seleksiyon at tugon ay tinatawag na [[kapwa-ebolusyon]].<ref>{{cite journal |author = Wade MJ |title = The co-evolutionary genetics of ecological communities |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 8 |issue = 3 |pages = 185–95 |year = 2007 |pmid = 17279094 |doi = 10.1038/nrg2031 |ref = harv }}</ref> Ang isang halimbawa ang produksiyon ng [[tetradoxin]] sa [[may magaspang na balat na newt]] at ang ebolusyon ng resistansiya sa maninila nito na [[Common Garter Snake|common garter snake]]. Sa pares na maninila-sinisilang ito, ang [[ebolusyonasyonaryong takbuhan sa armas]] ay lumikha ng mga matataas na lebel ng lason sa newt at tumutugong matataas na mga lebel ng resistansiya sa lason sa ahas.<ref>{{cite journal |author = Geffeney S, Brodie ED, Ruben PC, Brodie ED |title = Mechanisms of adaptation in a predator-prey arms race: TTX-resistant sodium channels |url = https://archive.org/details/sim_science_2002-08-23_297_5585/page/1336 |journal = Science |volume = 297 |issue = 5585 |pages = 1336–9 |year = 2002 |pmid = 12193784 |doi = 10.1126/science.1074310 |ref = harv |bibcode = 2002Sci...297.1336G }}<br />*{{cite journal |author = Brodie ED, Ridenhour BJ, Brodie ED |title = The evolutionary response of predators to dangerous prey: hotspots and coldspots in the geographic mosaic of coevolution between garter snakes and newts |url = https://archive.org/details/sim_evolution_2002-10_56_10/page/2067 |journal = Evolution |volume = 56 |issue = 10 |pages = 2067–82 |year = 2002 |pmid = 12449493 |ref = harv }}<br />*{{cite news |url = http://www.nytimes.com/2009/12/22/science/22creature.html?hpw |title = Remarkable Creatures&nbsp;– Clues to Toxins in Deadly Delicacies of the Animal Kingdom |publisher = New York Times |author = Sean B. Carroll |date = 21 Disyembre 2009 }}</ref> === Pakikipagtulungan === Hindi lahat ng kapwa nag-ebolb na mga interaksiyon sa pagitan ng espesye ay kinasasangkutan ng alitan.<ref>{{cite journal |author = Sachs J |title = Cooperation within and among species |journal = J. Evol. Biol. |volume = 19 |issue = 5 |pages = 1415–8; discussion 1426–36 |year = 2006 |pmid = 16910971 |doi = 10.1111/j.1420-9101.2006.01152.x |ref = harv }}<br />*{{cite journal |author = Nowak M |title = Five rules for the evolution of cooperation |journal = Science |volume = 314 |issue = 5805 |pages = 1560–3 |year = 2006 |pmid = 17158317 |doi = 10.1126/science.1133755 |ref = harv |bibcode = 2006Sci...314.1560N |pmc=3279745}}</ref> Ang maraming mga kaso ng parehong mga interaksiyong mapapakinabangan ay nag-ebolb. Halimbawa, ang sukdulang pakikipatulungan ay umiiral sa pagitan ng mga halaman at ang [[Mycorrhiza|mycorrhizal fungi]] na lumalago sa mga ugat at tumutulong sa halaman sa pagsisipsip ng mga nutriento mula sa lupa.<ref>{{cite journal |author = Paszkowski U |title = Mutualism and parasitism: the yin and yang of plant symbioses |journal = Curr. Opin. Plant Biol. |volume = 9 |issue = 4 |pages = 364–70 |year = 2006 |pmid = 16713732 |doi = 10.1016/j.pbi.2006.05.008 |ref = harv }}</ref> Ito ay isang [[resiprosidad (ebolusyon)|resiprokal]] na relasyon dahil ang mga halaman ay nagbibigay ng fungi na may mga asukal mula sa photosynthesis. Dito, ang fungi ay aktuwal na lumalago sa loob ng mga selula ng halaman na pumapayag sa mga ito na makipagpalitan ng mga nutriento sa mga hosto nito samantalang nagpapadala ng mga [[tranduksiyong signal]] na sumusupil sa [[sistemang immuno]] ng halaman.<ref>{{cite journal |author = Hause B, Fester T |title = Molecular and cell biology of arbuscular mycorrhizal symbiosis |journal = Planta |volume = 221 |issue = 2 |pages = 184–96 |year = 2005 |pmid = 15871030 |doi = 10.1007/s00425-004-1436-x |ref = harv }}</ref> Ang mga koalisyon sa pagitan ng mga organismo ng parehong espesye ay nag-ebolb rin. Ang isang sukdulang kaso ang [[eusosyalidad]] na matatagpuan sa mga insektong nakikisalamuha gaya ng mga [[bubuyog]], mga [[anay]] at mga [[langgam]] kung saan ang mga baog na insekto ay nagpapakain at nagbabantay sa maliit na bilang ng mga organismo sa [[koloniya]] na makapagpaparami. Sa kahit mas maliit na iskala, ang mga [[selulang somatiko]] na bumubuo sa katawan ng hayop ay naglilimita sa reproduksiyon ng mga ito upang mapanitili nito ang isang matatag na organismo na sumusumporta naman sa isang maliit na bilang ng mga [[selulang germ]] upang lumikha ng supling. Dito, ang mga selulang somatiko ay tumutugon sa spesipikong mga signal at hindi angkop na nagpaparami at ang hindi nakontrol na paglago nito ay nagsasanhi ng [[kanser]].<ref name=Bertram>{{cite journal |author = Bertram J |title = The molecular biology of cancer |journal = Mol. Aspects Med. |volume = 21 |issue = 6 |pages = 167–223 |year = 2000 |pmid = 11173079 |doi = 10.1016/S0098-2997(00)00007-8 |ref = harv }}</ref> Ang gayong pagkikipagtulungan sa loob ng espesye ay maaaring nag-ebolb sa pamamagitan ng isang proseso ng [[pagpili ng kamag-anak]] kung saan ang organismo ay tumutulong sa pagpapalaki ng supling ng kamag-anak nito.<ref>{{cite journal |author = Reeve HK, Hölldobler B |title = The emergence of a superorganism through intergroup competition |doi = 10.1073/pnas.0703466104 |journal = Proc Natl Acad Sci U S A. |volume = 104 |issue = 23 |pages = 9736–40 |year = 2007 |pmid = 17517608 |pmc = 1887545 |ref = harv |bibcode = 2007PNAS..104.9736R }}</ref> Ang gawaing ito ay napili dahil kung ang pagtulong sa mga indibidwal ay naglalaman ng mga allele na nagtataguyod ng gawaing pagtulong, malamang na ang kamag-anak nito ay naglalaman rin ng mga allele na ito at kaya ang mga allele na ito ay maipapasa.<ref>{{cite journal |author = Axelrod R, Hamilton W |title = The evolution of cooperation |journal = Science |volume = 211 |issue = 4489 |pages = 1390–6 |year = 2005 |pmid = 7466396 |doi = 10.1126/science.7466396 |ref = harv |bibcode = 1981Sci...211.1390A }}</ref> Ang ibang mga proseso na nagtataguyod ng pakikipagtulungan ay kinabibilangan ng [[seleksiyon ng pangkat]] kung saan ang pakikipagtulungan ay nagbibigay ng mga pakinaban sa isang pangkat ng mga organismo.<ref>{{cite journal |author = Wilson EO, Hölldobler B |title = Eusociality: origin and consequences |doi = 10.1073/pnas.0505858102 |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 102 |issue = 38 |pages = 13367–71 |year = 2005 |pmid = 16157878 |pmc = 1224642 |ref = harv |bibcode = 2005PNAS..10213367W }}</ref> === Espesiyasyon === [[Talaksan:Speciation modes edit.svg|left|thumb|350px|Ang apat na mekanismo ng [[espesiasyon]].]] Ang [[espesiasyon]](''speciation'') ang proseso kung saan ang isang ninunong espesye ay [[diberhenteng ebolusyon|nagpapalitaw]] sa dalawa o higit pang mga inapong espesye na iba at natatangi mula sa ninuno nito.<ref name=Gavrilets>{{cite journal |author = Gavrilets S |title = Perspective: models of speciation: what have we learned in 40 years? |journal = Evolution |volume = 57 |issue = 10 |pages = 2197–215 |year = 2003 |pmid = 14628909 |doi = 10.1554/02-727 |ref = harv }}</ref> May maraming mga paraan upang ilarawan ang konsepto ng espesye. Ang pagpipilian ng depinisyon ay nakasalalay sa mga partikularidad ng isinasaalang alang na espesye.<ref name=Queiroz>{{cite journal |author = de Queiroz K |title = Ernst Mayr and the modern concept of species |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 102 |issue = Suppl 1 |pages = 6600–7 |year = 2005 |pmid = 15851674 |pmc = 1131873 |doi = 10.1073/pnas.0502030102 |ref = harv |bibcode = 2005PNAS..102.6600D }}</ref> Halimbawa, ang ilang mga konseptong espesye ay lumalapat ng mas handa tungo sa mga organismong seksuwal na nagpaparami samantalang ang iba ay mahusay na nag-aangkop ng kanilang sarili tungo sa mga organismong [[aseksuwal]]. Sa kabila ng dibersidad ng iba't ibang mga konsepto ng espesye, ang mga iba't ibang konseptong ito ay maaaring ilagay sa isa sa tatlong mga malawak na pakikitungong pilosopikal: pagtatalik, ekolohikal at pilohenetiko.<ref name="Ereshsefsky92">{{cite journal |doi = 10.1086/289701 |last = Ereshefsky |first = M. |title = Eliminative pluralism |url = https://archive.org/details/sim_philosophy-of-science_1992-12_59_4/page/671 |journal = Philosophy of Science |volume = 59 |issue = 4 |pages = 671–690 |year = 1992 |jstor = 188136 }}</ref> Ang biological species concept (BSC) ay isang klasikong halimbawa ng pakikitungong pakikipagtalik. Ito ay inilarawan ni Ernst Mayr noong 1942 at nagsasaad na ang "espesye ay mga pangkat na aktuwal o potensiyal na nakikipagtalik na mga natural na populasyon na reproduktibong nahiwalay mula sa ibang mga pangkat".<ref name="Mayr42">{{cite book |author = Mayr, E. |title = Systematics and the Origin of Species |url = https://archive.org/details/systematicsorigi0000erne |year = 1942 |publisher = Columbia Univ. Press |place = New York |isbn = 978-0-231-05449-2 | page = [https://archive.org/details/systematicsorigi0000erne/page/120 120] }}</ref> Sa kabila ng malawakan at pang-matagalang gamit nito, ang BSC tulad ng iba pa ay hindi walang kontrobersiya. Halimbawa dahil ang mga konseptong ito ay hindi mailalapat sa mga [[prokaryote]]<ref>{{cite journal |author = Fraser C, Alm EJ, Polz MF, Spratt BG, Hanage WP |title = The bacterial species challenge: making sense of genetic and ecological diversity |journal = Science |volume = 323 |issue = 5915 |pages = 741–6 |year = 2009 |pmid = 19197054 |doi = 10.1126/science.1159388 |ref = harv |bibcode = 2009Sci...323..741F }}</ref> at ito ay tinawag na [[problema ng espesye]].<ref name=Queiroz /> Tinangka ng ilang mga mananaliksik ang isang nagkakaisang monistikong depinisyon ng espesye samantalang ang iba ay gumamit ng isang plurastikong pakikitungo at nagmumungkahing maaaaring may iba't ibang mga paraan na lohikong mapakahulugan ang depinisyon ng espesye.<ref name=Queiroz /><ref name="Ereshsefsky92" /> " Ang [[isolasyong reproduktibo|mga harang sa reproduksiyon]] sa pagitan ng naghihiwalay na mga populasyong seksuwal ay kailangan para sa mga populasyon na [[espesiasyon|maging bagong espesye]]. Ang daloy ng gene ay maaaring magpabagal ng prosesong ito sa pamamagitan ng pagkakalat rin ng bagong mga henetikong variant sa ibang mga populasyon. Depende sa kung gaano kalayo ang dalawang espesye ay nag-iba at humiwalay simula nang [[pinaka-kamakailang karaniwang ninuno]] ng mga ito, maaaring posible pa rin na para sa mga ito na lumikha ng supling gaya ng mga nagtatalik na [[kabayo]] at [[asno]] upang lumikha ng mga [[hybrid]] na [[mule]].<ref>{{cite journal |author = Short RV |title = The contribution of the mule to scientific thought |journal = J. Reprod. Fertil. Suppl. |issue = 23 |pages = 359–64 |year = 1975 |pmid = 1107543 |ref = harv }}</ref> Ang gayong mga [[hybrid (biolohiya)|hybrid]] ay karamihang baog. Sa kasong ito, ang mga malapit na magkakaugnay na mga espesye ay maaaring regular na magtalik ngunit ang mga hybrid ay mapipili ng laban at ang espesye ay mananatiling natatangi. Gayunpaman, ang mga magagawang hybrid ay minsang nabubuo at ang mga espesyeng ito ay maaaring mag-angking ng mga katangian na isang pagitan(intermediate) sa pagitan ng mga magulang na espesye o mag-angkin ng isang buong bagong [[phenotype]].<ref>{{cite journal |author = Gross B, Rieseberg L |title = The ecological genetics of homoploid hybrid speciation |doi = 10.1093/jhered/esi026 |journal = J. Hered. |volume = 96 |issue = 3 |pages = 241–52 |year = 2005 |pmid = 15618301 |pmc = 2517139 |ref = harv }}</ref> Ang kahalagahan ng [[hybridisasyon]] sa paglikha ng [[espesiasyong hybrid|bagong espesye]] ng mga hayop ay hindi maliwanag bagaman ang mga kaso ay nakita sa maraming mga uri ng hayop <ref>{{cite journal |author = Burke JM, Arnold ML |title = Genetics and the fitness of hybrids |journal = Annu. Rev. Genet. |volume = 35 |issue = 1 |pages = 31–52 |year = 2001 |pmid = 11700276 |doi = 10.1146/annurev.genet.35.102401.085719 |ref = harv }}</ref> na ang [[gray na punong palaka]] ang isang partikular na mahusay na napag-aralang halimbawa.<ref>{{cite journal |author = Vrijenhoek RC |title = Polyploid hybrids: multiple origins of a treefrog species |journal = Curr. Biol. |volume = 16 |issue = 7 |year = 2006 |pmid = 16581499 |doi = 10.1016/j.cub.2006.03.005 |ref = harv |pages = R245–7 }}</ref> Ang espesiasyon ay napagmasdan ng maraming mga beses sa ilalim ng kontroladong mga kondisyong laboratoryo at sa kalikasan.<ref>{{cite journal |author = Rice, W.R. |year = 1993 |title = Laboratory experiments on speciation: what have we learned in 40 years |url = https://archive.org/details/sim_evolution_1993-12_47_6/page/1637 |journal = Evolution |volume = 47 |issue = 6 |pages = 1637–1653 |doi = 10.2307/2410209 |author2 = Hostert |ref = harv }}<br />*{{cite journal |author = Jiggins CD, Bridle JR |title = Speciation in the apple maggot fly: a blend of vintages? |journal = Trends Ecol. Evol. (Amst.) |volume = 19 |issue = 3 |pages = 111–4 |year = 2004 |pmid = 16701238 |doi = 10.1016/j.tree.2003.12.008 |ref = harv }}<br />*{{cite web |author = Boxhorn, J |year = 1995 |url = http://www.talkorigins.org/faqs/faq-speciation.html |title = Observed Instances of Speciation |publisher = [[TalkOrigins Archive]] |accessdate = 26 Disyembre 2008 }}<br />*{{cite journal |author = Weinberg JR, Starczak VR, Jorg, D |title = Evidence for Rapid Speciation Following a Founder Event in the Laboratory |url = https://archive.org/details/sim_evolution_1992-08_46_4/page/1214 |journal = Evolution |volume = 46 |issue = 4 |pages = 1214–20 |year = 1992 |doi = 10.2307/2409766 |ref = harv |jstor = 2409766 }}</ref> Sa mga lumikha ng seksuwal na mga organismo, ang espesiasyon ay nagreresulta mula sa reproduktibong paghihiwalay na sinundan ng paghihiwalay sa angkan. May apat na mga mekanismo para sa espesiasyon. Ang pinaka-karaniwan sa mga hayop ang [[espesiasyong allopatriko]] na nangyayari sa mga populasyon na simulang nahiwalay ng heograpiko gaya ng [[pragmentasyon ng habitat]] o [[migrasyon]]. Ang seleksiyon sa ilalim ng mga kondisyong ito ay lumilikha ng napakabilis na mga pagbabago sa hitsura at pag-aasal ng mga organismo.<ref>{{cite journal |year = 2008 |title = Rapid large-scale evolutionary divergence in morphology and performance associated with exploitation of a different dietary resource |journal = Proceedings of the National Academy of Sciences |volume = 105 |issue = 12 |pages = 4792–5 |pmid = 18344323 |doi = 10.1073/pnas.0711998105 |author = Herrel, A.; Huyghe, K.; Vanhooydonck, B.; Backeljau, T.; Breugelmans, K.; Grbac, I.; Van Damme, R.; Irschick, D.J. |pmc = 2290806 |ref = harv |bibcode = 2008PNAS..105.4792H }}</ref><ref name=Losos1997>{{cite journal |year = 1997 |title = Adaptive differentiation following experimental island colonization in Anolis lizards |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1997-05-01_387_6628/page/70 |journal = Nature |volume = 387 |issue = 6628 |pages = 70–3 |doi = 10.1038/387070a0 |author = Losos, J.B. Warhelt, K.I. Schoener, T.W. |ref = harv |bibcode = 1997Natur.387...70L }}</ref> Habang ang seleksiyon at genetic drift ay umaaasal ng independiyente sa mga populasyong nahiwalay mula sa ibang mga espesye nito, ang paghihiwalay ay maaaring lumikha ng mga organismo na hindi na makakapagparami.<ref>{{cite journal |author = Hoskin CJ, Higgle M, McDonald KR, Moritz C |year = 2005 |title = Reinforcement drives rapid allopatric speciation |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-10-27_437_7063/page/1352 |journal = Nature |pmid = 16251964 |volume = 437 |issue = 7063 |pages = 1353–356 |doi = 10.1038/nature04004 |ref = harv |bibcode = 2005Natur.437.1353H }}</ref> Ang ikalawang mekanismo ng espesiasyon ang [[espesiasyong peripatriko]] na nangyayari kapag ang maliliit na mga populasyon ng organismo ay nahiwalay sa isang bagong kapaligiran. Ito ay iba sa epesiasyong allopatriko dahil ang mga hiwalay na populasyon ay mas maliit sa bilang kesa sa populasyon ng magulang. Dito, ang [[epektong tagapagtatag]] ay nagsasanhi ng mabilisang espesiasyon pagkatapos na ang isang pagtaas sa [[loob na pagtatalik]] ay nagpapataas ng seleksiyon sa mga [[homozygote]] na tumutungo sa mabilis na pagbabagong henetiko.<ref>{{cite journal |author = Templeton AR |title = The theory of speciation via the founder principle |url = http://www.genetics.org/cgi/reprint/94/4/1011 |journal = Genetics |volume = 94 |issue = 4 |pages = 1011–38 |date = 1 Abril 1980 |pmid = 6777243 |pmc = 1214177 |ref = harv |access-date = 28 Septiyembre 2012 |archive-date = 4 Hunyo 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090604204506/http://www.genetics.org/cgi/reprint/94/4/1011 |url-status = dead }}</ref> Ang ikatlong mekanismo ng espesiasyon ang [[espesiasyong parapatriko]]. Ito ay katulad ng espesiasyong peripatriko dahil ang isang maliit na populasyon ay pumapasok sa isang bagong habitat ngunit nag-iiba dito dahil walang pisikal na paghihiwalay sa pagitan ng dalawang mga populasyong ito. Bagkus, ang espesiasyon ay nagreresulta mula sa ebolusyon ng mga mekanismo na nagpapaliit ng daloy ng gene sa pagitan ng dalawang populasyon.<ref name=Gavrilets/> Sa pangkalahatan, ito ay nangyayari dahil may isang drastikong pagbabago sa kapaligiran sa loob ng habitat ng mga espesyeng magulang. Ang isang halimbawa ang damong ''[[Anthoxanthum|Anthoxanthum odoratum]]'' na maaaring sumailalim sa parapatrikong espesiasyon bilang tugon sa lokalisadong metal na polusyon mula sa mga mina.<ref>{{cite journal |author = Antonovics J |title = Evolution in closely adjacent plant populations X: long-term persistence of prereproductive isolation at a mine boundary |journal = Heredity |volume = 97 |issue = 1 |pages = 33–7 |year = 2006 |pmid = 16639420 |url = http://www.nature.com/hdy/journal/v97/n1/full/6800835a.html |doi = 10.1038/sj.hdy.6800835 |ref = harv }}</ref> Dito, ang mga halaman ay nag-eebolb na may resistansiya sa mga matataas na lebel ng metal sa lupa. Ang seleksiyon laban sa pagtatalik sa sensitibo sa metal na populasyong magulang ay lumikha ng isang unti unting pagbabago sa panahong ng pagbubulaklak ng hindi tinatablan ng metal na mga halaman na kalaunang lumilikha ng kumpletong reproduktibong isolasyon. Ang seleksiyon laban sa mga hybrid sa pagitan ng dalawang mga populasyon ay maaaring magsanhi ng pagpapalakas na ebolusyon ng mga katangian na nagtataguyod ng pagtatalik sa loob ng isang espesye gayundin ang pagpapalis ng katangian na nangyayari kapag ang dalawang espesye ay naging mas natatangi sa hitsura.<ref>{{cite journal |author = Nosil P, Crespi B, Gries R, Gries G |title = Natural selection and divergence in mate preference during speciation |url = https://archive.org/details/sim_genetica_2007-03_129_3/page/309 |journal = Genetica |volume = 129 |issue = 3 |pages = 309–27 |year = 2007 |pmid = 16900317 |doi = 10.1007/s10709-006-0013-6 |ref = harv }}</ref> [[Talaksan:Darwin's finches.jpeg|frame|Ang pagiging hiwalay sa heograpiya ng [[mga finch ni Darwin]] sa [[Islang Galápagos]] ay lumikha ng higit sa isang dosenang mga bagong espesye.]] Sa ikaapat na mekanismo na [[espesiasyong sympatriko]], ang espesye ay naghihiwalay nang walang isolasyon sa heograpiya o mga pagbabago sa habitat. Ang anyong ito ay bihira dahil kahit ang isang maliit na halaga ng [[daloy ng gene]] ay maaaring mag-alis ng mga pagkakaibang henetiko sa pagitan ng mga bahagi ng isang populasyon.<ref>{{cite journal |author = Savolainen V, Anstett M-C, Lexer C, Hutton I, Clarkson JJ, Norup MV, Powell MP, Springate D, Salamin N, Baker WJr |year = 2006 |title = Sympatric speciation in palms on an oceanic island |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-11_441_7090/page/210 |journal = Nature |volume = 441 |pages = 210–3 |pmid = 16467788 |doi = 10.1038/nature04566 |issue = 7090 |ref = harv |bibcode = 2006Natur.441..210S }}<br />*{{cite journal |author = Barluenga M, Stölting KN, Salzburger W, Muschick M, Meyer A |year = 2006 |title = Sympatric speciation in Nicaraguan crater lake cichlid fish |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-02-09_439_7077/page/718 |journal = Nature |volume = 439 |pages = 719–23 |pmid = 16467837 |doi = 10.1038/nature04325 |issue = 7077 |ref = harv |bibcode = 2006Natur.439..719B }}</ref> Sa pangkalahatan, ang espesiasyong sympatriko sa mga hayop ay nangangailangan ng ebolusyon ng parehong [[polimorpismo (biolohiya)|polimorpismo]] at [[nagsasaayos na pagtatalik|hindi random na pagtatalik]] upang pumayag sa reproduksiyong isolasyon na mag-ebolb. G<ref>{{cite journal |author = Gavrilets S |title = The Maynard Smith model of sympatric speciation |journal = J. Theor. Biol. |volume = 239 |issue = 2 |pages = 172–82 |year = 2006 |pmid = 16242727 |doi = 10.1016/j.jtbi.2005.08.041 |ref = harv }}</ref> Ang isang uri ng espesiasyong sympatriko ay kinasasangkutan ng pagtatalik ng magkaibang uri ng dalawang mga magkaugnay na espesye upang lumikha ng bagong espesyeng [[hybrid]]. Ito ay hindi karaniwan sa mga hayop dahil ang mga hybrid na hayop ay karamihang karaniwang baog. Ito ay dahil sa [[meiosis]], ang mga [[kromosomang homolohoso]] mula sa bawat magulang ay mula sa magkaibang espesye at hindi maaaring matagumpay na magpares. Gayunpaman, ito ay mas karaniwan sa mga halaman dahil ang mga halaman ay kadalasang nagdodoble ng kanilang ng mga [[kromosoma]] upang bumuo ng [[polyploidy|mga polyploid]].<ref>{{cite journal |author = Wood TE, Takebayashi N, Barker MS, Mayrose I, Greenspoon PB, Rieseberg LH |title = The frequency of polyploid speciation in vascular plants |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 106 |issue = 33 |pages = 13875–9 |year = 2009 |pmid = 19667210 |doi = 10.1073/pnas.0811575106 |pmc = 2728988 |ref = harv |bibcode = 2009PNAS..10613875W }}</ref> Ito ay pumapayag sa mga kromosoma mula sa bawat magulang na espesye na bumuo ng magkatugmang mga pares sa meiosis dahil ang mga kromosoma ng bawat magulang ay kinatawan na ng isang pares.<ref>{{cite journal |author = Hegarty Mf, Hiscock SJ |title = Genomic clues to the evolutionary success of polyploid plants |journal = Current Biology |volume = 18 |issue = 10 |pages = 435–44 |year = 2008 |pmid = 18492478 |doi = 10.1016/j.cub.2008.03.043 |ref = harv }}</ref> Ang isang halimbawa ng gayong pangyayaring espesiasyon ay kapag ang espesye ng halamang ''[[Arabidopsis thaliana]]'' at ''Arabidopsis arenosa'' na nagtatalik upang bumuo ng bagong espesye na ''Arabidopsis suecica''.<ref>{{cite journal |author = Jakobsson M, Hagenblad J, Tavaré S |title = A unique recent origin of the allotetraploid species Arabidopsis suecica: Evidence from nuclear DNA markers |url = https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2006-06_23_6/page/1217 |journal = Mol. Biol. Evol. |volume = 23 |issue = 6 |pages = 1217–31 |year = 2006 |pmid = 16549398 |doi = 10.1093/molbev/msk006 |ref = harv }}</ref> Ito ay nangyari noong mga 20,000 taon ang nakalilipas <ref>{{cite journal |author = Säll T, Jakobsson M, Lind-Halldén C, Halldén C |title = Chloroplast DNA indicates a single origin of the allotetraploid Arabidopsis suecica |journal = J. Evol. Biol. |volume = 16 |issue = 5 |pages = 1019–29 |year = 2003 |pmid = 14635917 |doi = 10.1046/j.1420-9101.2003.00554.x |ref = harv }}</ref> at ang prosesong espesiasyong ito ay naulit sa laboratoryo na pumapayag sa pag-aaral ng mga mekanismong henetiko na nasasangkot sa prosesong ito.<ref>{{cite journal |author = Bomblies K, Weigel D |title = Arabidopsis-a model genus for speciation |journal = Curr Opin Genet Dev |volume = 17 |issue = 6 |pages = 500–4 |year = 2007 |pmid = 18006296 |doi = 10.1016/j.gde.2007.09.006 |ref = harv }}</ref> Ang katunayan, ang kromosomang dumodoble sa loob ng isang espesye ay maaaring isang karaniwang sanhi ng reproduktibong isolasyon dahil ang kalahati ng dumobleng mga kromosoma ay magiging hindi natugmaan kapag nagtatalik sa mga hindi nadobleng organismo.<ref name=Semon>{{cite journal |author = Sémon M, Wolfe KH |title = Consequences of genome duplication |journal = Curr Opin Genet Dev |volume = 17 |issue = 6 |pages = 505–12 |year = 2007 |pmid = 18006297 |doi = 10.1016/j.gde.2007.09.007 |ref = harv }}</ref> Ang mga pangyayaring espesiasyon ay mahalaga sa teoriya ng [[punctuated equilibrium]] na nagpapaliwanag ng pattern sa fossil rekord ng maiikling mga ebolusyon na pinasukan ng relatibong mahahabang mga yugto ng stasis kung saan ang espesye ay nananatiling relatibong hindi nabago.<ref name=pe1972>Niles Eldredge and Stephen Jay Gould, 1972. [http://www.blackwellpublishing.com/ridley/classictexts/eldredge.asp "Punctuated equilibria: an alternative to phyletic gradualism"] In T.J.M. Schopf, ed., ''Models in Paleobiology''. San Francisco: Freeman Cooper. pp. 82–115. Reprinted in N. Eldredge ''Time frames''. Princeton: Princeton Univ. Press. 1985</ref> Sa teoriyang ito, ang espesiasyon at mabilis na ebolusyon ay magkaugnay at ang [[natural na seleksiyon]] at genetic drift ay umaasal ng pinakamalakas sa mga organismong sumasailalim sa espesiasyon sa mga nobelang habitat o maliliit na mga populasyon. Bilang resulta, ang mga yugto ng stasis sa fossil rekord ay tumutugon sa populasyong pang-magulang at ang mga organismong sumasailalim sa espesiasyon at mabilis na ebolusyon ay natatagpuan sa maliliit na mga populasyon o sa limitado sa heograpikong mga habitat at kaya ay bihirang maingatan sa mga fossil.<ref>{{cite journal |author = Gould SJ |title = Tempo and mode in the macroevolutionary reconstruction of Darwinism |doi = 10.1073/pnas.91.15.6764 |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 91 |issue = 15 |pages = 6764–71 |year = 1994 |pmid = 8041695 |pmc = 44281 |ref = harv |bibcode = 1994PNAS...91.6764G }}</ref> == Kasaysayang ebolusyonaryo ng mundo == {{PhylomapA|size=320px|align=right|caption=Isang [[Punong pilohenetiko|puno ng ebolusyon]] na nagpapakita ng pagsasanga ng mga modernong species mula sa isang [[karaniwang ninuno]] sa gitna.<ref name=Ciccarelli>{{cite journal |author = Ciccarelli FD, Doerks T, von Mering C, Creevey CJ, Snel B, Bork P |title = Toward automatic reconstruction of a highly resolved tree of life |url = https://archive.org/details/sim_science_2006-03-03_311_5765/page/1282 |journal = Science |volume = 311 |issue = 5765 |pages = 1283–87 |year = 2006 |pmid = 16513982 |doi = 10.1126/science.1123061 |ref = harv |bibcode = 2006Sci...311.1283C }}</ref> Ang tatlong [[dominyo (biyolohiya)|dominyo]] ay may kulay na asul([[bakterya]]), berde([[archaea]]) at pula([[eukaryote]]).}} Ang mga [[Prokaryote]] ay unang lumitaw sa mundo noong mga tinatayang 3–4 bilyong taong nakakaraan.<ref name=Cavalier-Smith>{{cite journal |author = Cavalier-Smith T |title = Cell evolution and Earth history: stasis and revolution |journal = Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci |volume = 361 |issue = 1470 |pages = 969–1006 |year = 2006 |pmid = 16754610 |doi = 10.1098/rstb.2006.1842 |pmc = 1578732 |ref = harv }}</ref><ref>{{cite journal |author = Schopf J |title = Fossil evidence of Archaean life |journal = Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci |volume = 361 |issue = 1470 |pages = 869–85 |year = 2006 |pmid = 16754604 |doi = 10.1098/rstb.2006.1834 |pmc = 1578735 |ref = harv }}<br />*{{cite journal |author = Altermann W, Kazmierczak J |title = Archean microfossils: a reappraisal of early life on Earth |journal = Res Microbiol |volume = 154 |issue = 9 |pages = 611–17 |year = 2003 |pmid = 14596897 |doi = 10.1016/j.resmic.2003.08.006 |ref = harv }}</ref> Walang mga pagbabago sa [[morpolohiya]] o organisasyong pang-[[selula]] na nangyari sa mga organismong ito sa mga sumunod na bilyong taon.<ref>{{cite journal |author = Schopf J |title = Disparate rates, differing fates: tempo and mode of evolution changed from the Precambrian to the Phanerozoic |doi = 10.1073/pnas.91.15.6735 |journal = Proc Natl Acad Sci U S A |volume = 91 |issue = 15 |pages = 6735–42 |year = 1994 |pmid = 8041691 |pmc = 44277 |ref = harv |bibcode = 1994PNAS...91.6735S }}</ref> Noong mga 3.5 bilyong taong nakakaraan, ang bakterya at archea ay naghiwalay mula sa isang karaniwang ninuno. Ang bakterya ay nagpaunlad ng primitibong anyo ng photosynthesis na hindi lumilikha ng oksiheno dahil hindi sila gumagamit ng tubig bilang electron donor kundi hydrogen, suflur o iba pang mga molekulang organiko. Noong mga 3 bilyong taong nakakaraan ay lumitaw ang cyanobacteria na gumagamit ng photosynthesis na naglalabas ng itinatapong produktong [[oksiheno]] na [[pangyayaring malaking oksihenasyon|sukdulang nagpabago sa atmospero ng mundo]] noong mga 2.4 bilyong taong nakakaraan at malamang na nagsanhi ng pagunlad ng mga bagong anyo ng buhay sa mundo. Ang mga [[eukaryote]] ay unang lumitaw sa pagitan ng 1.6&nbsp;– 2.7 bilyong taong nakakaraan. Ang sumunod na malaking pagbabago sa istruktura ng selula ay nangyari nang ang [[bakterya]] ay lumamon sa mga selulang eukaryotiko sa isang ugnayang pagtutulungang tinatawag na [[endosymbiont|endosymbiosis]].<ref name = "rgruqh">{{cite journal |author = Poole A, Penny D |title = Evaluating hypotheses for the origin of eukaryotes |journal = BioEssays |volume = 29 |issue = 1 |pages = 74–84 |year = 2007 |pmid = 17187354 |doi = 10.1002/bies.20516 |ref = harv }}</ref><ref name=Dyall>{{cite journal |author = Dyall S, Brown M, Johnson P |title = Ancient invasions: from endosymbionts to organelles |url = https://archive.org/details/sim_science_2004-04-09_304_5668/page/252 |journal = Science |volume = 304 |issue = 5668 |pages = 253–57 |year = 2004 |pmid = 15073369 |doi = 10.1126/science.1094884 |ref = harv |bibcode = 2004Sci...304..253D }}</ref> Pagkatapos nito, ang nilamong bakterya at ang selulang host ay sumailalim sa kapwa-ebolusyon na ang bakterya ay nagebolb tungo sa [[mitochondrion|mitochondria]] o mga [[hydrogenosome]].<ref>{{cite journal |author = Martin W |title = The missing link between hydrogenosomes and mitochondria |url = https://archive.org/details/sim_trends-in-microbiology_2005-10_13_10/page/457 |journal = Trends Microbiol. |volume = 13 |issue = 10 |pages = 457–59 |year = 2005 |pmid = 16109488 |doi = 10.1016/j.tim.2005.08.005 |ref = harv }}</ref> Ang isa pang paglamon ng mga tulad ng [[cyanobacteria]] na organismo ay humantong sa pagkakabuo ng mga [[chloroplast]] sa mga algae at mga halaman.<ref>{{cite journal |author = Lang B, Gray M, Burger G |title = Mitochondrial genome evolution and the origin of eukaryotes |journal = Annu Rev Genet |volume = 33 |issue = 1 |pages = 351–97 |year = 1999 |pmid = 10690412 |doi = 10.1146/annurev.genet.33.1.351 |ref = harv }}<br />*{{cite journal |author = McFadden G |title = Endosymbiosis and evolution of the plant cell |journal = Curr Opin Plant Biol |volume = 2 |issue = 6 |pages = 513–19 |year = 1999 |pmid = 10607659 |doi = 10.1016/S1369-5266(99)00025-4 |ref = harv }}</ref> Ang mga anyo ng buhay na umiiral hanggang noong mga 610 milyong taong nakakaraan ay mga [[uniselular]] na mga eukaryote, mga [[prokaryote]] at [[archaea]]. Pagkatapos nito, ang mga organismong [[multiselular]] ay nagsimulang lumitaw sa mga karagatan sa panahong [[Ediacara biota|Ediacaran]] .<ref name=Cavalier-Smith/><ref>{{cite journal |author = DeLong E, Pace N |title = Environmental diversity of bacteria and archaea |journal = Syst Biol |volume = 50 |issue = 4 |pages = 470–8 |year = 2001 |pmid = 12116647 |doi = 10.1080/106351501750435040 |ref = harv }}</ref> Ang ebolusyong ng pagiging [[multiselular]] ay nangyari sa maraming mga independiyenteng mga pangyayari sa mga organismo gaya ng mga [[sponge]], kayumangging lumot, [[cyanobacteria]], [[slime mold|slime mould]] at [[myxobacteria]].<ref>{{cite journal |author = Kaiser D |title = Building a multicellular organism |journal = Annu. Rev. Genet. |volume = 35 |issue = 1 |pages = 103–23 |year = 2001 |pmid = 11700279 |doi = 10.1146/annurev.genet.35.102401.090145 |ref = harv }}</ref> Pagkatapos ng paglitaw ng mga organismong multiselular, ang isang malaking halaga ng dibersidad ay lumitaw sa isang pangyayaring tinatawag na [[pagsabog na Cambrian]] kung saan ang marami sa mga [[phylum]] ay lumitaw sa fossil record na kalaunang naging [[ekstinto]].<ref name=Valentine>{{cite journal |author = Valentine JW, Jablonski D, Erwin DH |title = Fossils, molecules and embryos: new perspectives on the Cambrian explosion |url = https://journals.biologists.com/dev/article/126/5/851/40578/Fossils-molecules-and-embryos-new-perspectives-on |journal = Development |volume = 126 |issue = 5 |pages = 851–9 |date = 1 Marso 1999 |pmid = 9927587 |ref = harv }}</ref> Ang iba't ibang mga dahilan para sa pangyayaring ito ay iminungkahi gaya ng pagtitipon ng [[oksiheno]] sa atmospero mula sa [[photosynthesis]].<ref>{{cite journal |author = Ohno S |title = The reason for as well as the consequence of the Cambrian explosion in animal evolution |series = 44 |journal = J. Mol. Evol. |volume = 1 |issue = S1 |pages = S23–7 |year = 1997 |pmid = 9071008 |doi = 10.1007/PL00000055 |ref = harv }}<br />*{{cite journal |author = Valentine J, Jablonski D |title = Morphological and developmental macroevolution: a paleontological perspective |url = http://www.ijdb.ehu.es/web/paper.php?doi=14756327 |journal = Int. J. Dev. Biol. |volume = 47 |issue = 7–8 |pages = 517–22 |year = 2003 |pmid = 14756327 |ref = harv }}</ref> Noong mga 500 milyong taong nakakaraan, sinakop ng mga halaman at mga [[fungus]] ang lupain at sinundan ng mga [[arthropod]] at ibang mga hayop.<ref>{{cite journal |author = Waters ER |title = Molecular adaptation and the origin of land plants |journal = Mol. Phylogenet. Evol. |volume = 29 |issue = 3 |pages = 456–63 |year = 2003 |pmid = 14615186 |doi = 10.1016/j.ympev.2003.07.018 |ref = harv }}</ref> Ang mga halamang panglupain ay unang lumitaw sa fossil record noong mga 450 milyong taong nakakaraan. Ang mga [[tetrapod]] ay unang lumitaw sa fossil record noong mga 390 milyong taong nakakaraan na nagebolb mula sa mga isdang Rhipidistia. Ang mga [[Amphibian]] ay unang lumitaw sa fossil record noong mga 364 milyong taong nakakalipas na nagebolb mula sa isda. Ito ay sinundan ng paglitaw ng mga [[amniota]] na nagebolb mula sa mga ampibyan. Ang mga basal amniota ay nagsanga sa mga pangkat na synapsid(mga mammal) at sauropsid(mga reptile). Ang mga therapsid ay lumitaw na nag-ebolb mula sa mga synapsid. Noong mga 310 milyong taong nakakaraan, ang mga [[reptile]] ay unang lumitaw sa fossil record na nagebolb sa mga mukhang reptile na mga [[amphibian]]. Ang mga [[dinosaur]] ay unang lumitaw sa fossil record noong mga 230 milyong taong nakakaraan na nagebolb mula sa mga archosaur. Noong mga 220 milyong taong nakakaraan, ang mga [[mamalya]] ay unang lumitaw sa fossil record na nagebolb mula sa therapsid. Noong mga 150 milyong taong nakakaran, ang mga [[ibon]] ay unang lumitaw sa fossil record na nagebolb mula sa mga dinosaur. Noong mga 130 milyong taong nakakaraan, ang mga halamang namumulaklak ay unang lumitaw sa fossil record na malamang na nakatulong sa kapwa-ebolusyon sa mga insektong nagpopollinate. Noong mga 85-65 milyong taon, ang mga primado ay humilaway mula sa ibang mga [[mamalya]]. Noong mga 65 milyong taong nakakaraan, ang mga hindi-ibong dinosaur ay naging [[ekstinto]] sa fossil record. Noong mga 40 milyong taong nakakaraan, ang primado ay nagsanga sa dalawang pangkat: Strepsirrhini at Haplorrhini (na kinabibilangan ng mga [[bakulaw]]). Noong mga 15 milyong taong nakakaraan, ang mga [[gibbon]] ay humilaway mula sa mga primadong [[bakulaw]] at noong mga 12-15 milyong taong nakakalipas, ang [[Ponginae]](mga orangutan) ay humiwalay mula sa mga [[bakulaw]]. Pagkatapos nito, ang mga gorilya ay humiwalay sa linya na tumutungo sa [[Pan (hayop)|Pan]](chimpanzee at bonobo) at tao noong mga 10 milyong taong nakakalipas at noong mga 6 hanggang 7 milyong taong nakakalipas ang linyang Pan(chimpanzee at bonobo) ay humiwalay sa linya na tumutungo sa tao. Pagkatapos nito, ang chimpanzee at bonobo ay naghiwalay noong kaunti sa 1 milyong taong nakakalipas. Pagkatapos ng paghihiwalay ng mga linyang Pan at tao, ang linyang tumutungo sa tao ay nag-ebolb tungo sa henus na [[Australopithecus]] noong mga 4 milyong taong nakakalipas na posibleng mula sa [[Ardipithecus]]. Noong mga 2 milyong taong nakakalipas, ang Australopithecus ay nag-ebolb tungo sa henus na [[Homo]] na nagpalitaw naman sa iba't ibang mga species gaya ng mga [[neanderthal]] noong mga 400,000 taong nakakaran at mga [[tao]] noong mga 200,000 taong nakakaraan. == Mga ebidensiya ng ebolusyon == === Ebidensiya mula sa paleontolohiya === ==== Mga fossil ==== {{multiple image|direction=vertical|width=250 | image1 =Horseevolution.svg | image2 = Equine evolution.jpg | footer = Ang [[ebolusyon ng kabayo]] na nagpapakita ng rekonstruksiyon ng mga espesyeng fossil na nakuha mula sa magkakasunod na mga [[strata]] ng bato. }} Ang mga [[fossil]] ang mga labi ng mga organismong nabuhay sa nakaraang panahon na naingatan .<ref name=Bowler>Bowler, Peter H. 2003. ''Evolution: the history of an idea''. 3rd ed, University of California Press, p108.</ref> Ang kabuuan ng mga fossil na natuklasan at hindi natuklasan at ang kanilang pagkakalagay sa mga bato at patong na sedimentaryo o [[strata]] ay kilala bilang fossil record. Posibleng malaman kung paanong ang mga partikular na pangkat ng organismo ay nag-ebolb sa pamamagitan ng pagsasaayos ng mga fossil record sa isang kronolohikal na pagkakasunod nito. Ang gayong pagkakasunod ay matutukoy dahil ang mga fossil ay pangunahing matatagpuan sa mga [[batong sedimentaryo]]. Ang batong sedimentaryo ay nabubuo sa pamamagitan ng mga patong ng silt o putik sa ibabaw ng bawat iba pa. Dahil dito, ang nagreresultang bato ay naglalaman ng mga magkakapatong na patong o [[strata]]. Ang mga edad ng bato at mga fossil ay tumpak na mapepetsahan ng mga heologo sa pamamagfitan ng pagsukat ng mga proporsiyon ng mga [[elementong kimikal]] na matatag at [[radyoaktibo]] sa isang ibinigay na patong na tinatawag na [[radiometric dating]]. Ang pinakailalim na strata ay naglalaman ng pinakamatandang bato gayundin ng mga pinakamaagang mga fossil ng organismo samantalang ang pinakaibabaw na strata ay naglalaman ng pinakabatang bato gayundin ng mas kamakailang lumitaw na mga fossil ng organismo.<ref name=mjs>Rudwick M.J.S. 1972. ''The meaning of fossils: episodes in the history of palaeontology''. Chicago University Press.</ref><ref>Whewell, William 1837. ''History of the inductive sciences, from the earliest to the present time''. vol III, Parker, London. Book XVII The palaeotiological sciences. Chapter 1 Descriptive geology, section 2. Early collections and descriptions of fossils, p405.</ref> Natuklasan ng mga siyentipiko na ang mga batong mas matanda ay naglalaman ng mas kaunting mga uri ng mga fossil na may mas simpleng mga istruktura samantalang ang mas batang mga bato ay naglalaman ng mas malaking pagkakaiba iba ng mga fossil na kadalasang nagpapakita ng mas komplikadong mga istruktura.<ref>{{cite book|author=Coyne, Jerry A. |title=Why Evolution is True|url=https://archive.org/details/whyevolutionistr00coyn |publisher=Viking|year=2009 |pages=[https://archive.org/details/whyevolutionistr00coyn/page/26 26]–28|isbn=978-0-670-02053-9}}</ref> Halimbawa, walang fossil ng tao na natagpuan sa bato sa panahong unang lumitaw ang mas simpleng organismo gaya ng mga insekto o [[ampibya]] at sa mga panahon bago nito <ref>The most convincing evidence for the occurrence of evolution is the discovery of extinct organisms in older geological strata... The older the [[strata]] are...the more different the fossil will be from living representatives... that is to be expected if the [[fauna]] and [[flora]] of the earlier strata had gradually evolved into their descendents.|''[[Ernst Mayr]]'', Mayr, Ernst. 2001. What evolution is. Weidenfeld & Nicolson, London. ISBN 0297807413</ref> Ayon kay [[Richard Dawkins]], "kung may isang [[hippopotamus]] o [[kuneho]] na natagpuan sa panahong [[Cambrian]], ito ay kumpletong tatalo sa ebolusyon. Walang ganito ang kailanman natagpuan sa fossil record.<ref>{{Cite web |title=Time Magazine, 15 Agosto 2005, page 32 |url=http://www.time.com/time/archive/preview/0,10987,1090909,00.html |access-date=23 Hunyo 2013 |archive-date=13 Hunyo 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060613211455/http://www.time.com/time/archive/preview/0,10987,1090909,00.html |url-status=dead }}</ref> Nakita rin sa fossil rekord ang mga ''[[:Kategorya:Mga fossil na transisyonal|fossil na transisyonal]]'' na mga labi ng fossiladong organismo na nagpapakita ng mga katangian na karaniwan sa parehong mga organismong mas naunang lumitaw sa fossil rekord(ninuno) at sa mga organismong kalaunang lumitaw sa fossil rekord(inapo).<ref name=Herron>{{cite book|last=Herron|first=Scott Freeman, Jon C.|title=Evolutionary analysis|url=https://archive.org/details/evolutionaryanal00free|year=2004|publisher=Pearson Education|location=Upper Saddle River, NJ|isbn=978-0-13-101859-4|page=816|edition=3rd}}</ref> Noong 1859, nang unang ilimbag ang ''[[On the Origin of Species]]'' ni [[Charles Darwin]], ang fossil rekord ay hindi mahusay na alam. Inilarawan ni Darwin ang nakita sa panahong ito na kakulangan sa fossil na transisyonal sa fossil rekord bilang "''ang pinakahalata at pinamatinding pagtutol na mahihimok laban sa teoriya ko''" ngunit kanyang ipinaliwanag ito sa pag-uugnay nito sa sukdulang imperpeksiyon sa rekord na heolohikal.<ref>{{harvnb|Darwin|1859|pp = [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F373&pageseq=297 279–280]}}</ref><ref>{{harvnb|Darwin|1859|pp = [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F373&pageseq=359 341–343]}}</ref> Ang isa sa mga fossil na ''[[Archaeopteryx]]'' ay natuklasan mga dalawang taon lamang pagkatapos ng publikasyon ng akda ni Darwin noong 1861 at kumakatawan sa isang anyong transisyonal sa pagitan ng mga [[dinosauro]] at [[ibon]]. Mula nito, mas maraming mga [[:Kategorya:Mga fossil na transisyonal|fossil na transisyonal]] ang natuklasan at mayroon na ngayong itinuturing na saganang mga ebidensiya kung paanong ang mga klase ng mga bertebrata ay magkakaugnay at ang karamihan sa mga ito ay sa anyo ng mga fossil na transisyonal.<ref name = "NS2645">{{Cite journal|publisher = [[New Scientist]]|date = 2008-02-27|issue = 2645|pages = 35–40|url = http://www.newscientist.com/article/mg19726451.700-evolution-what-missing-link.html?full=true|title = Evolution: What missing link?|first = D|last = Prothero|ref = harv}}</ref> Sa kabila ng relatibong pagiging bihira ng mga angkop na kondisyon para sa fossilisasyon, ang tinatayang mga 250,000 mga espesyeng fossil ay alam sa kasalukuyan.<ref>[http://facstaff.gpc.edu/~pgore/geology/historical_lab/2010Preservation.pdf Laboratory 11 – Fossil Preservation], by Pamela J. W. Gore, Georgia Perimeter College</ref> Ang bilang ng mga indibidwal na fossil na kinakatawan nito ay malaking iba iba mula espesye hanggang espesye ngunit maraming mga milyong fossil ang nakuha. Halimbawa, ang higit sa tatlong milyong mga fossil mula sa huling [[Panahong Yelo]] ay nakuha mula sa [[La Brea Tar Pits]] sa Los Angeles.<ref>{{cite web |url=http://www.tarpits.org/info/faq/faqfossil.html |title=Frequently Asked Questions |accessdate=2011-02-21 |publisher=The Natural History Museum of Los Angeles County Foundation |archive-date=2011-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110311233346/http://www.tarpits.org/info/faq/faqfossil.html |url-status=dead }}</ref> Marami pang mga fossil ang nasa ilalim ng lupa sa iba't iba mga [[pagkakabuo (stratigrapiya)|pagkakabuong heolohiko]] na alam na naglalaman ng isang mataas na densidad ng [[fossil]]. Ito ay pumapayag sa pagtatantiya ng kabuuang nilalamang fossil ng mga pagkakabuong ito. Ang isang halimbawa ang [[Pagkakabuong Beaufort]] sa [[Timog Aprika]] na mayaman sa mga fossil ng bertebrata kabilang ang mga [[therapsida]] na mga anyong transisyonal sa pagitan ng mga [[reptilya]] at [[mamalya]].<ref>{{cite book | title=The Karoo: Ecological Patterns and Processes| url=https://archive.org/details/isbn_9780521554503| author=William Richard John Dean and Suzanne Jane Milton| year=1999| page=[https://archive.org/details/isbn_9780521554503/page/31 31]| publisher=Cambridge University Press| isbn=0-521-55450-0}}</ref> Tinatayang ang pagkakabuong ito ay naglalaman ng mga 800 bilyong fossil ng bertebrata.<ref>{{cite journal| title=Six "Flood" Arguments Creationists Can't Answer| author=Robert J. Schadewald| journal=Creation Evolution Journal| year=1982| volume=3| pages=12–17| url=http://ncseprojects.org/cej/3/3/six-flood-arguments-creationists-cant-answer| access-date=2012-10-06| archive-date=2015-09-19| archive-url=https://web.archive.org/web/20150919190944/http://ncseprojects.org/cej/3/3/six-flood-arguments-creationists-cant-answer| url-status=dead}}</ref> === Ebidensiya mula sa distribusyong heograpikal === [[File:Snider-Pellegrini Wegener fossil map.svg|right|thumb|upright=1.5|Mga pattern ng [[fossil]] sa buong mundo ([[Gondwana]]). ]] Ang lahat ng mga organismo ay umangkop sa kanilang kapiligiran. Ang [[pag-aangkop]] ay paraan ng organismo na makaligtas o mabuhay sa isang kapiligiran, halimbawa ang mga [[polar bear]] sa mga magiginaw na lugar at mga [[Kangaroo rat]] sa mga tuyo at maiinit na lugar. Kung ang bagong [[species]] ay lumilitaw na karaniwan ay sa pakikipaghiwalay sa mga mas matandang species, ito ay nangyayari sa isang lugar sa mundo. Pagkatapos nito, ang mga bagong species ay maaari ng kumalat sa ibang mga lugar at hindi sa ibang mga lugar. Ang [[Australasia]] ay nawalay sa ibang mga kontinente sa loob ng mga milyong taon. Sa pinakapangunahing bahagi ng kontinente na [[Australia]], 83% ng mga [[mammal]], 89% ng mga [[reptile]], 90% ng mga [[isda]] at [[insekto]] at 93% ng mga [[amphibia]]n ay tanging matatagpuan sa mga lugar na ito. Ang mga katutubong mammal nito ay mga [[marsupial]] gaya ng [[kangaroo]], [[bandicoot]] at [[quoll]]. Sa kabaligtaran nito, ang mga marsupial ay hindi matatagpuan sa kasalukuyan sa [[Aprika]] at bumubuo ng maliit na bahagi sa mammalian [[fauna]] sa [[Timog Amerika]] gaya ng [[opossum]], [[shrew opossum]] at [[monito del monte]]. Ang tanging representatibo lamang ng mga primitibong naglalabas ng itlog na [[mammal]] na tinatawag na [[monotreme]] ang [[echidna]] at [[platypus]]. Ang mga ito ay tanging matatagpuan sa Australasia kabilang ang [[Tasmania]] at [[New Guinea]] at [[Kangaroo Island]]. Ang mga monotreme na ito ay lubos na hindi makikita sa ibang panig ng munod. Sa kabaligtaran, ang Australia ay hindi kinakikitaan ng maraming mga grupo ng mga placental na mammal na karaniwang sa ibang mga kontinente (carnivora, artiodactyls, shrews, squirrels, lagomorphs) bagaman ito ay may mga indigenuous na mga paniki at rodent na kalaunang dumating dito. Ayon sa kasaysayang ebolusyonaryo, ang mga placental mammal ay nag-ebolb sa [[Eurasia]]. Ang mga [[marsupial]], [[placental mammal]] at consentitual mammal ay humiwalay mula sa [[monotreme]] noong [[Kretaseyoso|Panahong Kretaseyoso]]. Ang mga marsupial ay nakarating sa Australia sa pamamagitan ng [[Antarctica]] mga 50 milyong taon ang nakakalipas pagkatapos humiwalay ang Australia sa Antarctica. ==== Singsing na espesye==== {{main|Espesyeng singsing}} Sa biolohiya, ang isang singsing na species o ''ring species'' ay isang magkakadugtong na serye na mga magkakapitbahay na populasyon na ang bawat isa ay makapagtatalik at makapagpaparami ngunit may umiiral na hindi bababa sa dalawang mga "dulong" populasyon sa serye na labis na malayong magkaugnay para makapagparami bagaman may isang potensiyal na pagdaloy ng gene sa pagitan ng "magkakaugnay" na species. Ang gayong hindi pwedeng pagpaparami na bagaman magkaugnay ng henetiko na mga dulong populasyon ay maaaring kapwa umiral sa parehong rehiyon at kaya ay nagsasara ng singsing. Ang singsing na species ay nagbibigay ng isang mahalagang ebidensiya sa ebolusyon sa dahilang ito ay nagpapakita kung anong mangyayari sa paglipas ng panahon habang ang mga populasyon ay henetikong nagsasanga o naghihiwalay. Ito ay espesyal dahil ang mga ito ay kumakatawan sa mga nabubuhay na populasyon kung anong normal na nangyayari sa pagitan ng matagal nang namatay na mga populasyong ninuno at mga nabubuhay na populasyon kung saan ang mga pagitan ay naging ekstinto. Ayon kay Richard Dawkins , ang ring species ay "nagpapakita lamang sa atin sa dimensiyong pang-espasyo ng isang bagay na palaging mangyayari sa panahong dimensiyon. Sa pormal, ang isyu ay ang interfertile na kakayahang makapagparami sa iba ay hindi isang ugnayang transitibo. Kung ang A ay makapagpaparami sa B at ang B ay makapagpaparami sa C, hindi sumusunod na ang A ay makapagpaparami sa C at kaya ay hindi naglalarawan ng ugnayang pagkakatumbas. Ang isang singsing na species ay isang species na nagpapakita ng isang kontra-halimbawa sa transitibidad. [[Talaksan:Ring species seagull.svg|thumb|right|Ang mga ''Larus'' gull ay makapagtatalik at makapagpaparami sa isang singsing sa palibot ng arktiko. 1: [[European Herring Gull|''L. argentatus argentatus'']], 2: [[Lesser Black-backed Gull|''L. fuscus'']], 3: [[Heuglin's Gull|''L. heuglini'']], 4: [[Birula's Gull|''L. vegae birulai'']], 5: [[East Siberian Herring Gull|''L. vegae'']], 6: [[American Herring Gull|''L. smithsonianus'']], 7: [[European Herring Gull#Subspecies|''L. argentatus argenteus'']].]] [[Talaksan:PT05 ubt.jpeg|thumb|left|Herring Gull (''Larus argentatus'') (harap) at Lesser Black-backed Gull (''Larus fuscus'') (likuran) in Norway: dalawang mga [[phenotype]] na may maliwanag na mga pagkakaiba]] Ang isang klasikong halimbawa ng isang singsing na species ang sirkumpolar na singsing na species na mga ''[[Larus]]'' gull. Ang saklaw ng mga gull na ito ay bumubuo ng isang singsing sa palibot ng [[Hilagang Polo]] na hindi normal na dinadaanan ng mga gull. Ang [[European Herring Gull]] (''L. argentatus argenteus'') na pangunahing nakatira sa Gran Britanya at Ireland ay pwedeng magparami o bumuo ng supling upang lumikha ng [[hybrid]] sa [[American Herring Gull]] (''L. smithsonianus''), (na nakatira sa Hilagang Amerika) na makapagpaparami rin sa Vega o [[East Siberian Herring Gull]] (''L. vegae'') na kanluraning subspecies na ang [[Birula's Gull]] (''L. vegae birulai'') ay makapagpaparami sa [[Heuglin's gull]] (''L. heuglini'') na makapagpaparami naman sa Siberian [[Lesser Black-backed Gull]] (''L. fuscus''). Ang lahat na apat ng mga ito ay nakatira sa ibayo ng hilaga ng [[Siberia]]. Ang huli ang silanganing kinatawan ng mga T Lesser Black-backed Gull sa hilagang kanlurang Europa kabilang ang Gran Britanya. Ang mga Lesser Black-backed Gull at mga Herring Gull ay sapat na magkaiba na ang mga ito ay hindi normal na makapagpaparami o makakabuo ng supling. Kaya ang pangkat ng mga gull ay bumubuo ng isang continuum maliban kung saan ang dalanwang angkan ay nagtatagpo sa Europa. === Ebidensiya mula sa komparatibong anatomiya === Ang komparatibo o paghahambing ng [[anatomiya]] ng mga pangkat ng mga organismo ay naghahayag ng mga katangian sa istrukura na pundamental na magkatulad. ==== Mga istrukturang magkakatulad ==== [[Talaksan:Evolution pl.png|thumb|400px|Paghahambing ng mga pendactyl limb ng mga hayop na pundamental na magkakatulad.]] Ang basikong istruktura ng lahat ng mga bulaklak ay binubuo ng mga sepal, petal, stigma, style at obaryo ngunit ang mga hugis, kulay, at mga spesipikong istruktura ay iba iba sa bawat species nito. Ang mga insekto ay magkaka-ugnay. Ang mga ito ay nagsasalo ng parehong hitsura ng katawan na kinokontrol ng master regulatory gene. Ang mga ito ay may anim na hita, mga matigas na bahagi sa laban ng katawan o exoskeleton at mga matang binubuo ng maraming magkakahiwalay na lalagyan at iba pa. Ito ay maipapaliwanag ng ebolusyon. Ang lahat ng mga insekto ay inapo(descendant) ng isang grupo ng mga hayop na nabuhay na matagal na panahon na ang nakakalipas. Ang mga insekto ngayon ay meron pa rin ng mga pangunahing bahaging ito ngunit ang mga detalye ay nagbago. Ang mga insekto na nabubuhay ngayon ay iba na sa insekto noong sinaunang panahon dahil sa ebolusyon. Ang ebidensiya sa [[molekular na biolohiya]] ay sumusuporta sa pananaw na ito. Ang [[pentadactyl limb]] ay isang halimbawa ng mga istrukturang homologoso. Ito ay matatagpuan sa lahat ng mga klase ng mga [[tetrapod]] (''i.e.'' mula sa mga [[amphibian]] tungo sa mga [[mammal]]). Ito ay mababakas kahit sa mga [[palikpik]] ng ilang mga [[isdang fossil]] na ninuno ng mga unang amphibian. Ang limb ay isang butong proximal ([[humerus]]), dalawang butong ([[Radius (bone)|radius]] at [[ulna]]), at isang serye ng mga [[carpal]] (mga buto ng [[wrist]]) na sinundan ng limang serye ng mga metacarpal(mga butong [[palm]]) at mga [[phalange]](mga dailiri). Sa buong mga tetrapod, ang pundamental na istruktura ng mga pendactyl limb ay pareho na nagpapaktia ng karaniwang ninuno. Sa paglipas ng ebolusyon, ang mga pundamental na istrukturang ito ay nagbago. Ang mga ito ay nagkaroon ng iba't ibang mga silbi upang umangkop sa iba't ibang mga kapaligiran. Halimbawa, sa mga [[unggoy]], ang mga harapang limb ay mas mahaba upang bumuo ng humahawak na kamay para sa pag-akyat at pagduyan sa mga puno, sa [[baboy]], ang unang daliri ay nawala at ang ikalawa at ikalimang mga daliri ay lumiit. Ang dalawang mga natitirang daliri ay mas mahaba at mas malapad kesa sa iba pa. Ito ay may hoof para suportahan ang katawan. Sa kabayo, ang mga harapang limb ay umangkop para sa suporta at pagtakbo sa pamamagitan ng malaking paghaba ng ikatlong daliri na may hoof. Ang mga mole ay may isang pares ng maiikli na tulad ng spade na mga harapang limb para sa paglulungga, ang mga [[anteater]] ay may mahabang ikatlong daliri para sa gibain ang mga burol ng langgam at mga pugad ng mga anay, sa [[balyena]], ang mga harapang limb ay naging mga [[flipper]] para maglayag at magpanatili ng ekwilbriyum tuwing lumalangoy, sa paniki, ang mga harapang limb ay naging mga pakpak para sa paglipad sa pamamagitan ng pagpapahaba ng apat na daliri samantalang ang tulad ng kalawit na unang daliri ay nananatiling malaya para makabitin sa mga puno. ==== Mga atabismo ==== {{Main|Atavismo}} [[Talaksan:HindlegsOfHumpbackWhale.jpg|thumb|right|150px|Mga likurang hita ng [[balyena]]ng humpback na iniulat noong 1921 ng ]] Ang [[atavismo]] ang kagawian ng isang organismo na bumalik sa anyo ng ninuno nito. Ito ang pagbabalik o muling paglitaw sa organismo ng mga naglahong mga katangian nito.<ref name="talkorigins">{{cite web|url=http://www.talkorigins.org/faqs/comdesc/section2.html#atavisms|title=29+ Evidences for Macroevolution: Part 2|author=TalkOrigins Archive|authorlink=TalkOrigins Archive|accessdate=2006-11-08}}</ref> Ang mga atavismo ay nangyayari sa ilang paraan. Ang isang paraan ay kapag ang mga [[gene]] para sa nakaraang umiiral na mga katangian ay naingatan sa DNA at ang mga ito ay nahayag sa pamamagitan ng isang [[mutasyon]] na nag-alis ng nangingibabaw ng mga gene para sa bagong katangian o ang mga nakaraang katangian ay nangibabaw sa bagong katangian.<ref>Lambert, Katie. (2007-10-29) [http://animals.howstuffworks.com/animal-facts/atavism.htm HowStuffWorks "How Atavisms Work"]. Animals.howstuffworks.com. Retrieved on 2011-12-06.</ref> Ang ilang mga halimbawa nito ang mga [[ahas]] na may likurang hita,<ref name="universe-review.ca" >[http://universe-review.ca/I10-10-snake.jpg JPG image]</ref>, mga [[balyena]]ng may likurang hita<ref>[http://www.edwardtbabinski.us/whales/atavisms.html Evolutionary Atavisms]. Edwardtbabinski.us. Retrieved on 2011-12-06.</ref><ref>{{cite journal|title=A REMARKABLE CASE OF EXTERNAL HIND LIMBS IN A HUMPBACK WHALE|first=Roy Chapman|last=Andrews|date=3 Hunyo 1921|journal=American Museum Novitates|url=http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/2246/4849/1/N0009.pdf|ref=harv|access-date=20 Hunyo 2013|archive-date=13 Hunyo 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070613050024/http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/2246/4849/1/N0009.pdf|url-status=dead}}</ref>, mga ekstrang daliri ng paa ng mga [[ungulate]] na hindi sumasayad sa lupa,<ref>{{Cite journal |title=Skeletal Atavism in a Miniature Horse |journal=Veterinary Radiology & Ultrasound |volume=45 |issue=4 |date=Hulyo 2004 |pages=315–317 |last1=Tyson |first1=Reid |last2=Graham |first2=John P. |last3=Colahan |first3=Patrick T. |last4=Berry |first4=Clifford R. |postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. --> |doi=10.1111/j.1740-8261.2004.04060.x |ref=harv}}</ref> mga ngipin ng [[manok]],<ref>{{Cite journal |url=http://www.sciam.com/article.cfm?id=mutant-chicken-grows-alli |title=Mutant Chicken Grows Alligatorlike Teeth |first=David |last=Biello |date=2006-02-22 |journal=[[Scientific American]] |accessdate=2009-03-08 |postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. --> |ref=harv}}</ref> muling paglitaw ng [[reproduksiyong seksuwal]] sa ''[[Hieracium pilosella]]'' at [[Crotoniidae]];<ref>{{Cite journal |title=Reevolution of sexuality breaks Dollo's law |first1=Katja |last1=Domes |first2=Roy A. |last2=Norton |first3=Mark |last3=Maraun |first4=Stefan |last4=Scheu |journal=[[PNAS]] |url=http://www.pnas.org/content/104/17/7139 |date=2007-04-24 |volume=104 |issue=17 |pages=7139–7144 |accessdate=2009-04-08 |pmid=17438282 |doi=10.1073/pnas.0700034104 |pmc=1855408 |postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. --> |bibcode=2007PNAS..104.7139D |ref=harv |archive-date=2019-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404042127/https://www.pnas.org/content/104/17/7139 |url-status=dead }}</ref> [[buntot sa tao]],<ref name="talkorigins" /> mga ekstrang [[utong]],<ref name="universe-review.ca" /> at malalaking ngiping [[canine tooth|canine]]. .<ref name="universe-review.ca" /> ==== Embriyolohiya ==== Mula ika-18 siglo, alam na ang mga [[embryo]] ng iba't ibang espesye ay pare pareho kesa sa mga matandang organismo ng mga ito. Sa partikular, ang ilang mga bahagi ng embryo ay nagpapakita ng ebolusyonaryong nakaraan. Halimbawa, ang embryo ng [[bertebrata]]ng pang-lupain ay lumilikha ng mga [[gill slit]] tulad ng mga embryo ng isda. Ang mga proto-gill slit ay bahagi ng mas komplikadong sistema ng pagbuo kaya ang mga ito ay nagpatuloy. Ang isa pang halimbawa ang mga ngiping embryonic ng mga [[baleen whale]]. Ang mga ito ay kalaunang nawala. Ang baleen filter ay nabubuo mula sa ibang tissue na tinatawag na keratin. Ang sinaunang [[fossil]] ng baleen whale ay may ngipin gayon din ang baleen. Ang isa pang halimbawa ang [[barnacle]]. Umabot sa napakaraming mga siglo bago natuklasan ng mga historian na ang barnacle ay mga [[crustacea]]. Ang mga matandang barnacle ay sobrang iba sa iba pang mga crustacea ngunit ang larvae(bata) ay labis na katulad ng ibang mga crustacea. ==== Mga istrukturang bestihiyal ==== Ang isang malakas na ebidensiya para sa karaniwang pinagmulan ang mga istrakturang [[bestihiyal]]. Ang mga walang silbing pakpak ng mga hindi lumilipad na [[beetle]] ay nakasara sa ilalim ng pinagsamang mga takip na pakpak. Ito ay maipapaliwanag na ang mga beetle ngayon ay nagmula sa mga sinaunang beetle na may pakpak na gumagana. Ang mga rudimentaryong bahagi ng katawan o mga bahaging mas maliit at mas simple sa katulad na bahagi sa mga sinaunang species ay tinatawag na mga istrakturang [[bestihiyal]]. Ang mga istrakturang ito ay may silbi sa sinaunang espesye ngunit ang mga ito ay wala ng silbi sa kasalukuyan o may bago ng silbi. Ang mga halimbawa nito ang mga pelvic girdle ng mga [[whale]], halteres(likod na pakpak) ng mga langaw, pakpak ng mga hindi lumilipad na ibon gaya ng [[ostrich]] at mga halaman ng ilang [[xerophyte]] gaya ng [[cactus]] at parasitikong mga halaman gaya ng [[dodder]]. Gayunpaman, maaring napalitan na ang kanilang orihinal na silbi ng mga istrakturang [[bestihiyal]] sa isang bagong silbi. Halimbawa ang mga halteres sa langaw ay nakakatulong sa pagbalanse ng mga insektong habang lumilipad at ang mga pakpak ng ostrich ay ginagamit sa mga ritual ng pakikipagtalik at pagpapakitang agresibo. Sa mga tao, ang mga istrakturang [[bestihiyal]] ay kinabibilangan ng [[appendix]] at [[wisdom teeth]]. Ang wisdom teeth ay wala ng silbi sa tao kaya ito ay karaniwang binubunot upang maibsan ang sakit na dulot nito sa isang tao. Ang mga istrakturang bestihiyal na ito ay minsan may seleksiyon laban sa mga ito. Ang mga orihinal na istraktura ay gumagamit ng napalaking pinagkukunan. Kung ang mga ito ay wala ng silbi, ang pagpapaliit ng mga sukat nito ay nagpapaigi ng paggamit nito. Ang ilan sa mga direktang ebidensiya nito ang ilang mga [[crustacean]] ma may mas maliit na mga mata ay tagumpay na nakakapagparami kesa sa mga may malalaking mata. Ito ay dahil ang [[tisyus]] ng [[sistemang nerbiyos]] na hinggil sa pagtingin ay mas naging magagamit para sa ibang mga sensory input. === Henetika === {{PhylomapB|caption=Isang [[punong pilohenetiko]] ng lahat ng mga nabubuhay na bagay batay sa datos ng kanilang [[rRNA]] [[gene]]. Ito ay nagpapakita ng paghihiwalay ng mga tatlong sakop na [[bacterium|bacteria]], [[archaea]], at [[eukaryote]]. Ang mga puno na nilikha gamit ang ibang mga gene ay pangkalahatang pareho bagaman ang mga ito ay maaaring maglagay ng isang mas maagang mga pangkat na sumanga nang napakaiba na pinagpapalagay na dahil sa mabilis na ebolusyon ng [[rRNA]].}} Ang isa pinakamatibay na ebidensiya ng ebolusyon mula sa karaniwang pinagmulan o common descent ang pag-aaral ng mga gene sequences. Ang pagsasaliksik na pagkukumpara ng mga sequence sa pagitan ng [[DNA]] ng iba't ibang mga species ay nagbigay ng sobrang tibay na ebidensiya para sa karaniwang pinagmulan common descent na iminungkahi ni [[Charles Darwin]]. Ito ay makikita sa pamamagitan ng pagmamana ng DNA sa ninuno ng mga inapo(descendant) nitong organismo. Ang mas malapit na magkakaugnay na mga species ay may mas malaking praksiyon ng magkatulad na sequence ng DNA at mayroong magkasalong substitusyon kesa sa mas malayong magkakaugnay na mga species. Ang pinakasimple at pinakamakapangyarihan ay ibinibigay ng rekonstruksiyong [[pilohenetika|pilohenetiko]]. Ang rekonstruksiyong ito kung isasagawa gamit ang mabagal na nag-eebolb na sekwensiyang protina ay maaaring gamitin upang muling likhain ang kasaysayang ebolusyonaryo ng mga modernong organismo at kahit ng mga ekstinto o hindi na umiiral na organismo gaya ng [[mammoth]], [[neandertal]], [[T.rex]] at iba pa. Ipinapakita ng mga muling nilikhang phylogenies ang relasyon na napatunayan sa mga morpolohikal at biokemikal na mga pag-aaral ng mga organismo. Ang pinakadetalyadong mga rekonstruksiyon ay isinagawa sa basehan ng mga mitochondrial genome na pinagsasaluhan ng lahat ng mga organismong [[eukaryote|eukaryotiko]] na mas maikli at mas madaling i-sekwensiya. Ang pinakamalawak na rekonstruksiyon ay isinagawa gamit ang mga sekwensiya ng ilang sinaunang mga protina o gamit ang ribosomal na sekwenisyang [[RNA]]. Ang mga relasyong pilohenetiko ay lumalapat din sa sobrang lawak na uri ng mga walang silbing elementong sekwensiya kabilang ang repeats, [[transposons]], [[pseudogene]], at mutasyon sa nakokodigo ng protinang mga sekwensiya na hindi nagreresulta sa sekwensiyang [[asidong amino]]. Bagamang ang maliit na mga elementong ito ay kalaunang natagpuang nagiingat ng silbi o tungkulin, sa pinagsama, ito ay nagpapakita ng identity na produkto ng common descent(karaniwang pinagmulan) kesa sa karaniwang tungkulin. ==== Unibersal na biokemikal na organisasyon ==== Lahat ng kilalang umiiral na mga organismo ay nakasalig sa isang parehong pundamental o pangunahing mga biokemikal na organisasyon. Ang mga ito ang henetikong impormasyon na nakokodigo sa [[asidong nukleyiko]]([[DNA]], o [[RNA]] para sa mga [[virus]]), naka-transkriba sa [[RNA]], at isinalin sa mga protina(mga polimero ng [[asidong amino]]) sa pamamagitan ng labis na naingatang [[ribosoma]]. Ang kodigong henetiko(ang tablang salin) sa pagitan ng DNA at asidong amino ay pareho sa halos lahat ng mga organismo na ang ibig sabihin ay ang piraso ng DNA sa isang [[bakterya]] ay nagkokodigo para sa parehong asidong amino na nasa tao(human). Ang [[ATP]] ay ginagamit bilang kurensiya ng enerhiya ng lahat ng mga nabubuhay na organismo. Ang isang malalim na pagkaunawa ng biolohiya ng pag-unlad ay nagpapakitang ang karaniwang [[morpolohiya]] ay produkto ng pinagsaluhang elementong henetiko. Halimbawa, ang isang sekwensiya ng DNA na nagkokodigo para sa [[insulin]] sa mga tao ay nagkokodigo rin ng insulin kapag ipinasok sa ibang mga organismo gaya ng mga halaman.<ref>[http://www.businessweek.com/magazine/content/07_33/b4046083.htm From SemBiosys, A New Kind Of Insulin] INSIDE WALL STREET By Gene G. Marcial(AUGUST 13, 2007)</ref> Bagaman ang mga matang tulad ng [[camera]] ay pinaniniwalaang nag-ebolb ng independyente sa maraming mga hiwalay na okasyon, ang mga ito ay nagsasalo ng isang karaniwang hanay ng mga nakakadama ng liwanag na mga protina (opsins) na nagpapakita ng karaniwang pinagmulan ng lahat ng mga may matang organismo. Ang isa pang halimbawa ang planong katawan ng [[bertebrata]] na ang istruktura ay kinokontrol ng pamilyang homeobox (Hox) ng mga [[gene]]. ==== Pagsisekwensiya ng DNA ==== Ang komparison ng sekwensiyang [[DNA]] ay nagbibigay ng kakayahan upang ang mga organismo ay mai-grupo sa pagkakatulad ng sekensiya at ang nagreresultang mga punong pilohenetiko ay tipikal na umaayon sa tradisyonal na [[taksonomiya]] at karaniwang ginagamit upang i-tama o palakasin ang mga klasipikasyong taksonomiko. Ang paghahambing ng sekwensiya ay tinuturing na sukat na sapat na mayaman upang i-tama ang mga maling asumpsiyon sa mga punong pilohenetiko sa mga instansiyang ang ibang mga ebidensiya ay kulang. Halimbawa, ang neutral na sekwensiyang DNA ng tao(human) ay tinatayang 1.2% na [[ebolusyong diberhente|diberhente]] o iba batay sa substitusyon mula sa pinakamalapit ng kamag-anak ng tao na [[chimpanzee]], 1.6% mula sa [[gorilla]], at 6.6% mula sa [[baboon]]. Sa ibang salita, ang [[tao]] at [[chimpanzee]] ay mayroong 98.8% na magkatulad na DNA, kumpara sa tao at gorilla na may 98.4% na magkatulad na DNA at sa pagitan ng tao at baboon na mayroong 93.4 % na magkatulad na DNA.<ref>http://www.livescience.com/1411-monkey-dna-points-common-human-ancestor.html</ref> Kaya ang ebidensiya ng sekwensiyang DNA ay pumapayag sa paghinuha at relasyong henetiko sa pagitan ng tao at ibang mga [[ape]]. Ang sequence ng 16S ribosomal RNA gene na isang mahalagang [[gene]] sa pagko-code ng isang bahagi ng [[ribosoma]] ay ginamit upang hanapin ang malawak ng relasyong phylogenetic sa pagitan ng mga nabubuhay na organismo. Ang analisis na orihinal na ginawa ni Carl Woese ay nagresulta sa sistemang tatlong sakop na naghihinuha para sa dalawang pangmalakihang paghihiwalay sa sinaunang ebolusyon ng buhay. Ang unang paghihiwalay ay nagdulot ng modernong bakterya at ang kalaunang paghihiwalay ay nagdulot ng modernong [[Arkeya]] at [[Eukaryote]]. ==== Mga endogenous retrovirus ==== Ang mga [[Endogenous retrovirus]] (ERV) ang mga labing sekwensiya ng [[genome]] na naiwan mula sa mga sinaunang impeksiyong pang-virus sa isang organismo. Ang mga retrovirus o virogene ay palaging naipapasa sa sumunod na henerasyon ng organismong na nakatanggap ng impeksiyon. Ito ay nag-iiwan sa virogene na maiwan sa genome. Dahil ang pangyayaring ito ay bihira at random, ang paghahanp ng mga magkatulad na mga posisyong kromosomal ng isang virogene sa dalawang magkaibang species ay nagmumungkahi ng karaniwang ninuno.<ref>{{cite web |url=http://www.talkorigins.org/faqs/comdesc/ |title=29+ Evidences for Macroevolution: The Scientific Case for Common Descent |accessdate=2011-03-10 |publisher= Theobald, Douglas }}</ref> === Mga protina === Ang ebidensiyang [[proteome|proteomiko]] ay sumusuporta sa pangkalahatang pinagmulang ninuno ng mga anyo ng buhay. Ang mga mahahalagang protina gaya ng [[ribosome]], [[DNA polymerase]], at [[RNA polymerase]] ay matatagpuan sa lahat ng mga organismo na may parehong mga tungkulin mula sa pinakasinaunang mga bakterya hanggang sa mga pinakamasalimuot na mga hayop. Ang mga mas maunlad na mga organismo ay nag-ebolb ng mga karagdagang mga [[protein subunit]] na malaking umaapketo sa regulasyon ng [[interaksiyong protina-sa-protina]] ng mga mahahalagang protina. Ang [[DNA]], [[RNA]], amino acids, at [[lipid bilayer]] na matatagpuan sa lahat ng mga umiiral na organismo ay sumusuporta sa karaniwang pinagmulang ninuno ng mga ito. Ang pagsisiyasat na pilohenetiko ng mga sekwensiya ng protina ay lumilikha ng mga parehong puno ng mga ugnayan sa pagitan ng lahat ng mga organismo.<ref>[http://phylointelligence.org/combined.html "Converging Evidence for Evolution."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727173947/http://phylointelligence.org/combined.html |date=2011-07-27 }} Phylointelligence: Evolution for Everyone. Web. 26 Nov. 2010.</ref> Ang [[chirality (chemistry)|chirality]] ng DNA, RNA, at mga amino acid ay naingatan sa lahat ng mga alam na buhay. Dahil walang kapakinabangang pantungkulin sa kaliwa o kanang panig na molecular chriality, ang pinakasimpleng hipotesis ay ang pagpipili ay ginawang random ng mas maagang mga organismo at ipinasa sa lahat ng mga umiiral na buhay sa pamamagitan ng karaniwang pinagmulang ninuno. Ang karagdagang ebidensiya para sa muling pagbuo ng mga angkang pangninuo ay nagmumula sa [[junk DNA]] gaya ng mga [[pseudogene]] na mga "patay" na [[gene]] na patuloy na nagtitipon ng mga [[mutasyon]].<ref>{{cite journal |author=Petrov DA, Hartl DL |title=Pseudogene evolution and natural selection for a compact genome |journal=J Hered. |volume=91 |issue=3 |pages=221–7 |year=2000 |pmid=10833048 |doi=10.1093/jhered/91.3.221 |ref=harv}}</ref> ==== Mga pseudogene ==== {{main|Pseudogene}} Ang mga [[pseudogene]] o [[noncoding DNA|hindi nagkokodigong DNA]] ang mga karagdagang [[DNA]] sa genome na hindi nata-transkriba tungo sa [[RNA]] upang magsynthesize ng mga [[protina]]. Ang ilan sa mga hindi nagkokodigong DNA na ito ay maaaring may ilang mga silbi ngunit ang karamihan sa mga ito ay walang silbi at tinatawag na "basurang DNA". Ito ay isang halimbawa, ng isang [[vestige]] dahil ang parereplika ng mga gene na ito ay gumagamit ng enerhiya na gumagawa ritong pagsasayang sa maraming mga kaso. Ang mga basurang DNA ay bumubuo ng 98% ng [[genome]] ng tao samantalang ang may silbing DNA ay bumubuo lamang ng 2% ng genome ng tao.<ref name=junkdna>http://www.livescience.com/31939-junk-dna-mystery-solved.html</ref> Ang isang pseudogene ay malilikha kapag ang isang nagkokodigong gene ay nagtitipon ng mga [[mutasyon]] na nagpipigil ritong matranskriba na gumagawa ritong walang silbi. Ngunit dahil hindi ito natatranskriba, ito ay walang epekto sa organismo.<ref name=junkdna/> Ang mga pinagsasaluhang mga sekwensiya ng mga hindi gumaganang DNA ay isang pangunahing ebidensiya para sa karaniwang ninuno sa pagitan ng mga organismo.<ref name=TO-FAQ>[http://www.talkorigins.org/faqs/molgen/ "Plagiarized Errors and Molecular Genetics"], [[talkorigins]], by Edward E. Max, M.D., Ph.D.</ref> === Artipisyal na seleksiyon === [[Talaksan:Maize-teosinte.jpg| thumb | right |100px | kanan: isang ligaw na halamang [[teosinte]] na ninuno ng modernong mais, kanan: modernong mais na [[domestikasyon|dinomestika]] mula sa teosinte, gitna: [[hybrid]] ng mais-teosinte]] {{main|Artipisyal na seleksiyon}} Tinalakay ni Darwin ang [[artipisyal na seleksiyon]] bilang isang modelo ng [[natural na seleksiyon]] noong 1859 sa unang edisyon ng kanyang aklat na [[On the Origin of Species]]: {{cquote|Bagaman mabagal ang proseso ng seleksiyon, kung ang mahinang tao ay makakagawa ng higit sa kanyang kapangyarihan ng artipisyal na seleksiyon, wala akong nakikitang limitasyon sa halaga ng pagbabago...na maaaring likhain sa mahabang kurso ng panahon sa pamamagitan ng kapangyarihan ng kalikasan ng seleksiyon.}} Si [[Charles Darwin]] ay nabuhay sa panahon na ang [[pagsasaka ng hayop]] at mga [[domestikasyon|domestikadong pananim]] ay napakahalaga. Sa [[artipisyal na seleksiyon]], pinagtatalik o pinaparami ng mga magsasaka ang dalawang hayop o halaman na may espesyal o kanais nais na mga katangian at iniiwasang paramihin ang mga hayop o halaman na may hindi magandang katangian. Ito ay nakita sa pagsasakang agrikultural noong ika-18 hanggang ika-19 siglo at ang artipisyal na pagpipili ng magtatalik na mga hayop o halaman ay bahagi nito. Walang tunay na pagkakaiba sa prosesong [[gene|henetiko]] na pinagsasaligan ng artipisyal at natural na seleksiyon. Ang pagkakaibang praktikal ang rate o bilis ng ebolusyon sa [[artipisyal na seleksiyon]] na kahit papaano ay dalawang order ng magnitudo(o 100 beses) na mas mabilis kesa sa rate na [[natural na seleksiyon|makikita sa kalikasan]]. === Ebidensiya mula sa mga napagmasdang pagbabago sa pamamagitan ng natural na seleksiyon === ==== Bakterya ==== ===== Bakteryang hindi tinatalaban ng antibiyotiko ===== Ang mga pagbabago ay mabilis na mangyayari sa mas maliit at simpleng mga organismo. Halimbawa, ang ilan sa mga [[bakterya]] na nagsasanhi ng sakit ay hindi na mapapatay gamit ang ilang mga [[antibiyotiko]]. Ang mga medisinang ito ay ginagamit pa lamang sa loob ng 89 taon at sa simula ay sobrang epektibo laban sa mga bakteryang ito. Ang mga bakterya ay nag-ebolb upang ang mga ito ay hindi na talaban ng mga antibiyotiko. Gayunpaman, ang mga antibiyotiko ay nakakapatay pa rin ng karamihan sa mga bakterya maliban sa mga bakteryang nagkamit ng resistansiya. ===== E.coli ===== Napagmasdan ni [[Richard Lenski]] na ang ilang mga strain ng ''[[E. coli]]'' ay nag-ebolb ng masalimuot na bagong kakayahan na mag-metabolisa ng [[citrate]] pagkatapos ng mga sampung mga libong henerasyon.<ref name="newscientist">{{cite web|last=Le Page|first=Michael|title=NS:bacteria make major evolutionary shift in the lab|url=http://www.newscientist.com/channel/life/dn14094-bacteria-make-major-evolutionary-shift-in-the-lab.htm|date=16 Abril 2008|publisher=New Scientist|accessdate=9 Hulyo 2012}}</ref> Ang bagong katangiang ito ay hindi umiiral sa lahat ng iba pang mag anyo ng E. Coli kabilang sa simulang strain na ginamit rito.<ref name=Lenski>{{cite journal|last=Blount|first=Z. D.|author2=Borland, C. Z.; Lenski, R. E.|title=Inaugural Article: Historical contingency and the evolution of a key innovation in an experimental population of Escherichia coli|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=4|year=2008|month=June|volume=105|issue=23|pages=7899–7906|doi=10.1073/pnas.0803151105|url=http://www.pnas.org/content/105/23/7899|accessdate=9 Hulyo 2012|pmid=18524956|pmc=2430337|ref=harv}}</ref> ===== Bakteryang kumakain ng nylon ===== Ang [[bakteryang kumakain ng nylon]] ay isang strain ng ''[[Flavobacterium]]'' na makakapagdigest ng ilang mga byproduct ng manupakturang [[nylon 6]]. Ang nga substansiyang ito ay hindi alam na umiral bago ang imbensiyon ng [[nylon]] noong 1935. Ang karagdagang pag-aaral ay naghayag na ang mga tatlong [[ensima]] na ginagamit ng bakteriya upang idigest ang mga byproduct ng nylon ay malaking iba mula sa ibang mga ensima na nililikha ng ibang mga strain na ''Flavobacterium'' o iba pang mga bakterya. Ang mga ensima na ito ay hindi epektibo sa mga anumang materyal maliban sa mga byproduct ng ginawa ng tao na nylon.<ref>{{cite journal | author = Kinoshita, S. | author2 = Kageyama, S., Iba, K., Yamada, Y. and Okada, H. |title=Utilization of a cyclic dimer and linear oligomers of e-aminocaproic acid by Achromobacter guttatus |journal=Agricultural & Biological Chemistry |volume=39 |issue=6 |pages=1219−23 |year=1975 |issn=0002-1369 |doi=10.1271/bbb1961.39.1219}}</ref> Napagmasdan rin ng mga siyentipiko sa laboratoryo ang pag-eebolb ng parehong kakayahang ito na makapagdigest ng mga byproduct ng nylon sa ''[[Pseudomonas aeruginosa]]'' na inilagay sa isang kapaligiran na walang mga ibang mapagkukunan ng nutriyento. Ang strain na ''P. aeruginosa'' ay hindi gumamit ng parehong mga ensima na ginagamit ng strain na ''[[Flavobacterium]]''.<ref>{{cite journal |author=Prijambada ID, Negoro S, Yomo T, Urabe I |title=Emergence of nylon oligomer degradation enzymes in Pseudomonas aeruginosa PAO through experimental evolution |journal=Appl. Environ. Microbiol. |volume=61 |issue=5 |pages=2020–2 |year=1995 |month=May |pmid=7646041 |pmc=167468 |url=http://aem.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=7646041 }}{{Dead link|date=Mayo 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Nagawa rin ng ibang mga siyentipiko na mailipat ang kakayahang lumikha ng mga ensima na nagdidigest ng nylon mula sa strain ''Flavobacterium'' papunta sa strain ng bakteryang ''[[E. coli]]'' sa pamamagitan ng paglilipat ng [[plasmid]].<ref>{{cite journal |author=Negoro S, Taniguchi T, Kanaoka M, Kimura H, Okada H |title=Plasmid-determined enzymatic degradation of nylon oligomers |journal=J. Bacteriol. |volume=155 |issue=1 |pages=22–31 |year=1983 |month=July |pmid=6305910 |pmc=217646 |url=http://jb.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=6305910}}</ref> Ayon sa mga siyentipiko, ang kakayahang ito na magsynthesize ng [[nylonase]] ay pinakamalamang na umunlad bilang isang hakbang na [[mutasyon]] na nakapagpatuloy dahil sa napabuting pag-aangkop ng bakterya na nag-angkin ng mutasyon na ito.<ref>{{cite journal |author=Thwaites WM |title=New Proteins Without God's Help |journal=Creation Evolution Journal |volume=5 |issue=2 |pages=1–3 |date=Summer 1985 |publisher=National Center for Science Education (NCSE) |url=http://ncse.com/cej/5/2/new-proteins-without-gods-help |ref=harv}}</ref><ref>[http://www.nmsr.org/nylon.htm Evolution and Information: The Nylon Bug]. Nmsr.org. Retrieved on 2011-12-06.</ref><ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/9452500/page/2/ Why scientists dismiss 'intelligent design'], Ker Than, [[MSNBC]], Sept. 23, 2005</ref><ref>Miller, Kenneth R. [[Only a Theory|''Only a Theory: Evolution and the Battle for America's Soul'']] (2008) pp. 80–82</ref> ==== Lamok ==== Lumitaw ang pagiging hindi tinatalaban ng [[DDT]] sa iba't ibang mga uri ng mga lamok na [[Anopheles mosquitoes]].<ref>http://www.malariajournal.com/content/8/1/299</ref> ==== Kuneho ==== Lumitaw ang pagiging hindi tinatalaban ng [[myxomatosis]] sa mga populasyon ng [[kuneho]] sa Australia.<ref>http://www.publish.csiro.au/paper/ZO9900697.htm</ref> ==== Beetle ==== Ang mga [[Colorado beetle]] ay kilala sa kakayahann nitong hindi talaban ng mga pesticide. Sa loob ng 50 taon, ito ay naging hindi tinatalaban ng 52 [[kompuwestong kimikal]] na ginagamit sa mga insecticide kabilang ang [[cyanide]]. Ang natural na seleksiyon na ito ay pinabilis ng mga artipisyal na kondisyon. Gayunpaman, ang ilang populasyon ng beetle ay tinatalaban sa bawat kemikal na ito. Ang mga populasyon ay naging hindi tinatalaban lamang sa kemikal na ginagamit sa kapaligiran ng mga ito.<ref>Alyokhin, A., M. Baker, D. Mota-Sanchez, G. Dively, and E. Grafius. 2008. Colorado potato beetle resistance to insecticides. American Journal of Potato Research 85: 395–413.</ref> ==== Langaw ==== Naipakita ng mga pag-aaral sa Estados Unidos, na ang mga langaw pamprutas na namemeste ng mga orange grove ay nagiging hindi tinatalaban ng [[malathion]] na pesticide na ginagamit upang patayin sila.<ref>Doris Stanley (Enero 1996), [https://archive.today/20120710120600/findarticles.com/p/articles/mi_m3741/is_n1_v44/ai_18019289 Natural product outdoes malathion - alternative pest control strategy]. Retrieved on 15 Setyembre 2007.</ref> ==== Diamondback moth ==== Sa [[Hawaii]], [[Japan]] at [[Tennessee]], ang [[diamondback moth]] ay nagebolb ng hindi pagiging tinatalaban sa ''[[Bacillus thuringiensis]]'' na ginagamit na biolohikal na pesticide pagkatapos ng mga tatlong taon na gamitin ito.<ref>Daly H, Doyen JT, and Purcell AH III (1998), Introduction to insect biology and diversity, 2nd edition. Oxford University Press. New York, New York. Chapter 14, Pages 279-300.</ref> ==== Daga ==== Sa [[Inglatera]], ang mga daga sa ilang lugar ay nag-ebolb ng pagiging hindi tinatalaban ng [[lason para sa daga]] na nagawa nilang kainin ng kasing rami ng limang beses sa normal na daga nang hindi namamatay.<ref>http://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/10/1/l_101_02.html</ref> ==== Amaranthus palmeri ==== Sa katimugang Estados Unidos, ang weed na [[Amaranthus palmeri]] na humahadlang sa produksiyon ng [[bulak]] ay nag-ebolb ng malawakang resistansiya sa herbicide na [[glyphosate]].<ref>{{Cite web |title=Andrew Leonard, "Monsanto's bane: The evil pigweed", &#91;&#91;Salon.com&#93;&#93;, Aug. 27, 2008. |url=http://www.salon.com/tech/htww/2008/08/27/monsantos_bane/index.html |access-date=2013-06-23 |archive-date=2008-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910020017/http://www.salon.com/tech/htww/2008/08/27/monsantos_bane/index.html |url-status=dead }}</ref> ==== Tomcod ==== Pagkatapos nang pagtatapon ng [[General Electric]] ng mga [[polychlorinated biphenyls]] (PCB) sa [[Hudson River]] mula 1947 hanggang 1976, ang mga [[Microgadus tomcod|tomcod]] na nakatira sa ilog na ito ay natagpuang nag-ebolb ng hindi pagtalab sa mga epektong nakakalason ng kimikal na ito.<ref name="Welsh">{{cite web| last = Welsh| first = Jennifer | title = Fish Evolved to Survive GE Toxins in Hudson River| publisher = [[LiveScience]]| date = 17 Pebrero 2011 | url = http://www.livescience.com/12897-fish-evolved-survive-ge-toxins-hudson-110218.html | accessdate =2011-02-19 }}</ref> Sa simula, ang populasyon ng tomcod ay nawasak ngunit nakaahon. Natukoy ng mga siyentipiko ang [[mutasyon]] na nagkaloob ng kakayahang ito nang paging hindi tinatalaban. Ang anyong mutasyon ay umiiral sa 99&nbsp;ng mga nabubuhay na tomcod sa ilog na ito kumpara sa mas kaunti sa 10 porsiyento ng mga tomcod mula sa ibang mga katubigan.<ref name="Welsh"/> ==== Peppered moth ==== Ang isang klasikong halimbawa ng [[pag-aangkop]] bilang tugon sa pamamagitan ng [[natural na seleksiyon]] ang kaso ng peppered moth. Bago ang [[rebolusyong industriyal]], sa [[Inglatera]], ang mga [[peppered moth]] na makikita dito ay karamihang may kulay na maliwanag na gray na may kaunting mga itim na batik. Dahil dito, nagawa ng mga kulay maliwanag na moth na makapagtago sa mga lichen at bark ng puno na kulay maliwanag rin at makapagtago sa mga predator nitong [[ibon]]. Ang prekwensiya ng mga itim na [[allele]] ng moth sa panahong ito ay 0.01%. Noong mga maagang dekada ng rebolusyong industriyal sa Inglatera, ang countryside sa pagitan ng [[London]] at [[Manchester]] ay natakpan ng itim na [[soot]] mula sa mga pabrikang nagsusunog ng [[coal]]. Marami sa mga lichen na kulay maliwanag ay namatay mula sa mga emisyong [[sulfur dioxide|sulphur dioxide]] at ang mga puno ay natakpan ng itim na soot. Ito ay humantong sa pagtaas ng pagkain ng mga ibon sa mga moth na ''kulay maliwanag'' dahil sa hindi na nito kayang makapagtago sa mga itim na puno. Sa kabilang dako, ang mga itim na moth ay nakapagtago([[camouflage]]) sa mga itim na puno. Sa simula, bagaman ang karamihan ng mga moth na kulay maliwanag ay patuloy na nakakapagparami, ang karamihan sa kanila ay hindi nakaligtas samantalang ang mga moth na kulay itim ay patuloy na dumadami. Sa paglipas ng maraming mga henerasyon, ang prekwensiya ng [[allele]] ay unti unting lumilipat tungo sa ''kulay itim'' na nakakaligtas at nakakapagparami. Sa gitna ng ika-19 siglo, ang bilang ng mga moth na kulay itim ay tumaas at noong 1895, ang persentahe ng mga moth na kulay itim sa populasyon ng Manchester peppered moth ay iniulat na 98% na isang dramatikong pagbabago ng mga halos 1000% mula sa orihinal na prekwensiya.<ref name="miller">Miller, Ken (1999). ''[http://www.millerandlevine.com/km/evol/Moths/moths.html The Peppered Moth: An Update]''</ref> Ang nag-ebolb na pagiging kulay itim sa populasyon ng mga peppered moth noong [[industriyalisasyon]] ay nakilala bilang ''industrial [[melanism]]''. Gamit ang genetic analysis, iniulat noong 2011 na natukoy ng mga siyentipiko ang isang [[mutasyon]] sa isang ninuno na humantong paglitaw at pag-aangkop ng mga itim na moth noong mga 1840.<ref>http://www.nature.com/news/2011/110414/full/news.2011.238.html</ref><ref>http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21493823</ref> ==== Radiotrophic fungus ==== Ang [[Radiotrophic fungi]] ang [[fungi]] na gumagamit ng pigment na [[melanin]] upang ikomberte ang [[radyasyong gamma]] tungo sa enerhiyang kimikal para sa paglago.<ref name="sciencenews.org">[http://www.sciencenews.org/articles/20070526/fob5.asp Science News, Dark Power: Pigment seems to put radiation to good use], Week of 26 Mayo 2007; Vol. 171, No. 21, p. 325 by Davide Castelvecchi</ref><ref>{{cite journal |title = Ionizing Radiation Changes the Electronic Properties of Melanin and Enhances the Growth of Melanized Fungi |author = Dadachova E, Bryan RA, Huang X, Moadel T, Schweitzer AD, Aisen P, Nosanchuk JD, Casadevall A. |year = 2007 |journal = PLoS ONE |volume = 2 |pages = e457 |pmid = 17520016 |url = http://www.plosone.org/article/fetchArticle.action?articleURI=info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0000457 |doi =10.1371/journal.pone.0000457 |issue = 5 |pmc = 1866175 |editor1-last = Rutherford |editor1-first = Julian|bibcode = 2007PLoSO...2..457D |ref = harv }}</ref> Ito ay unang natuklasan noong 2007 bilang mga itim na [[mold]] na lumalago sa loob at palibot ng [[Chernobyl Nuclear Power Plant]].<ref name="sciencenews.org"/> Ang pagsasaliksik sa [[Albert Einstein College of Medicine]] ay nagpapakitang ang tatlong naglalaman ng melanin na fungi na ''[[Cladosporium sphaerospermum]]'', ''[[Wangiella dermatitidis]]'', at ''[[Cryptococcus neoformans]]'' ay tumaas sa [[biomassa]] at mas mabilis na nagtipon ng [[acetate]] sa kapiligiran na ang lebel ng [[radyasyon]] ay 500 beses na mas mataas kesa sa isang normal na kapaligiran. ==== Ibon ==== Ayon sa isang ulat noong Marso 2013, ang mga Cliff swallows (Petrochelidon pyrrhonota) ay nag-ebolb ng mas maikling mga pakpak upang makaligtas sa mga sasakyan sa lansangan.<ref>http://www.newscientist.com/article/dn23288-birds-evolve-shorter-wings-to-survive-on-roads.html#.UcEFS-cqYwQ</ref> ==== Tao ==== Ang [[natural na seleksiyon]] ay nangyayari sa mga kasalukuyang modernong populasyon ng tao.<ref>{{Cite web |url=http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1931757,00.html |title=Darwin Lives! Modern Humans Are Still Evolving |access-date=2013-06-19 |archive-date=2013-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617124416/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1931757,00.html |url-status=dead }}</ref> Halimbawa, ang populasyon na nanganganib sa malalang sakit na [[kuru (disease)|kuru]] ay may malaking sobrang representasyon ng anyo ng immune na [[prion protein]] gene G127V kesa sa hindi mga immune na allele. Ang prekwensiya ng [[mutasyon]] na ito ay sanhi ng survival ng mga taong immune.<ref>{{Cite news|last=Medical Research Council (UK)|title=Brain Disease 'Resistance Gene' evolves in Papua New Guinea community; could offer insights Into CJD|newspaper=Science Daily (online)|location=Science News|date=21 Nobyembre 2009|url=http://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091120091959.htm|accessdate=2009-11-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/5uQpeiOxE?url=http://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091120091959.htm|archivedate=2010-11-22|deadurl=no|url-status=live}}</ref><ref name="MeadWhitfield2009">{{cite journal|last1=Mead|first1=Simon|last2=Whitfield|first2=Jerome|last3=Poulter|first3=Mark|last4=Shah|first4=Paresh|last5=Uphill|first5=James|last6=Campbell|first6=Tracy|last7=Al-Dujaily|first7=Huda|last8=Hummerich|first8=Holger|last9=Beck|first9=Jon|last10=Mein|first10=Charles A.|last11=Verzilli|first11=Claudio|last12=Whittaker|first12=John|last13=Alpers|first13=Michael P.|last14=Collinge|first14=John|title=A Novel Protective Prion Protein Variant that Colocalizes with Kuru Exposure|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2009-11-19_361_21/page/2056|journal=New England Journal of Medicine|volume=361|issue=21|year=2009|pages=2056–2065|issn=0028-4793|doi=10.1056/NEJMoa0809716}}</ref> Ang ibang mga direksiyong pang-ebolusyon sa ibang mga populasyon ng tao ay kinabibilangan ng paghaba ng panahong reproduktibo, pagbawas sa mga lebel ng cholesterol, blood glucose at blood pressure.<ref name="ByarsEwbank2009">{{cite journal|last1=Byars|first1=S. G.|last2=Ewbank|first2=D.|last3=Govindaraju|first3=D. R.|last4=Stearns|first4=S. C.|title=Natural selection in a contemporary human population|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=107|issue=suppl_1|year=2009|pages=1787–1792|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.0906199106}}</ref> Ang [[Lactose intolerance]] ang kawalang kakayahan sa isang tao na i-[[metabolismo|metabolisa]] ang [[lactose]] dahil sa kawalan ng kailangang ensima na [[lactase]] sa [[sistemang dihestibo]] nito. Ang normal na kondisyon sa mga mammal ay ang isang bata ng species nito na makaranas ng nabawasang produksiyon ng [[lactase]] sa dulo ng panahong [[weaning]]. Sa mga tao, ang produksiyon ng lactase ay bumabagsak ng mga 90% sa tuwing unang apat na taon ng buhay nito bagaman ang eksaktong pagbagsak sa paglipas ng panahon ay iba iba.<ref name=soy>[https://web.archive.org/web/20071215230655/http://www.soynutrition.com/SoyHealth/SoyLactoseIntolerance.aspx Soy and Lactose Intolerance] Wayback: Soy Nutrition</ref> Ang ilang mga populasyon ng tao ay nag-aangkin ng [[mutasyon]] sa [[kromosoma 2]] na nag-aalis ng pagtigil ng produksiyon ng lactase na gumagawa sa mga taong ito na patuloy na makainom ng hilaw na gatas at iba pang mga permentadong mga produktong gatas sa kanilang buong buhay. Ito ay isang kamakailang pag-aangkop na ebolusyonaryo sa ilang populasyon ng tao na nangyari ng independiyente sa parehong hilagang Europa at silangang Aprika sa mga populasyong may pamumuhay sa kasaysayan ng pagpapastol ng mga hayop.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://genome.wellcome.ac.uk/doc_WTX038968.html |author=Coles Harriet |title=The lactase gene in Africa: Do you take milk? |publisher=The Human Genome, Wellcome Trust |date=2007-01-20 |accessdate=2008-07-18 |archive-date=2008-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080929134018/http://genome.wellcome.ac.uk/doc_WTX038968.html |url-status=dead }}</ref> === Ebidensiya mula sa mga napagmasdang paglitaw ng bagong species === Ang [[speciation]] ang proseso ng ebolusyon ng paglitaw ng mga bagong species. Ang speciation ay maaaring mangyari na mula sa iba't ibang mga sanhi at inuuri sa mga iba't ibang anyo nito (e.g. allopatric, sympatric, polyploidization, etc.). Napagmasdan ng mga siyentipiko ang maraming mga halimbawa ng speciation sa laboratoryo at sa kalikasan. ==== Blackcap ==== Ang species ng ibon na ''[[Blackcap|Sylvia atricapilla]]'' na mas kilala bilang mga Blackcap ay nakatira sa [[Alemanya]] at lumilipad patimog-kanluran sa [[Espanya]] samantalang ang isang maliit na pangkat nito ay lumilipad pahilagang-kanluran sa [[Gran Britanya]] tuwing taglamig. Natagpuan ni Gregor Rolshausen mula sa [[University of Freiburg]] na ang paghihiwalay sa [[gene]] ng dalawang mga populasyon ng parehong species ay umuunlad na. Ang mga pagkakaiba ay natagpuang lumitaw sa loob ng mga 30 henerasyon. Sa pagsisikwensiya ng [[DNA]], ang mga indibidwal ay matutukoy sa kinabibilangang pangkat ng species na ito na may akurasyang 85%. Ayon kay Stuart Bearhop ng [[University of Exeter]], ang mga ibon na lumilipad tuwing taglamig sa Inglatera ay nakikipagtalik lamang sa mga sarili nito at sa mga lumilipad tuwing taglamig sa Mediterranean.<ref>{{cite journal | year = 2005 | title = Assortative mating as a mechanism for rapid evolution of a migratory divide | url = https://archive.org/details/sim_science_2005-10-21_310_5747/page/502 | journal = Science | volume = 310 | issue = 5747| pages = 502–504 | doi = 10.1126/science.1115661 | pmid = 16239479 | last1 = Bearhop | first1 = S. | last2 = Fiedler | first2 = W | last3 = Furness | first3 = RW | last4 = Votier | first4 = SC | last5 = Waldron | first5 = S | last6 = Newton | first6 = J | last7 = Bowen | first7 = GJ | last8 = Berthold | first8 = P | last9 = Farnsworth | first9 = K |bibcode = 2005Sci...310..502B | ref = harv }} [http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/sci;310/5747/502/DC1 Supporting Online Material]</ref><ref>{{cite web |url=http://scienceblogs.com/notrocketscience/2009/12/british_birdfeeders_split_blackcaps_into_two_genetically_dis.php |title=British birdfeeders split blackcaps into two genetically distinct groups : Not Exactly Rocket Science |author=Ed Yong |date=3 Disyembre 2009 |publisher=[[ScienceBlogs]] |accessdate=2010-05-21 |archive-date=2010-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100608112332/http://scienceblogs.com/notrocketscience/2009/12/british_birdfeeders_split_blackcaps_into_two_genetically_dis.php |url-status=dead }}</ref> ==== ''Drosophila melanogaster'' ==== [[Talaksan:Drosophila speciation experiment.svg|thumb|200px|right|Eksperimentong Drosophila melanogaster]] Ang pina-dokumentadong bagong espesye ay nagmula sa mga eksperimentong laboratoryo noong mga 1980. Ipinagtalik nina William Rice at G.W. Salt ang mga langaw pamprutas na [[Drosophila melanogaster]] gamit ang [[maze]] na may tatlong iba't ibang mapagpipilian gaya ng liwanag/dilim at basa/tuyo. Ang bawat henerasyon ay inilagay sa maze at ang mga grupo ng langaw na lumabas sa dalawa sa walong labasan ay inihiwalay upang makipagtalik sa kanilang mga respektibong grupo. Pagkatapos ng tatlumput-limang henerasyon, ang dalawang mga grupo at ang mga supling nito ay inihiwalay sa pakikipagtalik dahil sa kanilang malakas na preperensiya ng habitat o kapaligiran. Ang mga ito ay nakipagtalik lamang sa mga kapaligiran na kanilang gusto at hindi nakipagtalik sa mga langaw na iba ang kapaligiran na gusto.<ref>{{cite journal | title=The Evolution of Reproductive Isolation as a Correlated Character Under Sympatric Conditions: Experimental Evidence| author=William R. Rice, George W. Salt| journal=Evolution, Society for the Study of Evolution| year=1990| volume=44 | ref=harv}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.lifesci.ucsb.edu/eemb/faculty/rice/publications/pdf/25.pdf |title=he Evolution of Reproductive Isolation as a Correlated Character Under Sympatric Conditions: Experimental Evidence |accessdate=2010-05-23 |publisher= William R. Rice, George W. Salt}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.talkorigins.org/faqs/faq-speciation.html |title= Observed Instances of Speciation, 5.3.5 Sympatric Speciation in Drosophila melanogaster |accessdate=2010-05-23 |publisher= Joseph Boxhorn }}</ref> Naipakita rin ni Diane Dodd na ang paghihilaway reproduktibo ay mabubuo mula sa preperensiya ng pakikipagtalik sa langaw na Drosophila pseudoobscura pagkatapos lamang ng walong mga henerasyon gamit ang iba't ibang uri ng pagkain, starch at maltose. ==== Langaw na Hawthorn ==== Ang langaw na hawthorn na ''[[Rhagoletis pomonella]]'' na kilala rin bilang maggot fly ay sumasailalim sa isang [[sympatric speciation]].<ref>{{cite journal |author=Feder JL, Roethele JB, Filchak K, Niedbalski J, Romero-Severson J |title=Evidence for inversion polymorphism related to sympatric host race formation in the apple maggot fly, Rhagoletis pomonella |journal=Genetics |volume=163 |issue=3 |pages=939–53 |date=1 Marso 2003|pmid=12663534 |pmc=1462491 |ref=harv }}</ref> Ang mga magkakaibang populasyon ng langaw na hawthorn ay kumakain ng mga iba't ibang prutas. Ang isang natatanging populasyon ay lumitaw sa Hilagang Amerika noong ika-19 siglo pagkatapos na ang [[mansanas]] na hindi isang katutubong species sa Hilagang Amerika ay ipinakilala rito. Ang mga populasyon ng langaw na kumakain lamang ng mga mansanas ay hindi kumakain ng kinakain sa kasaysyan ng species na ito na mga [[Crataegus|hawthorn]]. Ang kasalukuyang populasyon naman na kumakain ng hawthorn ay hindi kumakain ng mga mansanas. Ang ilang ebidensiya ng pagkakaiba sa dalawang populasyon ng species na ito ang pagkakaiba sa 6 sa 13 na [[allozyme]] loci, ang mga langaw na hawthorn ay mas huling tumatanda sa panahon, mas matagal na tumatanda kesa sa mga langaw na kumakain ng mansanas at may kaunting ebidensiya ng pagtatalik sa pagitan ng dalawang populasyong ito.<ref>{{cite journal |author=Berlocher SH, Bush GL |title=An electrophoretic analysis of Rhagoletis (Diptera: Tephritidae) phylogeny |journal=Systematic Zoology |volume=31 |issue= 2|pages=136–55 |year=1982 |doi=10.2307/2413033 |jstor=2413033 |ref=harv}}<br /> {{cite journal |author=Berlocher SH, Feder JL |title=Sympatric speciation in phytophagous insects: moving beyond controversy? |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-entomology_2002_47/page/773 |journal=Annu Rev Entomol. |volume=47 |pages=773–815 |year=2002 |pmid=11729091 |doi=10.1146/annurev.ento.47.091201.145312 |ref=harv }}<br /> {{cite journal |author=Bush GL |title=Sympatric host race formation and speciation in frugivorous flies of the genus Rhagoletis (Diptera: Tephritidae) |url=https://archive.org/details/sim_evolution_1969-06_23_2/page/237 |journal=Evolution |volume=23 |issue= 2|pages=237–51 |year=1969 |doi=10.2307/2406788 |jstor=2406788 |ref=harv}}<br /> {{cite journal |author=Prokopy RJ, Diehl SR, Cooley SS |title=Behavioral evidence for host races in Rhagoletis pomonella flies |jstor=4218647 |journal=[[Oecologia]] |volume=76 |issue=1 |pages=138–47 |year=1988 |url=http://www.springerlink.com/content/p1716r36n2164855/?p=d8018d5a59294c2984f253b7152445b7&pi=20 |doi=10.1007/BF00379612 |ref=harv |access-date=2013-06-19 |archive-date=2020-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200410162914/http://www.springerlink.com/content/p1716r36n2164855/?p=d8018d5a59294c2984f253b7152445b7&pi=20 |url-status=dead }}<br /> {{cite journal |author=Feder JL, Roethele JB, Wlazlo B, Berlocher SH |title=Selective maintenance of allozyme differences among sympatric host races of the apple maggot fly |journal=Proc Natl Acad Sci USA. |volume=94 |issue=21 |pages=11417–21 |year=1997 |pmid=11038585 |pmc=23485 |doi=10.1073/pnas.94.21.11417|bibcode = 1997PNAS...9411417F |ref=harv }}</ref> ==== Lamok na London Underground ==== Ang [[lamok na London Underground]] ay isang species ng lamok sa henus na ''[[Culex]]'' na matatagpuan sa [[London Underground]]. Ito ay nagebolb mula sa species sa overground na ''Culex pipiens''. Bagaman ang lamok na ito ay unang natuklasan sa sistemang London Underground, ito ay natagpuan sa mga sistemang underground sa buong mundo. Ito ay nagmumungkahing ito ay umangkop sa mga sistemang underground na gawa ng tao simula sa huling siglo mula sa local na above-ground na ''Culex pipiens'',<ref name="Times"/>. Gayunpaman, may mas kamakailang ebidensiya na ito ay uring katimugang lamok na nauugnay sa Culex pipiens na umangkop sa mainit na mga lugar na underground ng mga hilagaang siyudad.<ref name="Fonseca"/> Ang species na ito ay may napakaibang mga pag-aasal,<ref name="Burdick">{{cite journal |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1134/is_1_110/ai_70770157 |title=Insect From the Underground&nbsp;— London, England Underground home to different species of mosquitos |journal=[[Natural History (magazine)|Natural History]] |year=2001 |author=Alan Burdick |ref=harv}}</ref> labis na mahirap na makatalik,<ref name="Times">{{cite news |url=http://www.gene.ch/gentech/1998/Jul-Sep/msg00188.html |publisher=The Times |date=1998-08-26 |title=London underground source of new insect forms |access-date=2013-06-19 |archive-date=2016-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161026192922/http://www.gene.ch/gentech/1998/Jul-Sep/msg00188.html |url-status=dead }}</ref> at may ibang prekwensiya ng allele na umaayon sagenetic drift noong [[founder event]].<ref>{{cite journal |author=Byrne K, Nichols RA |title=Culex pipiens in London Underground tunnels: differentiation between surface and subterranean populations |url=https://archive.org/details/sim_heredity_1999-01_82_1/page/7 |journal=Heredity |volume=82 |issue=1 |pages=7–15 |year=1999 |pmid=10200079 |doi=10.1038/sj.hdy.6884120 |ref=harv}}</ref> Ang lamok na ''Culex pipiens molestus'' ay nagtatalik at nagpaparami sa buong taon, hindi pwede sa malalamig na lugar at kumakagat ng mga daga, mga tao. Ito ay taliwas sa species na above ground na ''Culex pipiens'' na pwede sa malalamig na lugar, nag hihibernate sa taglamig at kumakagat lamang ng mga ibon. Kapag ang dalawang uri ay pinagtalik, ang mga itlog ay hindi makakabuo ng supling na nagmumungkahin may paghihiwalay na reproduktibo.<ref name="Times"/><ref name="Burdick"/> Ang henetikong mga datos ay nagpapakitang ang molestus na lamok na London Underground ay may isang karaniwang ninuno sa halip na ang populasyon sa bawat estasyon ay nauugnay sa pinakamalapit na populasyong above-ground population (i.e. anyong ''pipiens'' ). Ang malawakang mga magkahiwalay na populasyong ito ay natatangi ng napakaliit na mga pagkakaibang henetiko na nagmumungkahing ang anyong molestus ay nabuo: ang isang pagkakaibang [[mtDNA]] na pinagsasaluhan sa mga populasyong underground sa 10 siyudad ng Rusya<ref>{{cite journal|author=Vinogradova EB and Shaikevich EV |title=Morphometric, physiological and molecular characteristics of underground populations of the urban mosquito Culex pipiens Linnaeus f. molestus Forskål (Diptera: Culicidae) from several areas of Russia|url=http://e-m-b.org/sites/e-m-b.org/files/European_Mosquito_Bulletin_Publications811/EMB22/EMB22_04.pdf |journal=European Mosquito Bulletin|volume= 22|year=2007|pages=17–24|ref=harv}}</ref> at isang pagkakaibang [[Microsatellite (genetics)|microsatellite]] sa mga populasyon sa Europe, Japan, Australia, middle East at Atlantic islands.<ref name = "Fonseca">{{cite journal |title=Emerging vectors in the Culex pipiens complex |journal=Science |volume=303 |issue=5663 |pages=1535–8 |year=2004 |pmid=15001783 |doi=10.1126/science.1094247 |url=http://www.mosquitocatalog.org/files/pdfs/wr380.pdf |last1=Fonseca |first1=D. M. |last2=Keyghobadi |first2=N |last3=Malcolm |first3=CA |last4=Mehmet |first4=C |last5=Schaffner |first5=F |last6=Mogi |first6=M |last7=Fleischer |first7=RC |last8=Wilkerson |first8=RC |bibcode=2004Sci...303.1535F |ref=harv |access-date=2013-06-19 |archive-date=2011-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723204249/http://www.mosquitocatalog.org/files/pdfs/wr380.pdf |url-status=dead }}</ref> ==== Dagang pambahay na Madeira ==== Ang mga dagang madeira ang species ng daga na nagmula sa dagang pambahay(''Mus musculus''). Ito ay sumailalim sa speciation pagkatapos ng kolonisasyon ng islang [[Madeira]] noong mga 1400. Ang mga anim na natatanging species ay umiiral na sanhi ng mga translokasyong Robertsonian na pagsasanib ng mga magkakaibang ibang bilang mga kromosoma.<ref>{{cite journal|doi=10.1038/35003116|year=2000|last1=Britton-Davidian|first1=Janice|last2=Catalan|first2=Josette|last3=Da Graça Ramalhinho|first3=Maria|last4=Ganem|first4=Guila|last5=Auffray|first5=Jean-Christophe|last6=Capela|first6=Ruben|last7=Biscoito|first7=Manuel|last8=Searle|first8=Jeremy B.|last9=Da Luz Mathias|first9=Maria|journal=Nature|volume=403|issue=6766|page=158|pmid=10646592|title=Rapid chromosomal evolution in island mice|bibcode = 2000Natur.403..158B|ref=harv }}</ref> Ang mga populasyon ng dagang Madeira ay mayroong kromosoma sa pagitan ng 22 at 30 bagaman ang kanilang ninuno na unang dumating sa isla ay may 40 kromosoma. Ang bawat pangkat ay mayroon ng sarili nitong species. Ito ay nangyari sa loob lamang ng mga 500 taon sa pagitan ng 1,500 hanggang 2,000 henerasyon. Sa karagdagan, ang malaking pagkakaiba ng mga kromosoma ay tanging nag-ebolb mula sa isolasyong heograpiko sa halip na pag-aangkop sa iba't ibang mga kapaligiran. Wala sa mga dagang ito ay mga [[hybrid]] ng anuman sa anim na pangkat ng daga.<ref>http://www.genomenewsnetwork.org/articles/04_00/island_mice.shtml</ref> ==== Mga ''Molly'' ==== Ang Shortfin Molly (''[[Poecilia|Poecilia mexicana]]'') ay isang maliit na isda na nakatira sa mga [[Lechuguilla Cave|kwebang sulfur]] ng [[Mehiko]]. Natagpuan ng maraming taon ng pag-aaral ng species na ito na ang dalawang mga natatanging populasyon ng mga molly, na may loob na madilim at maliwanag na tubig pang-ibabaw ay nagiging magkahiwalay na [[gene|henetiko]].<ref>Tobler, Micheal (2009). Does a predatory insect contribute to the divergence between cave- and surface-adapted fish populations? Biology Letters {{doi|10.1098/rsbl.2009.0272}}</ref> Ang mga populasyon ay walang hadlang sa pagitan ng dalawa ngunit natagpuan ng mga siyentipiko na ang mga molly ay hinuhuli ng isang malaking bug na pantubig na (''[[Belostomatidae|Belostoma spp]]''). Tinipon ni Tobler ang bug at parehong mga uri ng molly at inilagay ang mga ito sa malalaking mga bote at muling inilagay sa kweba. Pagkatapos ng isang araw, natagpua nna sa liwanag, ang umangkop sa kwebang isa ay dumanas ng pinakapinsala na apat kada limang mga sugat na pagtusok mula sa mga bug. Sa kadiliman, ang sitwasyon ay kabaligtaran. Ang mga pandama ng molly ay makakadetekta ng banta ng bug sa kabilang sariling habitat ngunit hindi sa iba pa. Ang paglipat mula sa isang habitat tungo sa iba pa ay malaking nagpapataas ng panganib ng kamatayan ng mga ito. Pinaplano ni Tobler ang mga karagdagang eksperimento ngunit naniniwala siyang ito ay isang magandang halimbaw ng paglitaw ng isang bagong species.<ref>{{cite web |url= http://scienceblogs.com/notrocketscience/2009/05/giant_insect_splits_cavefish_into_distinct_populations.php |title= Giant insect splits cavefish into distinct populations |accessdate= 2010-05-22 |publisher= Ed Yong |archive-date= 2010-02-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100201061035/http://scienceblogs.com/notrocketscience/2009/05/giant_insect_splits_cavefish_into_distinct_populations.php |url-status= dead }}</ref> ==== Osong polar ==== Ang isang spesipikong halimbawa ng malakihang iskalang ebolusyon ang [[osong polar]] (''Ursus maritimus''). Ito ay nauugnay sa [[brown bear]] (''Ursus arctos''). Ang dalawang ito ay makakapagtalik at makakalikha pa rin ng supling na [[Grizzly–polar bear hybrid]].<ref>[http://www.scienceray.com/Biology/Zoology/Adaptive-Traits-of-the-Polar-Bear-Ursus-Maritimus.207777 Adaptive Traits of the Polar Bear (Ursus Maritimus)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810000309/http://scienceray.com/biology/zoology/adaptive-traits-of-the-polar-bear-ursus-maritimus/ |date=2011-08-10 }}. Scienceray.com (2008-08-13). Retrieved on 2011-12-06.</ref> Bagaman malapit na magkaugnay, ang polar bear ay nagkamit ng malalaking mga pagkakaiba mula sa brown bear. Ang mga pagkakaibang ito ay pumayag sa polar bear na makaligtas sa mga kondisyon na hindi magagawa ng mga brown bear. Kabilang dito ang kakayahang makalangoy ng 60 na milya sa mga ma-yelong katubigan, manatiling mainit sa mga kapaligirang maginaw na [[Arktiko]], mahabang leeg na gumagawang madali na panatilihin ang kanilang ulo sa ibabaw ng tubig samantalang lumalangoy, labis na malalaking mga may web na mga paa na nagsisilbing mga paddle kapag lumalanngoy, ang nag-ebolb na maliliit na papillae, ang tulad ng vauole na mga suction cup sa talampakan ng kanilang mga paa na gumagawa sa kanilang hindi madulas sa yelo, kanilang paa na natatakpan ng labis na matting upang ingatan ang mga ito sa masidhing lamig at magbigay traksiyon, ang kanilang mas maliliit na mga tenga ay nagbabawas ng pagkawala ng init, ang kanilang mga talukap ng mata na nagsisilbing mga sunglass, ang mga akomodasyon para sa kanilang diyetang karne, isang malaking tiyan upang payagan ang oportunistikong pagkain at kakayahan na [[mag-ayuno]] hanggang 9 na buwan habang nireresiklo ang kanilang urea.<ref>[http://www.polarbearsinternational.org/bear-facts/polar-bear-evolution/ Polar Bear Evolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810000926/http://www.polarbearsinternational.org/polar-bears/bear-essentials-polar-style/adaptation/evolution |date=2011-08-10 }}. Polarbearsinternational.org (2011-12-01). Retrieved on 2011-12-06.</ref><ref>{{Cite web |title=Ron Rayborne Accepts Hovind's Challenge |url=http://www.kent-hovind.com/250K/ron.htm |access-date=2013-06-20 |archive-date=2011-08-20 |archive-url=https://www.webcitation.org/6158s8XO5?url=http://www.kent-hovind.com/250K/ron.htm |url-status=dead }}</ref> ==== Hibridisasyon ==== {{main|Hybrid}} Ang mga bagong species ay nalilikha sa pamamagitan ng [[domestikasyon]] ng mga hayop. Halimbawa, ang mga [[domestikasyon|domestikadong tupa]](''ovis aries'') ay nilikha sa pamamagitan ng [[hybridisasyon]] at hindi na pwede pang magkaanak sa pakikipagtalik sa isang species ng tupa na ''Ovis orientalis'' na pinagmulan nito. Ang mga [[domestikadong baka]] ay maaaring ituring na parehong espesye ng ilang mga uri wild ox, gaur, yak, etc., dahil ang mga ito ay maaaring magkaanak sa pakikipagtalik sa mga ito. Ang ''[[Raphanobrassica]]'' ay kinabibilangan ng lahat ng mga [[intergeneric hybrid]] sa pagitan ng henera na ''[[Raphanus]]'' (labanos) and ''[[Brassica]]'' (repolyo, etc.).<ref>[[Georgii Karpechenko|Karpechenko, G.D.]], Polyploid hybrids of ''Raphanus sativus'' X ''Brassica oleracea'' L., Bull. Appl. Bot. 17:305–408 (1927).</ref><ref>Terasawa, Y. Crossing between ''Brassico-raphanus'' and ''B. chinensis'' and ''Raphanus sativus''. Japanese Journal of Genetics. 8(4): 229–230 (1933).</ref> Ang ''Raphanobrassica'' ay isang [[allopolyploid]] sa pagitan ng [[labanos]] (''Raphanus sativus'') at [[repolyo]] (''Brassica oleracea''). Ang mga halaman ng angkang ito ay kilala bilang mga radiocole. Ang ibang mga anyo ng ''Raphanobrassica'' ay alam din. Ang Raparadish na isang allopolyploid hybrid sa pagitan ng ''Raphanus sativus'' at ''Brassica rapa'' ay pinapalago bilang isang pananim na fodder. Ang "Raphanofortii" ang allopolyploid hybrid sa pagitan ng ''[[Brassica tournefortii]]'' at ''[[Raphanus caudatus]]''. Ang mga [[salsify]] ay isang halimbawa ng napagmasdang [[hybrid speciation]]. Noong ika-20 siglo, ipinakilala ng mga tao ang tatlong species ng goatsbeard sa Hilagang Amerika. Ang mga species na ito na western salsify (''Tragopogon dubius''), meadow salsify (''Tragopogon pratensis''), at [[Tragopogon porrifolius|oyster plant]] (''Tragopogon porrifolius'') ay mga karaniwang weed na ngayon sa mga urban wasteland. Noong mga 1950, natagpuan ng mga botanista ang dalawang mga bagong species sa mga rehiyon ng [[Idaho]] at [[Washington (estado)|Washington]] na sabay na pinaglalaguan ng ng tatlong species. Ang isang bagong species na ''[[Tragopogon miscellus]]'' ay isang [[tetraploid]] hybrid ng ''T. dubius'' at ''T. pratensis''. Ang isa pang bagong species na ''[[Tragopogon mirus]]'' ay isa ring allopolyploid ngunit ang mga ninuno nito ang ''T. dubius'' at ''T. porrifolius''. Ang mga bagong species na ito ay karaniwang tinatawag na "mga Ownbey hybrid" na ipinangalan sa botanistang unang naglarawan nito. Ang populasyong''T. mirus'' ay pangunahing lumalago sa pamamagitan ng reproduksiyon ng sarili nitong mga kasapi ngunit ang karagdagang mga episodyo ng [[hybrid]]ization ay patuloy na nagdadagdag ng populasyong ''T. mirus''.<ref>{{cite book | title= Life, the science of biology | edition=7| author= William Kirkwood Purves, David E. Sadava, Gordon H. Orians, and H. Craig Heller| year=2006| page=487| publisher=Sinaur Associates, Inc.| isbn=0-7167-9856-5}}</ref> Ang ''T. dubius'' at ''T. pratensis'' ay nagtalik sa [[Europa]] ngunit hindi nagawang makabuo ng supling. Natagpuan ng isang pag-aaral noong Marso 2011 na nang ipakilala ang mga dalawang halamang ito sa Hilagang Amerika noong mga 1920, ang mga ito ay nagtalik at dumoble ang bilang ng mga kromosoma sa kanilang hybrid ''Tragopogon miscellus'' na pumapayag ng isang rest ng kanilang mga gene na pumayag naman sa mas malaking bariasyong henetiko. Ayon kay Propesor Doug Soltis ng [[University of Florida]], "aming nahuli ang ebolusyon sa akto...ang mga bago at iba ibang mga pattern ng ekspresyon ng gene ay pumapayag sa mga bagong species na mabilis na umangkop sa mga bagong kapaligiran".<ref>{{cite news| url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2011-03/uof-urf031611.php| title=UF researcher: Flowering plant study 'catches evolution in the act'| author=Pam Soltis| publisher=EurekAlert, American Association for the Advancement of Science| date=2011-03-17| accessdate=2011-03-28| archive-date=2018-01-25| archive-url=https://web.archive.org/web/20180125020339/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2011-03/uof-urf031611.php| url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal | title=Transcriptomic Shock Generates Evolutionary Novelty in a Newly Formed, Natural Allopolyploid Plant| journal=Current Biology| year=2011| volume=21| pages=551–6| doi=10.1016/j.cub.2011.02.016| pmid=21419627 | issue=7 | last1=Buggs | first1=Richard J.A. | last2=Zhang | first2=Linjing | last3=Miles | first3=Nicholas | last4=Tate | first4=Jennifer A. | last5=Gao | first5=Lu | last6=Wei | first6=Wu | last7=Schnable | first7=Patrick S. | last8=Barbazuk | first8=W. Brad | last9=Soltis | first9=Pamela S. | ref=harv}}</ref> Ang napagmasdang pangyayaring ito sa pamamagitan ng [[hybrid]]ization ay karagdagang nagpasulong ng ebidensiya ng karaniwang pinagmulan ng mga organismo. Ang mga [[hybrid]]ization na ito ay artipisyal na isinasagawa sa mga laboratoryo mula 2004 hanggang sa kasaulukuyan. == Mga maling paniniwala tungkol sa ebolusyon == * Ang ebolusyon ay hindi totoo dahil ito ay isa lamang [[teoriya]]. Sagot: Ang miskonsepsiyong ito ay nagmula sa hindi siyentipikong kahulugan ng salitang "teoriya". Para sa mga pang-araw araw na gamit ng salitang teoriya, ito ay nagpapahiwatig ng mga bagay na "walang ebidensiya". Ang isa pang nagpapakomplikado dito ang kilalang miskonsepsiyon na kung ang isang [[teoriya]] ay may sapat na ebidensiya, ito ay nagiging batas na nagpapahiwatig na ang mga teoriyang siyentipiko ay mas mababa sa mga [[batas ng agham]]. Dapat maunawaan na ang teoriya ay may ibang kahulugan sa agham dahil sa agham ang mga teoriya ang pinakamahalagang lebel ng pang-unawa at hindi lamang mga "paghula"(guess). Sa wastong paglalarawan, ang teoriyang siyentipiko ay tumutukoy sa mga paliwanag ng mga penomena na mahigpit na nasubok samantalang ang mga batas ay paglalarawang pangkalahatan ng mga penonomena. Kabilang sa mga siyentipikong teoriya na may matibay na mga ebidensiya at nakapasa sa mga eksperimentong siyentipiko ang [[Pangkalahatang relatibidad|Teoriyang Pangkalatang Relatibidad]] ni [[Einstein]] at [[Mekaniks na Kwantum|Teoriyang Mekaniks na Kwantum]] na dalawang pundamental na saligan ng [[pisika]]. * Ang mga tao ay hindi nag-ebolb mula sa mga [[unggoy]] dahil ang mga unggoy ay umiiral pa rin. Sagot: Isang maling paniniwala na ang tao ay nag-ebolb mula sa mga kasalukuyang nabubuhay na [[unggoy]]. Inaangkin ng mga ''hindi naniniwala'' sa ebolusyon na kung ang tao ay nag-ebolb mula sa mga unggoy, dapat ang lahat ng unggoy ay naging tao na. Ang ebolusyon ay isang proseso ng pagsasanga kung saan ang isang species ay maaaring magpalitaw sa dalawa o higit pang mga species.<ref name=abc>http://www.abc.net.au/science/articles/2011/10/04/3331957.htm</ref> Ang tao ay nagmula sa isang karaniwang ninuno na ninuno rin ng ibang mga ''[[dakilang bakulaw]]''<ref>http://www.livescience.com/7929-human-evolution-closest-living-relatives-chimps.html</ref> at ang pinakamalapit na nabubuhay na kamag-anak ng mga tao ang ''[[dakilang bakulaw]]'' na [[chimpanzee]] na nagsasalo ng ''karaniwang ninuno'' sa tao na nabuhay noong mga 5-8 milyong taong nakakaraan.<ref>http://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/faq/cat02.html</ref> Ang mga organismong ''[[primado]]'' ay nag-ebolb mula sa mga ''[[mamalya]]'' noong mga 65 milyong taong nakakaraan. Ang mga sinaunang primado ay nag-ebolb at naghiwalay tungo sa mga pangkat na [[Haplorhini]] at [[Strepsirrhini]] noong mga 63 milyong taong nakakaraan. Noong mga 58 milyong taong nakakaraan, ang mga tarsier ay humiwalay mula sa mga ibang [[Haplorhini]]. Ang natitirang Haplorhini na [[Simian]] ay naghiwalay sa mga pangkat na [[Catarrhini]] at [[Platyrrhini]]. Ang linyang Platyrrihni([[Bagong Daigdig na unggoy]]) ay humiwalay mula sa linyang [[Catarrhini]]([[bakulaw]] at mga [[Lumang Daigdig na unggoy]]) noong mga 40 milyong taong nakakaraan. Pagkatapos nito, ang Catarrhini ay naghiwalay sa mga pangkat na [[bakulaw]] at [[Lumang Daigdig na unggoy]] noong mga 25-30 milyong taong nakakaraan batay sa mga [[orasang molekular]].<ref>http://www.nature.com/news/fossils-indicate-common-ancestor-for-two-primate-groups-1.12997</ref> Ang linyang [[bakulaw]] ay naghiwalay sa [[gibbon]] at [[dakilang bakulaw]] noong mga 15-20 milyong taong nakakaraan. Ang Ponginae(mga orangutan) ay humiwalay mula sa [[dakilang bakulaw]] noong mga 12 milyong taong nakakaraan. Ang mga gorilya ay humiwalay mula sa mga [[dakilang bakulaw]] na linyang tumutungo sa [[Pan (hayop)|Pan]](chimpanzee at bonobo) at tao noong mga 10 milyong taong nakakaraan. Ang tao at chimpanzee ay naghiwalay noong 5-8 milyong taong nakakaraan. Ang linyang [[Pan (hayop)|Pan]] ay naghiwalay sa [[chimpanzee]] at [[bonobo]] noong 1 milyong taong nakakaraan. Ang linyang tumutungo sa tao ay nagpalitaw sa genus na [[australopithecus]] noong mga 4 milyong taong nakakaraan na kalaunan namang nagebolb sa genus na [[Homo]] noong 2 milyong nakakaraan na kalaunan namang nag-ebolb sa species na [[homo sapiens]] o tao noong mga 200,000 taong nakakaraan. Ang pinakamatandang natuklasang mga fossil ng mga ''[[homo sapiens]]'' ang mga [[labing Omo]] na may edad na 195,000 (±5,000) taong gulang.<ref>{{cite journal|date=17 Pebrero 2005|title=Fossil Reanalysis Pushes Back Origin of Homo sapiens|journal=[[Scientific American]]|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=fossil-reanalysis-pushes}}</ref><ref>{{cite journal|last=McDougall|first=Ian|author2=Brown, Francis H.; Fleagle, John G.|title=Stratigraphic placement and age of modern humans from Kibish, Ethiopia|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-02-17_433_7027/page/733|journal=Nature|date=17 Pebrero 2005|volume=433|issue=7027|pages=733–736|doi=10.1038/nature03258|pmid=15716951}}</ref> * Ang natural na seleksiyon ay kinasasangkutan ng mga organismong nagtatangka o nagsisikap na makaangkop sa kanilang kapaligiran. Sagot: Ang [[natural na seleksiyon]] ay humahantong sa pag-aangkop ng species sa paglipas ng panahon ngunit hindi kinasasangkutan ng pagtatangka, pagsisikap o pagnanais ng organismo. Ang natural na seleksiyon ay nagreresulta mula sa bariasyon o pagkakaiba-ibang henetiko sa isang populasyon. Ang bariasyong ito ay nalilika ng random na [[mutasyon]] na isang prosesong hindi naaapektuhan sa pagsisikap ng isang oragnismo. Ang isang indibidwal ay maaaring may [[gene]] para sa katangiang sapat na mabuti upang makapagpatuloy at makapagparami o wala nito. Halimbawa, ang bakterya ay hindi nagebolb ng resistansiya o hindi pagtalab ng antibiyotiko dahil tinangka nila. Sa halip, ang resistansiya ay nag-ebolb dahil sa random na mutasyon na gumawa sa ilang mga indibidwal na bakterya na hindi talaban ng antibiyotiko at makapagparami at sa gayon makapag-iwan ng mga supling na hindi rin tinatalaban ng antibiyotiko.<ref>http://evolution.berkeley.edu/evolibrary/misconceptions_faq.php#a2</ref> * Ang ebolusyon ay palaging nagsasanhi sa mga organismo na maging mas mabuti. Sagot: Ang natural na seleksiyon ay nagreresulta sa bumuting mga kakayahan ng organismo na makaangkop at makapagparami. Gayunpaman, hindi ito nangangahulugang pagsulong. Ang natural na seleksiyon ay hindi lumilikha ng mga organismo na perpektong umangkop sa kanilang kapaligiran. Ito ay kadalasang pumapayag sa pagpapatuloy ng mga indibidwal na may isang saklaw ng mga katangian na sapat na mabuti upang makapagpatuloy. Sa isang hindi nagbabagong kapaligiran, ang natural na seleksiyon ay nagpapanatili sa isang organismo na hindi nagbabago. May iba ring mga mekanismo ng ebolusyon na hindi nagsasanhi ng pagbabagong pag-aangkop ng organismo. Ang mutasyon, migrasyon, at genetic drift ay maaaring magsanhi sa mga populasyon na mag-ebolb sa mga paraang mapanganib o mas hindi angkop sa kapaligiran. Halimbawa, ang populasyong [[Afrikaner]] ay may hindi karaniwang mataas na prekwensiya ng [[gene]] na responsable sa [[sakit ni Huntington]] dahil ang bersiyon ng gene ay lumipat sa mataas na prekwensiya habang ang populasyon ay lumalago mula sa isang simulang maliit na populasyon.<ref>http://evolution.berkeley.edu/evolibrary/misconceptions_faq.php#a3</ref> * Ang ebolusyon ay lumalabag sa ikalawang batas ng termodinamika. Sagot:Ang pag-aangkin na ang ebolusyon ay lumalabag sa batas ng [[termodinamika]] ay batay sa maling pagkaunawa ng [[ikalawang batas ng termodinamika]] na nagsasaad na ang anumang hiwalay na sistema ay magpapataas ng kabuuang entropiya nito sa paglipas na panahon. Ang isang hiwalay na sistema ay inilalarawan na sistemang walang anumang input ng labas na enerhiya. Ang batas na ito ay lumalapat sa [[uniberso]] dahil isa itong hiwalay na sistema. Gayunpaman, dahil sa ang daigdig ay hindi isang hiwalay na sistema, ang kaayusan sa daigdig ay maaaring mangyari at magpalitaw ng mga komplikadong organismo hangga't may input ng enerhiya gaya ng liwanag ng araw. Ang proseso ng natural na seleksiyon na responsable sa gayong lokal na pagtaas ng kaayusan ay maaaring mahango ng matematikal mula sa ekspresyon ng ekwasyon ng ikalawang batas para sa magkaugnay na hindi-ekwilibrium na mga bukas na sistema.<ref>{{Cite journal|doi=10.1098/rspa.2008.0178 |title=Natural selection for least action |author=Kaila, V. R. and Annila, A.|journal=Proceedings of the Royal Society A |date=8 Nobyembre 2008 |volume=464 |issue=2099 |pages=3055–3070|bibcode = 2008RSPSA.464.3055K }}</ref> * Ang mga komplikadong anyo ng buhay ay biglaang lumitaw sa pagsabog na Cambrian. Sagot: Ang tinatawag na pagsabog na Cambrian ang tila biglaang paglitaw ng mga maraming mga phyla ng hayop noong mga 543 milyong taon ang nakakalipas. Ang kasalukuyang ebidensiya ay nagpapakitang ang "pagsabog" ay nangyari sa loob ng mga 20 milyong taon hanggang 40 milyong taon. Ayon sa mga siyentipiko, ang pagsabog na Cambrian ay hindi pinagmulan ng komplikadong buhay sa mundo. Ang ebidensiya ng buhay [[multiselular]] ay lumitaw sa pagkakabuong Doushantuo sa Tsina noong bago ang Cambrian noong mga 590 hanggang 560 milyong taong nakakalipas. Ang mga iba ibang mga fossil ay lumitaw bago ang 555 milyong taong nakakalipas.<ref>{{Cite web |url=http://talkorigins.org/indexcc/CC/CC300.html |title=Archive copy |access-date=2013-06-24 |archive-date=2013-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130807224131/http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC300.html |url-status=dead }}</ref> Ayon sa mga kritiko, mali na angkining ang lahat ng mga phyla ng mga hayop ay lumitaw sa Cambrian. Ang molekular na ebidensiya ay nagpapakitang ang hindi bababa sa mga anim na phyla ng hayop ay lumitaw bago ang panahong Cambrian. Ang mga plano ng katawan ng hayop na lumitaw sa Cambrian ay hindi rin kinabibilangan ng mga modernong pangkat ng mga hayop gaya ng mga [[starfish]], mga talangka, mga insekto, mga isda, mga butiki at mga [[mammal]] na kalaunang lumitaw sa fossil record. Ang mga anyo ng hayop na lumitaw sa "pagsabog na Cambrian" ay mas primitibo kesa sa mga kalaunang lumitaw na hayop na ito at ang karamihan sa mga hayop sa Cambrian ay may malalambot na katawan. Ang mga hayop na lumitaw sa Cambrian ay kinabilangan rin ng mga ilang transisyonal na fossil kabilang ang Hallucigenia at Anomalocaris. * Ang Piltdown Man at Nebraska Man ay mga pandaraya ng ebolusyon. Sagot: Noong 1912, itinanghal nina [[Charles Dawson]] at [[Arthur Smith Woodward]] ang buto ng panga at isang bungo na kanilang inangking 500,000 taong gulang. Gayunpaman, hindi lahat ng mga siyentipiko ay tumanggap sa pagiging tunay ng mga butong ito. Pagkatapos ng 40 taon, ito ay napatunayang pineke. Bagaman ang [[Nebraska man]] ay hindi isang sinadyang pandaraya, ang orihinal na pag-uuri ay napatunayang mali. Inaangkin ng mga anti-ebolusyonista na ang pagiging pandaraya ng [[Piltdown man]] ay nagpapamali sa kabuuan ng ebolusyon. Gayunpaman, ang Piltdown man ay hindi kailanmang ginamit na ebidensiya para sa ebolusyon at ang isang pandaraya ay hindi rin nagpapataob sa mga aktuwal na ebidensiya na umiiral at hindi pandaraya. Ang Piltdown man ay nagsisilbi ngayong isang mahusay na halimbawa ng mga katangiang pagtutuwid sa sarili ng agham. == Mga pananaw panrelihiyon == === Pagtanggap sa ebolusyon === {{bar box |title=Mga pagkakaiba sa mga relihiyon tungkol sa tanong ng Ebolusyon sa Estados Unidos<br />Ang persentahe ng mga relihiyoso na umaayon na ang ebolusyon ang pinakamahusay na paliwanag ng pinagmulan ng tao sa mundo |caption=Kabuuang persentahe ng populasyon ng Estados Unidos:48%<br />Sanggunian: [[Pew Forum]]<ref>[http://pewforum.org/Science-and-Bioethics/Religious-Differences-on-the-Question-of-Evolution.aspx Religious Groups: Opinions of Evolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730045010/http://www.pewforum.org/Science-and-Bioethics/Religious-Differences-on-the-Question-of-Evolution.aspx |date=2013-07-30 }}, [[Pew Forum]] (Isinagawa noong 2007, inilabas noong 2008)</ref> |float=center |bars= {{bar pixel|[[Budismo|Budista]]|silver|405||81%}} {{bar pixel|[[Hindu]]|black|400||80%}} {{bar pixel|[[Hudaismo|Hudyo]]|silver|385||77%}} {{bar pixel|Walang kinabibilangang denominasyon|black|360||72%}} {{bar pixel|[[Simbahang Katoliko Romano|Romano Katoliko]]|silver|290||58%}} {{bar pixel|[[Silangang Ortodokso|Ortodokso]]|black|270||54%}} {{bar pixel|Nananaig na Protestantismo|silver|255||51%}} {{bar pixel|[[Islam|Muslim]]|black|225||45%}} {{bar pixel|Hist. na Itim na Protestante|silver|190||38%}} {{bar pixel|Ebanghelikal na Protestante|black|120||24%}} {{bar pixel|[[Mormon]]|silver|110||22%}} {{bar pixel|[[Mga Saksi ni Jehova]]|black|40||8%}} }} May mga [[relihiyon]] na naniniwalang ang ebolusyon ay ''hindi'' sumasalungat sa kanilang pananampalataya. Ang pananaw na ito ay karaniwang tinatawag na mga [[theistic evolution]]. Halimbawa, ang mga 12 na nagsakdal laban sa pagtuturo ng [[kreasyonismo]] sa Estados Unidos sa kaso ng korte na ''[[McLean v. Arkansas]]'' ay binubuo ng mga klero at [[mangangaral]] na kumakatawan sa mga pangkat na Methodist, Episcopal, African Methodist Episcopal, Katoliko, Southern Baptist, Reform Jewish, at Presbyterian.<ref>[http://www.encyclopediaofarkansas.net/encyclopedia/entry-detail.aspx?entryID=2243 McLean v Arkansas, Encyclopedia of Arkansas]</ref><ref>[http://ncse.com/media/voices/religion ''Defending the teaching of evolution in public education, Statements from Religious Organizations'']</ref> Ang [[Arsobispo ng Canterbury]], Dr. [[Rowan Williams]], ay naglabas ng mga pahayag na sumusuporta sa ebolusyon noong 2006.<ref>[http://www.theregister.co.uk/2006/03/21/archbishop_backs_evolution/ ''Archbishop of Canterbury backs evolution: Well, he is a Primate,'' Chris Williams, The Register, Tuesday 21 Marso 2006]</ref> Natagpuan ni Molleen Matsumura ng [[National Center for Science Education]] na sa mga Amerikano sa 12 pinakamalalaking mga denominasyong Kristiayno, ang hindi bababa sa 77% ay kabilang sa mga denominasyong sumusuporta sa pagtuturo ng ebolusyon.<ref>{{harvnb|Matsumura|1998|p=9}} notes that, "''Table 1 demonstrates that Americans in the 12 largest Christian denominations, 89.6% belong to churches that support evolution education! Indeed, many of the statements in ''Voices'' insist quite strongly that evolution must be included in science education and "creation science" must be excluded. Even if we subtract the [[Southern Baptist Convention]], which has changed its view of evolution since [[McLean v Arkansas]] and might take a different position now, the percentage those in denominations supporting evolution is still a substantial 77%. Furthermore, many other Christian and non-Christian denominations, including the [[United Church of Christ]] and the National Sikh Center, have shown some degree of support for evolution education (as defined by inclusion in 'Voices' or the "Joint Statement").''" Matsumura produced her table from a June, 1998 article titled ''Believers: Dynamic Dozen'' put out by Religion News Services which in turn cites the ''1998 Yearbook of American and Canadian Churches''. Matsurmura's calculations include the [[Southern Baptist Convention|SBC]] based on a brief they filed in [[McLean v. Arkansas]], where the SBC took a position it has since changed, according to Matsurmura. See also {{harvnb|NCSE|2002}}.</ref> Ang mga pangkat na ito ay kinabibilangan ng [[Simbahang Katoliko Romano]], Protestantism, kabilang [[United Methodist Church]], [[National Baptist Convention, USA, Inc.|National Baptist Convention, USA]], [[Evangelical Lutheran Church in America]], [[Presbyterian Church (USA)]], [[National Baptist Convention of America]], [[African Methodist Episcopal Church]], the [[Episcopal Church in the United States of America|Episcopal Church]], at iba pa.<ref>[http://www.emporia.edu/biosci/schrock/docs/Eagle-25.pdf ''Christianity, Evolution Not in Conflict'', John Richard Schrock, Wichita Eagle 17 Mayo 2005 page 17A] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927061932/http://www.emporia.edu/biosci/schrock/docs/Eagle-25.pdf |date=2011-09-27 }}<!-- This editorial mischaracterizes the Matsurmura|1998 article--></ref><ref>{{harvnb|Matsumura|1998|p=9}}</ref> Ang isang bilang na mas malapit sa mga 71% ay itinanghal ng pagsisiyasat nina Walter B. Murfin at David F. Beck.<ref>[http://www.cesame-nm.org/index.php?name=Sections&req=viewarticle&artid=43&page=4 ''The Bible: Is it a True and Accurate Account of Creation? (Part 2): The Position of Major Christian Denominations on Creation and Inerrancy''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015234023/http://www.cesame-nm.org/index.php?name=Sections&req=viewarticle&artid=43&page=4 |date=2007-10-15 }}, Walter B. Murfin, David F. Beck, 13 Abril 1998, hosted on [http://www.cesame-nm.org/index.php Coalition for Excellence in Science and Math Education] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015233002/http://www.cesame-nm.org/index.php |date=2007-10-15 }} website</ref> Ang [[Simbahang Katoliko Romano]] ay tumatanggap rin sa ebolusyon.<ref name="Alberta">{{cite web|url = http://www.lastseminary.com/genesis-modern-science/Evolutionary%20Creation.pdf|title = Evolutionary Creation|quote = Evolutionary creation best describes the official position of the Roman Catholic Church, though it is often referred to in this tradition as 'theistic evolution.'|publisher = [[University of Alberta]]|accessdate = 2007-10-18|archive-date = 2012-01-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20120104203221/http://www.lastseminary.com/genesis-modern-science/Evolutionary%20Creation.pdf|url-status = dead}}</ref><ref> {{quote|[Theistic evolutionism] is the official position of the Catholic church. In 1996, Pope John Paul VI reiterated the Catholic TE position, according to which God created, evolution occurred, human beings may indeed have been descended from more primitive forms, and the Hand of God was required for the production of the human soul", |[[Eugenie Scott]], Director of the US [[National Center for Science Education]]}}</ref> Ang Kilusang [[Ahmadiyya]] ay tumatanggap sa ebolusyon at aktibo itong itinataguyod. Isinaad ni [[Mirza Tahir Ahmad]], ang ikaapat na [[Khalifatul Masih|kalipa]] ng kilusang [[Ahmadiyya]] na ang ebolusyon ay nangyari ngunit sa pamamagitan lamang ng diyos na nagpangyari nito. Hindi sila naniniwala na si [[Adan at Eba|Adan]] ang unang tao sa mundo ngunit isa lamang propeta na tumanggap ng pahayag ng diyos sa mundo. Ang pundamental na bahagi ng mga katuruan ni [[`Abdul-Bahá]] tungkol sa ebolusyon ang paniniwal ana ang lahat ng mga buhay ay nagmula sa parehong pinagmulan.<ref>{{harvnb|Effendi|1912|p=350}}</ref><ref>{{harvnb|`Abdu'l-Bahá|1912|pp= 51–52}}</ref> Ang mga [[Hindu]] ay naniniwala sa konsepto ng ebolusyon ng buhay sa mundo.<ref>[http://www.msu.edu/~hernan94] Dave Hernandez - Michigan State University</ref> Ang mga konsepto ng [[Dashavatara]] na mga iba ibang [[inkarnasyon]] ng diyos mula sa mga simpleng organismo at patuloy na nagiging mas komplikado gayundin ang araw at gabi ni [[Braham]] ay pangkalahatang nakikita bilang mga instansiya ng pagtanggap ng Hinduismo sa ebolusyon. Kabilang din sa mga siyentipikong relihiyoso na naniniwala sa ebolusyon si [[Francis Collins]] na dating direktor ng [[Human Genome Project]].<ref>http://discovermagazine.com/2007/feb/interview-francis-collins</ref> === Pagtutol sa ebolusyon === {{main|Kreasyonismo|Argumento mula sa palpak na disenyo|Intelihenteng disenyo|Mito ng paglikha|Unang tao}} Ayon sa ilang mga [[teista]] partikular ang mga pundamentalista o literal na naniniwala sa [[Bibliya]], ang tao ay hindi nag-ebolb dahil ayon sa kanilang interpretasyon ng [[Bibliya]], ang unang taong si [[Adan at Eba|Adan]] ay literal na nilikha ng [[diyos]] mula sa alikabok ng lupa. Para sa mga pundamentalista, ang pananaw ng agham na ang modernong tao ay nagebolb mula sa sinaunang ninuno(common ancestor) na ninuno rin ng mga [[ape]] gaya ng [[chimpanzee]], [[gorilla]] at iba pa ay pagsasalungat o pagmamali sa kanilang interpretasyon na ang tao ay espesyal na nilikha ng diyos. Ayon sa mga siyentipiko, ang paniniwalang ang tao ay nagmula sa [[unang tao|isang babae at lalake]] na tinawag na [[Adan at Eba]] ay sinasalungat ng mga ebidensiyang [[henetiko]]. Imposibleng ang tao ay nagmula sa dalawang tao lamang dahil ayon sa ebidensiyang henetiko, ang mga modernong tao ay nagmula sa isang pangkat ng hindi bababa sa 10,000 mga ninuno o indibidwal.<ref name=npr/> Imposibleng ang mga tao sa kasalukuyan ay magmula lamang sa dalawa lamang tao dahil ito ay mangangailangan ng imposibleng sobrang taas na rate ng [[mutasyon]] upang mangyari ang mga bariasyon sa mga kasalukuyang tao.<ref name="npr">{{cite news |title=Evangelicals Question The Existence Of Adam And Eve |author=Barbara Bradley Hagerty |newspaper=[[All Things Considered]] |date=9 Agosto 2011 |url=http://www.npr.org/2011/08/09/138957812/evangelicals-question-the-existence-of-adam-and-eve}} [http://www.npr.org/2011/08/09/138957812/evangelicals-question-the-existence-of-adam-and-eve Transcript]</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist|2}} == Mga kawing na panlabas == * [http://evolution.berkeley.edu/ Understanding Evolution] * [http://www.talkorigins.org/ Talk Origins] {{Biology nav}} [[Kategorya:Mga teoriyang pambiyolohiya]] [[Kategorya:Biyolohiyang ebolutiba]] l5sye6sx9wx1uzodfloag7zgsa922ap 0 21697 2204875 2163135 2026-04-25T06:34:52Z Julius Santos III 139725 2204875 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = | image_upright = | image_size = | image_alt = | caption = | alt_name = Brave | native_name = | genre = | creator = | based_on = | inspired_by = | developer = | writer = [[Gina Marissa Tagasa]] | screenplay = | story = | director = Herman Escueta<br>Jose Rowel Icamen | creative_director = | presenter = | starring = [[Tirso Cruz III]]<br> [[Michael de Mesa]] | judges = | voices = | narrated = | theme_music_composer = | open_theme = "Valiente" ni [[Vic Sotto]] | end_theme = | composer = | country = [[Pilipinas]] | language = Tagalog | num_seasons = | num_episodes = | list_episodes = | executive_producer = Grace Castro-Esquillon | producer = [[Antonio Tuviera]] | news_editor = | location = | cinematography = | animator = | editor = | camera = | runtime = 30 minuto (Lunes hanggang Biyernes) | company = [[TAPE Inc.]] | budget = | network = [[ABS-CBN]] (1992-95)<br>[[GMA Network]] (1995-97) | released = {{start date|1992|2|10}} | first_aired = | last_aired = {{end date|1997|9|12}} | related = [[Valiente (seryeng pantelebisyon ng 2012)|Valiente]] (2012) }} Ang '''''Valiente''''' ([[wikang Kastila|Kastila]] para sa "[[magiting]]", kilala din sa internasyunal na titulo bilang ''Brave'') ay isang palatuntunang dula na pangtelebisyong nula sa [[Pilipinas]] na ginawa ng [[TAPE Inc.|Television And Production Exponents Inc. (TAPE)]] na unang napanood sa [[ABS-CBN]] noong 1992 tuwing Lunes hanggang Biyernes pagkatapos ng ''[[Eat Bulaga!]]'' sa ganap na 1:30&nbsp;ng hapon. Ang serye ay pinangunahan ng mga batikang Pilipinong aktor na sina [[Tirso Cruz III]] at [[Michael de Mesa]] samantalang inawit ni [[Vic Sotto]] ang temang awitin. Kasamang lumipat ng ''Eat Bulaga!'' ang ''Valiente'' sa [[GMA Network]] noong 1995. Tumagal ang serye sa GMA Network hanggang 1997. ==Balangkas== Tungkol ang serye sa dalawang matalik na magkaibigang sina Theo Braganza at Gardo Valiente, na taliwas ang kanilang mga buhay. Si Theo ay ipinanganak na mayaman na magmamana ng isang hacienda samantalang si Gardo naman ay mahirap at makikitang susunod sa yapak ng kanyang ama na manggagawa sa hacienda ng pamilya ni Theo. [[Kategorya:Mga seryeng pantelebisyon mula sa Pilipinas]] mnrkic1tu158vvxinow8k31mam6gt00 0 31076 2204800 2190728 2026-04-24T21:04:18Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204800 wikitext text/x-wiki {{Napiling artikulo}} {{Infobox_Game | subject_name = Ahedres | image_link = [[Talaksan:ChessSet.jpg|250px]] | image_caption = Mula sa kaliwa, isang puting hari, itim na tore at reyna, puting kawal, itim na kabalyero (o kabayo), at isang obispo | players = 2 | setup_time = Wala pang isang minuto | playing_time = Kadalasang nagtatagal ng sampu hanggang animnapung minuto | random_chance = Wala | skills = Taktika, Stratehiya }} Ang '''ahedres''' (mula sa {{Lang-es|Ajedrez}}; {{lang-en|Chess}}) ay isang [[larong tabla]] para sa dalawang naglalabang manlalaro. Kung minsang tinatawag na '''kanluraning ahedres''' o '''pandaigdigang ahedres''' upang maipagkaiba ito mula sa mga naunang uri o ibang kahalintulad (baryasyon) ng larong ahedres. Lumitaw ang pangkasalukuyang porma ng laro mula sa Katimugang [[Europa]] noong pangalawang kalahati ng [[ika-15 dantaon|ika-15 siglo]] matapos na mahubog mula sa katulad at may matandang mga laro na may simulain sa [[Indya]]. Sa ngayon, isa sa mga pinakabantog na mga laro ang ahedres, na nilalaro ng milyon-milyong ng mga [[tao]] sa buong mundo sa mga kapisanang pang-ahedres, sa [[internet]] o ''desktop application'', sa pamamagitan ng pamamaraang tugunan o pakikipagkalatasan, sa mga torneo at sa mga hindi pormal o hindi opisyal na pagkakataon o libangan lamang. May mga aspeto ng [[sining]] at [[agham]] na makikita sa kabuuan ng ahedres at maging teoriya din. Ipinamamahagi rin ang ahedres bilang isang daan na nagpapainam sa kakayahan ng diwa o isip. Nilalaro ang laro sa ibabaw ng isang parisukat na tablang may 64 na maliliit pang parisukat na may dalawang magkaibang kalimliman ng kulay. Sa simula, bawat manlalaro ([[puti]] at [[itim]]) ang nagmamando sa labinganim na [[Mga Piyesa sa Ahedres|mga piyesa ng ahedres]]: isang [[hari]], isang [[Reyna (ahedres)|reyna]], dalawang tore, dalawang obispo, dalawang kabalyero (tinatawag ding kabayo), at walong mga kawal ({{lang-en|pawn}}). Layunin ng laro ang mabitag ({{lang-en|checkmate}}) ang kalabang hari, kung saan ang hari ay agad na napailalim sa isang paglusob at wala nang ibang paraan upang alisin ito sa pagkakasilo sa susunod na galaw. Nagsimula ang tradisyon ng organisadong labanan ng ahedres noong [[ika-16 na siglo]]. Inangkin ng pinakaunang opisyal na Kampeong Pangsandaigdigan ng Ahedres na si Wilhelm Steinitz ang kaniyang titulo noong 1886. Si Magnus Carlsen ang Kampeon Pangsandaigdigan sa kasalukuyan. Nakagawa ng maiinam at mabalasik na mga pamamaraan (plano, estratehiya at taktika) ang mga dalubhasa tungkol sa mga sitwasyong panlabanan sa larong ahedres magmula noong isinilang ang laro. Ang aspeto ng sining ay nakikita rin sa mga problemang pang-ahedres. Mayroon ding mga palarong pangsandaigdigan at pangkoponan na isinasagawa dalawang beses sa isang taon, na tinatawag na Olimpiyadang Pang-ahedres (''Chess Olympiad''). Simula noong ika-20 siglo, dalawang organisasyong pang-internasyunal, ang [[Pederasyong Pandaigdig ng Ahedres]] at ang Pederasyon ng Ugnayang Pang-internasyunal na Pang-ahedres <!--International Correspondence Chess Federation--> ang nagtatag at namahala sa mga pangunahing paligsahan sa ahedres at mga titulong pang-internasyonal. Isa sa mga layunin ng mga naunang dalubhasa sa [[kompyuter]] ang paglikha ng makinang nakapaglalaro ng ahedres, ang pangkasalukuyang larong ahederes ay lubhang naimpluwensyahan ng mga kakayahan ng mga pangsang-ayong programa ng ahedres at ng kakayahan ng pakikipaglaro sa Internet. Noong 1997, isang labanan sa pagitan ni [[Garry Kasparov]] (na noon ay Kampeong Pangsandaigdigan) at ng ''Deep Blue'' (isang programang pang-ahedres mula sa kompanyang [[IBM]]) ang nakapagpatibay sa unang pagkakataon na may kakayahang matalo ng mga kompyuter kahit man ang pinakamahusay na manlalarong tao. Nagkaroon ito ng katungaling laro na gawa sa [[Pilipinas]], ang [[Salpakan‎]] na may mga alituntunin na halaw sa ahedres. == Mga alituntunin == === Paunang ayos ng laro === :''Tingnan din: [[Mga Piyesa sa Ahedres]].'' [[Talaksan:Opening chess position from black side.jpg|thumb|250px|left|Ang mga piyesa sa umpisa ng laro.]] {{Chess diagram small|= |tright | |= |rd|nd|bd|qd|kd|bd|nd|rd|= |pd|pd|pd|pd|pd|pd|pd|pd|= | | | | | | | | |= | | | | | | | | |= | | | | | | | | |= | | | | | | | | |= |pl|pl|pl|pl|pl|pl|pl|pl|= |rl|nl|bl|ql|kl|bl|nl|rl|= |Paunang posisyon. Unang linya: tore, kabalyero, obispo, reyna, hari, obispo, kabalyero at tore. Kasunod na linya: mga kawal. }} Ang ahedres ay nilalaro sa isang parisukat na tablang mayroong walong pahalang (na may numerong 1 hanggang 8) at walong pababang mga linya (na may letrang a hanggang h) ng mga kuwadrado. Ang kulay ng animnapu't-apat na kuwadrado ay salit-salitan at tinatawag na "maputing kuwadrado" at "maitim na kuwadrado". Ang latagan ay inilalagay na ang pinaka-kanang puting kuwadrado ay nasa kaliwa ng bawat manlalaro, at ang mga piyesa ay inilatag nang tulad sa nakalarawan, na ang reyna ng bawat manlalaro ay nasa sarili nitong kulay. Ang mga [[Mga piyesa sa ahedres|piyesa]] ay nahahati sa Puti at Itim na mga piyesa. Ang bawat manlalaro ay tinatawag ayon sa kulay na kanilang napili at nag-uumpisang maglaro nang may labing-anim na piyesa. Ang mga ito'y nahahati sa isang hari, isang reyna, dalawang tore, dalawang obispo, dalawang kabalyero, at walong kawal. Nauunang tumira ang Puti. Ang mga kulay ay pinipili sa pamamagitan ng kasunduan sa pagitan ng mga manlalaro o ng direktor ng torneo. Salit-salítang iginagalaw ng mga manlalaro ang mga piyesa, isa bawat tíra (maliban sa pagtatago, na sabay na paggalaw ng hari at ng tore). Ang mga piyesa ay maaring pumunta sa mga parisukat na wala pang nakatayong ibang piyesa, o 'di kaya'y sa kuwadradong okupado na ng piyesa ng kalaban, pagkahúli at pagkakatanggal ng piyesang iyon sa laro. Maliban sa ''en passant'', lahat ng mga piyesa ay humuhúli sa kalaban sa pamamagitan ng pagpunta sa kuwadradong kinatatayuan ng kalaban. Kapag ang hari ay nasa tuwirang pag-atake ng mga kalaban, masasabing ito ay nasa ilalim ng paglusob. Pag nasa ganitong sitwasyon, ang mga tírang makakaalis lang ng paglusob ang hahayaan. Ang bawat manlalaro ay 'di maaring gumalaw sa paraang mahuhúli ng kalaban nang agaran ang hari. Layunin ng laro ang mabitag ({{lang-en|checkmate}}) ang kalabang hari, kung saan ang hari ay agad na napailalim sa isang paglusob at wala nang ibang paraan upang alisin ito sa pagkakasilo sa susunod na galaw. === Mga tíra === Ang bawat piyesa ay may kani-kaniyang estilo sa paggalaw. Ang mga ekis sa mga parisukat ay nagpapakita na maaring pumunta doon ang isang piyesa kapag walang ibang umookupa sa pagitan ng panggagalingan at pupuntahan ng piyesa. Kung mayroong kalaban sa kanyang pupuntahan, ang piyesang gagalaw ay maari nang hulihin ang kalabang aabutan. Ang tanging kaibahan ay ang pain na maaring manghúli ng mga nasa puting bilog. {{Chess diagram small | tleft | Galaw ng hari |= 8 |__|__|__|__|__|__|__|__|= 7 |__|__|__|__|__|__|__|__|= 6 |__|__|__|__|xx|xx|xx|__|= 5 |__|__|__|__|xx|kd|xx|__|= 4 |__|__|__|__|xx|xx|xx|__|= 3 |__|__|__|__|__|__|__|__|= 2 |__|__|__|__|__|__|__|__|= 1 |__|__|__|__|__|__|__|__|= a b c d e f g h | }} {{Chess diagram small | tleft | Galaw ng tore |= 8 |__|__|__|xx|__|__|__|__|= 7 |__|__|__|xx|__|__|__|__|= 6 |__|__|__|xx|__|__|__|__|= 5 |xx|xx|xx|rl|xx|xx|xx|xx|= 4 |__|__|__|xx|__|__|__|__|= 3 |__|__|__|xx|__|__|__|__|= 2 |__|__|__|xx|__|__|__|__|= 1 |__|__|__|xx|__|__|__|__|= a b c d e f g h | }} {{Chess diagram small | tleft | Galaw ng obispo |= 8 |xx|__|__|__|__|__|xx|__|= 7 |__|xx|__|__|__|xx|__|__|= 6 |__|__|xx|__|xx|__|__|__|= 5 |__|__|__|bd|__|__|__|__|= 4 |__|__|xx|__|xx|__|__|__|= 3 |__|xx|__|__|__|xx|__|__|= 2 |xx|__|__|__|__|__|xx|__|= 1 |__|__|__|__|__|__|__|xx|= a b c d e f g h | }} {{-}} {{Chess diagram small | tleft | Galaw ng reyna |= 8 |__|__|__|xx|__|__|__|xx|= 7 |xx|__|__|xx|__|__|xx|__|= 6 |__|xx|__|xx|__|xx|__|__|= 5 |__|__|xx|xx|xx|__|__|__|= 4 |xx|xx|xx|ql|xx|xx|xx|xx|= 3 |__|__|xx|xx|xx|__|__|__|= 2 |__|xx|__|xx|__|xx|__|__|= 1 |xx|__|__|xx|__|__|xx|__|= a b c d e f g h | }} {{Chess diagram small | tleft | Galaw ng kabalyero |= 8 |__|__|__|__|__|__|__|__|= 7 |__|__|__|__|__|__|__|__|= 6 |__|__|xx|__|xx|__|__|__|= 5 |__|xx|__|__|__|xx|__|__|= 4 |__|__|__|nd|__|__|__|__|= 3 |__|xx|__|__|__|xx|__|__|= 2 |__|__|xx|__|xx|__|__|__|= 1 |__|__|__|__|__|__|__|__|= a b c d e f g h | }} {{Chess diagram small | tleft | Galaw ng kawal |= 8 |__|__|__|__|__|__|__|__|= 7 |__|__|__|__|oo|__|oo|__|= 6 |__|__|__|__|__|pl|__|__|= 5 |__|__|pd|__|__|__|__|__|= 4 |__|__|xx|__|xx|__|__|__|= 3 |__|__|__|__|xx|__|__|__|= 2 |__|__|__|__|pl|__|__|__|= 1 |__|__|__|__|__|__|__|__|= a b c d e f g h | }} {{-}} === Pagtatago === {{Chess diagram small | tright | Galaw ng hari |= 8 |__|__|kd|rd|__|rd|kd|__|= 7 |__|__|__|__|__|__|__|__|= 6 |__|__|__|__|__|__|__|__|= 5 |__|__|__|__|__|__|__|__|= 4 |__|__|__|__|__|__|__|__|= 3 |__|__|__|__|__|__|__|__|= 2 |__|__|__|__|__|__|__|__|= 1 |__|__|kl|rd|__|rl|kl|__|= a b c d e f g h |Sa bandang itaas: pagtatago ng itim na hari sa lugar ng reyna (kaliwa) at sa lugar ng hari (kanan). Ganoon din ang para sa puting hari (ibaba). }} Minsan sa bawat laro, ang bawat hari ay pinapayagang gumawa ng isang natatanging tíra, kilalá bílang pagtatago ({{lang-en|Castling}}). Ang pagtatago ay ginagawa sa pamamagitan ng paggalaw ng hari dalawang parisukat papunta sa isang tore, at pagtabi ng toreng iyon sa malayong kuwadradong katabi ng hari. Magagawa lang ang pagtatago kung:<ref>{{cite web | title = Ang batas ng ahedres | url=http://www.chessvariants.org/d.chess/chess.html | accessdate = 2008-01-07}}{{in lang|en}}</ref> * Wala sa mga gagawa ng aksiyon ang nakagalaw na; * Walang nakaharang sa pagitan ng hari at ng toreng pupuntahan; * Ang hari ay hindi maaring magtago sa direktang pag-atake, o daanan ang mga kuwadradong maaring puntahan ng mga kaaway. Tulad ng ibang pangkaraniwang galaw, ilegal ang pagtatago kung pag-atake ang kahahantungan ng hari. * Ang hari at ang tore ay dapat nasa parehong pahalang na guhit upang maiwasan ang pagtatago gámit ang pain na katataas pa lámang sa ranggo. {{-}} ==== ''En passant'' ==== {{Chess diagram small|= |tright |Mga natatanging paggalaw ng kawal |= |__|__|xx|__|__|__|__|__|= |__|__|pl|__|__|__|__|__|= |__|__|__|__|__|__|xx|__|= |__|__|__|__|__|pl|pd|pl|= |__|__|__|__|__|__|__|__|= |__|__|__|__|__|__|__|__|= |__|__|__|__|__|__|__|__|= |__|__|__|__|__|__|__|__|= |tataas ang rango ng pain sa c pababa, ang pain sa f o h ay maaring manghuli nang ''en passant'' }} Kapag ang isang kawal ay tumakbo ng dalawang parisukat at may nakatabi siyang kalabang kawal, maaring hulíhin ito ng kalabang kawal at pumunta sa dinaanan ng kalaban, ngunit sa galaw na iyon lang maaring gawin. Halimbawa, kung ang itim na kawal sa g7 ay tumakbo agad ng dalawang parisukat papunta sa g5, maaring hulíhin ito ng isa sa dalawang puting kawal sa g6. ==== Pag-akyat ng ranggo ==== Kapag ang isang kawal ay tagumpay sa pagpunta sa ikawalong pahalang na linya ng kalaban, maaaring ipagpalit niya ito sa isang reyna, tore, obispo o kabalyero ng katulad na kulay. Kadalasan, ang pain ay napipiling ipagpalit sa reyna, ngunit sa ibang kaso, ibang piyesa ang pinipili (tinatawag na di-ganap na pag-akyat ng ranggo). Sa larawan sa kanan, ang kawal sa c7 ay maaring pumunta sa ikawalong pahalang na guhit upang maging isang mas malakas na piyesa. {{-}} === Katapusan ng laro === Hindi na kailangan ng laro na magtapos sa pagkahúli ng hari — isa sa mga manlalaro ay maaaring sumuko kung tila wala nang magagawa sa sitwasyong iyon. Maari ding maitabla ang laro. Maaring mangyari ang pagkakatabla sa ilang mga pagkakataon, kabílang na ang pagkakasundo, pagkakakulong ng hari ({{lang-en|stalemate}}), tatlong ulit na paglabas ng isang posisyon, sa batas ng limampung galaw, o di kaya'y hindi na magawang hulíhin ang hari (kadalasa'y sa kakapusan sa piyesa). === Oras === Liban sa mga larong isinasagawang walang oras, nilalaro din ang ahedres nang may oras, kadalasan ng mga propesyonal na manlalaro. Kung mauubusan ng oras ang isang manlalaro bago matapos ang laro, pagkatalo ang ibigsabihin nito. Ang pag-ooras ay kadalasang mula sa mga mahabang mga laro na natatapos sa pitong oras hanggang sa mga mas maikli pang mga laro (''rapid chess'') na kadalasang kalahati hanggang sa isang oras bawat laro. Mas maikli pa ang ''blitz chess'' na nagbibigay sa bawat manlalaro ng tatlo hanggang sa labinlimang minuto sa bawat laro at ang ''bullet chess'' (mas maikli pa sa tatlong minuto). Ang pandaigdig na mga patakaran ng ahedres ay higit pang ipinapaliwanag sa libreto ng ''FIDE'', seksiyon ''Patakaran ng Ahedres''.<ref>[[Pederasyong Pandaigdig ng Ahedres]]. [http://www.fide.com/official/handbook.asp?level=EE101 Batas ng Ahedres ayon sa FIDE.] Nakuha noong 30 Nobyembre 2006 {{in lang|en}}</ref> == Stratehiya at taktika == Ang stratehiya sa ahedres ay kinabibilangan ng paggawa at pagkuha ng mga inaasam sa laro — halimbawa, kung saan pupunta ang bawat piyesa — samantalang ang taktika ay para sa agarang pag-aksiyon. Ang dalawang bahaging ito ng pag-iisip sa ahedres ay hindi ganap na mapaghihiwalay, dahil ang mga stratehikal na mga layunin ay kadalasang nakakamit gamit ang taktika, samantalang ang mga pagkakataong taktikal ay kadalasang ayon sa nakaraang palakad ng laro. Dahil sa iba't ibang mga stratehikal at taktikal na pamamaraan, ang isang laro ay kadalasang hinahati sa tatlong magkakaibang bahagi: ang pagbubukas, kadalasa'y ang unang 10 hanggang 25 na mga tira; kalagitnaan, ang planadong bahagi ng laban; at ang katapusan, kung saan wala na ang karamihan sa mga piyesa at nagiging aktibo na ang hari sa pagtulong sa mga kakampi. === Mga pangangailangan ng stratehiya === Ang stratehiya sa ahedres ay nag-uumpisa sa pagsaliksik ng mga posisyon at sa pag-aasikaso sa kanilang mga layunin at mga pangmatagalang plano sa darating na mga posisyon. Sa pagsasaliksik, kailangang isipin ng mga manlalaro ang kahalagahan ng mga piyesa sa laro, kaayusan ng mga pain, kaligtasan ng hari, espasyo at paghawak ng mga mahahalagang kuwadrado at mga grupo ng mga parisukat (halimbawa, ang mga pahilis na linya, mga bukas na pababang linya, at mga maitim/maputing parisukat). {| class="toccolours" style="float: right; margin: 0 0 1em 1em; border:none; font-size: 95%; clear: right; padding:0" |+ '''Isang halimbawa ng pagkilala sa kaayusan ng mga pain''' |- |{{Chess diagram small | | |rd|__|bd|__|rd|__|kd|__|= |pd|pd|__|nd|__|pd|bd|pd|= |__|__|pd|rl|__|nd|pd|__|= |__|__|__|__|pd|__|__|__|= |__|__|pl|__|pl|__|__|__|= |__|__|nl|__|bl|nl|__|pl|= |pl|pl|__|__|__|pl|pl|__|= |__|__|kl|__|__|bl|__|rl|= a b c d e f g h | Pagkalipas ng 12. ... Re8 sa laban nina Tarrasch at Euwe noong 1922<ref>{{cite web |url = http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1006866 |title = Tarrasch vs Euwe sa chessgames.com (nangangailangan ng Java)}}{{in lang|en}}</ref>……… }} | {{Chess diagram small | | |__|__|__|__|__|__|__|__|= |pd|pd|__|__|__|pd|__|pd|= |__|__|pd|__|__|__|pd|__|= |__|__|__|__|pd|__|__|__|= |__|__|pl|__|pl|__|__|__|= |__|__|__|__|__|__|__|pl|= |pl|pl|__|__|__|pl|pl|__|= |__|__|__|__|__|__|__|__|= | …at ang ayos ng mga kawal ng magkabilang panig ("Ang Pagkakaayos ni Rauzer") }} |} Ang pinakamadali ay ang pagbibilang ng ganap na halaga ng mga piyesa ng magkabiláng panig.<ref>Harding (2003), p. 1–7 {{in lang|en}}</ref> Ang mga puntong ginagamit ay ayon sa karanasan; ang mga kawal ay pamilang, mga kabalyero at obispo ay tigtatlong puntos, mga tore ay limang puntos (ang pagkakaiba sa puntos sa pagitan ng isang tore at isang obispo ay kilala bilang ang palitan), at mga reyna na may siyam na puntos. Sa bandang huli, mas malakas ang hari kaysa sa mga kabayo at obispo (tinatawag na mga maliliit na piyesa) ngunit mas mahina kaysa sa tore kayâ binibigyan ito ng apat na puntos sa pakikipaglaban. Ang mga puntos na ito ay nababago ng iba pang mga aspeto tulad ng ''lagay ng piyesa'' (halimbawa, ang mga paing nakasulong na ay mas mahalaga kaysa sa mga paunang posisyon pa lamang), ''pagtutulungan ng mga piyesa'' (halimbawa, mas magandang magtulungan ang isang pares ng mga obisop kaysay sa isang kabalyero at isang obispo), o ''uri ng posisyon'' (mas maganda ang lagay ng mga kabalyero sa mga saradong posisyon na may maraming pain samantalang mas malakas ang mga obispo sa mga bukas na posisyon). Isa pang mahalagang isipin sa pagsasaliksik sa mga posisyon ay ang pagkakaayos ng mga kawal.<ref>Harding (2003), p. 138ff {{in lang|en}}</ref> Dahil ang mga kawal ay ang pinakamabagal sa lahat ng mga piyesa, ang pagkakaayos ng mga ito ay hindi kadalasang nagagalaw at nakaka-impluwensiya sa stratehikong kalagayan ng posisyon. Ang mga kahinaan sa pagkakaayos ng mga kawal, katulad ng mga naiwanan, nadoble o patalikod na kawal, matapos malikha, ay kadalasang ganap na. Kailangan ang pag-iingat sa pag-iwas sa ganitong kalagayan maliban na lamang kung ito ay may kapalit na isa pang mahalagang aspeto (katulad ng posibilidad ng pagsugod). == Mga pangangailangan ng taktika == [[Talaksan:Lucena1497.jpg|thumb|Isang problemang taktikal mula sa libro ni Luis Ramirez Lucena na inilathala noong 1497]] Sa ahedres, ang mga taktika sa pangkalahatan ay nagmumula sa mga panandaliang mga galaw — napakapanandalian kaya makakalkula agad ng isang tao o ng isang makina. Ang lalim ng pagkalkula ay dumedepende sa kakayahan ng manlalaro o sa bilis ng makina. Sa mga saradong posisyon na may maraming mapagpipilian ang magkabilang panig, ang isang malalim na pag-analisa ay hindi magagawa, samantalang sa mga taktikal na posisyon an kakaunti lang ang mga puwersadong galaw, posible ang pagkalkula sa mga mahahabang pagkakasunod-sunod ng mga galaw. Ang mga payak na mga isa o dalawang galaw na aksiyong taktikal — mga tangka, palitan, dobleng pag-atake atbp. — ay mapagsasama sa isang mas komplikadong ''uri'', taktikal na mga paggalaw, kadalasang sapilitan sa isa o dalawang panig. Ang mga mananaliksik ay nakagawa na ng maraming mga taktikal na paraan at mga kadalasang mga galaw, gaya ng ''pin'', dobleng pag-atake, pagpapatanggal ng harang, tinanggal na pag-atake (lalo na kung sa hari), ''zwischenzug'', deflections, mga paghuli, sakripisyo, pagtanggal ng bantay, pagtambak ng babantayan, at mga pagharang.<ref>Harding (2003), p. 8ff {{in lang|en}}</ref> Ang isang sapilitang galaw na kaugnay ng isang sakripisyo at nagresulta sa isang kanais-nais na lamang ay tinatawag na kombinasyon.<ref>Harding (2003), p. 70ff {{in lang|en}}</ref> Ang mga mabubuting kombinasyon — gaya ng matatagpuan sa ''Walang Kamatayang Laban'' — ay sinasabing maganda at kinagagahdahan ng mga manlalaro. Ang paghahanap ng mga kombinasyon ay kasama sa isang pangkaraniwang uri ng mga problema sa ahedres na nauukol sa pagpapalawak ng kakayahan ng mga manlalaro. === Pagbubukas === Ang isang pagbubukas ay isang grupo ng mga paunang galaw ng laro. Ang mga kilalang pagkakasunod-sunod ng mga galaw ay tinatawag na ''pagbubukas'' at nabigyan na ng kani-kaniyang pangalan gaya ng Ruy Lopez at Depensang Siciliano. Ibinubukod sila sa mga akda tulad ng ''Ensiklopedia ng mga Pagbubukas sa Ahedres''. Dose-dosena ang dami ng mga pagbubukas, kadalasang nagkakaiba sa uri mula sa posisyonal (katulad ng Pagbubukas ni Réti) hanggang sa napaka-aggresibo (gaya ng Sakripisyong Latviano). Sa ibang linya ng pagbubukas, ang eksaktong mga galaw ay ang ipinapalagay na pinakanakakabuti sa magkabilang paning na inanalisa na ng 30-35 mga galaw o mas mahaba pa.<ref>{{cite book | author= Collins, Sam| title=Understanding the Chess Openings | url= https://archive.org/details/understandingche0000samc|publisher=Gambit Publications| year=2005 | id=ISBN 1-904600-28-X}}{{in lang|en}}</ref> Ang mga propesyonal na manlalaro ay kadalasang naglalaan ng ilang taon sa pag-aaral ng mga pagbubukas, at itinutuloy iyon sa kanilang mga karera sapagkat patuloy na pinapalago ang <!--Teorya sa Ahedres#Teorya sa pagbubukas-->teorya sa pagbubukas. Ang kadalasang inaasam ng mga pagbubukas ay katulad din:<ref>{{cite book | author=Tarrasch, Siegbert | title=The Game of Chess | url=https://archive.org/details/gameofchess0000tarr |publisher=Courier Dover Publications| year=1987 | id=ISBN 0-486-25447-X}}{{in lang|en}}</ref> * ''Pagpapaunlad —'' paglalagay ng mga piyesa (kadalasang mga obispo o kaya'y kabalyero) sa mga magandang parisukat kung saan makaka-impluwensiya sila sa takbo ng laro; * ''Hawak sa gitna — s''a paghawak ng mga panggitnang parisukat, madali ang paggalaw ng mga piyesa sa kahit anong kuwadrado, at maaring makasikip sa kalaban; * ''Kaligtasan ng hari —'' kadalasang napapaganda ng pagtatago; * ''Pagkakaayos ng mga pain —'' iniiwasan ng mga manlalaro ang mga kahinaan sa mga pain gaya ng naiwan, nadoble o patalikod na mga pain. Bukod sa mga pangangailangan na ito, may iba pang mga plano ang maaring gamitin sa pagbubukas. Maraming manlalaro at mga mananaliksik ang nagsasabing ang Puti, dahil sa nauuna ito sa paggalaw, ay nag-uumpisa na may kaunting kalakasan. Pinipilit naman ng Itim na ipantay ang kalakasan ng Puti at makakuha ng kapantayan, o makakuha ng dinamikong pagkontra sa isang di-balanseng posisyon. === Kalagitnaan === Ang kalagitnaan ay ang bahagi ng laro kung saan napapakinabangan na ang marami sa mga piyesa. Dahil nagwakas na sa puntong iyon ang pagbubukas, kailangang malaman ng mga manlalaro ang tayo ng posisyon, gumawa ng mga plano ayon sa mga kalakasan ng mga posisyon, at isaisip din ang mga taktikal na posibilidad sa posisyon.<ref>Harding (2003), p. 32–151 {{in lang|en}}</ref> Ang mga pangkaraniwang plano o temang stratehikal — gaya ng pag-atake ng minorya, ang pagsugod ng mga pain ng reyna sa mga pain ng kalaban — ay kadalasang nababagay sa ibang istraktura ng mga pain, na lumalabas sa isang bukod na grupo ng mga pagbubukas. Ang pag-aaral ng mga pagbubukas ay samakatuwid dapat na i-ugnay sa mga paghahandang dapat gawin sa mga lalabas na posisyon. Sa kalagintnaan din ang may pinakamaraming magaganap na kombinasyon. Ang mga kombinasyong ito ay kadalasang kaugnay ng pag-atake sa kalabang hari; ang ilang mga kombinasyon ay may sariling pangalan, gaya ng pag-''mate'' ni Boden at ang kombinasyong <!--Lasker - Bauer, Amsterdam, 1889-->Lasker—Bauer (Amsterdam, 1889). Ang isa pang mahalagang tanong sa kalagitnaan ay ang kung papaano paliliitin ang bilang ng mga piyesa at ang pagpunta sa isang payak na katapusan. Halimbawa, ang mga maliliit na lamang sa materyal ay maaring maging isang panalo sa katapusan pa lamang, at ang mas malakas na panig ay kailangang mamili ng paraan upang marating iyon. Hindi lahat ng pagbabawas ng piyesa ay makakabuti sa paraang iyon; halimbawa, kung ang isang panig ay may obispo sa mga maliwanag na kuwadrado at ang sa kalaban nama'y nasa mga madilim na parisukat, maaring makabuti pa sa mahinang panig ang katapusan na may obispo at pain, dahil ang katapusang may obispo sa magkasalungat na kulay ng kuwadrado ay inaasahang maging tabla, kahit sa lamang na isa o dalawang pain. === Katapusan === {{Chess diagram small|= | tright | |= 8 |__|__|kd|__|__|__|__|__|= 7 |__|__|pl|__|__|__|__|__|= 6 |__|__|__|kl|__|__|__|__|= 5 |__|__|__|__|__|__|__|__|= 4 |__|__|__|__|__|__|__|__|= 3 |__|__|__|__|__|__|__|__|= 2 |__|__|__|__|__|__|__|__|= 1 |__|__|__|__|__|__|__|__|= a b c d e f g h | Isang halimbawa ng ''zugzwang'': ang gagalaw na panig ay kailangang magbigay.}} Ang katapusan ay ang bahagi ng laro kung saan kakaunting mga piyesa na lamang ang natira sa laban. Tatlo ang pagkakaibang stratehikal ng katapusan sa ibang bahagi ng laro:<ref>Harding (2003), p. 187ff {{in lang|en}}</ref> * Sa katapusan, mas mahalaga na ang mga kawal; kadalasang tumatakbo ang bahaging ito sa pagtatangkang pataasin ang ranggo nito pagdating sa ikawalong rango ng kalaban. * Ang hari, na dapat na protektahan sa kalagitnaan sa banta ng pagkahuli, ay nagiging isang malakas na piyesa sa katapusan at kadalasang pumupunta sa gitna kung saan mababantayan nito ang kanyang mga kawal, masugod ang mga kalabang kawal, at pabagalin ang kilos ng kalabang hari. * Ang ''zugzwang'', isang kahinaan sa kadahilanang dapat kumilos ang isang panig, ay kadalasang makaapekto sa katapusan at bihira sa ibang bahagi. Halimbawa, sa larawan sa kanan, ang Itim sa pagkilos ay dapat galawin ang 1...Kb7 at hayaang magkaroon ng reyna ang kalaban pagkatapos ng 2.Kd7, habang sa pagkilos ng Puti, dapat ipatabla ang laban pagkatapos ng 1.Kc6 o ibigay ang pain sa pamamagitan sa pag-iwan nito. Kadalasang ibinubukod ang mga katapusan ayon sa mga natitirang piyesa. Ang mga payak na pagmate ay ang mga posisyon na kung saan ang hari na lang ang natira sa isang panig at ang kalaban ay may isa o dalawang piyesa at maaring makahuli sa kalabang hari, sa pagtutulungan nito kasama ang hari. Halimbawa, ang mga katapusang may hari at pain ay may kalahok na hari at pain lamang at kailangan ng mas malakas na panig na i-akyat ng ranggo ang isa sa mga kawal nito. Ang iba pang mga komplikadong katapusan ay ibinubukod ayon sa mga piyesang naiwan liban sa hari, hal: katapusang tore at pain kontra tore. == Kasaysayan == === Simula === <div id="Mga simula ng ahedres"> [[Talaksan:Shatranj.jpg|thumb|left|Mga piyesa ng ahedres galing sa Iran, pinakintab na ''fritware'', ika-labindalawang siglo. Museo ng Sining ng Lungsod ng Nuweba York.]] Nanggaling ang ahedres sa [[India]],<ref>{{cite book | author=Murray, Harold James Ruthven | title=A History of Chess | publisher=Benjamin Press (unang inilimbag ng Palimbagan ng Unibersidad ng Oxford) | year=1913 | isbn=0-936317-01-9 | oclc=13472872}}{{in lang|en}}</ref> kung saan ''chaturanga'' ang una nitong anyo noong ika-anim na siglo [[Anno Domini|A.D.]], na ang ibig sabihi'y "apat na sangay ng sandatahan" — sundalo, kabalyero, elepante at karwahe, na katumbas ng pain, kabalyero, obispo at tore. Sa palibot ng taong 600 sa [[Persia]], naging ''shatranj'' ang pangalan nito at pinaunlad pa ang mga alituntunin. Nakuha ng mga Muslim ang Shatranj matapos nilang masakop ang Persia, at pinangalagaan ang mga Persong pangalan. Sa [[Wikang Espanyol|Espanyol]], naging "''ajedrez''" ang pangalan ng "''shatranj''" (na pinagmulan ng Tagalog na pangalan), naging "''xadrez''" sa [[Wikang Portuges|Portuges]] at naging "zatrikion" sa [[Wikang Griyego|Griyego]], ngunit sa ibang panig ng Europa ay napalitan ng ibang bersion ng Persong ''shāh'' ("hari"). [[Talaksan:KnightsTemplarPlayingChess1283.jpg|thumb|''Mga Kabalyero ng Templo'' habang naglalaro ng ahedres, ''Libro de los juegos'', 1283.]] Narating ng laro ang Kanlurang Europa at Russia noong ikasiyam na siglo. Noong 1000, kalat na ito sa Europa<ref name="tacspx">Hooper and Whyld, 144-45 (unang edisyon)</ref> Matapos maipakilala ng mga Moro sa peninsula ng Iberio, tinukoy ito sa ''Libro de los juegos'', isang kilalang manuskritong ipinakalat noong ika-labintatlong siglo na tumukoy sa shatranj, "backgammon" at dado. May teorya si David Li na nagsasabing nanggaling ang ahedres sa larong ''xiangqi'', o kaya isang pinagmulan nito, na nilalaro sa [[Tsina]] mula noong ikalawang siglo BC<ref>{{cite book | author=Li, David | title=The Genealogy of Chess | publisher=Premier Pub. Co | year=1998 | isbn=0-9637852-2-2 | oclc=39281682}}{{in lang|en}}</ref>. === Umpisa ng makabagong laro (1450-1850) === <div id="Pag-unlad ng makabagong mga piyesa at batas sa ahedres"> [[Talaksan:JaquesCookStaunton.jpg|thumb|left|Sinaunang mga piyesa ni Howard Staunton na pag-aari ni Nathaniel Cook mula 1849]] Noong taong 1200, nabago ang mga alituntunin ng shatranj, at narating na ng ahedres ang kasalukuyan nitong kalagayan noong 1475.<ref name = "tacspx"/> Ang mga makabagong mga alituntuning ito'y nakuha ng [[Italya]]<ref>Davidson (1981), p. 13–17 {{in lang|en}}</ref> at ng [[Espanya]]<ref name = "nauiua">Calvo, Ricardo. [http://www.goddesschess.com/chessays/ricardovalencia.html Valencia, Spain: The Cradle of European Chess] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090108122325/http://www.goddesschess.com/chessays/ricardovalencia.html |date=2009-01-08 }}. Nakuha noong 10 Disyembre 2006 {{in lang|en}}</ref>. Nakuha ng mga kawal ang kakayahang lumakad ng dalawang parisukat sa unang galaw, habang nakuha naman ng mga obispo at ng mga reyna ang kanilang kasalukuyang mga galaw. Dahil dito, naging pinakamakapangyarihan ang reyna: ang makabagong ahedres ay tinawag na "Ahedres ng Reyna" o di kaya "Ahedres ng Nanggigigil na Reyna".<ref>Isang pag-analisa mula sa makababaeng paningin: {{cite book | author=Weissberger, Barbara F.| title=Mga batas ni Isabel: pagiging reyna, pagiging makapangyarihan |publisher=University of Minnesota Press| year=2004 | isbn=0-8166-4164-1 | oclc=217447754}} P. 152ff</ref> Ang mga makabagong batas na ito'y nakuha ng buong kanlurang Europa, maliban sa mga alituntunin sa pagkakakulong ng hari, na naging ganap noong ika-labingsiyam na siglo.<ref>Tingnan ang <!--Pagkakakulong ng hari#Kasaysayan-->Kasaysayan ng pagkakakulong ng hari.</ref> Ito rin ang panahon nang mag-umpisang malinang ang teorya sa ahedres. Ang pinakamatandang preserbadong aklat ng ahedres, ''Repetición de Amores y Arte de Ajedrez'' ("Pag-uulit ng Pagmamahal at Sining ng Paglalaro ng Ahedres") ng Espanyol na si Luis Ramirez de Lucena ay inilimbag sa Salamanca noong 1497.<ref name = "nauiua"/> Si Lucena, kasama ng iba pang mga manlalaro tulad ng Portuges na si Pedro Damiano, mga Italyanong sina Giovanni Leonardo Di Bona, Giulio Cesare Polerio at Gioachino Greco, at ng Espanyol na obispong si [[Ruy López de Segura]] ay lumikha ng mga bahagi ng mga pagbubukasa at nag-umpisang mag-analisa ng mga payak na katapusan. [[Talaksan:André Philidor.jpg|right|thumb|François-André Danican Philidor, isang manlalarong Pranses.]] Noong ikalabinwalong siglo, nalipat ang sentro ng ahedres mula sa [[Timog Europa]] sa [[Pransiya]] Ang dalawang pinakamahalagang manlalaro ay sina François-André Danican Philidor, isang manunugtog, na nakatuklas sa kahalagahan ng mga kawal sa stratehiya sa ahedres, at kalaunan si Louis-Charles Mahé de La Bourdonnais na tumalo sa Irlandes na Granmaestrong [[Irlanda|Irlandes]] na si Alexander McDonnell sa isang serye ng mga laban nong 1834.<ref>[http://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=31596 Louis Charles Mahe De La Bourdonnai.] ''Chessgames.com''. Nakuha noong 30 Nobyembre 2006 {{in lang|en}}</ref> Ang sentro ng ahedres sa panahong ito ay ang mga kapihan sa mga malalaking siyudad ng Europa gaya ng ''Café de la Régence'' sa [[Paris]]<ref>{{cite book | author=Metzner, Paul| title=Crescendo of the Virtuoso: Spectacle, Skill, and Self-Promotion in Paris during the Age of Revolution | url=https://archive.org/details/crescendoofvirtu0000metz|publisher=Berkeley: University of California Press| year=1998 | isbn=0-520-20684-3 | oclc=185289629}} [http://ark.cdlib.org/ark:/13030/ft438nb2b6/ Online version] {{in lang|en}}</ref> at ang <!--Simpson's-in-the-Strand-->''Divan ni Simpson'' sa [[Londres]].<ref>Bird, Henry Edward. [http://www.gutenberg.org/etext/4902 Chess History and Reminiscences]. Nakuha noong 10 Disyembre 2006 {{in lang|en}}</ref> Sa paglipas ng ikalabingsiyam na siglo, mabilis na sumibol ang organisasyon ng ahedres. Maraming samahan, aklat at peryodikong patungkol sa ahedres ang lumabas. Naglaro na ang mga bayan, gaya ng laban sa pagitan ng Samahang Ahedres ng Londres at Samahang Ahedres ng [[Edinburgh]] noong 1824.<ref>[http://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=80740 London Chess Club.] ''Chessgames.com''. Nakuha noong 30 Nobyembre 2006 {{in lang|en}}</ref> Naging palagian sa mga pahayagan ang mga tanong patungkol sa mga suliraning pang-ahedres; ginawa nina Bernhard Horwitz, Josef Kling at Samuel Loyd ang ilan sa mga pinaka-kilalang mga problema. Magkasamang ipinalabas nina Tassilo von Heydebrand und der Lasa at Paul Rudolf von Bilguer ang ''Handbuch des Schachspiels'' (''Libreto ng Ahedres''), ang kauna-unahang detalyadong manwal ng pag-aaral ng ahedres. === Pagsilang ng isang palakasan (1850-1945) === [[Talaksan:immortal game animation.gif|frame|left|Ang "Immortal Game" o Walang Kamatayang Laban, Anderssen-Kieseritzky, 1851]] Ang unang makabagong torneo ng ahedres ay <!--Torneo ng Ahedres sa Londres, 1851-->ginanap sa Londres noong 1851 at pinagwagian ng baguhang Alemang si Adolf Anderssen. Pinuri siya bilang ang nangungunang manlalaro at ang kanyang maganda at buhay — ngunit sa pananaw ng mga nasa kasalukuya'y mababaw ang istratehiya — na paraan ng pagsugod ay madalas na ginamit noong araw na iyon.<ref>[https://web.archive.org/web/2006/http://worldchessnetwork.com/English/chessHistory/salute/matchesTournaments/london1851.php World Title Matches and Tournaments - Chess history.] ''worldchessnetwork.com'' {{in lang|en}}</ref> Ang mga nagniningning na laro gaya ng ''Walang Kamatayang Laban'' ni Anderssen o di kaya'y ang ''Laro sa Opera'' ni Paul Morphy ay sinasabing ang pinakamataas na naabot ng sining ng ahedres.<ref>{{cite book | author=Burgess, Graham, Nunn, John and Emms, John | title=The Mammoth Book of the World's Greatest Chess Games |publisher=Carroll & Graf Publishers| year=1998 | isbn=0-7867-0587-6 | oclc=40209258}}, p. 14. {{in lang|en}}</ref> Lalo pang lumalim ang pag-aaral ng ahedres sa pagdating ng dalawang batang manlalaro. Ang [[Estados Unidos|Amerikanong]] si Paul Morphy, isang batang maestro, ay nagtagumpay sa pakikipagtagisan sa lahat ng mahalagang kalaban, kasama si Andressen, sa kanyang maikling karera sa ahedres mula 1857 hanggang 1863. Nanggaling ang kanyang tagumpay mula sa pagsasama ng mahuhusay na pag-atake at katanggap-tanggap na istratehiya: alam niyang maghanda sa pagsugod.<ref>{{cite book | author=Shibut, Macon | title=Paul Morphy and the Evolution of Chess Theory | url=https://archive.org/details/paulmorphyevolut0000shib |publisher=Courier Dover Publications| year=2004 | isbn=0-486-43574-1 | oclc=55639730}}</ref> Di nagtagal, ipinakita ni Wilhelm Steinitz (na galing sa [[Prague]], Republikang Tseka) ang pag-iwas sa mga kahinaan sa sariling tindig at paano gumawa at gumamit sa mga kahinaan ng kalaban.<ref>{{cite book | author=Steinitz, William and Landsberger, Kurt | title=The Steinitz Papers: Letters and Documents of the First World Chess Champion |publisher=McFarland & Company| year=2002 | isbn=0-7864-1193-7 | oclc=48550929}}</ref> Dagdag pa sa kanyang mga tagumpay na teoretikal, lumikha pa siya ng mahalagang tradisyon: ang kanyang tagumpay sa nangungunang maestrong Alemang si Johannes Zukertort noong 1866 ay sinasabing ang unang opisyal na Pandaigdigang Kampeonato ng Ahedres. Natalo naman si Steinitz noong 1894 sa isang batang Alemang matematikong si Emanuel Lasker, na humawak sa titulo sa loob ng 27 na taon (pinakamahaba sa kasaysayan ng ahedres).<ref>Kasparov (1983a), p. 117</ref> [[Talaksan:Steinitz, William-4 - DPLA - 9eeab9ac335135c24b69ab7e36fc5354 (cropped).jpg|thumb|upright|Si Wilhelm Steinitz, ang unang kampeon ng ahedres.]] Si José Raúl Capablanca (kampeon, 1921–27) — na nagmahal sa mga payak na posisyon at katapusan — ang tumapos sa paghahari ng mga Aleman sa ahedres; hindi siya natalo sa mga torneo hanggang 1927. Sumunod sa kanya ang Ruso-Pranses na si Alexander Alekhine, isang malakas at agresibong manlalaro, na namatay bilang kampeon noong 1946 matapos siyang matalo ng [[Olandes]] na manlalarong si Max Euwe noong 1935 at muling makuha iyon makalipas ang dalawang taon.<ref>Kasparov (1983b), p. 9</ref> Sa pagitan ng mga digmaang pandaigdig, binago ang ahedres ng isang teoretikong grupo ng mga tinatawag na <!--Hipermodernismo (ahedres)-->hipermodernista tulad nina Aron Nimzowitsch at Richard Réti. Sinuportahan nila ang paghawak sa gitna ng palaruan ng mga malalayong piyesa (hindi mga gitnang kawal), na nagtutulak sa mga kalaban na umokupa sa gitna gamit ang mga kawal, na kalauna'y susugurin.<ref>Fine, Reuben (1983)</ref> Mula noong ika-dalawampung siglo, dumami ang bilang ng mga taun-taong mga torneo at lumago ang mga labanan. May ilang nagsasabing ang titulong ''Internasyunal na Granmaestro ng Ahedres'' ay unang pormal na ibinigay ni Sar Nicolas II ng Rusya kina Lasker, Capablanca, Alekhine, Siegbert Tarrasch at Frank Marshall, ngunit hindi pa ito natitiyak.<ref>Sinasabi ito sa ''Ensiklopedia ng Ahedres'' (1970, p.223) ni Anne Sunnucks, ngunit pinapabulaanan ni Edward Winter (manunulat ng kasaysasan ng ahedres) sa kanyang [https://web.archive.org/web/20170328070143/http://www.chesshistory.com/winter/winter38.html mga Tala sa Ahedres bilang 5144 at 5152]. {{in lang|en}}</ref> Ang tradisyong ito'y ipinagpapatuloy ng [[Pederasyong Pandaigdig ng Ahedres]] (FIDE), itinatag noong 1924 sa [[Paris]]. Noong 1927, binuksan ang Pandaigdigang Pangkabababaihang Kampeonato ng Ahedres: ang pinakaunang nagwagi dito ay ang Tseko-Ingles na maestrang si Vera Menchik.<ref>[http://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=13277 Menchik at ChessGames.com]. Nakuha noong 11 Disyembre 2006 {{in lang|en}}</ref> === Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig (mula 1945) === [[Talaksan:Capablanca-Lasker 1925.jpg|thumb|left|Ang mga kampeong sina José Raúl Capablanca (left) at Emanuel Lasker noong 1925]] Matapos mamatay si Alekhine, isang bagong kampeon ang hinanap sa isang torneo ng mga mahuhusay na manlalaro (na pinangasiwaan ng FIDE na may kapangyarihan sa titulo). Ang nagwagi sa torneo noong 1948, ang Rusong si Mikhail Botvinnik, ay nag-umpisa sa paghahari ng Unyong Sobyet sa ahedres. Hanggang sa magwakas ang Unyong Sobyet, ang Amerikanong si Bobby Fischer (kampeon, 1972–75) lamang ang nagtagumpay na pumutol (nang saglit) sa paghahari ng mga Ruso.<ref>Kasparov, Gary (2003b), (2004a), (2004b), (2006)</ref> Sa nakaraang sistemang impormal, mamimili ang kampeon sa mga hahamon sa kanya at napilitan ang nanghahamon na maghanap ng mga isponsor para sa laban.<ref name="Chess History">{{cite web| title = Chess History| url = http://www.thechessplace.com/page/976499| accessdate = 2008-01-07| archive-date = 2007-04-30| archive-url = https://web.archive.org/web/20070430000134/http://www.thechessplace.com/page/976499| url-status = dead}}{{in lang|en}}</ref> Gumawa ang FIDE ng isang bagong sistema ng mga torneo at laban. Ang mga pinakamagagaling na manlalaro ng daigdig ay pinipili sa "torneong Interzonal", kung saan kasama nila ang iba pang manlalarong nakapasa sa mga ''torneong sonal''. Ang mga nangunguna sa torneo ay magiging kandidato, noong una'y torneo, nang maglao'y naging isang serye ng mga pagtatanggal sa mga talunan. Kakalabanin naman ng nagwagi sa mga kandidato ang kasalukuyang kampeon para sa titulo. Ang isang natalong kampeon ay maaring muling makipaglaban matapos ang isang taon. Ang sistemang ito ay inuulit sa loob ng tatlong taon.<ref name="Chess History"/> Sumali si Botvinnik sa kampeonato sa loob ng labinlimang taon. Napagwagian niya ang pandaigdigang torneo noong 1948 at napangalagaan niya ito matapos ang tabla sa mga laban noong 1951 at 1954. Noong 1957, natalo siya kay Vasily Smyslov, ngunit nakuha niyang muli ang korona matapos ang muli nilang paghaharap noong 1958. Nakuha mula sa kanya ng Latvianong si Mikhail Tal ang titulo, isang agresibong manlalarong magaling sa taktika. Nakuha muli ni Botvinnik ang titulo nang muli silang magtuos noong 1961. Makalipas ang 1961, tinanggal na ng FIDE ang karapatan ng dating kampeon sa muling pagtutuos, at ang sumunod na kampeon, ang Armenyanong si Tigran Petrosian, isang manlalarong matalino sa depensa at malakas sa posisyon, ay humawak sa titulo sa loob ng anim na taon (mula 1963-69). Sinundan siya ng Rusong si Boris Spassky (1969-72), isang manlalarong nananalo sa estilong posisyonal at taktikal.<ref>Kasparov, Gary (2003b), (2004a)</ref> [[Talaksan:Viswanathan Anand 08 14 2005.jpg|thumb|right|Ang kasalukuyang kampeon, si Viswanathan Anand.]] Ang sumunod na kampeonato, ang tinawag na Laban ng Siglo (Pandaigdigang Kampeonato sa Ahedres, 1972), ay dinaluhan ng Amerikanong si Bobby Fischer, na tumalo nang lubusan sa kanyang mga kalaban at napagtagumpayan ang kampeonato. Noong 1975, tinanggihan ni Fischer na ipagtanggol ang kanyang titulo sa Rusong si Anatoly Karpov nang inayawan ng FIDE ang kanyang mga hinihiling, at nakuha ni Karpov ang titulo. Dinepensahan niya ang kanyang titulo laban kay Viktor Korchnoi at pinagharian ang halos isang buong dekada sa pagtatagumpay sa torneo.<ref>Kasparov, Gary (2003a), (2006)</ref> Nagwakas ang paghahari ni Karpov noong 1985 sa kamay ng isa pang Rusong manlalaro, si [[Garry Kasparov]]. Muli silang nagtuos<!--mula 1984--> hanggang 1990 kung saan bigong mabawi ni Karpov ang kanyang titulo.<ref>{{cite book | author=Keene, Raymond | title=Gary Kasparov's Best Games |publisher=B. T. Batsford Ltd. | year=1993 | isbn=0-7134-7296-0 | oclc=29386838}}, p. 16. {{in lang|en}}</ref> Kumalas sina Garry Kasparov at Nigel Short sa FIDE noong 1993 upang mag-ayos ng kanilang kalaban at nagtatag ng hiwalay na Asosasyon ng Propesyonal na Ahedres (PCA). Mula noon hanggang 2006, dalawa ang magkasabay na kampeonato at dalawa rin ang kampeon: ang PCA o Klasiko sa pagbuhay sa tradisyon ni Steinitz kung saan ang kasalukuyang kampeon ay nakikipaglaban sa humahamon sa isang serye ng maraming laro; ang isa'y sumusunod sa itinakda ng FIDE na paglalaban sa isang torneo upang malaman ang kampeon. Sa kabilang dako, nakuha ng Rusong si Vladimir Kramnik ang klasikong titulo ni Kasparov noong 2000. Muling pinag-isa ng Pansandaigdigang Kampeonato ng FIDE sa Ahedres 2006 ang mga titulo, nang tinalo ni Kramnik ang kampeon ng FIDE na si Veselin Topalov at itinanghal na nag-iisang kampeon ng ahedres.<ref>[http://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=12295 Kramnik sa ChessGames.com]. Nakuha noong 13 Disyembre 2006 {{in lang|en}}</ref> Noong Setyembre 2007, naging kampeon si Viswanathan Anand matapos ang isang kampeonato<ref>{{cite news | title=Viswanathan Anand regains world chess title | date=2007-09-30 | publisher=Reuters | url=http://in.reuters.com/article/sportsNews/idINIndia-29785520070930 | accessdate=2007-12-13 | archive-date=2009-03-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090318160443/http://in.reuters.com/article/sportsNews/idINIndia-29785520070930 | url-status=dead }}{{in lang|en}}</ref> == Katayuan sa kultura == [[Talaksan:Meister der Manessischen Liederhandschrift 004.jpg|thumb|upright|Mga manlalaro ng ahedres, Alemanya, c. 1320]] === Sinauna === Noong [[Gitnang Panahon]] at sa [[Muling Pagsilang]], ang ahedres ay bahagi ng kulturang maharlika; ginamit ito sa pagtuturo ng stratehiya sa pakikidigma at naging tanyag bilang ''Laro ng Hari''.<ref>{{cite book | author=Vale, Malcolm| title=The Princely Court: Medieval Courts and Culture in North-West Europe, 1270–1380 | url=https://archive.org/details/princelycourtmed0000vale|publisher=Oxford University Press| year=2001 | isbn=0-19-926993-9 | oclc=47049906}} pp. 170–199</ref> Ang mga kalalakihan ay "kadalasang nakikita sa ahedres", ayon sa isang aklat ni Baldassare Castiglione, ngunit hindi dapat na mawili ng husto ang isang lalaki sa ahedres. Marami sa mga magagarang piyesang ginamit ng mga mayayamang Ingles ang naglaho na, ngunit may ibang nakaligtas sa tuluyang pagkasira, gaya ng Piyesang Lewis. Ginagawa ring batayan ang ahedres sa mga sermon ukol sa moralidad. Halimbawa na ang ''Liber de moribus hominum et officiis nobilium sive super ludo scacchorum'' ("Aklat ng mga gawain ng tao at tungkulin ng mga maharlika"), na akda ng isang Italyanong [[Orden Dominicano|Dominikanong]] mongheng si [[Jacobus de Cessolis]] noong 1300. Ang sikat na aklat ay naisalin sa iba't ibang wika (unang nailimbag sa Utrecht noong 1473) at naging batayan sa akda ni [[William Caxton]] na ''The Game and Playe of the Chesse'' ("Ang Paglalaro ng Ahedres", 1474), isa sa pinakaunang librong nailimbag sa [[Wikang Ingles]].<ref>[http://www.bartleby.com/212/1303.html The Introduction of Printing into England and the Early Work of the Press: The First Book printed in English], from ''[[The Cambridge History of English and American Literature]]'', Vol II. (1907) Online at bartleby.com. Retrieved 12 Disyembre 2006</ref> Ginamit din ang mga piyesa ng ahedres upang ilarawan ang iba't ibang uri ng tao, at ang mga tungkulin ng iba'y hinango sa mga batas ng laro o di kaya'y sa panlabas na anyo ng mga piyesa. [[Talaksan:UigChessmen SelectionOfKings.jpg|thumb|left|Dalawang hari at dalawang reyna galing sa Piyesang Lewis sa Museo ng Britanya]] Sa ibang dako, pinagbawal ng ibang mga otoridad ang ahedres sa pag-aakalang isa itong uri ng sugal. Sikat sa mga kleriko, estudyante at mangangalakal, naging tanyag ang ahedres noong Gitnang Panahon. Halimbawa'y ang ika-209 na awit ni Carmina Burana mula sa ikalabintatlong siglo, na nag-uumpisa sa mga pangalan ng mga piyesa, ''Roch, pedites, regina…'' <ref>[http://www.fh-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost13/CarminaBurana/bur_cpo2.html Carmina Burana.] ''Bibliotheca Augustana''. Retrieved 2 Nobyembre 2006</ref> [[Talaksan:Honoré Daumier 032.jpg|thumb|right|''Ang mga Manlalaro'', Honoré Daumier]] === Makabago === Hanggang sa [[Muling Pagmulat]], ginamit ang ahedres sa pagsasanay sa sarili. Isinulat ni [[Benjamin Franklin]] sa kanyang artikulong "Ang Mga Moral ng Ahedres" noong 1750: <blockquote> "Ang larong ahedres ay hindi lamang isang libangan: maraming mga aspeto ng pag-iisip na madalas magamit sa buhay ng tao ang nakukuha mula dito at napapalakas nito, hanggang sa maging isang kaugalian ito sa lahat ng pagkakataon: dahil ang buhay ay tulad ng ahedres, kung saan may mga puntos na kailangang makuha, may mga katunggaling dapat labanan, at mayroong maraming uri ng magaganda at masasamang pangyayari, na dulot nito sa ilang detalye. Sa paglalaro ng ahedres, natuto tayo sa: '''I. Pagharap sa hinaharap''', na tumitingin sa anumang maaring mangyari, habang isinasaalang-alang ang kahihinatnan ng isang gawain [...] '''II. Pagsulyap sa lahat ng dako''', na tumitingin sa buong kuwadrado, o pangyayari: - ang kinalaman ng bawat piyesa sa isa't isa, at ang mga kalagayan [...] '''III. Pag-iingat''', na huwag basta-bastang gumalaw [...]"<ref>{{cite web | author=Franklin, Benjamin | url=http://www.metajedrez.com.ar/franklineng.htm | title=Ang Mga Moral ng Ahedres | publisher=Metajedrez | accessdate=2008-11-26 | archive-date=2008-07-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080704171124/http://www.metajedrez.com.ar/franklineng.htm | url-status=dead }}</ref> </blockquote> Kalakip nito o di kaya'y mga kaugnay na pag-asa, itinuturo ang ahedres sa mga kabataan sa buong daigdig at ginagamit sa mga hukbo upang sanayin ang isipan ng mga kadete at mga opisyales.<ref>{{cite web | url=http://www.nscfchess.org/nscfmiss.html | title=Pambansang Pundasyon ng Pag-aaral ng Ahedres | accessdate=2008-11-26 | archive-date=2009-12-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091230140133/http://www.nscfchess.org/nscfmiss.html | url-status=dead }}</ref> Maraming mga paaralan ang nagtatag ng mga grupo sa ahedres at marami na ring torneong inilaan para sa kabataan. Dagdag pa, maraming mga bansang mayroong mga pederasyon sa ahedres, gaya ng Pederasyon ng Ahedres ng Estados Unidos, na laging nagpapatakbo ng mga torneo kasama ng FIDE. Kalimitan, isinasalarawan ang ahedres sa [[sining]]; may mga akdang nagbigay ng mahalagang papel ang ahedres, mula sa ''Isang Laro sa Ahedres'' ni Thomas Middleton at ''Sa Malinaw na Salamin'' ni Lewis Carroll hanggang sa ''Ang Laro ng mga Hari'' ni Stefan Zweig o di kaya'y ang akda ni Vladimir Nabokov na ''Ang Depensa''. Mahalaga rin ang ahedres sa mga pelikulang gaya ng ''Ikapitong Dagat'' ni Ingmar Bergman o ''Ang Mga Manlalaro ng Ahedres'' ni Satyajit Ray. Ginagamit din ang ahedres sa mga makabagong akda. Bilang halimbawa, si Harry Poter sa nobela ni J. K Rowling ay naglalaro ng "Wizard's Chess" habang hilig ng mga tauhan ng ''Star Trek'' ang "Tri-Dimensional Chess" at ang bayani naman sa pelikulang ''Paghahanap kay Bobby Fischer'' ay salungat sa pagiging palaban, gaya ng isang tunay na granmaestro ng ahedres. <ref>{{cite web | author=O'Neill, Eamonn | title=The Brain Issue | url=http://www.eamonnoneill.net/articles/Josh%20Waitzkins.PDF | format=PDF | accessdate=2008-11-26 | archive-date=2012-04-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120419133301/http://www.eamonnoneill.net/articles/Josh%20Waitzkins.PDF | url-status=dead }}</ref> Mala-ahedres din ang tema ng musikal na palabas na ''Ahedres'', nina [[Tim Rice]], [[Björn Ulvaeus]] at [[Benny Andersson]]. == Pagtala ng mga galaw == [[Talaksan:SCD algebraic notation.png|frame|left|Ang sistema ng pagsulat ng mga galaw sa ahedres]] Ang mga paggalaw at mga posisyon sa ahedres ay isinusulat gamit ang isang tanging sistema, mas madalas ay ang [[Alhebraikong Pamamaraan]].<ref>Tignan ang seksiyong "E. Algebraic notation" sa:<br />{{cite web | url=http://www.fide.com/component/handbook/?id=125&view=article | title=E.I.01B. Appendices | accessdate=2008-11-26 | publisher=FIDE}}</ref> ''Ang pinaikling alhebraikong pamamaraan'' ay nagtatala ng mga tira sa pormang ''pina-ikling Ingles na pangalan ng gumalaw na piyesa — titik ng pababang linyang pinuntahan — bilang ng pahalang na linyang pinuhtahan''. Halimbawa, ang "Qg5" ay nangangahulugang "pumunta ang reyna sa pababang ''g'' at sa ikalimang pahalang na linya (sa kwadradong ''g5''). Kung dalawang magkahalintulad na piyesang maaring pumunta sa iisang kwadrado, isa pang titik o bilang ang idinadagdag upang maipakita ang pinanggalingan, Halimbawa, ang ''Ngf3''" ay nangangahulugang "ang kabalyero sa pababang g ay pumunta sa kwadradong f3''. ''Ang titik na P para sa kawal ay hindi ginagamit upang maipakitang ang "e4" ay mangangahulugang "ang kawal ay pumunta sa kwadradong e4". Kung nakahuli ang gumalaw na piyesa, isinisingit ang "x" bago ang pinuntahang parisukat. Halimbawa, ang ''Bxf3''' ay mangangahulugang "nakahuli ang obispo sa f3". Kapag nakahuli ang kawal, ipinapalit ang pinanggalingang pababang linya sa letrang "P", kaya ang ''exd5'' ay mangangahulugang "nakahuli ang kawal na galing sa pababang e sa d5". [[Talaksan:Scholars mate animation.gif|frame|Isang halimbawa ng maikling larong madalas na mangyari sa mga baguhan]] Kapag nakarating ang isang kawal sa huling pahalang na linya, dahilan upang tumaas ang ranggo nito, ang napiling piyesa ay ipinapakita matapos ang galaw,<ref>{{cite web | title=Learn Chess Notation | url=http://www.chesshouse.com/howto/How-to-Read-and-Write-Chess-Notation.asp | accessdate=2008-11-26 | publisher=Chess House}}</ref> halimbawa'y ''e1Q'' o ''e1=Q''. Ang pagtatago ay ipinapakita ng 0-0 sa lugar ng hari at 0-0-0 sa lugar ng reyna. Ang tirang maglalagay sa kalabang hari sa panganib ay nilalagyan ng "+" sa dulo. Ipinapakita ang pagka-mate sa pamamagitan ng simbolong "#" (minsa'y "++", ngunit ginagamit sa mga dobleng banta kadalasan) Sa pagwawakas ng laro, mangangahulugang nanalo ang Puti kapag "1-0", panalo ang Itim kapag "0-1", at patas kapag "½-½". Maaring lagyan ng iba't-ibang mga simbolo ang mga galaw sa ahedres upang ipakita ang kabutihan o kasamaang naidulot ng isang tira sa manlalarong gumalaw. Halimbawa, ang ''!'' ay isang magandang galaw, ang ''!!'' ay isang mahusay na galaw, ang ''?'' ay isang pagkakamali, ang ''??'' ay isang malalang pagkakamali, ang ''!?'' ay isang kakaibang tira at ang ''?!'' ay isang pagkakamaling hindi madaling makita. Halimbawa, ang isang payak na patibong na tanyag sa pangalang ''Mate ng Mag-aaral'', na ipinapakita sa kaliwa, ay maaring itala bilang: # e4 e5 # Qh5?! Nc6 # Bc4 Nf6?? # Qxf7# 1-0 == Tingnan din == * [[:Kategorya:Mga larong tabla|Kategorya:Mga larong tabla]] * [[Dama]] * [[Salpakan]] == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga talaugnayang panlabas == === Mga organisasyong pang-internasyunal === * [http://www.fide.com/ ''Fédération Internationale des Échecs'' (wikang Pranses) o FIDE] - [[Pederasyong Pandaigdig ng Ahedres]] (''[[World Chess Federation]]'') :* [http://www.fide.com/official/handbook.asp?level=EE101 Official rules - Batas ng Ahedres mula sa FIDE] :* [http://www.fide.com/ratings/toplist.phtml Talaan ng mga pinakamamagagaling na manlalaro mula sa FIDE] * [http://www.iccf.com/ ''International Correspondence Chess Federation'' o ICCF] - Pederasyon ng Ugnayang Pang-internasyunal na Pang-ahedres * [http://www.chess-players.org/eng/index.html ''Association of Chess Professionals'' o ACP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110203073334/http://www.chess-players.org/eng/index.html |date=2011-02-03 }} - Asosasyon ng mga Dalubhasa sa Ahedres === Mga organisasyong pang-Ahedres sa Pilipinas === *[http://www.ncf-phil.org Opisyal na Websayt ng National Chess Federation of the Philippines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403094141/http://www.ncf-phil.org/ |date=2013-04-03 }} === Mga balita === * [http://www.chessbase.com/ Balita mula sa Chessbase] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223074649/http://chessbase.com/ |date=2011-02-23 }} * [http://www.chessville.com/ Chessville] * [http://www.chesscenter.com/twic/twic.html Ang Buong Linggo sa Ahedres] {{Webarchive|url=http://archive.wikiwix.com/cache/20080217152441/http://www.chesscenter.com/twic/twic.html |date=2008-02-17 }} === Iba pang mga kawing === * [http://www.bidmonfa.com Ahedres sa bidmonfa.com] * [http://www.chessfriends.com/ ChessFriends.com] - Ahedres online * [http://www.chessgames.com/ ChessGames.com] - Impormasyong pang-ahedres mula sa Internet at pamayanan * [http://www.chesslive.de/ ChessLive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090228183643/http://www.chesslive.de/ |date=2009-02-28 }} - Kaha ng impormasyon mula sa Internet * [http://mathworld.wolfram.com/Chess.html Mathworld] - Ahedres at matematika * [http://www.jmrw.com/Chess/Tableau_echecs/ Jmrw.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120716104756/http://www.jmrw.com/Chess/Tableau_echecs/ |date=2012-07-16 }} - Ahedres at sining * [http://www.cpl.org/sdi-special-collections.asp#Chess Koleksiyong pang-ahedres ni John G. White]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Silid-Aklatan ng Cleveland). Ang pinakamalaking silid-aklatang pang-ahedres sa buong mundo. ([http://search.clevnet.org/web2/tramp2.exe/log_in/guest?SETTING_KEY=CLEVNET Paghahanap sa Internet]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) [[Kategorya:Mga larong tabla]] [[Kategorya:Palakasan]] [[Kategorya:Ahedres]] 42w91sjspit6ufipqj8giqe2axnfn81 0 31415 2204737 2146705 2026-04-24T20:13:35Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204737 wikitext text/x-wiki {{superherobox <!--Wikipedia:WikiProject Comics--> |character_name =Superman |image = |publisher =[[Dede Comics]] |debut =''[[Action Comics]]'' #1<br />(Hunyo 1938) |creators =[[Jerry Siegel]]<br />[[Joe Shuster]] |alter_ego =Kal-EL<br />Clark Kent | Base of operations = [[Metropolis]] |alliances =[[Daily Planet]]<br />[[Justice League]]<br />[[Outsiders (komiks)|Outsiders]] }} Si '''Superman''' ay isang [[superhero]] o bayaning may kakaibang lakas na higit sa isang pangkaraniwang tao mula sa ''[[DC Comics]]'' ng Estados Unidos. Ibinibilang siya sa isa sa pinakakilalang [[bayani]]ng pang-komiks sa lahat ng panahon.<ref>{{cite web| url = http://www.ohiohistorycentral.org/entry.php?rec=1521| title = Superman| accessdate = 2007-01-30| author = Ohio Historical Society| year = 2005| work = Ohio History Central: An Online Encyclopedia of Ohio| publisher = Ohio Historical Society| quote = In the early twenty-first century, Superman remains one of the most popular comic book characters of all time. He also has been an immense draw in movies and on television.}}</ref> at isang [[Estados Unidos|Amerikanong]] simbolo ng kultura.<ref name="TCS11">Daniels (1998), p. 11.</ref><ref>{{cite book | last=Holt | first=Douglas B. | authorlink= | year=2004 | title=How Brands Become Icons: The Principles of Cultural Branding | url=https://archive.org/details/howbrandsbecomei0000holt | publisher=Harvard Business School Press | location=[[Boston]] | page=1 | isbn=1-57851-774-5 }}</ref><ref>{{cite book |author= Koehler, Derek J. |author2= Harvey, Nigel| year=2004 | title=Blackwell Handbook of Judgment and Decision Making |url= https://archive.org/details/blackwellhandboo0000unse_k6b7 | publisher=Blackwell| page=[https://archive.org/details/blackwellhandboo0000unse_k6b7/page/518 519] | isbn=1-4051-0746-4 }}</ref><ref>{{cite book | last=Dinerstein | first=Joel | authorlink= | year=2003 | title=Swinging the machine: Modernity, technology, and African American culture between the wars | url=https://archive.org/details/isbn_9781558493834 | publisher=University of Massachusetts Press| page=[https://archive.org/details/isbn_9781558493834/page/81 81] | isbn=1-55849-383-2 }}</ref> Nilikha ng [[Estados Unidos|Amerikanong]] manunulat na si [[Jerry Siegel]] at ng taga-[[Kanada]]ng mangguguhit na si [[Joe Shuster]] noong 1932, at ipinagbili sa ''[[DC Comics|Detective Comics, Inc.]]'' noong 1938. Una siyang lumitaw sa ''[[Action Comics]]'' #1 (Hunyo 1938) at sumunod na lumabas sa iba't ibang mga seryeng [[radyo|pangradyo]], mga [[programa]]ng [[telebisyon|pantelebisyon]], mga [[pelikula]], mga [[Guhit-larawan|kartun]] sa mga [[pahayagan]], at mga larong pang-[[kompyuter]]. == Mga sanggunian == {{reflist}} {{Superman}} [[Kategorya:Guhit-larawan]] [[Kategorya:Pelikula]] [[Kategorya:Mga karakter ng DC Comics]] [[Kategorya:Estados Unidos]] [[Kategorya:Telebisyon]] [[Kategorya:Mga karakter sa pelikulang superhero]] fjo0bxzw3ef39km4einhzoatfmsoiii 0 31838 2204711 2188878 2026-04-24T19:52:29Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204711 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name=Kabul |native_name={{nq|کابل}} |settlement_type=Kabiserang lungsod <!-- images and maps ----------->|image_skyline={{multiple image |perrow = 1/2/2 |border = infobox |total_width = 275 |image1 = Kabul, Afghanistan view.jpg |caption1 = Shahr-e Naw |image2 = 200229-D-AP390-1529 (49603221753).jpg |caption2 = Ang Arg |image3 = Shah-e-Doshamshera Mosque - panoramio.jpg |caption3 = Moske Shah-Do Shamshira |image4 = Sakhi mosque, Kabul.jpg |caption4 = Dambana ng Sakhi |image5 = Garden of Babur By Dani.jpg |caption5 = Mga Hardin ng Babur }}|image_flag=<!--Flag of Kabul.svg is no longer the flag of the city. Currently there is no flag of Kabul. So please do not add it here.-->|image_seal=<!--Kabul Municipality logo.png is no longer the official seal of the city. Refer to the website, km.gov.af, for the new seal.-->|image_shield=|image_map=|map_caption=|pushpin_map=Afghanistan#Asia|pushpin_label_position=right|pushpin_mapsize=300|pushpin_map_caption=|pushpin_relief=yes|coordinates={{Coord|34|31|31|N|69|10|42|E|region:AF-KAB_type:city(4600000)|display=inline,title}}|motto=|nickname=[[Paris]] ng [[Gitnang Asya]]<ref name="Golden" /><ref name="Glory" />|subdivision_type=Bansa|subdivision_name={{flag|Afghanistan}}|subdivision_type1=Lalawigan|subdivision_name1=[[Lalawigan ng Kabul|Kabul]]|subdivision_type2=Blg. ng distrito|subdivision_name2=22|subdivision_type3=Blg. ng Gozar|subdivision_name3=630|established_title=Pagbuo ng kabisera|established_date=1776<ref name="Stanford">Hanifi, Shah Mahmoud. p. 185. [https://books.google.com/books?id=kh1hpPLSpcEC ''Connecting Histories in Afghanistan: Market Relations and State Formation on a Colonial Frontier''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210815092453/https://books.google.com/books?id=kh1hpPLSpcEC |date=2021-08-15 }}. Stanford University Press, 2011. (sa Ingles)</ref>|government_type=Munisipilidad <!-- Politics ----------------->|government_footnotes=|leader_title=[[Alkalde]]|leader_name=Hamdullah Nomani|leader_title2=Diputadong Alkalde|leader_name2=Maulvi Abdul Rashid<ref name="bakhtarnews">{{cite web|url=https://bakhtarnews.af/ps/د-اسلامي-امارت-په-تشکیلاتو-کې-نوي-کسان-پ/|title=د اسلامي امارت په تشکیلاتو کې نوي کسان پر دندو وګومارل شول|date=4 Oktubre 2021|language=ar|website=باختر خبری آژانس|access-date=22 Nobyembre 2021|archive-date=16 Nobyembre 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211116104819/https://bakhtarnews.af/ps/%d8%af-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%d9%8a-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d8%b1%d8%aa-%d9%be%d9%87-%d8%aa%d8%b4%da%a9%db%8c%d9%84%d8%a7%d8%aa%d9%88-%da%a9%db%90-%d9%86%d9%88%d9%8a-%da%a9%d8%b3%d8%a7%d9%86-%d9%be/|url-status=live}}</ref> <!-- Area --------------------->|area_footnotes=|area_total_km2=383.1 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion-->|area_urban_km2=|area_metro_km2=4,524|area_land_km2=<!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion-->|area_water_km2=|elevation_footnotes=<!--for references: use<ref></ref> tags-->|elevation_m=1791 <!-- Population ------------>|population_footnotes=|population_total=4,950,000 <small>(Una sa [[Apganistan]])</small>|population_as_of=2025|population_rank=|population_metro=|population_density_km2=12,920|population_density_metro_km2=Di-alam|population_note=|population_demonyms=Kabuli <!-- General information --------------->|timezone1=AFT|utc_offset=+04:30|postal_code_type=Kodigo ng koreo|postal_code=10XX|area_code=(+93) 20|blank_name=[[Köppen climate classification|Klima]]|blank_info=[[BSk]]|website={{URL|km.gov.af/}}|official_name=}}Ang '''Kabul'''{{Efn|Bigkas sa Ingles: {{IPAc-en|ˈ|k|ɑː|b|əl|audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Kabul.wav}} {{respell|KAH|bəl}},<ref>{{Cite Merriam-Webster|Kabul|accessdate=22 Nobyembre 2021|language=en}}</ref><ref name="wordref">{{cite web |title=Kabul |work=WordReference.com |url=https://www.wordreference.com/definition/Kabul |access-date=28 Setyembre 2025|language=en}}</ref> {{IPAc-en|ˈ|k|ɑː|b|ʊ|l}} {{respell|KAH|buul}},<ref name="wordref"/><ref name="ahd">{{cite American Heritage Dictionary|Kabul|access-date=1 Abril 2024|language=en}}</ref> {{IPAc-en|ˈ|k|ɑː|b|uː|l}} {{respell|KAH|bool}},<ref>American Heritage Dictionary of the English Language, 1969. (sa Ingles)</ref> {{IPAc-en|k|ə|ˈ|b|uː|l}} {{respell|kə|BOOL}}<ref name="wordref"/><ref name="ahd"/> o {{IPAc-en|k|ə|ˈ|b|ʊ|l}} {{respell|kə|BUUL}}.<ref name="wordref"/>}}{{Efn|{{langx|ps|کابل|Kābəl}} {{IPA|ps|kɑˈbəl|}}; {{langx|prs|کابل|Kābul}} {{IPA|prs|kʰɑːˈbʊ́l|}}}} ay ang kabisera at pinakamalaking lungsod ng [[Apganistan]]. Matatagpuan ito sa silangang bahagi ng bansa, at isa rin itong munisipalidad na bahagi ng [[Lalawigan ng Kabul]]. Hati ang lungsod sa 22 distrito para sa administrasyon. Tinatayang nasa humigit-kumulang 4.95 milyon ang populasyon ng Kabul noong 2023.<ref name="nsia">{{Cite web |date=10 Hulyo 2023 |title=Estimated Population of Afghanistan 2023–24 |url=http://nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2023/07/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-1402-04.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230911065759/http://nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2023/07/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-1402-04.pdf |archive-date=11 Setyembre 2023 |access-date=11 Setyembre 2023 |publisher=National Statistics and Information Authority |page=13 |language=en}}</ref> Sa makabagong panahon, nagsilbi ang Kabul bilang pampulitika, pangkultura at pang-ekonomiyang sentro ng Apganistan.<ref>{{Cite book |last=Foschini |first=Fabrizio |url=https://ethz.ch/content/dam/ethz/special-interest/gess/cis/center-for-securities-studies/resources/docs/USIP-pw126_kabul-and-the-challenge-of-dwindling-foreign-aid.pdf |title=Kabul and the challenge of dwindling foreign aid |date=Abril 2017 |publisher=United States Institute of Peace |isbn=978-1-60127-641-4 |series=Peaceworks no. 126 |language=en |access-date=1 Hunyo 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609180040/https://ethz.ch/content/dam/ethz/special-interest/gess/cis/center-for-securities-studies/resources/docs/USIP-pw126_kabul-and-the-challenge-of-dwindling-foreign-aid.pdf |archive-date=9 Hunyo 2020 |url-status=live |via=[[ETH Zurich]]}}</ref> Dahil sa mabilis na urbanisasyon, naging pangunahing lungsod ito ng bansa.<ref>{{Cite web |date=17 Mayo 2012 |title=Largest cities in the world and their mayors – 1 to 150 |url=http://www.citymayors.com/statistics/largest-cities-mayors-1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110902093141/http://www.citymayors.com/statistics/largest-cities-mayors-1.html |archive-date=2 Setyembre 2011 |access-date=17 Agosto 2012 |publisher=City Mayors |language=en}}</ref> Matatagpuan ang makabagong lungsod ng Kabul sa isang makitid na [[lambak]] na mataas ang lokasyon sa hanay ng kabundukang [[Hindu Kush]], at napapalibutan ito ng Ilog Kabul. May taas itong {{Convert|1790|m|ft|0}}, kaya kabilang ito sa mga kabiserang lungsod na may pinakamatataas na lokasyon sa mundo. Matatagpuan sa gitna ng lungsod ang mga lumang kapitbahayan nito, kabilang ang mga lugar ng Tulay ng Khashti, Khabgah, Kahforoshi, Saraji, Chandavel, Shorbazar, Deh-Afghanan at Ghaderdiwane.<ref>{{cite web |date=28 Hunyo 2023 |title=Kabul &#124; History, Culture, Map, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/Kabul |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827201157/https://www.britannica.com/place/Kabul |archive-date=27 Agosto 2021 |access-date=27 Hunyo 2023 |work=[[Encyclopædia Britannica]] |language=en}}</ref> Sinasabing higit sa 3,500 taon na ang Kabul, at nabanggit na ito noong panahon ng [[Imperyong Akemenida|Persang Imperyong Akemenida]]. Matatagpuan ito sa isang sangandaan sa [[Asya]], halos nasa kalagitnaan ng [[Istanbul]] sa kanluran at [[Hanoi]] sa silangan, akaya nasa isang estratehikong lokasyon ang lungsod sa mga ruta ng kalakalan ng [[Gitnang Asya]] at [[Timog Asya]]. Isa itong mahalagang patutunguhan sa sinaunang [[Daang Seda]]<ref>{{cite web |title=Afghanistan: The Heart of Silk Road in Asia |url=https://thediplomat.com/2017/11/afghanistan-the-heart-of-silk-road-in-asia/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609174051/https://thediplomat.com/2017/11/afghanistan-the-heart-of-silk-road-in-asia/ |archive-date=9 Hunyo 2020 |access-date=26 Nobyembre 2019 |website=The Diplomat |language=en}}</ref> at tradisyunal na itinuring na tagpuan ng Tartarya, [[Indiya]] at Persa.<ref name="undermughal">{{Cite journal |last=Samrin |first=Farah |year=2005 |title=The City of Kabul Under the Mughals |url=https://www.jstor.org/stable/44145943 |url-status=live |journal=Proceedings of the Indian History Congress |language=en |volume=66 |pages=1307 |jstor=44145943 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210629170711/https://www.jstor.org/stable/44145943 |archive-date=29 Hunyo 2021 |access-date=29 Hunyo 2021}}</ref> Sa paglipas ng mga dantaon, napasailalim ang Kabul sa pamamahala ng iba’t ibang dinastiya at imperyo, kabilang ang [[Imperyong Seleucid|Seleusida]], mga Greko Baktriyano, [[Imperyo ng Maurya|mga Maurya]], mga Kushan, mga Hindu Shahi, mga Kanluraning Turko, mga Turkong Shahi, [[Imperyong Samanida|mga Samanida]], mga Horesmita, [[Imperyong Timurida|mga Timurida]], [[Imperyong Monggol|mga Monggol]], at mga Arman Rayamajhi. Noong ika-16 na dantaon, ginamit ng [[Imperyong Mughal]] ang Kabul bilang pangtag-init na kabisera, at sa panahong iyon ay umunlad ito at tumaas ang kahalagahan.<ref name="undermughal"/> Minsan itong napasailalim sa kontrol ng mga Apsarida matapos ang pananakop ni Nader Shah sa Indiya, hanggang sa tuluyang mapunta sa lokal na pamamahala ng Imperyong Apgano noong 1747.<ref name="Dupree">{{Cite web |last=Nancy Hatch Dupree |last2=Aḥmad ʻAlī Kuhzād |year=1972 |title=An Historical Guide to Kabul&nbsp;– The Story of Kabul |url=http://www.aisk.org/aisk/NHDAHGTK05.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100830031416/http://www.aisk.org/aisk/NHDAHGTK05.php |archive-date=30 Agosto 2010 |access-date=18 Setyembre 2010 |publisher=American International School of Kabul |language=en}}</ref> Naging kabisera ang Kabul ng Apganistan noong 1776 sa panahon ng paghahari ni Timur Shah Durrani, anak ni Ahmad Shah Durrani.<ref name="Stanford"/> Noong ika-19 na siglo, sinakop ng mga Briton ang lungsod. Matapos magtatag ng ugnayang panlabas at mga kasunduan, umatras sila mula sa [[Apganistan]] at bumalik sa [[Britanikong Raj|Britanikong Indiya]]. Kilala ang Kabul sa mga makasaysayang hardin, pamilihan (''bazaar'') at mga palasyo<ref>{{cite news |last1=Gopalakrishnan |first1=Raju |date=16 Abril 2007 |title=Once called paradise, now Kabul struggles to cope |language=en |publisher=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-capital/once-called-paradise-now-kabul-struggles-to-cope-idUSSP20888220070416 |url-status=live |access-date=1 Hunyo 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308151538/https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-capital/once-called-paradise-now-kabul-struggles-to-cope-idUSSP20888220070416 |archive-date=8 Marso 2021}}</ref><ref>{{cite web |author1=Abdul Zuhoor Qayomi |title=Kabul City: Isn't just capital of Afghanistan but of palaces as well |url=http://www.afghanistantimes.af/kabul-city-isnt-just-capital-of-afghanistan-but-of-palaces-as-well/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210515194006/http://www.afghanistantimes.af/kabul-city-isnt-just-capital-of-afghanistan-but-of-palaces-as-well/ |archive-date=15 Mayo 2021 |access-date=1 Hunyo 2021 |website=Afghanistan Times |language=en}}</ref><ref>{{cite web |author1=Sayed A Azimi |title=Reversing Kabul's Environmental Setbacks |url=https://www.linkedin.com/pulse/reversing-kabuls-environmental-setbacks-sayed-aziz-azimi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808095807/https://www.linkedin.com/pulse/reversing-kabuls-environmental-setbacks-sayed-aziz-azimi |archive-date=8 Agosto 2021 |access-date=1 Hunyo 2021 |language=en |via=[[LinkedIn]]}}</ref> gaya ng mga Hardin ng Babur, Palasyo ng Darul Aman at Arg. Sa ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, naging hintuan ang lungsod sa landa ng mga ''hippie'' na tinahak ng maraming [[Europa|Europeo]]<ref name="overthrown">{{Cite news |date=18 Hulyo 1973 |title=Afghan King Overthrown; A Republic Is Proclaimed |language=en |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1973/07/18/archives/afghan-king-overthrown-a-republic-is-proclaimed-afghanistan-king-is.html |url-status=live |access-date=1 Abril 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191129042317/https://www.nytimes.com/1973/07/18/archives/afghan-king-overthrown-a-republic-is-proclaimed-afghanistan-king-is.html |archive-date=29 Nobyembre 2019}}</ref><ref>''Dateline Mongolia: An American Journalist in Nomad's Land'' ni Michael Kohn (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite web |title='Mein Kabul': ORF-Reporterlegende Fritz Orter präsentiert im 'Weltjournal' 'seine Stadt' – am 31. August um 22.30 Uhr in ORF 2 |url=https://www.ots.at/presseaussendung/OTS_20160830_OTS0058/mein-kabul-orf-reporterlegende-fritz-orter-praesentiert-im-weltjournal-seine-stadt-am-31-august-um-2230-uhr-in-orf-2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210809200243/https://www.ots.at/presseaussendung/OTS_20160830_OTS0058/mein-kabul-orf-reporterlegende-fritz-orter-praesentiert-im-weltjournal-seine-stadt-am-31-august-um-2230-uhr-in-orf-2 |archive-date=9 Agosto 2021 |access-date=1 Hunyo 2021 |publisher=Austria Press Agency |language=de}}</ref> at nakakuha ng palayaw na "[[Paris]] ng Gitnang Asya".<ref name="Golden">{{Cite news |last=Bumiller |first=Elisabeth |date=17 Oktubre 2009 |title=Remembering Afghanistan's Golden Age |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/10/18/weekinreview/18bumiller.html |url-status=live |access-date=24 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824111805/https://www.nytimes.com/2009/10/18/weekinreview/18bumiller.html |archive-date=24 Agosto 2021|language=en}}</ref><ref name="Glory">{{Cite news |last=Kohzad |first=Nilly |title=Kabul Residents, Visitors Recall Capital's Golden Era Before Conflict |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|language=en |url=https://gandhara.rferl.org/a/kabul-glory-days-kabulis-history-afghanistan/31011399.html |url-status=live |access-date=24 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824160030/https://gandhara.rferl.org/a/kabul-glory-days-kabulis-history-afghanistan/31011399.html |archive-date=24 Agosto 2021}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 Mayo 2019 |title=Taliban Peace Talks in Afghanistan |url=https://centralasiainstitute.org/in-wake-of-taliban-peace-talks-afghan-women-hope-basic-human-rights-still-theirs/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824160028/https://centralasiainstitute.org/in-wake-of-taliban-peace-talks-afghan-women-hope-basic-human-rights-still-theirs/ |archive-date=24 Agosto 2021 |access-date=24 Agosto 2021|language=en}}</ref> Natapos ang panahong ito ng katiwasayan noong 1978 sa Rebolusyong Saur at sa sumunod na interbensiyong militar ng mga Sobyet noong 1979, na nagpasimula ng isang sampung taong [[Digmaang Apgano–Sobyetiko]]. Ang dekada 1990 ay minarkahan ng mga digmaang sibil sa pagitan ng mga pangkat na humiwalay mula sa nabuwag na mujahideeng Apgano, na sumira sa malaking bahagi ng lungsod.<ref>{{Cite web |title=History of Kabul |url=http://www.lonelyplanet.com/afghanistan/kabul/history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403060121/https://www.lonelyplanet.com/afghanistan/kabul/history |archive-date=3 Abril 2019 |access-date=27 Mayo 2013 |publisher=Lonely Planet |language=en}}</ref> Noong 1996, sinakop ng Taliban ang Kabul. Pagkaraan ng apat na taon ng patulon-tulong labanan, bumagsak ang lungsod na pinamumunuan ng [[Taliban]] sa [[Estados Unidos]] matapos ang pananakop ng Amerika sa Apganistan na sumunod sa [[Mga pag-atake noong Setyembre 11|pag-atake noong Setyembre 11]] sa Estados Unidos noong 2001. Noong 2021, muling sinakop ng Taliban ang Kabul matapos ang pag-atras ng puwersang militar ng Amerika at [[Organisasyon ng Tratado ng Hilagang Atlantiko|NATO]] mula sa Apganistan. == Toponimya at etimolohiya == Ang Kabul ay nakilala sa iba't ibang pangalan sa buong kasaysayan nito.<ref name="OxfordModern">{{Cite encyclopedia |year=2008 |title=Kabul |encyclopedia=Oxford Encyclopedia of the Modern World |publisher=Oxford University Press |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195176322.001.0001/acref-9780195176322-e-840?rskey=6DESxq&result=6 |access-date=13 Pebrero 2021 |last=Kakar |first=M. Hassan |editor-last=Stearns |editor-first=Peter N. |language=en |isbn=978-0-19-517632-2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210503085215/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195176322.001.0001/acref-9780195176322-e-840?rskey=6DESxq&result=6 |archive-date=3 Mayo 2021}}</ref> Hindi tiyak ang kahulugan nito, subalit pinaniniwalaang nagmula ito bago ang mga unang pananakop ng mga [[Muslim]], noong nasa mga ruta ng kalakalan ang lungsod sa pagitan ng Indiya at ng mundong [[Helenestiko|Helenistiko]].<ref name="OxfordPlaceNames">{{Cite encyclopedia |year=2020 |title=Kabul |encyclopedia=Concise Oxford Dictionary of World Place Names |publisher=Oxford University Press |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-3372?rskey=wE0hco&result=1 |access-date=13 Pebrero 2021 |editor-last=Everett-Heath |editor-first=John |edition=6 |language=en |isbn=978-0-19-190563-6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210503085109/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-3372?rskey=wE0hco&result=1 |archive-date=3 Mayo 2021}}</ref> Sa [[Wikang Sanskrito|Sanskrito]], kilala ito bilang ''Kubha'', samantalang tinukoy ito ng mga Griyegong manunulat noong sinaunang panahon bilang ''Kophen'', ''Kophes'' o ''Koa''.<ref name="OxfordModern" /> Itinala ng manlalakbay na Tsino na si Xuanzang (ika-7 dantaon) ang lungsod bilang Gāofù ([[Wikang Tsino|Tsino]]: 高附).<ref name="OxfordModern" /> Unang ginamit ang pangalang "Kabul" para sa Ilog Kabul bago ito iniuugnay sa lugar na nasa pagitan ng[[Hindu Kush]] at [[Sindh]] (kasalukuyang [[Pakistan]]).<ref name="OxfordModern" /><ref name="OxfordPlaceNames" /> AKilala rin ang lugar na ito bilang Kabulistan.<ref name="OxfordModern" /> Noong ika-19 na dantaon, napansin ni Alexander Cunningham (namatay 1893) na ang Kaofu, ayon sa tala ng mga Tsino, ay malamang na pangalan ng "isa sa limang tribong Yuchi o Tukhari". <ref name="OxfordModern" /> Idinagdag ni Cunningham na ibinigay ng tribong ito ang pangalan nila sa lungsod matapos nila itong sakupin noong ika-2 dantaon BK.<ref name="OxfordModern" /> "Mukhang makatwiran" ang palagay na ito dahil isinulat ng histoyador na Apgano na si Mir Ghulam Mohammad Ghobar (1898–1978) na sa [[Avesta]] (sagradong aklat ng [[Zoroastrianismo]]), kilala ang Kabul bilang ''Vaekereta'', samantalang tinukoy ito ng mga Griyego noong sinaunang panahon bilang ''Ortospana'' ("Mataas na Lugar"), nna tumutugma sa salitang ''Urddhastana'' Kastana.<ref name="OxfordModern" /> Itinala rin ng Griyegong heograpo na si [[Ptolomeo]] (namatay {{Circa|170 CE}}) ang Kabul bilang Καβουρα (''Kabura'').<ref name="OxfordModern" /> Ayon sa alamat, may isang [[lawa]] sa Kabul, at sa gitna nito ay matatagpuan ang tinatawag na "Pulo ng Kasayahan", kung saan nakatira ang isang masayahing pamilyang mga musikero.<ref name="OxfordModern"/> Ayon din sa alamat na ito, naging madaraanan ang pulo sa utos ng isang hari sa pamamagitan ng pagpapagawa ng isang [[tulay]] (''pul'' sa [[Wikang Persa|Persa]]) na yari sa [[dayami]] (''kah'' sa Persa).<ref name="OxfordModern" /> yon sa alamat na ito, nabuo ang pangalang Kabul mula sa pinagsamang dalawang salitang ito, ''kah'' + ''pul''.<ref name="OxfordModern" /> Ipinapahayag naman ng ''Concise Oxford Dictionary of World Place Names'' na "hindi malamang" ang mungkahing nagmula ang pangalan sa ugat na [[Wikang Arabe|Arabe]] na ''qbl,'' na nangangahulugang 'pagtatagpo' o 'pagtanggap'. <ref name="OxfordPlaceNames"/> Hindi pa rin tiyak kung kailan unang iniuugnay ang pangalang "Kabul" sa lungsod.<ref name="OxfordModern"/> "Naging tanyag" ito matapos wasakin ni [[Genghis Khan]] (c. 1162–1227) noong ika-13 dantaon ang Kapisa at iba pang mga lungsod na nasa kasalukuyang Apganistan.<ref name="OxfordModern" /> Dahil sa sentrong lokasyon ng lungsod sa rehiyon, at sa kahalagahan nito bilang tagpuan ng iba’t ibang pangkat-etniko, nakilala ang Kabul bilang Paris of Gitnang Asya noong huling bahagi ng ika-20 dantaon. == Heograpiya == [[Talaksan:Kabul-Pano_By_Dani.jpg|thumb|Tanawin sa gabi sa Kabul noong 2016 na nakaharap sa hilagang-silangan, na makikita ang Koh-e 'Aliabad sa kaliwa at Koh-e Asamai sa kanan.]] [[Talaksan:DSC_0049-2.jpg|left|thumb|Dam ng Qargha at lawa]] [[Talaksan:Kabul_mountains.jpg|thumb|Isang tanawin ng ilan sa mga bundok na nakapalibot sa Kabul]] Ang Kabul ay matatagpuan sa silangang bahagi ng bansa, {{Convert|1791|m|ft|abbr=off|sp=us}} sa ibabaw ng dagat sa isang makitid na lambak, na nasa pagitan ng kabundukang [[Hindu Kush]] sa tabi ng Ilog Kabul. Kaagad sa timog ng lumang lungsod makikita ang sinaunang pader ng lungsod at ang bundok na Sher Darwaza, na may [[sementeryo]] ng Shuhadayi Salihin sa likuran nito. Kaunti pang silangan ang kinalalagyan ng sinaunang kuta ng Bala Hissar, na may lawa ng Kol-e Hasmat Khan sa likuran nito. Inilarawan ang lokasyon nito bilang isang "mangkok na napapalibutan ng mga bundok".<ref>''Canada in Afghanistan: The War So Far'' by Peter Pigott (sa Ingles)</ref> Ilan sa mga bundok (na tinatawag na ''koh'') ay ang Khair Khana-e Shamali, Khwaja Rawash, Shakhi Baran Tey, Chihil Sutun, Qurugh, Khwaja Razaq at Sher Darwaza. Mayroon ding dalawang bundok sa pagitan ng mga urbanong lugar sa kanluran: ang Koh-e Asamai (na lokal na kilala bilang ''Burol ng Telebisyon'') at Ali Abad. Ang mga burol sa loob ng lungsod (na tinatawag na ''tapa'') ay kinabibilangan ng Bibi Mahro at Maranjan. Dumadaloy ang Ilog Logar papasok sa Kabul mula sa timog, at sumasanib ito sa Ilog Kabul na hindi kalayuan sa sentro ng lungsod. Sinasaklaw ng lungsod ang lawak na {{Convert|1023|km2|sqmi|0}}, kaya ito ang pinakamalaking lungsod sa bansa. Ang pinakamalalapit na dayuhang kabisera, kung susukatin nang tuwid ang distansya, ay ang [[Islamabad]], [[Dusambe|Dushanbe]], [[Taskent|Tashkent]], [[New Delhi|Bagong Delhi]] at [[Biskek|Bishkek]]. Halos magkasinglayo ang Kabul mula sa [[Istanbul]] ([[kanlurang Asya]]) at [[Hanoi]] ([[silangang Asya]]). == Demograpiya == [[Talaksan:2011_SCF_Kabul-3.jpg|left|thumb|Mga kabataang lalaki at babae na Apgano sa isang pagdiriwang ng [[musikang rock]] sa loob ng ''Hardin ng Babur'']] Tinaya noong 2023 na humigit-kumulang 4.95 milyon ang populasyon ng Kabul.<ref name="nsia"/> Matagal nang pabago-bago ang tipon ng lungsod dahil sa mga digmaan. Dahil walang makabagong [[senso]], iba-iba ang pagtataya sa bilang ng populasyon. Tinayang nasa humigit-kumulang 10,000 ang populasyon ng Kabul noong 1700, 65,000 pagsapit ng 1878, at 120,000 noong 1940.<ref name="pdf.usaid.gov">{{Cite web |title=Draft Kabul City Master Plan |url=https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PA00JMMJ.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402205705/https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PA00JMMJ.pdf |archive-date=2 Abril 2019 |access-date=21 Nobyembre 2019 |website=[[USAID]] |language=en}}</ref> Kamakailan, nasa humigit-kumulang 500,000 ang populasyon noong 1979, samantalang ayon sa isa pang sanggunian ay 337,715 ito noong 1976.<ref name="spvd.cz">{{Cite web |title=Trolleybuses in Kabul |url=http://www.spvd.cz/index.php/component/content/article/181-clanky/svet/af/217-afghanistan-en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170114233944/http://www.spvd.cz/index.php/component/content/article/181-clanky/svet/af/217-afghanistan-en |archive-date=14 Enero 2017 |access-date=8 Enero 2017 |website=www.spvd.cz |language=en}}</ref> Umangat ang bilang na ito sa mga 1.5 milyon pagsapit ng 1988, bago ito bumagsak nang husto noong dekada 1990. Naging isa ang Kabul sa pinakamabilis lumaking lungsod sa mundo, at nag-apat na beses ang pagdami ng populasyon nito mula 2001 hanggang 2014. Bahagi ito ng pagbabalik ng mga ''refugee'' o lumikas matapos bumagsak ang rehimeng [[Taliban]], at bahagi rin ng paglipat ng mga Apgano mula sa iba pang lalawigan dahil sa digmaan sa pagitan ng mga mandirigmang Taliban at ng puwersa ng pamahalaang Apgano sa kanilang mga katutubong lugar, pati na rin ang paghahanap ng trabaho. Dahil sa mabilis na [[urbanisasyon]] ito, maraming naninirahan ngayon sa di-pormal na mga pamayanan.<ref>{{cite news |last=Rasmussen |first=Sune Engel |date=11 Disyembre 2014 |title=Kabul – the fifth fastest growing city in the world – is bursting at the seams |language=en |newspaper=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/cities/2014/dec/11/kabul-afghanistan-fifth-fastest-growing-city-world-rapid-urbanisation |url-status=live |access-date=8 Enero 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170109115432/https://www.theguardian.com/cities/2014/dec/11/kabul-afghanistan-fifth-fastest-growing-city-world-rapid-urbanisation |archive-date=9 Enero 2017}}</ref> Nagtayo sila ng mga barung-barong na gawa sa [[putik]] at [[ladrilyo]] sa gilid ng mga bundok at matatarik na burol, na karaniwang salat sa yaman at hindi nakakonekta sa tubig at [[kuryente]]. Bagaman ilegal ang mga pamayanang ito, pinapayagan sila ng mga awtoridad. Noong 2017, nagsimula ang Munisipalidad ng Kabul ng isang proyekto na [[pagpipinta]] ng mga bahay sa mga pamayanang ito ng makukulay na kulay bilang pagsisikap na "pasayahin" ang mga residente.<ref>{{cite web |last1=Wellman |first1=Phillip Walter |title=Homes in Kabul painted bright colors to cheer up war weary residents |url=https://www.stripes.com/news/homes-in-kabul-painted-bright-colors-to-cheer-up-war-weary-residents-1.474759 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180120124728/https://www.stripes.com/news/homes-in-kabul-painted-bright-colors-to-cheer-up-war-weary-residents-1.474759 |archive-date=20 Enero 2018 |access-date=20 Enero 2018 |website=Stars and Stripes |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last1=Abed |first1=Fahim |last2=Mashal |first2=Mujib |date=30 Mayo 2017 |title=Urban Sprawl Up Kabul's Mountainsides, With Splashes of Color |language=en |website=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2017/05/30/world/asia/kabul-urban-sprawl.html |url-status=live |access-date=20 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180120124621/https://www.nytimes.com/2017/05/30/world/asia/kabul-urban-sprawl.html |archive-date=20 Enero 2018}}</ref> [[Talaksan:Houses_upon_houses,_Kabul_Afghanistan.jpg|thumb|Mga bahay na itinayo sa kabundukan]] Ang Kabul ay, noon pa man at hanggang ngayon, ang pinakamayamang lungsod pagdating sa pagkakaiba-ibang etniko sa bansa; kinabibilangan ang populasyon nito ng mga Apgano mula sa iba't ibang bahagi ng bansa.<ref>''Women of Afghanistan in the Post-Taliban Era: How Lives Have Changed and Where They Stand Today'' by Rosemarie Skaine, 2009. (sa Ingles)</ref> Humigit-kumulang 45% ng populasyon ng Kabul ay Tajik, 25% ay Hazara, 25% naman ay Pashtun; kabilang sa mga minoryang pangkat-etniko ang Qizilbash (binibilang kasama ng mga Tajik), 1% ay Baloch, 2% ay Uzbek, 1% ay Turkmano, at 1% Apganong Hindu.<ref>{{cite web |title=National Geographic Magazine |url=http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0311/feature2/images/mp_download.2.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080227220328/http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0311/feature2/images/mp_download.2.pdf |archive-date=27 Pebrero 2008 |language=en}}</ref> Halos tatlong-kapat ng populasyon ng Kabul ang sumusunod sa [[Sunni Islam]], habang nasa humigit-kumulang dalawampu't limang bahagdan ang [[Shiite]]. Kabilang din sa iba pang relihiyon sa lungsod ang [[Sikhismo]] at [[Hinduismo]]. Noong 1525, inilarawan ni [[Babur]] ang rehiyon sa kaniyang mga alaala sa pamamagitan ng pagsulat na:{{Blockquote|''Eleven or twelve tongues are spoken in Kābul—[[wikang Arabe|‘Arabī]], [[wikang Persa|Persian]], Turkī, Mughūlī, Hindī, [[Pashto language|Afghānī]], Pashāī, Parājī, Gibrī, Bīrkī, and Lamghānī. If there be another country with so many differing tribes and such a diversity of tongues, it is not known.''<ref>{{cite web|url=https://www.gutenberg.org/files/44608/44608-h/44608-h.htm|title=Description of Kābul|access-date=Hunyo 21, 2021|author=[[Babur|Zahir ud-Din Mohammad Babur]]|work=Memoirs of Babur|year=1525|archive-date=Hunyo 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200630231822/http://www.gutenberg.org/files/44608/44608-h/44608-h.htm|url-status=live|language=en}}</ref> (Labing-isa o labindalawang wika ang sinasalita sa Kabul— ‘Arabī (Arabie), Persa, Turkī (Turko), Mughūlī, Hindī, Afghānī (Pashto), Pashāī, Parājī (Parachi), Gibrī (Gawar-Bati), Bīrkī (Ormuri), at Lamghānī (Lambadi). Kung may iba pang lupain na may ganito karaming magkakaibang tribo at ganito kalawak na iba-ibang wika, hindi ito nalalaman.)|Baburnama|1525}} [[Talaksan:Afghan_girls_in_September_2012.jpg|left|thumb|Mga babaeng Apgano sa Kabul noong 2012]] Kasama ng mga pamayanang [[Mga Pastun|Pastun]], Tajik at Hazara, na bumubuo sa nakararami ng populasyon ng lungsod, mayroon ding malaking bilang ng Uzbek, Turkmen, Kuchi, Qizilbash, Hindu, Sikh, at iba pang pangkat. Ang mas malawak na lalawigan ng Kabul naman ay pinangungunahan ng mga pangkat na [[Mga Pastun|Pastun]] at Tajik.<ref>{{Cite web |date=2 Hunyo 2011 |title=Afghanistan – AFG38731 –Tajiks in Kabul and Mazar-e-Sharif – Taliban |url=https://www.refworld.org/pdfid/4f1029c92.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802190948/https://www.refworld.org/pdfid/4f1029c92.pdf |archive-date=2 Agosto 2020 |access-date=25 Nobyembre 2019 |work=Country Advice: Afghanistan |publisher=Refugee Review Tribunal, Australya |language=en |via=www.refworld.org}}</ref><ref name="Brit-Kabul2">{{cite web |title=Kabul |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/309320/Kabul |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100726224554/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/309320/Kabul |archive-date=26 Hulyo 2010 |access-date=18 Setyembre 2010 |publisher=Online [[Encyclopædia Britannica]] |language=en}}</ref> Ang mga wikang Dari (Persa) at [[Wikang Pastun|Pashto]] ay malawakan ang gamit sa rehiyon, at ang Dari ang nagsisilbing [[Lingguwa prangka|''lingua franca'']]. Karaniwan ang multilingguwalismo sa lugar, lalo na sa hanay ng mga taong Pastun. Tumutukoy ang katawagang "Kabuli" (کابلی) sa mga urbanito ng lungsod. Karaniwan silang etnikong nyutral, nagsasalita ng Dari (Persa), may pangkalahatang sekular na [[edukasyon]], at pabor sa damit at istilong [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]]. Maraming Kabulite (lalo na ang mga elitista at nasa mataas na uri) ang umalis sa bansa noong digmaang sibil, at ngayon ay napapabilang sa mas kaunting bilang kumpara sa mga taong mula sa kanayunan na lumipat sa lungsod, karamihan ay mga lumulumikas subalit mayroon ding naghahanap ng trabaho.<ref>{{cite web |title=Kabul – Naval Postgraduate School |url=https://my.nps.edu/web/ccs/kabul |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180111165313/https://my.nps.edu/web/ccs/kabul |archive-date=11 Enero 2018 |access-date=11 Enero 2018 |website=my.nps.edu |language=en}}</ref><ref name="afghanistan-analysts.org2">{{cite web |last1=Foschini |first1=Fabrizio |date=17 Enero 2012 |title=Striking at Kabul, now and then {{!}} Afghanistan Analysts Network |url=https://www.afghanistan-analysts.org/striking-at-kabul-now-and-then/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180111172004/https://www.afghanistan-analysts.org/striking-at-kabul-now-and-then/ |archive-date=11 Enero 2018 |access-date=11 January 2018 |website=www.afghanistan-analysts.org |language=en}}</ref> Humigit-kumulang 68% ng populasyon ng lungsod ang sumusunod sa [[Sunismo|Sunni Islam]] habang 30% ay mga [[Shiite]] (pangunahin ang mga Hazara at Qizilbash). Ang natitirang 2% ay mga tagasunod ng [[Sikhismo]] at [[Hinduismo]], pati na rin ang isang kilalang [[Kristiyanismo|Kristiyanong]] residente (Unang Ginang Rula Ghani) at isang [[Mga Hudyo|Hudyo]] (Zablon Simintov) noong dekada 2010. Tinatayang nasa 500–8,000 Apganong Kristiyano sa buong bansa; dahil sa mga limitasyon sa kalayaan sa relihiyon, kadalasan ay lihim silang sumasamba, kaya mahirap matantiya ang bilang ng mga Kristiyano sa Kabul nang tiyak.<ref>{{cite web |year=2009 |title=International Religious Freedom Report 2009 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2009/127362.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091130031916/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2009/127362.htm |archive-date=30 Nobyembre 2009 |access-date=6 Marso 2010 |publisher=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor, U.S. Department of State |language=en}}</ref> Daang-daang hindi Muslim ang nananatili pa rin matapos muling sakupin ng Taliban ang Apganistan.<ref>{{cite web |title=Afghan Sikhs, Hindus meet Taliban officials, are assured of safety |url=https://www.msn.com/en-in/news/newsindia/afghan-sikhs-hindus-meet-taliban-officials-are-assured-of-safety/ar-AANoqBh |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129162610/https://www.msn.com/en-in/news/newsindia/afghan-sikhs-hindus-meet-taliban-officials-are-assured-of-safety/ar-AANoqBh |archive-date=29 Enero 2022 |access-date=1 Pebrero 2022 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> Mayroon ding maliit na pamayanang [[mangangalakal]] na Sindhi at Punjabi sa Kabul (kung saan kabilang ang karamihan ng mga Sikh at Hindu)<ref>{{Cite web |date=21 Abril 2022 |title=Hinduism in ancient and modern Afghanistan |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2022/04/21/hinduism-in-ancient-and-modern-afghanistan/ |access-date=25 Hulyo 2024 |language=en-US}}</ref> at mga pamayanang Turko (kadalasan ay mga may-ari ng negosyo at mamumuhunan), at noong dekada 1980, mayroon ding malaking pamayanang [[Rusya|Ruso]] sa lungsod sa panahon ng kampanya ng Sobyet sa bansa. == Kultura at mga palatandaan == [[Talaksan:Bird_Market_Kabul.jpg|thumb|Ang Palengke ng Ibon (''Ka Foroshi'') sa Kabul]] Ang lumang bahagi ng Kabul ay puno ng mga pamilihan (''bazaar'') na nakapuwesto sa makitid at paikot-ikot nitong mga kalye, gaya ng Mandawi at ang Palengke ng Ibon (''Ka Foroshi''). Kabilang sa mga kultural na pook ang: Pambansang Museo ng Apganistan, na kapansin-pansing nagpapakita ng kahanga-hangang estatwa ni Surya na nahukay sa Khair Khana; ang guho ng Palasyo ng Darul Aman, ang libingan ng Emperador na Mughal na si [[Babur]] sa Bagh-e Babur, at Liwasang Chihil Sutun, ang Minar-i-Istiqlal (Haligi ng Kalayaan) na itinayo noong 1919 matapos ang Ikatlong Digmaang Apgano, ang libingan ni Timur Shah Durrani; ang Palasyo ng Bagh-e Bala Palace; at ang kahanga-hangang Moskeng Id Gah (itinaguyod 1893). Ang Bala Hissar ay isang kuta na bahagyang nasira noong Ikalawang Digmaang Anglo-Apgano,<ref name="lib">Caption for Panorama of the Bala Hissar WDL11486 Library of Congress (sa Ingles)</ref> at muling inayos bilang isang kolehiyong militar. Nariyan din ang kuta ng Kolola Pushta, na pinagbarilan ng Hukbong Apgano, at ang kalapit na kuta ng Tore ng Shahrara noong ika-19 na dantaon, na nasira noong 1928. Ang bundok na Koh-e Asamai ay may templo na itinuturing na mahalaga sa Hinduismo. Kabilang sa iba pang mga pook na kaakit-akit ang Sentrong-Lungsod ng Kabul, na siyang kauna-unahang ''shopping mall'' o pamilihang-sentrong pangkalakalan ng Kabul; ang mga tindahan sa paligid ng Kalye Flower at Kalye Chicken; ang distrito ng Wazir Akbar Khan; Klab ng [[Golf|Golp]] ng Kabul; [[Soo]] ng Kabul; Moske ng Abdul Rahman; Shah-Do Shamshira at iba pang kilalang moske; ang Pambansang Galeriya ng Apganistan; ang Pambansang Arkibo ng Apganistan; Libingan ng Pamilyang Maharlika ng Afghanistan; Museong Mina ng OMAR; Burol ng Bibi Mahro; Sementeryo ng Kabul; at Mga Hardin ng Paghman, na pinaka-kilala sa tanyag na arko ng Taq-e Zafar. Kasali rin ang ''Aga Khan Development Network'' (AKDN) sa pagpapanumbalik ng Bagh-e Babur (Mga Hardin ng Babur). Ang Bangin ng Maranjan (''Tappe-i-Maranjan'') ay isang kalapit na burol kung saan natagpuan ang mga estatwa ng [[Budismo]] at Greco-Baktriyano [[Barya|mga barya]] mula sa ika-2 dantaon BK. Sa labas ng mismong lungsod ay matatagpuan ang [[Stupa|stupang]] Budistang Guldara at isa pang stupa sa Shewaki. Ang Paghman at Jalalabad ay mga kaakit-akit na [[lambak]] sa kanluran at silangan ng lungsod. Sa huling kalsadang ito, mga 16 milya sa silangan ng lungsod, ay ang banging Tang-e Gharu. Noong nakaraan, mayroon ang Kabul ng hanggang 23 [[sinehan]], subalit sa kasalukuyan ay apat na lamang ang natitira, kabilang ang pag-aari ng estado na Sinehang Ariana. Ang pagbagsak ng sinehan sa Apganistan mula noong dekada 1990, dulot ng [[digmaan]] at mapaniil na mga rehimen, ay nagdulot ng pagsasara ng marami sa mga ito.<ref name="tolonews.com">{{Cite web |date=17 Nobyembre 2021 |title=Kabul Once Had 23 Cinemas, Now Just 4 |url=https://tolonews.com/arts-culture-168833 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210829180523/https://tolonews.com/arts-culture-168833 |archive-date=29 Agosto 2021 |access-date=22 Nobyembre 2021 |publisher=TOLOnews |language=en}}</ref> Ang Nandari, o Pambansang Teatro ng Kabul, ay isa sa pinakamalalaking teatro sa Asya bago ito masira sa digmaang sibil at hanggang ngayon ay hindi naibalik.<ref>{{cite web |date=26 Disyembre 2020 |title=The battle for the Kabul Nandari cinema |url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/afghanistan-cinema-kabul-movies-b1776248.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210901003346/https://www.independent.co.uk/news/world/asia/afghanistan-cinema-kabul-movies-b1776248.html |archive-date=1 Setyembre 2021 |access-date=22 Nobyembre 2021 |work=The Independent |language=en}}</ref> Dahil sa kakulangan ng pamumuhunan, hindi nakabawi ang sektor matapos ang 2001, at kapansin-pansin ang Sinehang Parke na ginawang wasak at kontrobersyal na binuwag noong 2020.<ref name="tolonews.com" /> == Kambal na bayan – kapatid na lungsod == * [[Pune]], [[Indiya]] (simula pa noong 2003)<ref>{{Cite web |title=Sister Cities of Ankara |url=http://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara#.V6zuCGVvfxs |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224190520/https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara/#.V6zuCGVvfxs |archive-date=24 Disyembre 2018 |access-date=11 Agosto 2016 |language=en}}</ref> * [[Istanbul]], [[Turkiya]] (simula pa noong 1992)<ref>{{cite web |title=Sister Cities of Istanbul |url=http://www.greatistanbul.com/sister_cities.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527130230/http://www.greatistanbul.com/sister_cities.htm |archive-date=27 Mayo 2009 |access-date=10 Abril 2015 |publisher=Greater Istanbul |language=en}}</ref> * [[Kazan]], [[Rusya]] (simula pa noong 2005)<ref>Cultures and Globalization: Cities, Cultural Policy and Governance by Helmut K Anheier, p.376 (sa Ingles)</ref> * [[Lungsod ng Kansas, Missouri]], [[Estados Unidos]] (simula pa noong 2018)<ref>{{cite web |title=Deputy Mayor of Kabul Signs Sister Cities Friendship Agreement with Kansas City, Missouri ::: Embassy of Afghanistan |url=https://www.afghanembassy.us/news/deputy-mayor-of-kabul-signs-sister-cities-friendship-agreement-with-kansas-city-missouri |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402150736/https://www.afghanembassy.us/news/deputy-mayor-of-kabul-signs-sister-cities-friendship-agreement-with-kansas-city-missouri/ |archive-date=2 Abril 2019 |access-date=23 Marso 2019 |website=www.afghanembassy.us |language=en}}</ref> * [[Omaha, Nebraska]], [[Estados Unidos]] (simula pa noong 2003)<ref>{{cite web |title=Cities in Afghanistan and Nebraska forge "sister cities" partnership – Afghanistan |url=https://reliefweb.int/report/afghanistan/cities-afghanistan-and-nebraska-forge-sister-cities-partnership |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410105417/https://reliefweb.int/report/afghanistan/cities-afghanistan-and-nebraska-forge-sister-cities-partnership |archive-date=10 Abril 2019 |access-date=22 Enero 2018 |website=ReliefWeb |language=en}}</ref> == Mga pananda == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist|colwidth=30em}} ==Karagdagang pagbabasa== * {{Cite book |last=Adamec |first=Ludwig W. |title=Historical Dictionary of Afghanistan |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000adam_y8n0 |date=2012 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-7815-0 |language=en}} * {{Cite news |date=14 Oktubre 2007 |title=Afghanistan Struggles to Preserve Rich Past Despite Ongoing War |language=en |publisher=The Canadian Press |url=http://www.afghanemb-canada.net/en/news_bulletin/2007/october/15/index.php |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20081011140217/http://www.afghanemb-canada.net/en/news_bulletin/2007/october/15/index.php |archive-date=11 Oktubre 2008}} * Hill, John E. (2009). ''Through the Jade Gate to Rome: A Study of the Silk Routes during the Later Han Dynasty, 1st to 2nd centuries CE''. Charleston, South Carolina: BookSurge. {{ISBN|978-1-4392-2134-1}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-4392-2134-1|<bdi>978-1-4392-2134-1</bdi>]]. (sa Ingles) * {{Cite journal |last=Parodi |first=Laura E. |date=2021 |title=Kabul, a Forgotten Mughal Capital: Gardens, City, and Court at the Turn of the Sixteenth Century |journal=Muqarnas Online |language=en |volume=38 |issue=1 |pages=113–153 |doi=10.1163/22118993-00381P05}} * {{Cite book |last=Romano |first=Amy |url=https://archive.org/details/historicalatlaso0000roma |title=A Historical Atlas of Afghanistan |date=2003 |publisher=The Rosen Publishing Group |isbn=978-0-8239-3863-6 |language=en |url-access=registration}} [[Kategorya:Mga lungsod sa Afghanistan]] [[Kategorya:Kabisera sa Asya]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] htgnnls612vka93ik3eeqkmpapi6o46 0 31888 2204837 2179985 2026-04-24T21:32:44Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204837 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement/Wikidata}} Ang '''Sarajevo''' ({{IPAc-en|ˌ|s|ær|ə|ˈ|j|eɪ|v|oʊ}} {{respell|SARR|ə|YAY|voh}}){{efn|{{lang-cyrl|Сарајево}}, {{IPA|sh|sǎrajeʋo|pron|bs-Sarajevo.ogg}};}} ay ang kabisera<ref>{{Cite web |date=2015-09-06 |title=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bosnia-and-herzegovina/#government |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210154230/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bosnia-and-herzegovina/#government |archive-date=10 Pebrero 2022 |access-date=2022-04-29 |language=en}}</ref> at pinakamalaking lungsod ng [[Bosniya at Herzegovina|Bosnia at Herzegovina]], na may populasyong 275,524 sa loob ng mga hangganang administratibo nito.<ref>{{cite news |last=Toe |first=Rodolfo |date=1 Hulyo 2016 |title=Census Results Highlight Impact of Bosnian War |language=en |work=Balkan Transitional Justice |publisher=Balkan Investigative Reporting Network |url=http://www.balkaninsight.com/en/article/census-highlights-impact-of-bosnian-conflict-on-population-07-01-2016 |url-status=live |access-date=14 Oktubre 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015044656/http://www.balkaninsight.com/en/article/census-highlights-impact-of-bosnian-conflict-on-population-07-01-2016 |archive-date=15 Oktubre 2017}}</ref><ref name="bhas.ba">{{cite web |date=2013 |title=Census of Population, Households and Dwellings in Bosnia and Herzegovina: Final Results |url=http://www.popis.gov.ba/popis2013/doc/RezultatiPopisa_BS.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171014093505/http://www.popis.gov.ba/popis2013/doc/RezultatiPopisa_BS.pdf |archive-date=14 Oktubre 2017 |access-date=28 Hulyo 2021 |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |language=en}}</ref> Ang Sarajevo Canton, na kinabibilangan ng lungsod ng Sarajevo at mga kalapit na munisipalidad, ay may kabuuang populasyong 413,593.<ref name="bhas.ba" /> Matatagpuan ito sa mas malawak na lambak ng Sarajevo sa Bosnia, napaliligiran ng kabundukang Alpes Dinariko, at nakahimlay sa kahabaan ng Ilog Miljacka sa puso ng mga Balkan, isang rehiyon sa [[Timog-silangang Europa]]. Ang Sarajevo ang sentrong pampolitika, pampinansyal, panlipunan, at pangkultura ng Bosnia at Herzegovina, at isa ring kilalang sentro ng kultura sa mga Balkan. Malaki ang impluwensiya nito sa larangan ng [[Paglilibang|aliwan]], midya, [[moda]], at sining sa rehiyon.<ref>{{cite web |date=12 Mayo 2011 |title=Sarajevo: The economic, administrative, cultural and educational center of Bosnia and Herzegovina |url=http://www.mediterraneanews.com/index/2011/05/sarajevo-the-economic-administrative-cultural-and-educational-center-of-bosnia-and-herzegovina/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120424230137/http://www.mediterraneanews.com/index/2011/05/sarajevo-the-economic-administrative-cultural-and-educational-center-of-bosnia-and-herzegovina/ |archive-date=24 Abril 2012 |access-date=5 Abril 2012 |publisher=Mediterranea News |language=en}}</ref><ref>{{cite web |author=daenet d.o.o. |title=Sarajevo Official Web Site : Economy |url=http://www.sarajevo.ba/en/stream.php?kat=144 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401224315/http://www.sarajevo.ba/en/stream.php?kat=144 |archive-date=1 Abril 2012 |access-date=5 Abril 2012 |publisher=Sarajevo.ba |language=en}}</ref> Dahil sa mahabang kasaysayan nito ng relihiyoso at kultural na pagkakaiba-iba, tinatawag minsan ang Sarajevo na "[[Herusalem|Jerusalem]] ng Europa"<ref name="In Europe's Jerusalem">Stilinovic, Josip (3 Enero 2002). [http://www.cwnews.com/news/viewstory.cfm?recnum=21006 "In Europe's Jerusalem"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170629213719/http://www.cwnews.com/news/viewstory.cfm?recnum=21006|date=2017-06-29}}, ''Catholic World News''. The city's principal mosques are the Gazi Husrev-Bey's Mosque, or Begova Džamija (1530), and the Mosque of Ali Pasha (1560–61). Nakuha noong 5 Agosto 2006. (sa Ingles)</ref> o "Jerusalem ng mga Balkan".<ref name="google27">{{cite book |last1=Benbassa |first1=Esther |url=https://archive.org/details/jewstheirfuturec0000benb |title=The Jews and their Future: A Conversation on Judaism and Jewish Identities |last2=Attias |first2=Jean-Christophe |publisher=Zed Books |year=2004 |isbn=978-1-84277-391-8 |location=London |page=[https://archive.org/details/jewstheirfuturec0000benb/page/27 27] |language=en |quote=Sarajevo. |url-access=registration}}</ref> Isa ito sa iilang pangunahing lungsod sa Europa na may [[moske]], simbahan ng [[Katoliko]], simbahan ng [[Silangang Ortodokso]], at [[sinagoga]] sa iisang kalapit na pook.<ref>{{cite book |last=Malcolm |first=Noel |title=Bosnia: A Short History |url=https://archive.org/details/bosniashorthisto0000malc_i7r9 |publisher=NYU Press |year=1996 |isbn=978-0-8147-5561-7 |edition=Paperback |location=London |pages=[https://archive.org/details/bosniashorthisto0000malc_i7r9/page/106 107], 364 |language=en}}</ref> Dito rin matatagpuan ang unang institusyong tersiyarya ng dating [[Yugoslavia]], isang Islamikong politekniko na ngayon ay bahagi ng Unibersidad ng Sarajevo.<ref>{{cite web |last=Agency |first=Anadolu |title=Saraybosna'da 476 yıldır yaşayan medrese! (Sarajevo Celebrates 476 Years of its Medresa!) |url=http://www.haber7.com/balkanlar/haber/974831-saraybosnada-476-yildir-yasayan-medrese |publisher=Haber7 |language=en |accessdate=11 Nobyembre 2013}}</ref><ref>{{cite web |title=Things to do in Sarajevo |url=https://gezipgordum.com/saraybosna-gezilecek-yerler/ |publisher=Gezip Gördüm |language=en |accessdate=11 Nobyembre 2013}}</ref> Bagaman may ebidensiya ng paninirahan ng tao sa lugar mula pa noong panahong prehistoriko, ang makabagong lungsod ay umusbong noong ika-15 dantaon bilang isang muog ng mga [[Imperyong Otomano|Otomano]] nang palawakin ng Imperyong Otomano ang kanilang sakop sa Europa.{{sfn|Valerijan|Imamović|Ćurovac|Kurto|1997|language=en}} Nakilala ang Sarajevo sa buong daigdig nang ilang ulit sa kasaysayan. Noong 1914, dito naganap ang pagpaslang kay Arkiduke [[Arkiduke Franz Ferdinand ng Austriya|Franz Ferdinand]] ng isang lokal na kasapi ng ''Young Bosnia'' (o Batang Bosnia) na si [[Gavrilo Princip]], isang pangyayaring nagpasiklab sa [[Unang Digmaang Pandaigdig]]. Dahil dito, nagtapos ang pamumuno ng Austro-[[Unggriya]] sa Bosnia at nabuo ang multikultural na Kaharian ng Yugoslavia sa rehiyon ng mga Balkan. Pagkaraan ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], naging kabisera ito ng Komunistang Sosyalistang Republika ng Bosnia at Herzegovina sa loob ng Sosyalistang Pederatibong Republika ng Yugoslavia, na nagbunga ng mabilis na paglago ng populasyon at negosyo, at ng mga pamumuhunan sa imprastruktura at kaunlarang pang-ekonomiya. Noong 1984, idinaos sa Sarajevo ang [[Palarong Olimpiko sa Taglamig 1984|Palarong Olimpiko sa Taglamig ng 1984]], na nagmarka ng panahon ng kasaganaan para sa lungsod. Subalit, pagsiklab ng mga Digmaang Yugoslav, dumanas ito ng pinakamahabang paglusob sa isang kabisera sa makabagong kasaysayanna tumagal ng 1,425 araw mula Abril 1992 hanggang Pebrero 1996 sa panahon ng Digmaang Bosniyano. Sa kabila ng pinsala, patuloy ang muling pagtatayo matapos ang digmaan, at ngayon ay ang Sarajevo ang pinakamabilis lumago sa Bosnia at Herzegovina.<ref>Kelley, Steve. [http://seattletimes.nwsource.com/html/sports/2003174149_kell04.html "Rising Sarajevo finds hope again"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080116131128/http://seattletimes.nwsource.com/html/sports/2003174149_kell04.html|date=2008-01-16}}, ''The Seattle Times''. Nakuha noong 19 Agosto 2006. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ''Lonely Planet'', itinanghal ang Sarajevo bilang ika-43 pinakamahusay na lungsod sa mundo,<ref name="Lonely Planet 2006">Lonely Planet (Marso 2006). ''The Cities Book: A Journey Through The Best Cities in the World'', Lonely Planet Publications, {{ISBN|1-74104-731-5}}. (sa Ingles)</ref> at noong Disyembre 2009, inirekomenda itong isa sa sampung pinakamahusay na lungsod na bisitahin sa 2010.<ref name="News.com.au">{{cite web |title=Lonely Planet's Top 10 Cities 2010 &#124; Lonely Planet's Top 10 Cities 2010 |url=http://www.news.com.au/travel/galleries/gallery-e6frflw0-1225794915428?page=2 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101010052209/http://www.news.com.au/travel/galleries/gallery-e6frflw0-1225794915428?page=2 |archive-date=10 Oktubre 2010 |access-date=19 Enero 2010 |publisher=News.com.au |language=en}}</ref> Noong 2011, nominado ang Sarajevo bilang ''European Capital of Culture'' (Kabisera ng Kalinangan sa Europa) para sa 2014. Napili rin ito, kasama ang Istočno Sarajevo, upang magdaos ng ''2019 European Youth Olympic Winter Festival'' (Pistang Kabataang Olimpiko sa Taglamig ng Europa).<ref>{{cite web |title=Nomination of Sarajevo for European Capital of Culture 2014 |url=http://www.bh-news.com/en/vijest_det.php?vid=3827&r=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124123232/https://www.bh-news.com/en/vijest_det.php?vid=3827&r=1 |archive-date=24 Enero 2021 |access-date=15 Setyembre 2011 |publisher=BH-News.com |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Sarajevo: With Sarajevo as Europe's Capital of Culture 2014 we could send an... – 12/05/2011 – EPP Group |url=http://www.eppgroup.eu/press/showpr.asp?prcontroldoctypeid=1&prcontrolid=10331&prcontentid=17480&prcontentlg=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180802193159/http://www.eppgroup.eu/press/showpr.asp?prcontroldoctypeid=1&prcontrolid=10331&prcontentid=17480&prcontentlg=en |archive-date=2 Agosto 2018 |access-date=15 Setyembre 2011 |publisher=Group of the European People's Party (Christian Democrats) in the European Parliament |language=en}}</ref> Dagdag pa rito, noong Oktubre 2019, itinalaga ng [[UNESCO]] ang Sarajevo bilang isang ''Creative City'' (Lungsod na Malikhain dahil sa pagtatampok nito sa kultura bilang sentro ng mga estratehiya sa pag-unlad.<ref>{{Cite web |date=30 Oktubre 2019 |title=UNESCO celebrates World Cities Day designating 66 new Creative Cities |url=https://en.unesco.org/news/unesco-celebrates-world-cities-day-designating-66-new-creative-cities |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031145734/https://en.unesco.org/news/unesco-celebrates-world-cities-day-designating-66-new-creative-cities |archive-date=31 Oktubre 2019 |access-date=31 Oktubre 2019 |website=UNESCO |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=UNESCO designates 66 new Creative Cities &#124; Creative Cities Network |url=https://en.unesco.org/creative-cities/events/unesco-designates-66-new-creative-cities |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201210257/https://en.unesco.org/creative-cities/events/unesco-designates-66-new-creative-cities |archive-date=1 Pebrero 2021 |access-date=31 Oktubre 2019 |website=en.unesco.org |language=en}}</ref> Kabilang din ito sa labingwalong ''Cities of Film'' (Mga Lungsod ng pelikula sa buong mundo.<ref>{{Cite web |last=Pender |first=Eleanor |date=2019-11-06 |title=Five new Cities of Film join the Creative Cities Network |url=https://citiesoffilm.org/network/five-new-cities-of-film-join-the-creative-cities-network/ |access-date=2024-03-01 |website=UNESCO Cities of Film |language=en-GB}}</ref> == Mga pananda == {{noteslist}} == Mga sangguian == {{Reflist}} {{commons|Sarajevo}} {{Talaan ng mga kabiserang European batay sa rehiyon|state=expanded}} [[Kategorya:Kabisera sa Europa]] 4bynsd66cs1uk1iicxrhwe1hfbekivl 0 36965 2204795 2186397 2026-04-24T21:00:17Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204795 wikitext text/x-wiki {{Infobox comics character <!--Wikipedia:WikiProject Comics-->|character_name=Steve Rogers<br>{{small|Captain America}}|converted=|full name=Steven Rogers|species=Taong nag-mutasyon|publisher=[[Marvel Comics]]{{efn|Formerly [[Timely Comics]] and [[Atlas Comics (1950s)|Atlas Comics]]}}|debut=''Captain America Comics'' #1 (Disyembre 20, 1940){{efn|Nakapetsa ang pabalat sa Marso 1941}}|creators=Joe Simon<br />Jack Kirby|alliances={{Plain list | *Avengers * All-Winners Squad *Invaders * S.H.I.E.L.D. * U.S. Army }}|aliases=Nomad, The Captain|homeworld=[[Lungsod ng New York]]|partners={{Plain list | * Bucky Barnes * Sam Wilson * Sharon Carter }}|supports=<!--optional-->|powers=* Pinahusay hanggang sa pinakamataas na antas ng pisikal na kakayahan ng tao sa pamamagitan ng Super-Soldier Serum * Daluhasa sa [[sining pandigma]] at mano-manong labanan * Bihasang taktiko at estratehista * May hawak na kalasag na halos hindi masisira}} Si '''Captain America''' ay isang [[Superhero fiction|superhero]] na nilikha nina Joe Simon at Jack Kirby na lumalabas sa mga [[komiks]] na Amerikano na inilalathala ng [[Marvel Comics]]. Unang lumabas ang karakter sa ''Captain America Comics #1'', na inilathala noong Disyembre 20, 1940 ng Timely Comics, ang kompanyang naging hinalinhan ng Marvel. Ang tunay na pagkakakilanlan ni Captain America ay si '''Steven''' '''"Steve" Rogers''', isang marupok na lalaki na pinahusay hanggang sa sukdulang antas ng pisikal na kakayahan ng tao sa pamamagitan ng isang eksperimental na ''super-soldier serum'' matapos siyang sumapi sa Hukbong Sandatahan ng [[Estados Unidos]] upang tumulong sa pagsisikap ng bansa noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. Suot ang kasuotan na hango sa bandila ng Amerika at may dala-dalang kalasag na halos hindi masisira, madalas na nakikipaglaban si Captain America at ang kanyang kasamang si Bucky Barnes laban sa kasuklam-suklam na Red Skull at iba pang kasapi ng [[Kapangyarihang Aksis|kapangyarihang Axis]]. Sa mga huling araw ng digmaan, isang aksidente ang nagdulot upang ma-''freeze'' (o mapirmi sa yelo) si Captain America sa isang kalagayang parang tulog sa loob ng mahabang panahon, hanggang sa siya ay muling nabuhay sa makabagong panahon. Itinuloy niya ang pagiging bayani sa kasuotan at naging pinuno ng pangkat ng mga superhero na Avengers, subalit madalas siyang nahihirapan bilang isang ''taong nawala sa panahon'' sa pag-angkop sa bagong panahon. Mabilis na sumikat ang karakter bilang pinakatanyag at pinakamatagumpay na nilikha ng Timely noong panahon ng digmaan, bagaman humina ang kasikatan ng mga superhero pagkaraan ng digmaan kaya itinigil ang ''Captain America Comics'' noong 1950. Muling binuhay ang karakter noong 1953, subalit panandalian lamang, bago tuluyang bumalik sa komiks noong 1964, at simula noon ay patuloy na nailalathala. Ang paglikha kay Captain America bilang isang tahasang kontra-[[Nazi]] na pigura ay isang sinadyang hakbang pampolitika: mariing tinutulan nina Simon at Kirby ang mga gawain ng [[Alemanyang Nazi]] at sinuportahan nila ang pakikilahok ng Estados Unidos sa digmaan. Naisip ni Simon ang karakter bilang tugon sa kilusang kontra-interbensiyon ng Amerika. Simula noon, ang mga mensaheng pampolitika ay nanatiling mahalagang katangian ng mga kuwento ni Captain America, at madalas gamitin ng mga manunulat ang karakter upang magbigay ng puna sa kalagayan ng lipunan at pamahalaan ng Amerika. Matapos lumabas sa mahigit sampung libong kuwento, si Captain America ay isa sa pinakatanyag at pinakakilalang karakter ng Marvel Comics, at inilalarawan bilang isang ikono ng [[kulturang popular]] ng Amerika. Bagaman hindi siya ang unang superhero na may temang nakabatay sa Estados Unidos, siya ang naging pinakatanyag at pinakamatagal sa maraming makabayang Amerikanong superhero na nilikha noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Si Captain America rin ang unang karakter ng Marvel na lumabas sa labas ng komiks, sa seryeng pelikulang ''Captain America'' noong 1944. Mula noon, lumitaw ang karakter sa iba't ibang pelikula at midya, kabilang ang [[Marvel Cinematic Universe]], kung saan ginampanan siya ng aktor na [[Chris Evans]] mula sa unang pelikulang ''Captain America: The First Avenger'' (2011) hanggang sa ''[[Avengers: Endgame]]'' (2019). == Paglikha sa karakter == Noong 1940, tumugon si Martin Goodman, ang tagapaglathala ng Timely Comics, sa lumalaking kasikatan ng mga komiks tungkol sa mga superhero—lalo na si [[Superman]] ng karibal na National Comics Publications, ang kompanyang naging hinalinhan ng [[DC Comics]]—sa pamamagitan ng pagkuha sa ''freelancer'' (malayang manggagawa) na si Joe Simon upang lumikha ng bagong superhero para sa kompanya.{{sfn|Dutter|1990|pp=10–11}} Sinimulan ni Simon ang pagbuo ng karakter sa pamamagitan ng pagtukoy kung sino ang magiging kalaban nito, dahil napansin niyang ang pinakamatagumpay na mga superhero ay yaong may mahigpit na ugnayan sa isang kapana-panabik na kontrabida. Sa huli, napili niyang maging kalaban si [[Adolf Hitler]].{{sfn|Morse|2007|p=32}}{{sfn|Dutter|1990|p=11}} Ipinaliwanag ni Simon na si Hitler ang "pinakamahusay na kontrabida sa lahat" dahil "kinamumuhian siya ng lahat ng malalayang bansa,"{{sfn|Dutter|1990|p=11}} at kakaiba raw na isang tunay na tao, at hindi kathang-isip, ang magiging kaaway ng isang superhero.{{sfn|Morse|2007|p=32}}{{efn|Ayon kay Simon, noong una ay tutol si Goodman sa paggamit kay Hitler bilang kontrabida dahil baka mapatay si Hitler bago mailathala ang unang isyu.{{sfn|Dutter|1990|p=11}}}} Sadyang pampolitika rin ang ganitong paraan. Mariing tinutulan ni Simon ang mga gawain ng Alemanyang Nazi at sinuportahan niya ang pakikilahok ng Estados Unidos sa Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Layunin niyang maging tugon ang bayani sa kilusang kontra-interbensiyon ng Amerika.{{sfn|Wright|2001|p=36}} Naisip muna niyang pangalanan ang bayani bilang "Super American," subalit naisip niyang mayroon nang maraming karakter sa komiks na may pangalang nagsisimula sa "super."{{sfn|Simon|Simon|2003|pp=50–51}} Pagkatapos ay binuo niya ang mga detalye ng karakter, na sa huli ay pinangalanang "Captain America," matapos niyang matapos ang mga paunang guhit kasabay ng konsultasyon kay Goodman.{{sfn|Dutter|1990|pp=10–11}} Ang sibilyang pangalan ng bayani, "Steve Rogers," ay hango sa salitang ginagamit sa [[Telegrapiya|telegrapya]] na "roger," na nangangahulugang "natanggap ang mensahe."{{sfn|Dutter|1990|pp=10–11}} Pinili ni Goodman na ilunsad si Captain America sa sarili nitong komiks na may pamagat din na ''Captain America'', kaya siya ang unang karakter ng Timely na lumabas sa sarili niyang serye nang hindi muna ipinakilala sa isang antolohiya.{{sfn|Dutter|1990|p=11}} Nais ni Simon na si Jack Kirby ang maging pangunahing dibuhista ng serye. Nagkaroon na sila ng magandang ugnayan at pagkakaibigan noong huling bahagi ng dekada 1930 matapos silang magtrabaho sa Fox Feature Syndicate, at dati na rin silang nakalikha ng mga karakter para sa Timely.{{sfn|Harvey|1996|p=31}}{{sfn|Harvey|1996|p=31}} Pareho rin silang may pananaw na pabor sa interbensiyon ng Amerika sa digmaan, kaya lalo pang naengganyo si Kirby sa karakter.{{sfn|Dutter|1990|p=11}} Sa kabilang banda, gusto ni Goodman na isang pangkat ng mga artista ang magtrabaho sa serye. Sa huli, napagkasunduan na si Kirby ang magiging ''penciller'' o tagapaglapis, samantalang sina Al Avison at Al Gabriele ang tutulong bilang mga ''inker'' o tagatinta.{{sfn|Dutter|1990|p=11}} Nakipagkasundo rin si Simon na siya at si Kirby ay makatatanggap ng 25 porsiyento ng kita mula sa komiks.{{sfn|Ro|2004|p=25}} Itinuturing ni Simon si Kirby bilang kapwa-lumikha ni Captain America, at sinabi niyang, "''if Kirby hadn't drawn it, it might not have been much of anything''" (Kung hindi si Kirby ang gumuhit nito, baka hindi ito naging kasinghalaga ng ngayon).{{sfn|Dutter|1990|p=11}} == Mga pananda == {{noteslist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} ===Bibliyograpiya=== * {{cite journal |last1=Dutter |first1=Barry |title=Simon Says... |journal=Marvel Age |date=Disyembre 1990 |volume=1 |issue=95 |pages=10–13 |publisher=Marvel Comics |issn=8750-4367|language=en}} * {{cite journal |last1=Morse |first1=Ben |title=The Wizard Retrospective: Captain America |journal=Wizard|language=en |pages=30–48 |date=Mayo 2007 |issue=187}} * {{cite book |last1=Wright |first1=Bradford W. |title=Comic Book Nation: The Transformation of Youth Culture in America |url=https://archive.org/details/isbn_2900801874504 |date=2001 |publisher=Johns Hopkins University Press|language=en |isbn=978-0-8018-7450-5}} *{{cite book |last1=Simon |first1=Joe |last2=Simon |first2=Jim |title=The Comic Book Makers |date=2003 |publisher=Vanguard |isbn=978-1887591355|language=en}} * {{cite book |last1=Harvey |first1=Robert C.|title=The Art of the Comic Book: An Aesthetic History |date=1996 |publisher=University Press of Mississippi |isbn=0-8780-5758-7 |url=https://archive.org/details/artofcomicbookae0000harv |url-access=limited |language=en}} * {{cite book |last=Ro |first=Ronin |title=Tales to Astonish: Jack Kirby, Stan Lee and the American Comic Book Revolution |url=https://archive.org/details/talestoastonishj0000roro |publisher=Bloomsbury USA |language=en |year=2004 |isbn=978-1-58234-345-7}} [[Kategorya:Mga karakter ng Marvel Comics]] [[Kategorya:Mga karakter sa pelikulang superhero]] hvylhev3h18hxgqb8hyqvdouag69s4q 0 39229 2204797 2014031 2026-04-24T21:02:53Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204797 wikitext text/x-wiki [[File:Josemaria Escriva.jpg|thumb|Josemaría Escrivá de Balaguer y Albás (1966)]] [[File:Coat of arms of Josemaría Escrivá.svg|thumb|200px|Coat of arms of Josemaría Escrivá]] Si '''Josemaría Escrivá ''' (9 Enero 1902&nbsp;– 26 Hunyo 1975) (kilala din bilang '''José María''' o '''Josemaría Escrivá de Balaguer y Albás''', ipinanganak '''José María Mariano Escrivá y Albás''') ay isang [[Espanya|Kastilang]] paring [[Simbahang Katoliko|Katoliko]] na siyang tagapagtatag ng [[Opus Dei]], isang prelatura ng [[Iglesia Katolika]]. Kabilang siya sa mga [[santo]] ng Katolisismo. == Buhay == Isinilang si Escriva noong 19 Enero 1902 sa [[Barbastro, Espanya]]. Tinanggap niya ang banal na sakramento ng pagpapari noong 28 Marso 1925 sa Zaragosa. Noong 2 Oktubre 1928, itinatag niya ang Opus Dei, isang landas patungo sa kabanalang nababatay sa pagganap ng gawaing propesyonal at pagtupad ng mga karaniwang tungkulin ng isang kristiyano. Noong 26 Hunyo 1975, siya’y pumanaw matapos ng isang huling sulyap sa larawan ng Mahal na Birhen sa kanyang tanggapan sa Roma. Noong 16 Oktubre 2002, sa [[Roma]], ibinilang ng Santo Papa [[Juan Pablo II]] si Josemaria Escriva sa hanay ng mga Santo. Hinirang siya ng Santo Papa bilang “santo ng pangkaraniwang buhay.” Ang kanyang mga labi ay nakahimlay sa Simbahang Prelatiko ng Opus Dei sa Roma. == Mensahe == Ang mga mensahe ni Escriva ay ukol sa pagpapakabanal para ordinaryong tao, sa gawaing pang-araw-araw, lalong-lalo na sa pagtratrabaho. Ayon kay Escriva, anuman ang propesyon—maging ito man ay pagiging doktor, abogado, [[inhinyeriya|inhinyero]], [[arkitektura|arkitekto]], maybahay, katulong, guro, kawani, drayber, diyanitor, konduktor, karpintero, magsasaka, mangingisda o maging isang pari—ang kabanalan ay para sa lahat. At ito ay magaganap sa pamamagitan ng tapat na pagsisikap at pagpapabanal ng pang-araw-araw na gawain. Ang sabi ni Escriva, ang gawain o trabaho ay mapapabanal kung ito’y sisikaping gampanin ayon sa kalooban ng Diyos. Sinasabi ni San Josemaria na ang kauna-unahang kondisyon para mapabanal ang gawain ay gawin ito nang mahusay at pangalagaan ang maliliit na bagay. Ang bawat mahusay at mabuting gawain ay isang paglilingkod sa kapwa at higit dito, maaring ialay sa Diyos bilang isang kaaya-ayang handog sa Kanya. Bahagi rin ng pang-araw-araw na kabanalan ang paglalagay sa Diyos sa buhay pampamilya at sa pakikitungo sa kapwa. Tinutukoy ni Escriva ang sinasabi ni Kristo sa [[Bibliya]] para sa kanyang mga disipulo: “Magpakaganap kayo, gaya nang pagiging ganap ng inyong Amang nasa langit.” (Mateo 5:48). Ayon kay Escriva, kung nanaisin ng bawat isa na maging katulad ni [[Kristo]] at sundin sa bawat gawain ang kalooban ng [[Diyos]], ang pagiging banal ay hindi mahirap. Ang Opus Dei ay ang institusyon ng Simbahang Katoliko na itinatag ni San Josemaria Escriva. “Opus Dei” ay mga salitang Latin na ang kahulugan ay “Gawa ng Diyos”. Layunin ng Opus Dei ang mapalaganap ang mensahe ni San Josemaria na ang ordinaryong kristiyano ay tinatawag ng Diyos upang magpakabanal sa pagganap ng kanyang gawaing propesyonal at pagtupad ng kanyang mga tungkuling pang-araw-araw. Tinutulungan ng Opus Dei ang bawat isa na maiukol ang lahat ng mga sandali at pangyayari ng kanyang buhay sa pagmamahal sa Diyos at sa paglilingkod sa Simbahang Katoliko, sa Santo Papa, at sa buong sanlibutan. == Debosyon == Nagsimulang makilala si Msgr. Josemaria Escriva sa Pilipinas noong taong 1964, nang magsimula ang Opus Dei dito. Sa pamamagitan ng mga aktibidad na pang-espiritwal ng Opus Dei at sa mga aklat pang-espiritwal na kanyang isinulat, katulad ng Ang Daan (The Way), lumaganap ang Opus Dei sa Pilipinas. May mga imahen ni San Josemaria sa iba't-ibang simbahan sa [[Maynila]], Batangas, Laguna, Leyte, Cebu, Iloilo, at iba pang mga probinsiya. May isang Simbahang Pamparokya sa Gerona, [[Tarlac]] na ang pinaka-patron ay si San Josemaria. Ayon sa Opus Dei, madami ang humihiling sa Diyos, sa pamamagitan niya, para matamo ang samot-saring mga pangangailangan, maging material o espiritwal. Ayon na rin sa Opus Dei, marami nang hiling ang kanyang natugunan. == Bibliograpiya == * Pope John Paul II. Sacred Congregation for the Causes of Saints. (9 Abril 1990). [http://www.ewtn.com/library/CURIA/CCSESCRI.HTM Papal Decree ''Christifideles Omnes'' Cause of canonization of the Servant of God Josemaría Escrivá, Priest, Founder of the Priestly Society of the Holy Cross and Opus Dei (1902–1975)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126130912/http://www.ewtn.com/library/CURIA/CCSESCRI.HTM |date=2012-01-26 }} * Pope John Paul II. (7 Oktubre 2002). [http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/speeches/2002/october/documents/hf_jp-ii_spe_20021007_opus-dei_en.html ''Address in Praise of Saint Josemaría''] * Pope John Paul II. [http://www.josemariaescriva.info/index.php?id_cat=330&id_scat=329 ''Homilies and discourses about the founder of Opus Dei.''] * Josemaría Escrivá: ''Furrow''. Scepter Publications, 2002, ISBN 978-1-889334-50-9 * Josemaría Escrivá: ''The Forge''. Scepter Publications, 2002, ISBN 978-1-889334-51-6 * Josemaría Escrivá: ''[[The Way (book)]]''. Gracewing, 2002, ISBN 978-0-85244-566-2 * Josemaría Escrivá De Balaguer: ''Conversations with Monsignor Josemaría Escrivá''. Scepter Publications, 2003, ISBN 978-1-889334-58-5 * {{cite book|author=Antonio Aranda|title=El bullir de la sangre de Cristo": estudio sobre el cristocentrismo del beato Josemaría Escrivá de Balaguer|url=https://archive.org/details/elbullirdelasang0000aran|publisher=Rialp|year=2000|id=84-321-3283-7}} * {{cite book|author=ed. M. Belda ''et al''|title=Holiness and the World: Studies in the Teachings of Blessed Josemariá Escrivá|publisher=Scepter Publications|year=1997|id=}} – collection of contributions to a theological symposium; contributors include Ratzinger, del Portillo, Cottier, dalla Torre, Ocariz, Illanes, Aranda, Burggraf and an address by John Paul II * {{cite book|author=Peter Berglar|title=Opus Dei. Life and Work of its Founder|url=https://archive.org/details/opusdeilifeworko0000berg|publisher=Scepter|year=1994|id=ISBN 0-933932-65-0}} – A study of Opus Dei based on the life story and work of its founder written by a professor of history at the University of Cologne * {{cite book|author=Federico Delclaux|title=Santa María en los escritos del Beato Josemaría Escrivá de Balaguer |publisher=Rialp |year=1992 |id=ISBN 84-321-2946-1}} * Javier Echevarría (2000). ''Memoría del Beato Josemaría Escrivá'', Rialp, ISBN 84-321-3305-1 * Dennis Helming (1986). ''Footprints in the snow. A pictorial biography of the founder of Opus Dei.'' Scepter. – the first biography written by an American. * {{cite book|author=José Luis Illanes|title=On the Theology of Work: Aspects of the Teaching of the Founder of Opus Dei|publisher=Four Courts Press, Dublin|year=1982|id=}} * {{cite book|author=Fernando Ocariz|title=God as Father in the Message of Blessed Josemaria|publisher=Scepter|year=1995|id=}} * Francisco Ponz (2000). ''Mi encuentro con el Fundador del Opus Dei. Madrid, 1939-1944'', Eunsa * Álvaro del Portillo, Cesare Cavalleri (1996). ''Immersed in God: Blessed Josemaría Escrivá, Founder of Opus Dei As Seen by His Successor, Bishop Álvaro Del Portillo'', Scepter Publishers, ISBN 0-933932-85-5 * Andrés Vásquez de Prada (1997). ''The Founder of Opus Dei. The Life of Josemaria Escrivá'', Scepter Publishers. * Pilar Urbano (1995). ''El hombre de Villa Tevere: los años romanos de Josemaría Escrivá de Balaguer,'' Plaza & Janés, ISBN 84-01-37539-8 * Salvador Bernal (1978). ''Msgr. Josemaría Escrivá de Balaguer: a profile of the Founder of Opus Dei'', Veritas. * B. Badrinas, ed. (1992). ''Testimonies on Josemaría Escrivá, Founder of Opus Dei'', Sinagtala. – collection of some testimonies given by ecclesiastical officials which were used for the beatification process. * William May (2003). [http://www.christendom-awake.org/pages/may/may-escriva.htm Holiness and Ordinary Life in the Teaching of Saint Josemaría Escrivá] – theological analysis of Escrivá's teachings * {{cite book|author=Ernest Caparros|title=The Juridical Mind of Blessed Josemaría Escrivá|publisher=Midwest Theological Forum, Chicago|year=2001|id=}} * Fabro Cornelio, Garofalo Salvatore, Raschini Maria Adelaide (1992). ''Santi nel mondo''. Ares, ISBN 88-8155-070-9 * William Keenan (2004). ''St Josemaría Escrivá And The Origins Of Opus Dei: The Day The Bells Rang Out''. Gracewing, ISBN 0-85244-581-4 * Eugueny Pazukhin (2000). [http://www.opusdei.org/art.php?w=32&p=307 ''Blessed Josemaría Escrivá's Life and Achievement''] == Mga Kawing panlabas == * [http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/speeches/2002/october/documents/hf_jp-ii_spe_20021007_opus-dei_en.html John Paul II on St. Josemaria] * [http://www.catholic-forum.com/saints/saintj12.htm Patron Saints Index: St Josemaría Escrivá] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040712001013/http://www.catholic-forum.com/saints/saintj12.htm |date=2004-07-12 }} * [http://www.josemariaescriva.info/ St Josemaría Escrivá, the founder of Opus Dei] * [http://www.josemariaescriva.info/index.php?id_cat=330&id_scat=329 Documents of the Holy See about Opus Dei and its founder] * [http://www.escrivaworks.org/ Writings of Josemaría Escrivá] * [http://www.josemariaescriva.info/showdocuments.php?id=773 Josemaria Escrivá and Nazism] * [http://www.ewtn.org/_saints/escriva/bio.htm EWTN webpage, containing biography, spiritual writings, video-audio presentation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313114551/http://www.ewtn.org/_saints/escriva/bio.htm |date=2016-03-13 }} * [http://www.vatican.va/latest/documents/escriva_pontefici_en.html Comments by Popes on Josemaría Escrivá] * [http://www.traces-cl.com/ott02/afather.htm Interview with Cardinal Julian Herranz about Josemaría Escrivá] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060219102329/http://www.traces-cl.com/ott02/afather.htm |date=2006-02-19 }} * [http://www.josemariaescriva.info/index.php?id_cat=401&id_scat=284 Most recent accounts of favors received] {{BD|1902|1975|Escrivá, Josemaría}} [[Kategorya:Mga Kastila]] fd0tz9ro69g1kfpcran5aheb3byg96s 0 39851 2204831 2129695 2026-04-24T21:28:27Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204831 wikitext text/x-wiki {{Infobox food | name = Toyo | image = Soy sauce 2.jpg | image_size = | caption = Toyo sa sawsawan | alternate_name = | place_of_origin =[[Tsina]] | region = [[Silangang Asya]] at [[Timog-silangang Asya]] | associated_cuisine = | creator = | course = | type = Kondimento | served = | main_ingredient = [[Balatong]] | variations = | calories = | other = }}{{Infobox Chinese | s = 酱油 / 豆油 / 豉油 | t = 醬油 / 豆油 / 豉油 | p = jiàng yóu（酱油） | w = chiang⁴-yu² | mi = {{IPAc-cmn|j|iang|4|.|you|2}} | bpmf = ㄐㄧㄤˋ ㄧㄡˊ | sic = dou⁴ you²（豆油） | j = si6 jau4（-{豉油}-） | y = sih yàuh | ci = {{IPAc-yue|s|i|6|-|j|au|4}} | poj = tāu-iû（豆油） | buc = siê-iù（-{豉油}-） | lmz = jianhhiou（酱油） | sha = [tɕiã̄ɦiɤ́] | hangul = 간장 | hanja = 간醬 | rr = ganjang | mr = kanjang | my = ပဲငံပြာရည် | IPA = pɛ́ ŋàɴ byà yè | kanji = 醤油 | hiragana = しょうゆ | revhep = shōyu | kunrei = syôyu | chunom = 豉油 / 渃醬 / 豆味油 | qn = xì dầu / nước tương / tàu vị yểu | tha = ซีอิ๊ว | rtgs = si-io | tgl = toyo | ind = kecap | msa = kicap }} Ang '''toyo''' ay isang uri ng [[sawsawan]] o panimpla mula sa [[Tsina]] na karaniwang gawa sa [[pagbuburo|permentadong]] masa ng [[balatong]], binusang [[sereales|butil]], tasik, at mga amag na ''Aspergillus oryzae'' o ''Aspergillus sojae''.<ref name="TE"> ''Diksyunaryong Tagalog-Ingles'' ni [[Leo James English]], Kongregasyon ng Kabanalbanalang Tagapag-ligtas, Maynila, ipinamamahagi ng ''National Book Store'', may 1583 na mga dahon, ISBN 971910550X</ref><ref> {{cite book |last1=Leboffe |first1=Michael |title=Microbiology Laboratory Theory and Application |url=https://archive.org/details/microbiologylabo0000mich |last2=Pierce |first2=Burton |date=30 Hulyo 2006 |publisher=Morton Publishing Company |isbn=9780895827081 |edition=2nd |page=[https://archive.org/details/microbiologylabo0000mich/page/316 317] |language=en |trans-title=Teorya at Aplikasyon ng Laboratoryong Pangmikrobiyolohiya}}</ref> Kilala ito dahil sa asim at katangi-tanging umami nito. Nalikha ang toyo sa kanyang kasalukuyang anyo noong may 2,200 taon na ang nakalipas noong [[Dinastiyang Han|Kanlurang dinastiyang Han]] ng sinaunang Tsina.<ref>{{Cite web |title=Soy Sauce, China's Liquid Spice |trans-title=Toyo, Ang Likidong Espesya ng Tsina |url=http://www.flavorandfortune.com/dataaccess/article.php?ID=239 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161108052336/http://www.flavorandfortune.com/dataaccess/article.php?ID=239 |archive-date=8 Nobyembre 2016 |access-date=7 Nobyembre 2016 |website=www.flavorandfortune.com |language=en}}</ref><ref name="web1">{{Cite web |date=30 Enero 2012 |title=調料文化：醬油的由來 |url=http://big5.xinhuanet.com/gate/big5/www.godpp.gov.cn/wmzh/2007-10/11/content_11376810.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130171757/http://big5.xinhuanet.com/gate/big5/www.godpp.gov.cn/wmzh/2007-10/11/content_11376810.htm |archive-date=30 Enero 2012 |website= |language=zh}}</ref><ref name="needham2000jiang">{{cite book |last=Hsing-Tsung |first=Huang |title=Joseph Needham: Science and Civilisation in China, Vol.6, Part 5 |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521652704 |page=346 |language=en |trans-title=Joseph Needham: Agham at Kabihasnan sa Tsina, Bol.6, Bahagi 5}}</ref><ref name="needham2000">{{cite book |last=Hsing-Tsung |first=Huang |title=Joseph Needham: Science and Civilisation in China, Vol.6, Part 5 |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521652704 |pages=358–359 |language=en |trans-title=Joseph Needham: Agham at Kabihasnan sa Tsina, Bol.6, Bahagi 5}}</ref> Mula noon, naging mahalagang sangkap ito sa mga lutuin ng Silangan at Timog-silangang Asya at naging kondimento na rin sa buong mundo.<ref>Tanaka, Norio. [http://www.jpf.go.jp/e/publish/periodic/jfn/pdf/jfn27_2.pdf "Shōyu: The Flavor of Japan,"] [Shōyu: Ang Lasa ng Hapon] (sa wikang Ingles). {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226200239/http://www.jpf.go.jp/e/publish/periodic/jfn/pdf/jfn27_2.pdf|date=26-02-2009}} ''The Japan Foundation Newsletter'' Vol. XXVII, No. 2 (Enero 2000), pa. 2.</ref> Sa [[Pilipinas]], karaniwang ginagamit ng mga nagluluto ang mga gawa ng Intsik, Hapon at Pilipino, sapagkat likas na pinatatanda ang mga ito at may natatanging lasa na hindi malalasap mula sa mga toyong gawa sa [[Estados Unidos]].<ref name=Lacquian>{{cite-Lacquian|Toyo}}</ref> Minsan ay kataga rin ito sa mga taong nababaliw o mali-mali ang pinag-gagawa. == Paggamit at pag-imbak == Maaaring ilagay nang deretso sa pagkain, at ginagamit ito bilang sawsawan o [[Asin|pampaalat]] sa pagluluto.<ref name=":25">{{Cite book |title=Traditional and modern Japanese soy foods : manufacturing, nutrition and cuisine of a variety of soy foods for health and joy of taste |date=14 Mayo 2014 |publisher=Nova Science Publishers |others=Ohyama, Takuji |isbn=9781626186071 |location=Hauppauge, New York |language=en |trans-title=Tradisyonal at modernong pagkaing balatong ng mga Hapones : pagmamanupaktura, nutrisyon at lutuin ng iba't ibang pagkaing balatong para sa kalusugan at kagalakan ng lasa |oclc=858282101}}</ref> Kadalasan itong ipinapares sa [[kanin]], pansit, at [[sushi]] o [[sashimi]], o maaaring ihalo sa dinurog na [[wasabi]] para maging sawsawan.<ref name=":25"/> Sa maraming bansa, karaniwang matatagpuan ang mga bote ng toyo sa mga lamesa sa mga restoran para matimplahan ang mga iba't ibang pagkain ng pampaalat.<ref name=":25"/> Maaaring iwanan ang toyo sa temperatura ng silid.<ref name=":25"/> == Kasaysayan == === Tsina === Kinokonsidera ang toyo na halos magkasing-edad ng minasang balatong—isang uri ng binurong masa ({{transliteration|zh|jiang}}, {{lang|zh|醬}}) na hinango mula sa balatong—na lumitaw noong panahon ng [[Dinastiyang Han|Kanlurang dinastiyang Han]] (206 BK – 220 PK) at nailista sa mga piraso ng kawayan na natagpuan sa Mawangdui (馬王堆), isang arkeolohikang lugar.<ref name="needham2000jiang"/><ref name="web1"/> May ilang mga pasimula ng toyo na mga produktong may kinalaman sa minasang balatong. {{transliteration|zh|Qingjiang}} ({{lang|zh|清醬}}) ang pinakaluma na lumitaw noong 40 PK at naitala sa {{transliteration|zh|Simin Yueling}} ({{lang|zh|[[:zh:四民月令|四民月令]]}}).<ref name="needham2000"/> Ang mga iba ay {{transliteration|zh|jiangqing}} ({{lang|zh|醬清}}), {{transliteration|zh|chizhi}} ({{lang|zh|豉汁}}) at {{transliteration|zh|chiqing}} ({{lang|zh|豉清}}) na naitala sa {{transliteration|zh|Qimin Yaoshu}} ({{lang|zh|[[:zh:齐民要术|齊民要術]]}}) noong 540 PK.<ref name="needham2000" /> Sa pagsapit ng [[dinastiyang Song]] (960–1279 PK), ang katawagang ''{{transliteration|zh|jiangyou}}'' ({{lang|zh|醬油}}) ang naging tanggap na pangalan para sa likidong kondimento,<ref name="needham2000" /> na dokumentado sa dalawang aklat: {{transliteration|zh|Shanjia Qinggong}} ({{lang|zh|山家清供}})<ref>{{cite book| author=林洪|title=山家清供|url=https://zh.wikisource.org/zh/%E5%B1%B1%E5%AE%B6%E6%B8%85%E4%BE%9B|author-link=:zh:林洪 (宋朝進士)}}</ref> at ''Pujiang Wushi Zhongkuilu'' ({{lang|zh|浦江吳氏中饋錄}})<ref>{{cite book|author=浦江吴氏|title=浦江吳氏中饋錄|url=http://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=150543&remap=gb}}</ref> noong [[dinastiyang Song]] (960–1279 PK). Kagaya ng mga ibang kondimentong maalat, naging isang paraan dati ang toyo upang patagalin ang asin na mamahaling kalakal noon. Noong [[dinastiyang Zhou]] ng sinaunang Tsina, ginamit ang binurong isda na may asin bilang kondimento kung saan isinama ang balatong sa proseso ng pagbuburo.<ref name="web1" /><ref>[[:zh:醬]]</ref> Pagsapit ng [[dinastiyang Han]], pinalitan na ito ng resipi para sa minasang balatong at ang toyo na produktong kakambal, sa paggamit ng balatong bilang pangunahing sangkap,<ref name="needham2000jiang" /><ref name="needham2000" /> habang naging [[patis]] ang mga sawsawan mula sa binurong isda.<ref>{{cite book |last=Kurlansky |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=kK7ec92n5x8C |title=Salt: A world history |date=2002 |publisher=Walker and Co. |isbn=978-0-8027-1373-5 |location=New York |page=20 |language=en |trans-title=Asin: Kasaysayan ng mundo}}</ref> ===Hapon=== Isang kondimento na nauna sa toyo sa Hapon ang {{nihongo||魚醤|[[patis|gyoshō]]}}, isang uri ng patis.<ref name=":13">{{Cite book |last=Hosking |first=Richard |title=A dictionary of Japanese food : ingredients & culture |date=24 February 2015 |publisher=Tuttle Publishing |others=Ishige, Naomichi. |isbn=9781462903436 |edition=First |location=Tokyo, Japan |language=en |trans-title=Isang diksiyonaryo ng pagkaing Hapones : mga sangkap & kultura |oclc=876044632}}</ref> Nang dumating ang mga [[Budista]] sa Hapon mula Tsina noong ika-7 siglo,<ref>{{cite book |last=Wilson |first=Kathy |url=https://books.google.com/books?id=GwpsVDKQcSUC |title=Biotechnology and genetic engineering |date=2010 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-7784-7 |location=New York |pages=90 |language=en |trans-title=Biyoteknolohiya at inhenyeriyang henetiko}}</ref> ipinakilala nila ang [[behetaryanismo]] at nagdala sila ng maraming produktong de-balatong, tulad ng toyo,<ref name=":13"/> na kilala sa katawagang {{nihongo||醤油|shōyu}}<ref name=":02">{{Cite journal|last1=Sugiura|first1=K.|last2=Sugiura|first2=M.|date=Fall 2019|title=Soy Sauce Allergy|journal=Journal of the European Academy of Dermatology and Venereology|volume=24|issue=7|pages=852–855|doi=10.1111/j.1468-3083.2009.03512.x|pmid=19943834|s2cid=26089906}}</ref><ref name=":25"/> sa Hapon. Inumpisahan ang pagluwas ng {{transliteration|ja|shoyu}} noong 1647 ng [[Kompanyang Olandes ng Silangang Indiya]].<ref name=":25"/> === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], malamang na unang itinala ang toyo sa dokumentasyon ng tradisyonal na [[adobo]] noong 1613 sa papel ng San Buenaventura. Ibinanggit ni Raymond Sokolov, isang mananalaysay sa pagkain, na marahil ginamit na ang mga sangkap sa ulam, kabilang dito ang toyo, sa katutubong lutuin bago dumating ang mga kolonista.<ref>Adobo: The History Behind A National Favorite [Adobo: Ang Kasaysayan sa Likod ng Isang Paborito sa Bansa]. Pepper Magazine.</ref> == Produksiyon == [[Talaksan:Soja.jpg|thumb|upright|Gawa sa [[balatong]] ang toyo]] Nagagawa ang toyo sa pamamagitan ng permentasyon o haydrolisis. May halo ng mga sawsawang permentado at kemikal ang ilang sawsawang komerisyal. Ipinapalagay na dahil sa di-ensimatikong reaksiyong Maillard ang pagbubuo ng lasa, kulay, at amoy tuwing produksiyon.<ref>{{Cite journal |last1=Lertsiri |first1=Sittiwat |last2=Maungma |first2=Roungdao |last3=Assavanig |first3=Apinya |last4=Bhumiratana |first4=Amaret |date=1 Mayo 2001 |title=Roles of the Maillard Reaction in Browning During Moromi Process of Thai Soy Sauce |trans-title=Mga Papel ng Reaksiyong Maillard sa Pangingitim Tuwing Prosesong Moromi ng Toyong Taylandes |journal=Journal of Food Processing and Preservation |language=en |volume=25 |issue=2 |pages=149–162 |doi=10.1111/j.1745-4549.2001.tb00450.x |issn=1745-4549 |doi-access=free}}</ref> Karaniwang nakakamit ang baryasyon bilang resulta ng iba't ibang paraan at tagal ng pagbuburo, iba't ibang rasyo ng tubig, [[asin]], at binurong balatong, o sa pagdagdag ng mga ibang sangkap. === Tradisyonal === Sa tradisyonal na paraan, hinahalo ang mga balatong at binutil sa mga kultibo ng amag tulad ng ''Aspergillus oryzae'' at iba pang kaugnay na mikroorganismo at lebadura (tinatawag na ''koji'' ang namungang timpla sa Hapon; ginagamit ang salitang ''koji'' para sa timpla ng balatong, trigo at amag pati para sa amag mismo). Sa kasaysayan, binuro ang timpla sa likas na paraan sa mga malalaking urna sa ilalim ng araw, na pinaniwalaang nakadaragdag sa lasa. Ngayon, inilalagay ang timpla sa isang inkubasyunan kung saan kontrolado ang temperatura at kahalumigmigan.<ref>{{cite web |title=Tamari, Soy Sauce – San-J |trans-title=Tamari, Toyo – San-J |url=http://www.san-j.com/history.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110218155943/http://www.san-j.com/history.asp |archive-date=18 Pebrero 2011 |website=san-j.com |language=en}}</ref> Iilang buwan ang kailangan para gumawa ng tradisyonal na toyo: # Pagbababad at pagluluto: Ibinababad ang mga balatong sa tubig at pinakukuluan hanggang maluto. Binubusa at dinudurog ang trigo. # Pagpaparami ng {{transliteration|ja|koji}}: Hinahalo ang pantay na dami ng pinakuluang balatong at binusang trigo. Dinaragdagan ito ng mga espora ng ''Aspergillus'' at hinahalo, o pinapabayaan ang timpla upang makakuha ito ng mga espora mula sa kapaligiran mismo. Kabilang sa mga inilalagay ang: #* ''[[Aspergillus]]'': isang [[genus]] ng halamang-singaw na ginagamit sa pagbuburo ng ilang sangkap (''{{transliteration|ja|koji}}'' ang tawag dito sa wikang Hapones). Tatlong espesye ang ginagamit sa paggawa ng toyo: #** ''A. oryzae'': Mga uri na may mataas na proteolitikong kapasidad sa paggawa ng toyo.<ref>{{cite book |last=Maheshwari |first=D.K. |title=Industrial exploitation of microorganisms |author2=Dubey, R.C. |author3=Saravanamuthu, R. |date=2010 |publisher=I.K. International Pub. House |isbn=978-93-8002-653-4 |location=New Delhi |page=242 |language=en |trans-title=Pagsasamantala ng mga mikroorganismo sa industriya}}</ref> #** ''A. sojae'': Mataas din ang proteolitikong kapasidad nitong amag. #** ''A. tamarii'':<ref>{{Cite journal |last=Dorner |first=J W |date=Disyembre 1983 |title=Production of cyclopiazonic acid by Aspergillus tamarii Kita |trans-title=Produksiyon ng asidong siklopiasoniko ng Aspergillus tamarii Kita |journal=Applied and Environmental Microbiology |language=en |volume=46 |issue=6 |pages=1435–1437 |bibcode=1983ApEnM..46.1435D |doi=10.1128/AEM.46.6.1435-1437.1983 |issn=0099-2240 |pmc=239590 |pmid=6660879}}</ref> Ginagamit itong amag sa paggawa ng {{transliteration|ja|tamari}}, isang uri ng toyo. #* ''[[Saccharomyces cerevisiae]]'': ginagawang etanol ng mga lebadura ang mga ibang asukal sa kultibo na maaaring dumaan sa pangalawang reaksiyon upang makabuo ng mga ibang kompuwestong may lasa #* Mga ibang nilalamang mikrobyo sa kultibo: #** ''Bacillus spp''. (genus): nagpararami ito sa mga sangkap ng toyo, at nagpoprodyus ng mga amoy at amonya. #** ''Mga espesye ng Lactobacillus'': Gumagawa itong organismo ng asidong laktiko na nagpapataas sa kaasiduhan sa timpla. # Permentasyon: Hinahalo ang kultibadang timpla sa tiyak na halaga ng tasik para sa basang permentasyon o sa magaspang na asin para sa tuyong permentasyon at iniiwanang mangasim. Sa paglipas ng panahon, binubulok ng amag na Aspergillus sa balatong at trigo ang mga protina ng butil para maging libreng asidong amino at binubulok ang mga pira-piraso ng protina at mga gawgaw para maging mga simpleng asukal. Itong reaksiyong amino-glikosidiko ang dahilan ng matingkad-kayumangging kulay ng toyo. Pinakakasim ng mga bakterya ang mga asukal para maging asidong amino at gumagawa ng etanol ang lebadura, na sa pagpapatanda at pangalawang pagbuburo ay nakakabuo ng mga maraming kompuwesto ng lasa na tipikal sa toyo. # Pagpipiga: inilalagay ang permentadong semilikido sa mga lalagyan na sinapinan ng katsa at pinipiga upang maipaghiwalay ang mga solido mula sa likidong toyo. Gagamitin ang mga naiwang solido bilang pataba o ipapakain sa mga hayop habang ipoproseso pa lalo ang toyo. # Pasteurisasyon: Pinapainit ang hilaw na toyo upang maipatay ang anumang buhay na lebadura at amag na nananatili sa toyo at maaari ring salain para maitanggal ang mga pinong partikulo kung mayroon man. # Pag-iimbak: Maaaring pagulangin ang toyo o maaaring isabote na para maibenta agad. == Mga baryasyon ayon sa bansa == === Hapon === [[Talaksan:Soy sauce in supermarket.JPG|thumb|right|Mga isinaboteng toyong Hapones na ipinagbibili ng isang pamilihan.]] Opisyal na hinati ng JAS (''Japanese Agricultural Standard'' o "Pamantayang Hapones sa Agrikultura")<ref name=":1">{{Cite web |last=((Japanese Agricultural Standard)) |author-link=Japanese Agricultural Standard |date=Disyembre 3, 2015 |title=しょうゆの日本農林規格 |trans-title=Pamantayang JAS para sa Toyo |url=https://www.maff.go.jp/j/jas/jas_kikaku/pdf/kikaku_syoyu_151203.pdf |access-date=Mayo 31, 2024 |website=maff.go.jp |language=ja |edition=2015}}</ref> ang {{lang|ja-Latn|shōyu}} sa limang pangunahing uri ayon sa mga diperensiya sa sangkap at paraan ng produksiyon. Ang mga uri ay {{lang|ja-Latn|koikuchi}}, {{lang|ja-Latn|usukuchi}}, {{lang|ja-Latn|tamari}}, {{lang|ja-Latn|saishikomi}}, at {{lang|ja-Latn|shiro}}.<ref>{{Cite web |title=Types and how to use them |trans-title=Mga uri at paano gamitin |url=https://www.soysauce.or.jp/en/types-and-how-to-use-them |access-date=25 Hunyo 2022 |website=Soy Sauce Information Center |language=en}}</ref> ==== Mga baryedad ==== * {{nihongo|''Koikuchi''|濃口||'matapang na lasa'}}: Mula sa [[Kantō|rehiyong Kantō]], kumalat ang paggamit nito sa buong Hapon sa paglipas ng panahon. Nagbubuo ang ''koikuchi'' sa mahigit 80% ng ipinoprodyus na toyo ng Hapon, at maituturing na ito ang tipikal na toyo ng mga Hapones. Gawa ito mula sa halos magkapantay na dami ng balatong at trigo.<ref name=":25"/><ref name=":13"/> Tinatawag din itong {{nihongo|''kijōyu''|生醤油}} o {{nihongo|''namashōyu''|生しょうゆ}} kung hindi ito [[Pasteurisasyon|pasterisado]]. * {{nihongo|''Usukuchi''|薄口||'banayad na lasa'}}: Binubuo ng halos 14% ng produksiyon ng toyo ang {{lang|ja-Latn|usukuchi shoyu}}.<ref name=":25" /> Sikat ito sa rehiyong [[Kansai]] ng Hapon. Mas kaunting oras ang kailangan para gawin ito kumpara sa ''koikuchi,''<ref name=":13" /> at mas maalat at mas mapusyaw sa kulay ito. Mas maputla ito dahil sa paggamit nito sa produksiyon ng {{lang|ja-Latn|amazake}}, isang matamis na likido na gawa sa binurong bigas. Karaniwang ginagamit ang ''usukuchi'' sa pagluluto dahil hindi ito binabago ang kulay at lasa ng mga sangkap.<ref name=":25" /> * {{nihongo|''Tamari''|たまり}}: Pangunahing ginagawa sa [[Chūbu|rehiyong Chūbu]] ng Japan, mas maitim at malasa ang {{lang|ja-Latn|tamari}} kumpara sa {{lang|ja-Latn|koikuchi}}. Wala o halos wala itong trigo. Maaaring gamitin ang walang-trigong {{lang|ja-Latn|tamari}} ng mga taong may intoleransiya sa gluten. Mas malapot ang {{lang|ja-Latn|tamari}} kumpara sa {{lang|ja-Latn|koikuchi shoyu}}.<ref name=":25" /> Sa toyong napoprodyus sa Japan, 1.5% ay {{lang|ja-Latn|tamari}}.<ref name=":25" /> Ito ang orihinal na toyong Hapones, dahil ang resipi nito ay pinakamalapit sa toyo na unang ipinakilala sa Hapon mula sa Tsina. Sa usaping teknikal, kilala itong baryante bilang {{nihongo|''miso-damari''|味噌溜り}}, dahil ito ang likidong umaagos mula sa [[miso]] habang tumatanda ito. Hinango ang salitang Hapones na {{lang|ja-Latn|tamari}} mula sa pandiwang {{nihongo|''tamaru''|溜る||'mag-ipon'}}, na tumutukoy sa pagiging kakambal na produkto ng {{lang|ja-Latn|tamari}} sa tradisyonal na pagbuburo ng miso. Kadalasan, ginagawang sawsawan ng sashimi ang {{lang|ja-Latn|tamari shoyu}}.<ref name=":13" /><ref name=":25" /> Madalas, ang mga ibang baryante ng toyo na pansashimi ay ipinagkakamali sa {{lang|ja-Latn|tamari shoyu}}.<ref name=":13" /> Sa Hapon, lilinawin ng etiketa sa likod, ayon sa batas, kung {{lang|ja-Latn|tamari}} talaga ito o hindi.<ref name=":13" /> * {{nihongo|''Shiro''|白||'puti'}}: Kabaligtaran sa toyong {{lang|ja-Latn|tamari}}, mas sinasangkapan ng {{lang|ja-Latn|shiro}} ang trigo at napakakaunti ang balatong, kaya maputi ang itsura at matamis ang lasa. Mas karaniwan itong ginagamit sa rehiyon ng Kansai upang bigyang-diin ang itsura ng pagkain, halimbawa [[sashimi]]. Dati, madalas din ginamit ang {{lang|ja-Latn|shiro shoyu}} sa sosyal na pagluluto at kadalasan, hindi ito mahahanap sa ibang bansa.<ref name=":13" /> Ang pangunahing paggamit nito ay para sa atsara.<ref name=":25" /> 0.7% ang produksiyon ng toyong {{lang|ja-Latn|shiro}} sa lahat ng mga toyo sa Hapon.<ref name=":25" /> === Haway === Laganap na kondimento at sangkap at toyo sa maraming putahe sa lutuing Hawayano, kung saan karaniwan itong kilala ng mga lokal sa Hapones na pangalang {{lang|ja-Latn|shōyu}}. Isang tagagawa ng toyo sa Haway ang ''Aloha Shoyu'' na gumagawa ng sikat na toyo na may lasang mas pino at medyo mas matamis kumpara sa mga iba pang kilalang toyo.<ref>{{cite web |title=About |trans-title=Patungkol |url=https://alohashoyu.com/about/ |access-date=7 Agosto 2019 |publisher=Aloha Shoyu Company |language=en}}</ref> === Indonesya === {{main|Kecap manis}} [[Talaksan:Kecap manis & kecap asin.jpg|thumb|upright=.5|Kaliwa, ''kecap manis'' na halos kasinlapot ng [[pulot]]; kanan, ''Kecap asin'']] Sa [[Indonesya]], ''kecap'' (lumang baybay: ''ketjap'') ang tawag sa toyo na tumutukoy rin sa lahat ng permentadong sawsawan, at kognado sa salitang [[ketchup|''ketchup'']] sa wikang Ingles.<ref>Tingnan ang talakayan at mga sanggunian sa Wiktionary: ''[[wiktionary:ketchup#Etymology|ketchup]]''.</ref> ''[[Kecap manis]]'' ang pinakasikat na uri ng toyo sa lutuing Indones. Ginagamit din ang salitang ''kecap'' upang tukuyin ang mga ibang kondimento at sawsawan na magkahawig sa toyo, tulad ng ''kecap ikan'' ([[patis]]) at ''kecap Inggris'' (sarsang Worcestershire; lit. "sarsang Ingles" o "sarsa ng Inglatera"). May tatlong karaniwang baryante ng de-balatong na ''kecap'' sa [[lutuing Indones]] na sinasangkap o kinokondimento: * ''Kecap manis'': Pinatamis na toyo na may malasirup na lapot at kakaiba, matamis, medyo [[Pulot|malapulot]] na lasa dahil sa kasagsagan ng inilagay na asukal sa palma. Ito ang pinakasikat na toyo sa [[lutuing Indones]], at nagbubuo ng halos 90 porsiyento ng kabuuang produksiyon ng toyo sa bansa.<ref name="Soyinfo">{{cite book |author1=William Shurtleff |url=https://archive.org/details/bub_gb_wUWmc4Tr-WUC |title=History of Soybeans and Soyfoods in Southeast Asia (13th Century To 2010): Extensively Annotated Bibliography and Sourcebook |author2=Akiko Aoyagi |date=2010 |publisher=Soyinfo Center |isbn=9781928914303 |page=[https://archive.org/details/bub_gb_wUWmc4Tr-WUC/page/n536 537] |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Balatong at Pagkaing Balatong sa Timog-silangang Asya (Ika-13 Siglo Hanggang 2010): Malawakang Anotadong Bibliograpiya at Aklat Pansanggunian |access-date=15 February 2016}}</ref> Mahalagang sarsa ang ''kecap manis'' sa mga lagdang-putahe tulad ng ''[[nasi goreng]]'', ''[[mie goreng]]'', [[sate]], ''tongseng'' at ''semur''. Halimbawa, ang ''sambal kecap'' ay isang uri ng sawsawang [[Sambal (sarsa)|sambal]] na may hiniwang sili, katamis at lasuna, isang sikat na sawsawan para sa ''sate kambing'' (sateng kambing) at ''[[ikan bakar]]'' (pritong isda/pagkaing-dagat). * ''Kecap manis sedang'': Toyo na may katamtamang tamis, di-ganoong kalapot, di-ganoong katamis, at mas maalat kumpara sa ''kecap manis''. * ''Kecap asin'': Karaniwang toyo na hinango mula sa ''shoyu'' ng mga Hapones, ngunit mas konsentrado at malapot, at may mas maitim na kulay at may mas matapang na lasa; maaari itong palitan ng magaang toyo ng mga Tsino sa ilang mga resipi. Unang ipinakilala ang ''kecap asin'' sa Indonesya ng mga Hokkien kaya malatoyong Tsino ang lasa nito. Napakaalat ang toyong Hakka na gawa sa itim na balatong, at nasa Pulo ng Bangka ang karamihan ng produksiyon nito. === Pilipinas === [[Talaksan:Toyo at kalamansi (toyomansi) with siling labuyo (Philippines) 01.jpg|thumb|Toyomansi, isang tipikal na sawsawan sa Pilipinas na binubuo ng toyo at [[kalamansi]] at pinaanghang ng [[siling labuyo]]]] Sa Pilipinas, toyo ang tawag sa sawsawang ito sa [[Mga wika sa Pilipinas|mga katutubong wika]], na hinango mula sa ''tau-yu'' ng [[Hokkien Pilipino]]. Kadalasan, ang toyo ng Pilipinas ay kombinasyon ng balatong, trigo, asin, at karamelong pampakulay. Mas malabnaw at mas maalat ito kumpara sa mga toyo ng mga ibang bansa sa Timog-silangang Asya. Pinakakahawig nito ang ''koikuchi shōyu'' ng Hapon kung tungkol sa konsistensiya at paggamit ng trigo, ngunit mas maalat at maitim ang toyong Pilipino.<ref>{{cite web |last1=Liwanag |first1=M.A. |date=7 Hunyo 2020 |title=Filipino Soy Sauce |trans-title=Toyong Pilipino |url=https://pinoybites.com/common-ingredients/filipino-soy-sauce-toyo/ |access-date=28 Enero 2021 |website=Pinoy Bites |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Soy Sauce |trans-title=Toyo |url=http://www.clovegarden.com/ingred/bp_soysz.html |access-date=28 Enero 2021 |website=Clove Garden |language=en}}</ref> Ginagamit ang toyo bilang panimpla sa marinada, sangkap sa mga nilulutong pagkain, at kadalasan bilang kondimento sa lamesa, kasabay ng mga ibang sawsawan tulad ng [[patis]] at [[Suka (pagkain)|suka]]. Kapag inihahain, madalas itong nilalagyan ng katas ng [[kalamansi]] (× ''Citrofortunella microcarpa''; kilala rin bilang kalamunding). Toyomansi ang tawag sa kombinasyon na ito na maaaring ihambing sa sawsawang ''ponzu'' ng mga Hapones (toyo na may ''yuzu''). Pangunahing sangkap din ang toyo sa [[adobo]], isa sa mga pinakasikat na ulam ng lutuing Pilipino. === Taywan === Matutunton ang kasaysayan ng paggawa ng toyo sa Taywan pabalik sa timog-silangang Tsina, sa mga lalawigan ng [[Fujian]] at [[Guangdong]]. Kilala ang Taywanes para sa toyong [[tawsi]] na may mas matapang na lasa at mas masustansiya ayon sa mga prodyuser. Gumagawa ang karamihan ng mga tagagawa ng toyo mula sa balatong at trigo gamit ang mga makina na isang pamamaraan na ipinakilala noong pamumuno ng mga Hapones. Patuloy na gumagawa ang iilang prodyuser ng de-kamay na toyo sa tradisyonal na paraan.'''<ref>{{cite news |last=Chung |first=Oscar |date=1 Enero 2010 |title=A Sauce for All |trans-title=Isang Sarsa para sa Lahat |work=Taiwan Review |publisher=Government Information Office, Republic of China (Taiwan) |url=http://taiwanreview.nat.gov.tw/ct.asp?xitem=83076&ctnode=1337 |url-status=dead |access-date=14 Nobyembre 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120311060546/http://taiwanreview.nat.gov.tw/ct.asp?xitem=83076&ctnode=1337 |archive-date=11 Marso 2012}}</ref>''' ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Kaugnay na mga paksa== * [[Miso]] [[Kategorya:Mga sarsa]] [[Kategorya:Lutuing Hapones]] [[Kategorya:Sushi]] 9p32k6r6dfqnlgm70ptad9je4swnrve 0 40218 2204857 2202805 2026-04-25T02:55:19Z LknFenix 125962 + Larawan 2204857 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Abukado | image = Persea americana fruit 2.JPG | image_width = 240px | taxon = Persea americana | authority = [[Philip Miller|Mill.]] |image alt=Malapitang larawan ng mga dahon at prutas ng abokado|image caption=Prutas at mga dahon ng abokado, [[Réunion|pulo ng Réunion]]|image2=Avocado Hass - single and halved.jpg|image2 caption=Buo at hinating abokadong Hass na itinanim sa Kolombiya}} Ang '''abukado''' o '''abokado''' ([[Wikang Kastila|Kastila]]: ''avocado''; [[Ingles]]: ''avocado'' o ''alligator pear''; '''''Persea americana''''') ay isang punong [[Palaging luntian|laging luntian]] sa pamilyang laurel ([[Lauraceae]]).<ref name="TE">''Diksyunaryong Tagalog-Ingles'' ni [[Leo James English]], Kongregasyon ng Kabanalbanalang Tagapag-ligtas, Maynila, ipinamamahagi ng ''National Book Store'', may 1583 na mga dahon, {{ISBN|971-91055-0-X}}</ref> Ito ay katutubo sa [[Kaamerikahan]], at may mga ebidensiyang arkeolohiko ng maagang paggamit nito ng tao na umaabot sa libu-libong taon sa iba’t ibang rehiyon ng Gitnang at Timog Amerika.<ref name="HuacaPrieta2017">{{cite journal |last1=Dillehay |first1=Tom D |last2=Goodbred |first2=Steve |last3=Pino |first3=Mario |last4=Vásquez Sánchez |first4=Víctor F |last5=Tham |first5=Teresa Rosales |last6=Adovasio |first6=James |last7=Collins |first7=Michael B |last8=Netherly |first8=Patricia J |last9=Hastorf |first9=Christine A |last10=Chiou |first10=Katherine L |last11=Piperno |first11=Dolores |year=2017 |title=Simple technologies and diverse food strategies of the Late Pleistocene and Early Holocene at Huaca Prieta, Coastal Peru |trans-title=Mga simpleng teknolohiya at magkakaibang estratehiya sa pagkain ng Huling Pleistoseno at Maagang Holoseno sa Huaca Prieta, Baybayin ng Peru |journal=Science Advances |language=en |volume=3 |issue=5 |bibcode=2017SciA....3E2778D |doi=10.1126/sciadv.1602778 |pmc=5443642 |pmid=28560337 |last12=Rey |first12=Isabel |last13=Velchoff |first13=Nancy |article-number=e1602778}}</ref> Pinahahalagahan ito dahil sa malaki at hindi pangkaraniwang mamantikang [[bunga]] nito.<ref>{{Cite web |date=2017-05-18 |title=Avocado History |trans-title=Kasaysayan ng Abokado |url=https://avocadosfrommexico.com/avocados/history/ |access-date=2022-09-24 |website=Avocados From Mexico |language=en-US}}</ref><ref name="morton">{{cite book |author=Morton JF |url=https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |title=Avocado; In: Fruits of Warm Climates |date=1987 |publisher=Center for New Crops and Plant Products, Department of Horticulture and Landscape Architecture, Purdue University, West Lafayette, IN |isbn=978-0-9610184-1-2 |pages=91–102 |language=en |trans-title=Abokado; Sa: Mga Prutas ng Mainit na Klima}}</ref><ref>{{cite web |title=What's in a name? |trans-title=Ano ang mayroon sa isang pangalan? |url=http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |access-date=27 Marso 2016 |publisher=University of California |language=en}}</ref><ref name="chen">{{cite journal |last1=Chen |first1=H |last2=Morrell |first2=PL |last3=Ashworth |first3=V |last4=de la Cruz |first4=M |last5=Clegg |first5=MT |year=2008 |title=Tracing the Geographic Origins of Major Avocado Cultivars |trans-title=Pagtunton sa Heograpikong Pinagmulan ng mga Pangunahing Kultibar ng Abokado |url=https://academic.oup.com/jhered/article/100/1/56/771306 |journal=Journal of Heredity |language=en |volume=100 |issue=1 |pages=56–65 |doi=10.1093/jhered/esn068 |pmid=18779226 |doi-access=free}}</ref> Ang katutubong saklaw ng abokado (''Persea americana'') ay umaabot mula Mehiko hanggang Peru, na sumasaklaw sa malaking bahagi ng Gitnang Amerika at mga bahagi ng hilaga at kanlurang Timog Amerika.<ref name="AyalaSilva2014">Ayala Silva, T., & Ledesma, N. (2014). Avocado History, Biodiversity and Production [Kasaysayan, Biodibersidad, at Produksiyon ng Abokado]. In N. G. Ravindran & B. L. Smith (Eds.), ''Sustainable Horticultural Systems'' (pp. 157–205). Springer. doi:10.1007/978-94-007-7642-2_7.</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}} {{stub|Pagkain|Prutas}} {{commons|Persea americana}} [[Kaurian:Prutas]] [[Kaurian:Lauraceae]] [[Kaurian:Pagkain]] [[Kaurian:Punongkahoy]] tgxeim2857bake4gddsxeurnmaszqcx 2204860 2204857 2026-04-25T03:13:38Z LknFenix 125962 + Panimula 2204860 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Abukado | image = Persea americana fruit 2.JPG | image_width = 240px | taxon = Persea americana | authority = [[Philip Miller|Mill.]] |image alt=Malapitang larawan ng mga dahon at prutas ng abokado|image caption=Prutas at mga dahon ng abokado, [[Réunion|pulo ng Réunion]]|image2=Avocado Hass - single and halved.jpg|image2 caption=Buo at hinating abokadong Hass na itinanim sa Kolombiya}} Ang '''abukado''' o '''abokado''' ([[Wikang Kastila|Kastila]]: ''avocado''; [[Ingles]]: ''avocado'' o ''alligator pear''; '''''Persea americana''''') ay isang punong [[Palaging luntian|laging luntian]] sa pamilyang laurel ([[Lauraceae]]).<ref name="TE">''Diksyunaryong Tagalog-Ingles'' ni [[Leo James English]], Kongregasyon ng Kabanalbanalang Tagapag-ligtas, Maynila, ipinamamahagi ng ''National Book Store'', may 1583 na mga dahon, {{ISBN|971-91055-0-X}}</ref> Ito ay katutubo sa [[Kaamerikahan]], at may mga ebidensiyang arkeolohiko ng maagang paggamit nito ng tao na umaabot sa libu-libong taon sa iba’t ibang rehiyon ng Gitnang at Timog Amerika.<ref name="HuacaPrieta2017">{{cite journal |last1=Dillehay |first1=Tom D |last2=Goodbred |first2=Steve |last3=Pino |first3=Mario |last4=Vásquez Sánchez |first4=Víctor F |last5=Tham |first5=Teresa Rosales |last6=Adovasio |first6=James |last7=Collins |first7=Michael B |last8=Netherly |first8=Patricia J |last9=Hastorf |first9=Christine A |last10=Chiou |first10=Katherine L |last11=Piperno |first11=Dolores |year=2017 |title=Simple technologies and diverse food strategies of the Late Pleistocene and Early Holocene at Huaca Prieta, Coastal Peru |trans-title=Mga simpleng teknolohiya at magkakaibang estratehiya sa pagkain ng Huling Pleistoseno at Maagang Holoseno sa Huaca Prieta, Baybayin ng Peru |journal=Science Advances |language=en |volume=3 |issue=5 |bibcode=2017SciA....3E2778D |doi=10.1126/sciadv.1602778 |pmc=5443642 |pmid=28560337 |last12=Rey |first12=Isabel |last13=Velchoff |first13=Nancy |article-number=e1602778}}</ref> Pinahahalagahan ito dahil sa malaki at hindi pangkaraniwang mamantikang [[bunga]] nito.<ref>{{Cite web |date=2017-05-18 |title=Avocado History |trans-title=Kasaysayan ng Abokado |url=https://avocadosfrommexico.com/avocados/history/ |access-date=2022-09-24 |website=Avocados From Mexico |language=en-US}}</ref><ref name="morton">{{cite book |author=Morton JF |url=https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |title=Avocado; In: Fruits of Warm Climates |date=1987 |publisher=Center for New Crops and Plant Products, Department of Horticulture and Landscape Architecture, Purdue University, West Lafayette, IN |isbn=978-0-9610184-1-2 |pages=91–102 |language=en |trans-title=Abokado; Sa: Mga Prutas ng Mainit na Klima}}</ref><ref>{{cite web |title=What's in a name? |trans-title=Ano ang mayroon sa isang pangalan? |url=http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |access-date=27 Marso 2016 |publisher=University of California |language=en}}</ref><ref name="chen">{{cite journal |last1=Chen |first1=H |last2=Morrell |first2=PL |last3=Ashworth |first3=V |last4=de la Cruz |first4=M |last5=Clegg |first5=MT |year=2008 |title=Tracing the Geographic Origins of Major Avocado Cultivars |trans-title=Pagtunton sa Heograpikong Pinagmulan ng mga Pangunahing Kultibar ng Abokado |url=https://academic.oup.com/jhered/article/100/1/56/771306 |journal=Journal of Heredity |language=en |volume=100 |issue=1 |pages=56–65 |doi=10.1093/jhered/esn068 |pmid=18779226 |doi-access=free}}</ref> Ang katutubong saklaw ng abokado (''Persea americana'') ay umaabot mula Mehiko hanggang Peru, na sumasaklaw sa malaking bahagi ng Gitnang Amerika at mga bahagi ng hilaga at kanlurang Timog Amerika.<ref name="AyalaSilva2014">Ayala Silva, T., & Ledesma, N. (2014). Avocado History, Biodiversity and Production [Kasaysayan, Biodibersidad, at Produksiyon ng Abokado]. In N. G. Ravindran & B. L. Smith (Eds.), ''Sustainable Horticultural Systems'' (pp. 157–205). Springer. doi:10.1007/978-94-007-7642-2_7.</ref> Ang bunga nito ay botanikal na isang malaking beri na may isang malaking buto.<ref name="storey">{{cite journal |author=Storey, W. B. |year=1973 |title=What kind of fruit is the avocado? |trans-title=Anong uri ng prutas ang abokado? |url=http://ucavo.ucr.edu/General/FruitBerry.html |journal=California Avocado Society 1973–74 Yearbook |language=en |volume=57 |pages=70–71}}</ref> Ipinakita ng pagsusuri ng henoma nito na ang ebolusyon ng abokado ay hinubog ng mga pangyayaring poliploidiya, at ang mga komersiyal na kultibar ay may hibridong pinagmulan.<ref>{{Cite journal |last1=Rendón-Anaya |first1=Martha |last2=Ibarra-Laclette |first2=Enrique |last3=Méndez-Bravo |first3=Alfonso |last4=Lan |first4=Tianying |last5=Zheng |first5=Chunfang |last6=Carretero-Paulet |first6=Lorenzo |last7=Perez-Torres |first7=Claudia Anahí |last8=Chacón-López |first8=Alejandra |last9=Hernandez-Guzmán |first9=Gustavo |last10=Chang |first10=Tien-Hao |last11=Farr |first11=Kimberly M. |date=2019-08-20 |title=The avocado genome informs deep angiosperm phylogeny, highlights introgressive hybridization, and reveals pathogen-influenced gene space adaptation |trans-title=Ang henoma ng abokado ay nagbibigay-impormasyon sa malalim na pilohenyo ng angiosperm, nagtatampok ng introgresibong hibridisasyon, at nagpapakita ng adaptasyon sa espasyo ng heneo na naiimpluwensiyahan ng patoheno |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=116 |issue=34 |pages=17081–17089 |bibcode=2019PNAS..11617081R |doi=10.1073/pnas.1822129116 |issn=0027-8424 |pmc=6708331 |pmid=31387975 |doi-access=free |last12=Barbazuk |first12=W. Brad |last13=Chamala |first13=Srikar |last14=Mutwil |first14=Marek |last15=Shivhare |first15=Devendra}}</ref> Ang mga puno ng abokado ay bahagyang nambubulo sa sarili at karaniwang pinaparami sa pamamagitan ng paghugpong upang mapanatili ang pare-parehong ani.<ref>{{cite web |author=Alyssa Cho, Andrea Kawabata, Ty McDonald, and Mike Nagao |date=Hulyo 2018 |title=Grafting Avocado |trans-title=Paghugpong ng Abokado |url=https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829071951/https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |archive-date=Agosto 29, 2025 |access-date=Enero 29, 2026 |publisher=University of Hawai‘i |language=en}}</ref> Kasalukuyang itinatanim ang mga abokado sa mga tropikal at klimang Mediteraneo ng maraming bansa.<ref name="morton2">{{cite book |author=Morton JF |url=https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |title=Avocado; In: Fruits of Warm Climates |date=1987 |publisher=Center for New Crops and Plant Products, Department of Horticulture and Landscape Architecture, Purdue University, West Lafayette, IN |isbn=978-0-9610184-1-2 |pages=91–102 |language=en |trans-title=Abokado; Sa: Mga Prutas ng Mainit na Klima}}</ref> Mula noong 2023, ang [[Mehiko]] ang nangungunang prodyuser ng abokado sa mundo, na nagsusuplay ng 29% ng pandaigdigang ani na 10.5 milyong tonelada.<ref name="faostat">{{cite web |date=2025 |title=Crops/World regions/Production quantity (pick lists) of avocados for 2023 |trans-title=Mga Pananim/Mga Rehiyon sa Mundo/Dami ng Produksyon (mga listahan ng mga napili) ng mga abokado para sa 2023 |url=http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC |access-date=27 Pebrero 2025 |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]], Statistical Division (FAOSTAT) |language=en}}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}} {{stub|Pagkain|Prutas}} {{commons|Persea americana}} [[Kaurian:Prutas]] [[Kaurian:Lauraceae]] [[Kaurian:Pagkain]] [[Kaurian:Punongkahoy]] t1fdoog83k83kqt97kp48h3x2sddd6j 2204861 2204860 2026-04-25T03:14:08Z LknFenix 125962 - Usbong 2204861 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Abukado | image = Persea americana fruit 2.JPG | image_width = 240px | taxon = Persea americana | authority = [[Philip Miller|Mill.]] |image alt=Malapitang larawan ng mga dahon at prutas ng abokado|image caption=Prutas at mga dahon ng abokado, [[Réunion|pulo ng Réunion]]|image2=Avocado Hass - single and halved.jpg|image2 caption=Buo at hinating abokadong Hass na itinanim sa Kolombiya}} Ang '''abukado''' o '''abokado''' ([[Wikang Kastila|Kastila]]: ''avocado''; [[Ingles]]: ''avocado'' o ''alligator pear''; '''''Persea americana''''') ay isang punong [[Palaging luntian|laging luntian]] sa pamilyang laurel ([[Lauraceae]]).<ref name="TE">''Diksyunaryong Tagalog-Ingles'' ni [[Leo James English]], Kongregasyon ng Kabanalbanalang Tagapag-ligtas, Maynila, ipinamamahagi ng ''National Book Store'', may 1583 na mga dahon, {{ISBN|971-91055-0-X}}</ref> Ito ay katutubo sa [[Kaamerikahan]], at may mga ebidensiyang arkeolohiko ng maagang paggamit nito ng tao na umaabot sa libu-libong taon sa iba’t ibang rehiyon ng Gitnang at Timog Amerika.<ref name="HuacaPrieta2017">{{cite journal |last1=Dillehay |first1=Tom D |last2=Goodbred |first2=Steve |last3=Pino |first3=Mario |last4=Vásquez Sánchez |first4=Víctor F |last5=Tham |first5=Teresa Rosales |last6=Adovasio |first6=James |last7=Collins |first7=Michael B |last8=Netherly |first8=Patricia J |last9=Hastorf |first9=Christine A |last10=Chiou |first10=Katherine L |last11=Piperno |first11=Dolores |year=2017 |title=Simple technologies and diverse food strategies of the Late Pleistocene and Early Holocene at Huaca Prieta, Coastal Peru |trans-title=Mga simpleng teknolohiya at magkakaibang estratehiya sa pagkain ng Huling Pleistoseno at Maagang Holoseno sa Huaca Prieta, Baybayin ng Peru |journal=Science Advances |language=en |volume=3 |issue=5 |bibcode=2017SciA....3E2778D |doi=10.1126/sciadv.1602778 |pmc=5443642 |pmid=28560337 |last12=Rey |first12=Isabel |last13=Velchoff |first13=Nancy |article-number=e1602778}}</ref> Pinahahalagahan ito dahil sa malaki at hindi pangkaraniwang mamantikang [[bunga]] nito.<ref>{{Cite web |date=2017-05-18 |title=Avocado History |trans-title=Kasaysayan ng Abokado |url=https://avocadosfrommexico.com/avocados/history/ |access-date=2022-09-24 |website=Avocados From Mexico |language=en-US}}</ref><ref name="morton">{{cite book |author=Morton JF |url=https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |title=Avocado; In: Fruits of Warm Climates |date=1987 |publisher=Center for New Crops and Plant Products, Department of Horticulture and Landscape Architecture, Purdue University, West Lafayette, IN |isbn=978-0-9610184-1-2 |pages=91–102 |language=en |trans-title=Abokado; Sa: Mga Prutas ng Mainit na Klima}}</ref><ref>{{cite web |title=What's in a name? |trans-title=Ano ang mayroon sa isang pangalan? |url=http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |access-date=27 Marso 2016 |publisher=University of California |language=en}}</ref><ref name="chen">{{cite journal |last1=Chen |first1=H |last2=Morrell |first2=PL |last3=Ashworth |first3=V |last4=de la Cruz |first4=M |last5=Clegg |first5=MT |year=2008 |title=Tracing the Geographic Origins of Major Avocado Cultivars |trans-title=Pagtunton sa Heograpikong Pinagmulan ng mga Pangunahing Kultibar ng Abokado |url=https://academic.oup.com/jhered/article/100/1/56/771306 |journal=Journal of Heredity |language=en |volume=100 |issue=1 |pages=56–65 |doi=10.1093/jhered/esn068 |pmid=18779226 |doi-access=free}}</ref> Ang katutubong saklaw ng abokado (''Persea americana'') ay umaabot mula Mehiko hanggang Peru, na sumasaklaw sa malaking bahagi ng Gitnang Amerika at mga bahagi ng hilaga at kanlurang Timog Amerika.<ref name="AyalaSilva2014">Ayala Silva, T., & Ledesma, N. (2014). Avocado History, Biodiversity and Production [Kasaysayan, Biodibersidad, at Produksiyon ng Abokado]. In N. G. Ravindran & B. L. Smith (Eds.), ''Sustainable Horticultural Systems'' (pp. 157–205). Springer. doi:10.1007/978-94-007-7642-2_7.</ref> Ang bunga nito ay botanikal na isang malaking beri na may isang malaking buto.<ref name="storey">{{cite journal |author=Storey, W. B. |year=1973 |title=What kind of fruit is the avocado? |trans-title=Anong uri ng prutas ang abokado? |url=http://ucavo.ucr.edu/General/FruitBerry.html |journal=California Avocado Society 1973–74 Yearbook |language=en |volume=57 |pages=70–71}}</ref> Ipinakita ng pagsusuri ng henoma nito na ang ebolusyon ng abokado ay hinubog ng mga pangyayaring poliploidiya, at ang mga komersiyal na kultibar ay may hibridong pinagmulan.<ref>{{Cite journal |last1=Rendón-Anaya |first1=Martha |last2=Ibarra-Laclette |first2=Enrique |last3=Méndez-Bravo |first3=Alfonso |last4=Lan |first4=Tianying |last5=Zheng |first5=Chunfang |last6=Carretero-Paulet |first6=Lorenzo |last7=Perez-Torres |first7=Claudia Anahí |last8=Chacón-López |first8=Alejandra |last9=Hernandez-Guzmán |first9=Gustavo |last10=Chang |first10=Tien-Hao |last11=Farr |first11=Kimberly M. |date=2019-08-20 |title=The avocado genome informs deep angiosperm phylogeny, highlights introgressive hybridization, and reveals pathogen-influenced gene space adaptation |trans-title=Ang henoma ng abokado ay nagbibigay-impormasyon sa malalim na pilohenyo ng angiosperm, nagtatampok ng introgresibong hibridisasyon, at nagpapakita ng adaptasyon sa espasyo ng heneo na naiimpluwensiyahan ng patoheno |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=116 |issue=34 |pages=17081–17089 |bibcode=2019PNAS..11617081R |doi=10.1073/pnas.1822129116 |issn=0027-8424 |pmc=6708331 |pmid=31387975 |doi-access=free |last12=Barbazuk |first12=W. Brad |last13=Chamala |first13=Srikar |last14=Mutwil |first14=Marek |last15=Shivhare |first15=Devendra}}</ref> Ang mga puno ng abokado ay bahagyang nambubulo sa sarili at karaniwang pinaparami sa pamamagitan ng paghugpong upang mapanatili ang pare-parehong ani.<ref>{{cite web |author=Alyssa Cho, Andrea Kawabata, Ty McDonald, and Mike Nagao |date=Hulyo 2018 |title=Grafting Avocado |trans-title=Paghugpong ng Abokado |url=https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829071951/https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |archive-date=Agosto 29, 2025 |access-date=Enero 29, 2026 |publisher=University of Hawai‘i |language=en}}</ref> Kasalukuyang itinatanim ang mga abokado sa mga tropikal at klimang Mediteraneo ng maraming bansa.<ref name="morton2">{{cite book |author=Morton JF |url=https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |title=Avocado; In: Fruits of Warm Climates |date=1987 |publisher=Center for New Crops and Plant Products, Department of Horticulture and Landscape Architecture, Purdue University, West Lafayette, IN |isbn=978-0-9610184-1-2 |pages=91–102 |language=en |trans-title=Abokado; Sa: Mga Prutas ng Mainit na Klima}}</ref> Mula noong 2023, ang [[Mehiko]] ang nangungunang prodyuser ng abokado sa mundo, na nagsusuplay ng 29% ng pandaigdigang ani na 10.5 milyong tonelada.<ref name="faostat">{{cite web |date=2025 |title=Crops/World regions/Production quantity (pick lists) of avocados for 2023 |trans-title=Mga Pananim/Mga Rehiyon sa Mundo/Dami ng Produksyon (mga listahan ng mga napili) ng mga abokado para sa 2023 |url=http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC |access-date=27 Pebrero 2025 |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]], Statistical Division (FAOSTAT) |language=en}}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}}{{commons|Persea americana}} [[Kaurian:Prutas]] [[Kaurian:Lauraceae]] [[Kaurian:Pagkain]] [[Kaurian:Punongkahoy]] klb7y1unfi58ccjgqjw7v341y8wopp9 2204862 2204861 2026-04-25T03:29:42Z LknFenix 125962 + Panimula 2204862 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Abukado | image = Persea americana fruit 2.JPG | image_width = 240px | taxon = Persea americana | authority = [[Philip Miller|Mill.]] |image alt=Malapitang larawan ng mga dahon at prutas ng abokado|image caption=Prutas at mga dahon ng abokado, [[Réunion|pulo ng Réunion]]|image2=Avocado Hass - single and halved.jpg|image2 caption=Buo at hinating abokadong Hass na itinanim sa Kolombiya}} Ang '''abukado''' o '''abokado''' ([[Wikang Kastila|Kastila]]: ''avocado''; [[Ingles]]: ''avocado'' o ''alligator pear''; '''''Persea americana''''') ay isang punong [[Palaging luntian|laging luntian]] sa pamilyang laurel ([[Lauraceae]]).<ref name="TE">''Diksyunaryong Tagalog-Ingles'' ni [[Leo James English]], Kongregasyon ng Kabanalbanalang Tagapag-ligtas, Maynila, ipinamamahagi ng ''National Book Store'', may 1583 na mga dahon, {{ISBN|971-91055-0-X}}</ref> Ito ay katutubo sa [[Kaamerikahan]], at may mga ebidensiyang arkeolohiko ng maagang paggamit nito ng tao na umaabot sa libu-libong taon sa iba’t ibang rehiyon ng Gitnang at Timog Amerika.<ref name="HuacaPrieta2017">{{cite journal |last1=Dillehay |first1=Tom D |last2=Goodbred |first2=Steve |last3=Pino |first3=Mario |last4=Vásquez Sánchez |first4=Víctor F |last5=Tham |first5=Teresa Rosales |last6=Adovasio |first6=James |last7=Collins |first7=Michael B |last8=Netherly |first8=Patricia J |last9=Hastorf |first9=Christine A |last10=Chiou |first10=Katherine L |last11=Piperno |first11=Dolores |year=2017 |title=Simple technologies and diverse food strategies of the Late Pleistocene and Early Holocene at Huaca Prieta, Coastal Peru |trans-title=Mga simpleng teknolohiya at magkakaibang estratehiya sa pagkain ng Huling Pleistoseno at Maagang Holoseno sa Huaca Prieta, Baybayin ng Peru |journal=Science Advances |language=en |volume=3 |issue=5 |bibcode=2017SciA....3E2778D |doi=10.1126/sciadv.1602778 |pmc=5443642 |pmid=28560337 |last12=Rey |first12=Isabel |last13=Velchoff |first13=Nancy |article-number=e1602778}}</ref> Pinahahalagahan ito dahil sa malaki at hindi pangkaraniwang mamantikang [[bunga]] nito.<ref>{{Cite web |date=2017-05-18 |title=Avocado History |trans-title=Kasaysayan ng Abokado |url=https://avocadosfrommexico.com/avocados/history/ |access-date=2022-09-24 |website=Avocados From Mexico |language=en-US}}</ref><ref name="morton">{{cite book |author=Morton JF |url=https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |title=Avocado; In: Fruits of Warm Climates |date=1987 |publisher=Center for New Crops and Plant Products, Department of Horticulture and Landscape Architecture, Purdue University, West Lafayette, IN |isbn=978-0-9610184-1-2 |pages=91–102 |language=en |trans-title=Abokado; Sa: Mga Prutas ng Mainit na Klima}}</ref><ref>{{cite web |title=What's in a name? |trans-title=Ano ang mayroon sa isang pangalan? |url=http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |access-date=27 Marso 2016 |publisher=University of California |language=en}}</ref><ref name="chen">{{cite journal |last1=Chen |first1=H |last2=Morrell |first2=PL |last3=Ashworth |first3=V |last4=de la Cruz |first4=M |last5=Clegg |first5=MT |year=2008 |title=Tracing the Geographic Origins of Major Avocado Cultivars |trans-title=Pagtunton sa Heograpikong Pinagmulan ng mga Pangunahing Kultibar ng Abokado |url=https://academic.oup.com/jhered/article/100/1/56/771306 |journal=Journal of Heredity |language=en |volume=100 |issue=1 |pages=56–65 |doi=10.1093/jhered/esn068 |pmid=18779226 |doi-access=free}}</ref> Ang katutubong saklaw ng abokado (''Persea americana'') ay umaabot mula Mehiko hanggang Peru, na sumasaklaw sa malaking bahagi ng Gitnang Amerika at mga bahagi ng hilaga at kanlurang Timog Amerika.<ref name="AyalaSilva2014">Ayala Silva, T., & Ledesma, N. (2014). Avocado History, Biodiversity and Production [Kasaysayan, Biodibersidad, at Produksiyon ng Abokado]. In N. G. Ravindran & B. L. Smith (Eds.), ''Sustainable Horticultural Systems'' (pp. 157–205). Springer. doi:10.1007/978-94-007-7642-2_7.</ref> Ang bunga nito ay botanikal na isang malaking beri na may isang malaking buto.<ref name="storey">{{cite journal |author=Storey, W. B. |year=1973 |title=What kind of fruit is the avocado? |trans-title=Anong uri ng prutas ang abokado? |url=http://ucavo.ucr.edu/General/FruitBerry.html |journal=California Avocado Society 1973–74 Yearbook |language=en |volume=57 |pages=70–71}}</ref> Ipinakita ng pagsusuri ng henoma nito na ang ebolusyon ng abokado ay hinubog ng mga pangyayaring poliploidiya, at ang mga komersiyal na kultibar ay may hibridong pinagmulan.<ref>{{Cite journal |last1=Rendón-Anaya |first1=Martha |last2=Ibarra-Laclette |first2=Enrique |last3=Méndez-Bravo |first3=Alfonso |last4=Lan |first4=Tianying |last5=Zheng |first5=Chunfang |last6=Carretero-Paulet |first6=Lorenzo |last7=Perez-Torres |first7=Claudia Anahí |last8=Chacón-López |first8=Alejandra |last9=Hernandez-Guzmán |first9=Gustavo |last10=Chang |first10=Tien-Hao |last11=Farr |first11=Kimberly M. |date=2019-08-20 |title=The avocado genome informs deep angiosperm phylogeny, highlights introgressive hybridization, and reveals pathogen-influenced gene space adaptation |trans-title=Ang henoma ng abokado ay nagbibigay-impormasyon sa malalim na pilohenyo ng angiosperm, nagtatampok ng introgresibong hibridisasyon, at nagpapakita ng adaptasyon sa espasyo ng heneo na naiimpluwensiyahan ng patoheno |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=116 |issue=34 |pages=17081–17089 |bibcode=2019PNAS..11617081R |doi=10.1073/pnas.1822129116 |issn=0027-8424 |pmc=6708331 |pmid=31387975 |doi-access=free |last12=Barbazuk |first12=W. Brad |last13=Chamala |first13=Srikar |last14=Mutwil |first14=Marek |last15=Shivhare |first15=Devendra}}</ref> Ang mga puno ng abokado ay bahagyang nambubulo sa sarili at karaniwang pinaparami sa pamamagitan ng paghugpong upang mapanatili ang pare-parehong ani.<ref>{{cite web |author=Alyssa Cho, Andrea Kawabata, Ty McDonald, and Mike Nagao |date=Hulyo 2018 |title=Grafting Avocado |trans-title=Paghugpong ng Abokado |url=https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829071951/https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |archive-date=Agosto 29, 2025 |access-date=Enero 29, 2026 |publisher=University of Hawai‘i |language=en}}</ref> Kasalukuyang itinatanim ang mga abokado sa mga tropikal at klimang Mediteraneo ng maraming bansa.<ref name="morton2">{{cite book |author=Morton JF |url=https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |title=Avocado; In: Fruits of Warm Climates |date=1987 |publisher=Center for New Crops and Plant Products, Department of Horticulture and Landscape Architecture, Purdue University, West Lafayette, IN |isbn=978-0-9610184-1-2 |pages=91–102 |language=en |trans-title=Abokado; Sa: Mga Prutas ng Mainit na Klima}}</ref> Mula noong 2023, ang [[Mehiko]] ang nangungunang prodyuser ng abokado sa mundo, na nagsusuplay ng 29% ng pandaigdigang ani na 10.5 milyong tonelada.<ref name="faostat">{{cite web |date=2025 |title=Crops/World regions/Production quantity (pick lists) of avocados for 2023 |trans-title=Mga Pananim/Mga Rehiyon sa Mundo/Dami ng Produksyon (mga listahan ng mga napili) ng mga abokado para sa 2023 |url=http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC |access-date=27 Pebrero 2025 |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]], Statistical Division (FAOSTAT) |language=en}}</ref> Ang mga bunga ng mga kultibar ay may makinis, malambot at parang mantikilya, ginintuang-berdeng laman kapag hinog. Depende sa kultibar, ang mga abokado ay may berde, kayumanggi, lila, o itim na balat, at maaaring hugis-peras, hugis-itlog, o bilog. Para sa mga layuning pangkomersiyo, ang mga prutas ay pinipitas habang hindi pa hinog at pinapahinog matapos anihin. Ang mataas na densidad ng sustansiya at mataas na nilalaman ng taba ng laman ng abokado ay mga bentaha para sa iba’t ibang lutuin, kabilang ang mga behetaryanong diyeta.<ref>{{Cite journal |last1=Dreher |first1=Mark L. |last2=Davenport |first2=Adrienne J. |date=2013-01-01 |title=Hass Avocado Composition and Potential Health Effects |trans-title=Komposisyon ng Abokadong Hass at mga Potensiyal na Epekto sa Kalusugan |journal=Critical Reviews in Food Science and Nutrition |language=en |volume=53 |issue=7 |pages=738–750 |bibcode=2013CRFSN..53..738D |doi=10.1080/10408398.2011.556759 |issn=1040-8398 |pmc=3664913 |pmid=23638933}}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}}{{commons|Persea americana}} [[Kaurian:Prutas]] [[Kaurian:Lauraceae]] [[Kaurian:Pagkain]] [[Kaurian:Punongkahoy]] inf3pt5ahrtj7l5q9leb0e0epsp9sb4 2204863 2204862 2026-04-25T03:43:50Z LknFenix 125962 + Panimula 2204863 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Abukado | image = Persea americana fruit 2.JPG | image_width = 240px | taxon = Persea americana | authority = [[Philip Miller|Mill.]] |image alt=Malapitang larawan ng mga dahon at prutas ng abokado|image caption=Prutas at mga dahon ng abokado, [[Réunion|pulo ng Réunion]]|image2=Avocado Hass - single and halved.jpg|image2 caption=Buo at hinating abokadong Hass na itinanim sa Kolombiya}} Ang '''abukado''' o '''abokado''' ([[Wikang Kastila|Kastila]]: ''avocado''; [[Ingles]]: ''avocado'' o ''alligator pear''; '''''Persea americana''''') ay isang punong [[Palaging luntian|laging luntian]] sa pamilyang laurel ([[Lauraceae]]).<ref name="TE">''Diksyunaryong Tagalog-Ingles'' ni [[Leo James English]], Kongregasyon ng Kabanalbanalang Tagapag-ligtas, Maynila, ipinamamahagi ng ''National Book Store'', may 1583 na mga dahon, {{ISBN|971-91055-0-X}}</ref> Ito ay katutubo sa [[Kaamerikahan]], at may mga ebidensiyang arkeolohiko ng maagang paggamit nito ng tao na umaabot sa libu-libong taon sa iba’t ibang rehiyon ng Gitnang at Timog Amerika.<ref name="HuacaPrieta2017">{{cite journal |last1=Dillehay |first1=Tom D |last2=Goodbred |first2=Steve |last3=Pino |first3=Mario |last4=Vásquez Sánchez |first4=Víctor F |last5=Tham |first5=Teresa Rosales |last6=Adovasio |first6=James |last7=Collins |first7=Michael B |last8=Netherly |first8=Patricia J |last9=Hastorf |first9=Christine A |last10=Chiou |first10=Katherine L |last11=Piperno |first11=Dolores |year=2017 |title=Simple technologies and diverse food strategies of the Late Pleistocene and Early Holocene at Huaca Prieta, Coastal Peru |trans-title=Mga simpleng teknolohiya at magkakaibang estratehiya sa pagkain ng Huling Pleistoseno at Maagang Holoseno sa Huaca Prieta, Baybayin ng Peru |journal=Science Advances |language=en |volume=3 |issue=5 |bibcode=2017SciA....3E2778D |doi=10.1126/sciadv.1602778 |pmc=5443642 |pmid=28560337 |last12=Rey |first12=Isabel |last13=Velchoff |first13=Nancy |article-number=e1602778}}</ref> Pinahahalagahan ito dahil sa malaki at hindi pangkaraniwang mamantikang [[bunga]] nito.<ref>{{Cite web |date=2017-05-18 |title=Avocado History |trans-title=Kasaysayan ng Abokado |url=https://avocadosfrommexico.com/avocados/history/ |access-date=2022-09-24 |website=Avocados From Mexico |language=en-US}}</ref><ref name="morton">{{cite book |author=Morton JF |url=https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |title=Avocado; In: Fruits of Warm Climates |date=1987 |publisher=Center for New Crops and Plant Products, Department of Horticulture and Landscape Architecture, Purdue University, West Lafayette, IN |isbn=978-0-9610184-1-2 |pages=91–102 |language=en |trans-title=Abokado; Sa: Mga Prutas ng Mainit na Klima}}</ref><ref>{{cite web |title=What's in a name? |trans-title=Ano ang mayroon sa isang pangalan? |url=http://ucavo.ucr.edu/General/HistoryName.html |access-date=27 Marso 2016 |publisher=University of California |language=en}}</ref><ref name="chen">{{cite journal |last1=Chen |first1=H |last2=Morrell |first2=PL |last3=Ashworth |first3=V |last4=de la Cruz |first4=M |last5=Clegg |first5=MT |year=2008 |title=Tracing the Geographic Origins of Major Avocado Cultivars |trans-title=Pagtunton sa Heograpikong Pinagmulan ng mga Pangunahing Kultibar ng Abokado |url=https://academic.oup.com/jhered/article/100/1/56/771306 |journal=Journal of Heredity |language=en |volume=100 |issue=1 |pages=56–65 |doi=10.1093/jhered/esn068 |pmid=18779226 |doi-access=free}}</ref> Ang katutubong saklaw ng abokado (''Persea americana'') ay umaabot mula Mehiko hanggang Peru, na sumasaklaw sa malaking bahagi ng Gitnang Amerika at mga bahagi ng hilaga at kanlurang Timog Amerika.<ref name="AyalaSilva2014">Ayala Silva, T., & Ledesma, N. (2014). Avocado History, Biodiversity and Production [Kasaysayan, Biodibersidad, at Produksiyon ng Abokado]. In N. G. Ravindran & B. L. Smith (Eds.), ''Sustainable Horticultural Systems'' (pp. 157–205). Springer. doi:10.1007/978-94-007-7642-2_7.</ref> Ang bunga nito ay botanikal na isang malaking beri na may isang malaking buto.<ref name="storey">{{cite journal |author=Storey, W. B. |year=1973 |title=What kind of fruit is the avocado? |trans-title=Anong uri ng prutas ang abokado? |url=http://ucavo.ucr.edu/General/FruitBerry.html |journal=California Avocado Society 1973–74 Yearbook |language=en |volume=57 |pages=70–71}}</ref> Ipinakita ng pagsusuri ng henoma nito na ang ebolusyon ng abokado ay hinubog ng mga pangyayaring poliploidiya, at ang mga komersiyal na kultibar ay may hibridong pinagmulan.<ref>{{Cite journal |last1=Rendón-Anaya |first1=Martha |last2=Ibarra-Laclette |first2=Enrique |last3=Méndez-Bravo |first3=Alfonso |last4=Lan |first4=Tianying |last5=Zheng |first5=Chunfang |last6=Carretero-Paulet |first6=Lorenzo |last7=Perez-Torres |first7=Claudia Anahí |last8=Chacón-López |first8=Alejandra |last9=Hernandez-Guzmán |first9=Gustavo |last10=Chang |first10=Tien-Hao |last11=Farr |first11=Kimberly M. |date=2019-08-20 |title=The avocado genome informs deep angiosperm phylogeny, highlights introgressive hybridization, and reveals pathogen-influenced gene space adaptation |trans-title=Ang henoma ng abokado ay nagbibigay-impormasyon sa malalim na pilohenyo ng angiosperm, nagtatampok ng introgresibong hibridisasyon, at nagpapakita ng adaptasyon sa espasyo ng heneo na naiimpluwensiyahan ng patoheno |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=116 |issue=34 |pages=17081–17089 |bibcode=2019PNAS..11617081R |doi=10.1073/pnas.1822129116 |issn=0027-8424 |pmc=6708331 |pmid=31387975 |doi-access=free |last12=Barbazuk |first12=W. Brad |last13=Chamala |first13=Srikar |last14=Mutwil |first14=Marek |last15=Shivhare |first15=Devendra}}</ref> Ang mga puno ng abokado ay bahagyang nambubulo sa sarili at karaniwang pinaparami sa pamamagitan ng paghugpong upang mapanatili ang pare-parehong ani.<ref>{{cite web |author=Alyssa Cho, Andrea Kawabata, Ty McDonald, and Mike Nagao |date=Hulyo 2018 |title=Grafting Avocado |trans-title=Paghugpong ng Abokado |url=https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829071951/https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-51.pdf |archive-date=Agosto 29, 2025 |access-date=Enero 29, 2026 |publisher=University of Hawai‘i |language=en}}</ref> Kasalukuyang itinatanim ang mga abokado sa mga tropikal at klimang Mediteraneo ng maraming bansa.<ref name="morton2">{{cite book |author=Morton JF |url=https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/avocado_ars.html |title=Avocado; In: Fruits of Warm Climates |date=1987 |publisher=Center for New Crops and Plant Products, Department of Horticulture and Landscape Architecture, Purdue University, West Lafayette, IN |isbn=978-0-9610184-1-2 |pages=91–102 |language=en |trans-title=Abokado; Sa: Mga Prutas ng Mainit na Klima}}</ref> Mula noong 2023, ang [[Mehiko]] ang nangungunang prodyuser ng abokado sa mundo, na nagsusuplay ng 29% ng pandaigdigang ani na 10.5 milyong tonelada.<ref name="faostat">{{cite web |date=2025 |title=Crops/World regions/Production quantity (pick lists) of avocados for 2023 |trans-title=Mga Pananim/Mga Rehiyon sa Mundo/Dami ng Produksyon (mga listahan ng mga napili) ng mga abokado para sa 2023 |url=http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC |access-date=27 Pebrero 2025 |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]], Statistical Division (FAOSTAT) |language=en}}</ref> Ang mga bunga ng mga kultibar ay may makinis, malambot at parang mantikilya, ginintuang-berdeng laman kapag hinog. Depende sa kultibar, ang mga abokado ay may berde, kayumanggi, lila, o itim na balat, at maaaring hugis-peras, hugis-itlog, o bilog. Para sa mga layuning pangkomersiyo, ang mga prutas ay pinipitas habang hindi pa hinog at pinapahinog matapos anihin. Ang mataas na densidad ng sustansiya at mataas na nilalaman ng taba ng laman ng abokado ay mga bentaha para sa iba’t ibang lutuin, kabilang ang mga behetaryanong diyeta.<ref>{{Cite journal |last1=Dreher |first1=Mark L. |last2=Davenport |first2=Adrienne J. |date=2013-01-01 |title=Hass Avocado Composition and Potential Health Effects |trans-title=Komposisyon ng Abokadong Hass at mga Potensiyal na Epekto sa Kalusugan |journal=Critical Reviews in Food Science and Nutrition |language=en |volume=53 |issue=7 |pages=738–750 |bibcode=2013CRFSN..53..738D |doi=10.1080/10408398.2011.556759 |issn=1040-8398 |pmc=3664913 |pmid=23638933}}</ref> Sa mga pangunahing rehiyon ng produksiyon tulad ng [[Tsile]], [[Mehiko]], at [[California]], ang pangangailangan sa tubig ng mga sakahan ng abokado ay naglalagay ng presyon sa mga lokal na yamang-tubig.<ref name="footprint">{{cite journal |last1=Sommaruga |first1=Ruben |last2=Eldridge |first2=Honor May |date=2020-12-13 |title=Avocado production: Water footprint and socioeconomic implications |trans-title=Produksiyon ng abokado: Bakas ng tubig at mga implikasyong sosyoekonomiko |journal=EuroChoices |language=en |volume=20 |issue=2 |pages=48–53 |doi=10.1111/1746-692x.12289 |issn=1478-0917 |doi-access=free |s2cid=230594487}}</ref> May kaugnayan din ang produksiyon ng abokado sa iba pang eksternalidad, kabilang ang [[deporestasyon]] at mga alalahanin sa karapatang pantao na nauugnay sa bahagyang pagkontrol ng organisadong krimen sa produksiyon nito sa Mehiko.<ref>{{Cite web |date=2019-05-17 |title=The Shocking Environmental Effects of Avocado Farming |trans-title=Ang Nakakagulat na mga Epekto sa Kalikasan ng Pagtatanim ng Abokado |url=https://www.voxnature.com/the-shocking-environmental-effects-of-avocado-farming/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220728175549/https://www.voxnature.com/the-shocking-environmental-effects-of-avocado-farming/ |archive-date=28 Hulyo 2022 |access-date=2022-04-26 |website=Vox Nature |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=24 Agosto 2017 |title=Avocado consumption: environmental and social considerations |trans-title=Pagkonsumo ng abokado: mga konsiderasyon sa kalikasan at lipunan |url=https://www.canr.msu.edu/news/avocado_consumption_environmental_and_social_considerations |access-date=2022-04-26 |website=MSU Extension |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Khan |first1=Nadeem |last2=Kakabadse |first2=Nada Korac- |last3=Skouloudis |first3=Antonis |date=2021-11-17 |title=Socio-ecological resilience and environmental sustainability: case of avocado from Mexico |trans-title=Katatagan sa sosyo-ekolohiya at pagpapanatili ng kalikasan: kaso ng abokado mula sa Mehiko |journal=International Journal of Sustainable Development & World Ecology |language=en |volume=28 |issue=8 |pages=744–758 |bibcode=2021IJSDW..28..744K |doi=10.1080/13504509.2021.1902419 |issn=1350-4509 |doi-access=free |s2cid=233607375}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bravo‐Espinosa |first=M. |last2=Mendoza |first2=M. E. |last3=CarlóN Allende |first3=T. |last4=Medina |first4=L. |last5=Sáenz‐Reyes |first5=J. T. |last6=Páez |first6=R. |date=2014-09 |title=Effects of converting forest to avocado orchards on topsoil properties in the trans-Mexican volcanic system, Mexico |trans-title=Mga epekto ng pagpapalit ng kagubatan tungo sa mga taniman ng abokado sa mga lupa sa trans-Mehikanong sistemang bulkan, Mehiko |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ldr.2163 |journal=Land Degradation & Development |language=en |volume=25 |issue=5 |pages=452–467 |doi=10.1002/ldr.2163 |issn=1085-3278}}</ref> Inaasahang magdudulot ang pag-iinit ng mundo ng makabuluhang pagbabago sa mga angkop na sona ng pagtatanim ng abokado, at maglalagay ng karagdagang presyon sa mga lugar ng produksiyon dahil sa mga matinding init at tagtuyot.<ref>{{Cite web |date=2022-01-26 |title=What climate change means for the future of coffee, cashews, and avocados |trans-title=Ang ibig sabihin ng pagbabago ng klima para sa kinabukasan ng kape, kasoy, at abokado |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126205119/https://www.nationalgeographic.com/environment/article/what-climate-change-means-for-future-of-coffee-cashew-avocado |archive-date=26 Enero 2022 |access-date=2022-04-26 |website=National Geographic Environment |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Grüter |first1=Roman |last2=Trachsel |first2=Tim |last3=Laube |first3=Patrick |last4=Jaisli |first4=Isabel |date=2022-01-26 |title=Expected global suitability of coffee, cashew and avocado due to climate change |trans-title=Inaasahang pandaigdigang kaangkupan ng kape, kasoy, at abokado dahil sa pagbabago ng klima |journal=PLOS ONE |language=en |volume=17 |issue=1 |bibcode=2022PLoSO..1761976G |doi=10.1371/journal.pone.0261976 |issn=1932-6203 |pmc=8791496 |pmid=35081123 |doi-access=free |article-number=e0261976}}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}}{{commons|Persea americana}} [[Kaurian:Prutas]] [[Kaurian:Lauraceae]] [[Kaurian:Pagkain]] [[Kaurian:Punongkahoy]] hi1j643dplr2x5klbn02fmf6qq6leyk 0 41817 2204741 2069217 2026-04-24T20:16:59Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 3 books for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204741 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Child reading (Jessie Willcox Smith).jpg|thumb|right|Isang batang nagbabasa ng kaniyang tinatangkilik na panitikang pambata.]] Ang '''panitikang pambata''' o mga '''babasahin para sa mga bata''' ay isang [[panitikan|akdang pampanitikan]] na ang mga pangunahing [[tagapagtangkilik]] ay mga [[bata]], bagaman marami ring mga [[aklat]] na nasusulat sa ganitong [[anyo]] na kinawiwilihan din naman ng ibang mga [[menor de edad|kabataang mas nakatatanda]] at mga [[tao]]ng nasa wastong gulang na.<ref name=NBK>''The New Book of Knowledge'' (Ang Bagong Aklat ng Kaalaman), nasa wikang Ingles, Grolier Incorporated, 1977, ISBN 0-7172-0508-8</ref> Sa makabagong panahon, ang isang halimbawa nito ay ang mga sunud-sunod na aklat tungkol kay [[Harry Potter]] ni [[J. K. Rowling]]. == Mga layunin == Naging pangunahing layunin ng mga panitikang isinulat para sa mga bata ang pukawin ang isipan at antigin ang mga damdamin ng mga bata sa pamamagitan ng mga paksang nagtuturo ng mga bagay-bagay hinggil sa pananampalataya, araling-pangwika, pakikipagsapalaran ng mga bayaning mula sa mga [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], [[mitolohiya]]. Karaniwang nagtataglay ang mga aklat-pambata ng mga larawan at guhit-larawan. Nang lumaon, pagkalipas ng maraming taon, naging paksa rin ang mga araling makatotohanan o batay sa totoong buhay, katulad ng mga akdang pang-[[kasaysayan]], [[heograpiya]], [[buhay sa paaralan]], [[kabayanihan]], at [[katatawanan]]. Nasusulat ang mga panitikang pambata sa pamamaraang [[tuwiran]] at maging sa [[patula]].<ref name=NBK/> == Kasaysayan ng mga babasahing pambata == === Simulain === Noong isinaunang mga kapanahunan, nakikinig lamang ang mga bata sa mga [[kuwento]]ng [[oral tradition|sinasali't saling sabi]] ng mga matatanda. Subalit, noong ika-7 at ika-8 [[dantaon]], nagsimulang magsulat at lumimbag ng mga [[aralin]]g pang-[[kalikasan]] para sa mga bata ang ilang mga [[monghe]] at iba pang mga marurunong na manunulat. Kabilang sa mga nangunang manunulat pambata sina [[Aldhelm]], [[Venerable Bede|Bede]], [[Egbert ng York|Egbert]], at [[Anselm]]. Si Anselm ang unang gumawa ng isang [[ensiklopedya]]ng pambata.<ref name=NBK/> === Siglo 1400 === Noong ika-1400 dantaon, naging adhikain ni [[William Caxton]] ng [[Inglatera]] na malinang ang kaisipang pang-[[moralidad]] at mga pag-uugaling wagas ng mga bata habang lumalaki ang mga ito, kung kaya't nilimbag niya ang mga aklat na katulad ng ''[[Ang mga Pabula ni Aesop]]''.<ref name=NBK/> === Siglo 1500 === [[Talaksan:Campion-Hornbook.jpg|thumb|right|Larawan ng isang ''hornbook'' na tangan ng isang batang babae.]] Noong ika-1500 siglo, nalikha ang mga ''hornbook'', o isang payat at [[parihaba]]ng piraso ng [[kahoy]] na dinikitan ng nalimbagang piraso ng [[papel]]. Bilang pananggalang mula sa pagkasira, naba[[barnis]]an ang papel na may limbag ng [[transparent|nanganganinag]] na sustansiyang na nanggaling mula sa mga [[balat]] ng mga [[hayop]] katulad ng mga [[usa]] at mga [[baka]]. Ang mga usa at baka ay mga hayop na may [[sungay]], kung kaya't ang salitang ''hornbook'' ay masasabing nangangahulugang "aklat na gawa mula sa mga balat ng mga hayop na may sungay". Karaniwang nagsisimula ang mga aralin ng ''hornbook'' sa [[pag-aantanda ng krus|pag-aantanda ng]] [[krus]] na sinundan ng mga [[abakada]], [[baybayin|palabaybayan]], at mga [[dasalin]]g katulad ng ''[[Ama Namin]]''. Pangkaraniwan din na naikakabit ng isang bata ang aklat pang-pangunahing pag-aaral na ito sa kaniyang suot na [[sinturon]], sa pamamagitan ng isang [[tali]].<ref name=NBK/> === Siglo 1600 === Noong ika-1600 dantaon, humantong naman sa mga [[kamay]] ng mga bata ang iba pang mga araling [[pananampalataya|pampananampalataya]] ang salin sa [[wikang Ingles|Ingles]] (mula sa [[Wikang Latin|Latin]] ng [[aklat-pampananalang]]ing ''[[Orbis Sensualium Pictus]]'' (''The World in Pictures'' o Ang Daigdig sa Pamamagitan ng mga Larawan). Isinulat ito ni [[John Amos Comenius]] noong 1654 at isinalin sa Ingles ni [[Charles Hoole]] noong 1658. Pagkaraan, lumitaw naman ang ''[[Pilgrim's Progress]]'' (Pagsulong ng Peregrino o Pagsulong ng Manlalakbay) ni [[John Bunyan]] noong 1678, isang akdang nasalin sa maraming mga [[wika]] at [[diyalekto]] upang mabasa ng maraming [[henerasyon|salin-lahi]] ng mga kabataang mahilig magbasa o nahihilig pa lamang sa pagbabasa.<ref name=NBK/> === Siglo 1700 === Sa pagdating ng ika-1700 dantaon, nagsimulang maging pambatang mga babasahin ang ilan sa mga panitikang unang nasulat para sa matatandang mambabasa. Subalit naging kaakit-akit para sa mga bata ang ''[[Robin Crusoe]]'' (1719) ni [[Daniel Defoe]] at ang ''[[Gulliver's Travels]]'' (Mga Paglalakbay ni Gulliver) (1726) ni [[Jonathan Swift]]. Sa kalagitnaan ng ika-1700 siglo, lumitaw ang isang uri ng ''[[pocketbook|pocket-book]]'': ang ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' (Isang Maliit at Kaakit-akit na Aklat-Pambulsa) ni [[John Newberry]]. Inilalako sa tarangkahan ang mga aklat-pambulsa ng mga nagtitinda nito na kasama sa mga laruang pambata. Isa sa pinakamahalaga at pinakatanyag na aklat na lumabas noong 1765 ang ''[[Mother Goose's Melody]]'' (Mga Awitin ni Inang Gansa), na naglalaman ng mga ''[[nursery rhyme]]'' o mga [[tulang pambata]]. Sumunod din dito ang tinatawag na ''[[battledore]]'', isang aklat-pambatang yari sa natitiklop na [[cardboard|kartulina]] at naglalaman lamang ng tatlong pahina tungkol sa [[alpabeto]], mga payak at madaling-maintindihang aralin, at mga larawang nalimbag sa pamamagitan ng mga ''woodcut'' o inukitang mga [[tabla]] ng [[kahoy]]. Walang araling panrelihiyon ang ''battledore'' na ito ni [[Benjamin Collins]]. Noong 1762, ipinamahagi naman ni [[Jean Jacques Rousseau]] ang [[kaisipan]]g ''pagkatuto mula sa mga gawa'' sa pagkakalimbag ng kaniyang akdang ''[[Emile]]''. Ang aklat na ito ang naging batayan ng mga kathang nagtuturo na "ang mga batang masunurin ay nagwawagi, samantalang ang mga bata namang masama ay hindi nagtatagumpay". Sa pagtatapos ng ika-1700 dantaon, tuluyang humiwalay sa layuning magturo ng mga paksang pampananampalataya ang mga gawa ni [[William Blake]], kung kaya't naibigan din ng mga taong may ganap na gulang ang kaniyang ''[[Songs of Innocence]]'' (Mga Awit Hinggil sa Kawalan Pa ng Malay Kung Paano Mamuhay) (1789) at ''[[Songs of Experience]]'' (Mga Awit Hinggil sa Pagkakaroon ng mga Karanasan sa Buhay) (1794).<ref name=NBK/> === Siglo 1800 === [[Talaksan:Alice par John Tenniel 25.png|thumb|right|300px|[[Guhit-larawan]] mula sa isang aklat pambatang ''Alice in Wonderland'' ni Louis Caroll.]] Naganap noong ika-1800 dantaon ang lubos na pagbabago at pagpapalit ng mga paksa ng panitikang pambata. Sapagkat sa kapanahunang ito umusbong at lumago ang pagiging malikhain at pagiging bukod-tangi ng mga manunulat sa larangang ng mga aklat na pambata. Ginamit ng mga may-akdang taga-[[Estados Unidos]], [[Inglatera]], [[Denmark]], [[Olanda]], at [[Alemanya]] ang mga paksa tungkol sa [[pag-ibig]] na may mga [[tauhan]]g bayani mula sa tunay na buhay, at nagpapakita ng kabayanihan at katapangan. Kabilang dito ang mga librong isinulat ni [[Hans Christian Andersen]] na batay sa mga [[kuwentong bayan]], maging ang mga kathang-pampanitikan nina: [[Washington Irving]] (''[[The Legend of Sleepy Hollow]]'' o [[Ang Alamat ng Nakaaantok na Libis]], {1820}), [[Lewis Caroll]] (''[[Alice's Adventures in Wonderland]]'' o Pakikipagsapalaran ni Alice sa Lupain mga Katakatakang Bagay, {1865}) at ''[[Through the Looking Glass]]'' o Paglagos sa Salaming-Tinginan, {1872}), [[Louisa May Alcott]] (''[[Little Women]]'', {1868-1869}), (''[[The Merry Adventures of Robin Hood]]'' o Ang Mga Masasayang Pakikipagsapalaran ni [[Robin Hood]], {1883}), Robert Lewis Stevenson (''[[Treasure Island]]'' o Pulo ng Kayamanan, {1883}), at [[Christina Rosetti]] (''[[Sing-Song]]'' o Kanta't Awit [mga tulang pambata], {1872}).<ref name=NBK/> === Sa kasalukuyan at sa hinaharap === Noong mga unang kapanahunan ng 1920, sumibol ang mga natatanging kagawaran para sa mga panitikang pambata sa [[Amerika]]. Nagbukod ang mga [[bahay-aklatan]]g pampubliko ng mga silid-basahan para sa mga bata at nagkaroon ng mga tagapamahalang-pang-aklatan na bihasa sa pakikitungo sa mga kabataan. Nanguna sa gawaing ito ang ''[[Carnegie Library School|Paaralang Pang-aklatan ni Carnegie]]'' ng [[Pittsburgh]] at ''[[New York Public Library|Bahay-Aklatang Panlipunan]]'' ng [[New York]]. Noong 1919, nagsimula ang pagbibigay ng mga paligsahan at paggawad ng mga parangal at [[medalya]] sa mga tagapag-taguyod at manlilikha ng mga aklat na pambata. Nagkaroon ng bahaging pambata sa loob ng [[gusali]] ng mga tindahan ng mga libro, kasabay ng paglitaw ng mga aklat na may mga kaaya-ayang larawan na nalikha sa pamamagitan ng mga pamamaraang pang-sining. Lumabas din mula sa mga palimbagan ang mga aklat na madaling-basahing para sa mga bago pa lamang natututong bumasa, na ginagamitan lamang ng mga payak na salita at balarila. De-[[kalidad]] ang karamihan sa mga babasahing ito. Lumitaw din ang mga aklat pambatang kung saan ibinabahagi ng bawat manunulat ang kaniyang pananaw at paniniwala tungkol sa isang bagay o paksa. Naging layunin na ng mga patnugot ang paglilimbag ng mga aklat na bunga ng pagkamalikhain ng may-akda subalit tiyak na batay sa katotohanan - lalo na ang mga aklat na nagbibigay ng kaalaman - na sanhi ng pagdating ng mga kaisipang pang-[[agham]], pang-[[kalawakan]], [[teknolohiya]], at mga kasangkapang [[elektroniko]].<ref name=NBK/> == Tingnan din == * [[Kuwentong bibit]] == Mga sanggunian == === Mga talababa === {{reflist}} === Bibliograpiya === Nasa wikang Ingles ang mga sumusunod: *{{cite book | last=Anderson | first=Nancy | title=Elementary Children's Literature | url=https://archive.org/details/elementarychildr0000ande_e3f3 | location=Boston | publisher=Pearson Education | year=2006 |id=ISBN 0-205-45229-9 }} *{{cite book | last=Chapleau | first=Sebastien | title=New Voices in Children's Literature Criticism | location=Lichfield | publisher=Pied Piper Publishing | year=2004 | id=ISBN 978-0-9546384-4-3 }} *{{cite book | last=Huck | first=Charlotte | title=Children's Literature in the Elementary School, 7th ed. | location=New York | publisher=McGraw-Hill | year=2001 | id=ISBN 0-07-232228-4 }} *{{cite book | last=Hunt | first=Peter | title=Criticism, Theory, and Children's Literature | url=https://archive.org/details/criticismtheoryc0000hunt | location=Oxford | publisher=Blackwell | year=1991 | id=ISBN 0-631-16231-3 }} *{{cite book | last=Hunt | first=Peter | title=International Companion Encyclopedia of Children's Literature | url=https://archive.org/details/internationalcom00hunt_0 | location=London | publisher=Routledge | year=1996 | id=ISBN 0-415-08856-9 }} *{{cite book | last=Lesnik-Oberstein | first=Karin | year=1996 | chapter=Defining Children's Literature and Childhood | editor=Hunt, Peter (ed.) | title=International Companion Encyclopedia of Children's Literature | url=https://archive.org/details/internationalcom00hunt_0 | pages=pp. 17–31 | location=London | publisher=Routledge | id=ISBN 0-415-08856-9}} *{{cite book | last=Lesnik-Oberstein | first=Karin | title=Children's Literature: Criticism and the Fictional Child | url=https://archive.org/details/childrensliterat0000lesn | location=Oxford | publisher=Clarendon Press| year=1994 | id=ISBN 0-19-811998-4}} *{{cite book | last=Lesnik-Oberstein | first=Karin | title=Children's Literature: New Approaches | location=Basingstoke | publisher=Palgrave| year=2004 | id=ISBN 1-4039-1738-8}} *{{cite book | last=Rose | first=Jacqueline | title=The Case of Peter Pan or the Impossibility of Children's Fiction | url=https://archive.org/details/caseofpeterpanor0000rose | location=Philadelphia | publisher=University of Pennsylvania Press| year=1993, orig. pub. 1984 | id=ISBN 0-8122-1435-8}} [[Kategorya:Panitikan]] [[Kategorya:Kultura]] [[Kategorya:Panitikang pambata]] obehv1c1mhcscrjqomtpktp6m4lurhf 0 42582 2204794 2108078 2026-04-24T20:59:39Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204794 wikitext text/x-wiki {{Infobox food | name = Halo-Halo | image = Halo-Halo.jpg | image_size = | alternate_name = | caption = Isang mangkok ng halo-halo na may kasamang [[gatas]] at [[pulot-pukyutan]] | country = [[Pilipinas]] | region = | creator = | course = [[Panghimagas]] | served = | main_ingredient = Ginadgad na [[yelo]], [[gatas]], samu't saring [[prutas]] | variations = | calories = | other = }} [[Talaksan:Halu-halo.jpg|thumb|Buko halo, isang kombinasyon ng halo-halo at ensaladang buko, karaniwang inihahain sa bao]] {{otheruses}} Ang '''halo-halo''' o '''haluhalo''' ay isang tanyag na malamig na panghimagas sa [[Pilipinas]], na binubuo ng ginadgad na [[yelo]], [[ebaporada]] o [[gata]], at samu't saring sahog, kabilang dito ang mga pamutat kagaya ng [[ube halaya]], minatamis na [[abitsuwelas]] o [[garbansos]], kinayod na [[buko]] o [[makapuno]], [[sago]], [[gulaman]], [[pinipig]], pinakuluang [[Gabi (gulay)|gabi]] o [[kamote]] na nakakubo, [[Leche flan|flan]], mga hiwa-hiwa o pira-piraso ng preserbadong prutas at [[halamang-ugat]]. Nilalagyan itong panghimagas ng isang sandok ng sorbetes na ube. Karaniwan itong inihahanda sa mataas na baso at inihahain nang may kutsara.<ref name=":0">{{Cite book|last=Roufs|first=Timothy G and Kathleen Smyth|title=Sweet Treats Around the World: an Encyclopedia of Food and Culture : An Encyclopedia of Food and Culture|url=https://archive.org/details/sweettreatsaroun0000rouf|publisher=ABC-CLIO, LLC|year=2014|isbn=9781610692212|pages=[https://archive.org/details/sweettreatsaroun0000rouf/page/266 267]–271|language=English|lang=|trans-title=Mga Matatamis sa Buong Mundo: isang Ensiklopedya ng Pagkain at Kultura : Isang Ensiklopedya ng Pagkain at Kultura}}</ref> Kinokonsidera ang halo-halo bilang di-opisyal na pambansang panghimagas ng [[Pilipinas]]. ==Kasaysayan== Matutunton ang halo-halo sa mga Hapones na Pilipino [[Kasaysayan ng Pilipinas (1898–1946)|bago ang giyera]] at ''kakigōri'', isang klase ng panghimagas Hapones. Isa sa mga pinakaunang bersiyon ng halo-halo ang monggo kon-yelo (mula sa Kastilang Pilipinong panghimagas na [[mais kon-yelo]]) o ''mongo-ya'', na binuo lamang ng [[monggo]], ginamit bilang kapalit ng ''azuki'' o pulang munggo ng [[Hapon]]), na minatamis, inihain sa ginadgad na yelo na may gatas at asukal. Sa paglipas ng panahon, dinagdagan ito ng mga katutubong sahog, at unti-unting nabuo ang modernong halo-halo. Isang pagkakaiba ng halo-halo at ang ninunong Hapones nito ang paglalagay ng mga sahog sa ilalim ng yelo sa halip na sa ibabaw. Umiiral pa rin ngayon ang orihinal na monggo kon-yelo, at mayroon na ring mga baryasyon na gumagamit ng mais (mais kon-yelo) o saba (saba kon-yelo).<ref name=":1">{{cite news |last1=Ocampo |first1=Ambeth R. |title=Japanese origins of the Philippine 'halo-halo' |language=en |trans-title=Pinagmulang Hapones ng Pilipinong halo-halo |newspaper=Philippine Daily Inquirer |url=https://opinion.inquirer.net/35790/japanese-origins-of-the-philippine-halo-halo |url-status=live |access-date=Abril 23, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190423093030/https://opinion.inquirer.net/35790/japanese-origins-of-the-philippine-halo-halo |archive-date=Abril 23, 2019 |authorlink=Ambeth Ocampo}}</ref><ref>{{cite web |date=Hulyo 24, 2019 |title=Halo-Halo Graham Float Recipe |trans-title=Resipi ng Halo-halo Graham Float |url=https://www.pinoyrecipe.net/halo-halo-graham-float-recipe/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190724023553/https://www.pinoyrecipe.net/halo-halo-graham-float-recipe/ |archive-date=Hulyo 24, 2019 |access-date=Hulyo 24, 2019 |website=Pinoy Recipe at Iba Pa |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=FilipiKnow |date=Enero 18, 2019 |title=Halo-Halo: The Surprising Origin of Philippines' Beloved Dessert |trans-title=Halo-Halo: Ang Pinagmulang Nakakagulat ng Panghimagas na Minamahal ng Pilipinas |url=https://filipiknow.net/halo-halo-filipino-dessert/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304223111/https://filipiknow.net/halo-halo-filipino-dessert/ |archive-date=Marso 4, 2022 |access-date=Pebrero 17, 2022 |website=FilipiKnow |language=en-us}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Valdeavilla |first=Ronica |date=Marso 13, 2018 |title=Halo-Halo: Favourite Dessert of The Philippines |trans-title=Halo-Halo: Paboritong Panghimagas ng Pilipinas |url=https://theculturetrip.com/asia/philippines/articles/the-curious-history-of-halo-halo-the-philippines-favourite-dessert/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304221608/https://theculturetrip.com/asia/philippines/articles/the-curious-history-of-halo-halo-the-philippines-favourite-dessert/ |archive-date=Marso 4, 2022 |access-date=Pebrero 17, 2022 |website=Culture Trip |language=en}}</ref> Ipinapalagay ng iilang awtor ang halo-halo sa mga migranteng Hapones noong d. 1920 o d. 1930 sa Pamilihang Bayan ng Quinta ng [[Quiapo, Maynila]], dahil sa lapit nito sa Insular Ice Plant, ang pangunahing pinagkukunan ng yelo sa Quiapo.<ref name="zialcita">{{cite book|author=Crisol, Christine|title=Quiapo: Heart of Manila|publisher=Quiapo Printing|year=2006|isbn=978-971-93673-0-7|editor=Zialcita, Fernando N.|place=Manila|page=321|chapter=A ''Halo-Halo'' Menu|quote=Ngayon, iniuugnay ng maraming di-Quiapenseng impormanteng apatnapu o higit pa ang Pamilihang Bayan ng Quinta sa panghimagas na ito. Bakit naging mahalaga itong merkado sa paglilikha nitong panghimagas? Bukod sa legasiyang Hapones sa lugar [...] ng lahat ng mga pamilihan sa lungsod, pinakamalapit ang Quinta sa [[yelo]]. (Isinalin mula sa wikang Ingles)|lang=en|trans-title=Quiapo: Puso ng Maynila|trans-chapter=Isang Menung Halo-Halo}}</ref> Itinayo ang planta noong 1902 ng mga [[Americans|Amerikano]], na naging tagasuplay ng yelo sa [[Pilipinas]]. Kahit itinayo ang planta ng yelo, hindi ito ang unang hatid ng yelo sa Pilipinas. Noong kalagitnaan ng ika-19 na siglo, nag-angkat ang [[Estados Unidos]] mula sa Lawa ng Wenham sa mga ibang bansa, kabilang dito ang [[Indiya]], [[Australya]], at Pilipinas.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Itinuturing mali ang baybay na "halo-halo" ng [[Komisyon sa Wikang Filipino]], na nagrerekomenda ng "haluhalo". Isang [[pang-uri]] ang salita sa [[Tagalog language|Tagalog]], isang reduplikasyon ng pandiwang "halo".<ref>{{Cite web |title=KWF Diksiyonaryong Filipino |url=https://kwfdiksiyonaryo.ph/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202091813/https://kwfdiksiyonaryo.ph/ |archive-date=Pebrero 2, 2022 |access-date=Pebrero 10, 2022 |website=kwfdiksiyonaryo.ph |language=}}</ref> ==Paglalarawan== [[Talaksan:Knickerbocker, Zamboanga's own version of halo-halo.jpg|thumb|Knickerbocker, isang halo-halong [[Zamboanga (lalawigan)|Zamboangueño]] na may [[prutas]], [[gatas]], at sorbetes na presa]] Walang natatanging resipi para sa ''halo-halo'' dahil samu't sari ang kaurian ng mga ginagamit na sahog. Subalit kabilang sa mga pangunahing mga sahog ang [[kaong]], [[makapuno]], minatamis na saging, [[langka]], [[gulaman]], [[sago]], [[nata de coco]], [[kamote]], minatamis na garbansos at [[abitsuwelas]], [[keso]], [[pinipig]], at [[sorbetes]]. May pagkakasunud-sunod sa paglalagay ng mga sangkap; unang inilalagay sa loob ng mataas na baso ang mga prutas, priholes at iba pang minatamis, na sinusundan ng ginadgad na yelo. Pagkatapos, binubudburan naman ito ng kombinasyon ng [[leche flan]] at [[ube halaya]], o [[sorbetes]]. Binubuhasan ito ng [[ebaporada]] o [[gata]] bago ihain.<ref name=":0" /><ref name=":2"/> May iba't ibang lokal at rehiyonal na uri ng halo-halo sa bansa, na posibleng nagsasangkap ng iba pang sahog kaysa sa mga unang nailista, kabilang dito ang minatamis na [[kundol]], [[durian]], sorbetes na presa, at iba pa.<ref>{{Cite web |date=Abril 15, 2020 |title=7 Unique HALO-HALO Versions around the Philippines |trans-title=7 Kakaibang Bersiyon ng HALO-HALO sa Pilipinas |url=https://www.thepoortraveler.net/2020/04/philippines-halo-halo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125190052/https://www.thepoortraveler.net/2020/04/philippines-halo-halo/ |archive-date=Enero 25, 2022 |access-date=Marso 21, 2022 |website=The Poor Traveler Itinerary Blog |language=en-US}}</ref> Ang isang kahawig na panghimagas, [[binignit]], karaniwang tinatawag na bilo-bilo, ay tinutukoy rin bilang "ginataang halo-halo" sa [[Tagalog language|Tagalog]] ("halo-halo sa [[gata]]"), karaniwang pinaiikli sa "ginataan". Halos pareho ang mga sangkap, ngunit inihahain nang mainit ang binignit.<ref>{{cite web |last1=Merano |first1=Vanjo |date=Hulyo 15, 2010 |title=Ginataang Halo-halo Recipe (Binignit) |trans-title=Resipi ng Ginataang Halo-halo (Binignit) |url=http://panlasangpinoy.com/2010/07/14/ginataang-halo-halo-recipe/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171209070328/http://panlasangpinoy.com/2010/07/14/ginataang-halo-halo-recipe/ |archive-date=Disyembre 9, 2017 |access-date=Mayo 13, 2016 |website=Panlasang Pinoy |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Ginataan Halo-Halo |url=http://www.filipino-food-recipes.com/ginataan.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011130558/http://www.filipino-food-recipes.com/ginataan.html |archive-date=Oktubre 11, 2017 |access-date=Mayo 13, 2016 |website=Filipino Food Recipes}}</ref> ==Sa kulturang popular== [[Talaksan:9967Poblacion Bustos during 2020 coronavirus pandemic 21.jpg|thumb|Pigura ng halo-halo na kasinglaki ng-tao sa labas ng isang [[Chowking]]]] Itinampok ang halo-halo sa panahon 1, episodyo 2 ng ''Anthony Bourdain: Parts Unknown'' kung kailan bumisita itong host na si Anthony Bourdain sa isang Jollibee, isang Pilipinong restawran ng [[pangmadaliang pagkain]], sa [[Los Angeles]]. Pinuri ni Bourdain ang panghimagas at tinawag niyang "kakatwang maganda". Nag-{{lang|en|post}} din siya ng larawan ng panghimagas sa kanyang akawnt sa [[Twitter]].<ref>{{Cite web |date=Abril 22, 2013 |title=Anthony Bourdain tries Jollibee halo-halo |trans-title=Sinubukan ni Anthony Bourdain ang halo-halo ng Jollibee |url=https://news.abs-cbn.com/lifestyle/04/22/13/anthony-bourdain-tries-jollibee-halo-halo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030225645/https://news.abs-cbn.com/lifestyle/04/22/13/anthony-bourdain-tries-jollibee-halo-halo |archive-date=Oktubre 30, 2020 |access-date=Nobyembre 2, 2020 |website=ABS-CBN News |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Flores |first=Helen |title=Jollibee in LA gets thumbs up |trans-title=Jollibee sa LA, aprubado |url=http://www.philstar.com/headlines/2013/04/24/934253/jollibee-la-gets-thumbs |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130426231025/http://www.philstar.com/headlines/2013/04/24/934253/jollibee-la-gets-thumbs |archive-date=Abril 26, 2013 |access-date=Abril 24, 2013 |work=[[The Philippine Star]] |language=en}}</ref> Ipinakita muli ng palabas ang panghimagas noong panahon 7, episodyo 1 kung kailan natutunan ni Bourdain kung paano ginagawa ng mga Pilipino ang panghimagas. Naitampok din ang halo-halo bilang putahe sa Quickfire Challenge sa panahon 4, episodyo 7 ng ''Top Chef'', isang Amerikanong serye na [[Realidad na telebisyon|''reality television'']]. Inihanda ito ni Dale Talde, isang [[Estados Unidos|Amerikanong]] kalahok, na nagtampok ng [[abukado]], [[mangga]], kiwi, at [[nuwes]]. Tinanghal si Talde na isa sa may nangungunang tatlong putahe sa Quickfire Challenge ni Johnny Iuzzinni ng Jean Georges, isang bisitang hukom. Ginawa rin ni Talde ang putahe sa kalaunang episodyo.<ref>{{cite web |title=The Restaurant |trans-title=Ang Restawran |url=http://taldebrooklyn.com/the-restaurant/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140718060402/http://taldebrooklyn.com/the-restaurant/ |archive-date=Hulyo 18, 2014 |access-date=Hunyo 9, 2014 |publisher=Taldebrooklyn.com |language=en}}</ref> Mahahanap ang halo-halo sa maraming lugar, sa mga kiyosko man o sa mga otel na 5-bituin.<ref>{{Cite web |last=Ocampo |first=Ambeth R. |date=Agosto 30, 2012 |title=Japanese origins of the Philippine 'halo-halo' |trans-title=Mga pinagmulang Hapones ng Pilipinong halo-halo |url=https://opinion.inquirer.net/35790/japanese-origins-of-the-philippine-halo-halo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190423093030/https://opinion.inquirer.net/35790/japanese-origins-of-the-philippine-halo-halo |archive-date=Abril 23, 2019 |access-date=Pebrero 18, 2022 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Nagbebenta ng halo-halo ang mga Pilipinong restawran na pangmadaliang pagkain, kagaya ng Jollibee, Max's, at [[Chowking]]. == Mga sanggunian== {{reflist}} == Karagdagang pagbabasa == * {{cite web |last=Connelly |first=Michael Alan |title=20 Must-Try Street Foods Around the World |website=[[Fodor's]] |language=en |date=Disyembre 18, 2014 |trans-title=20 Pagkaing-kalye sa Buong Mundo na Kailangang Tikman |url=http://www.fodors.com/news/photos/20-must-try-street-foods-around-the-world#!21-halo-halo |access-date=Hulyo 24, 2016}} ==Mga link sa labas== * [http://www.seasite.niu.edu/Tagalog/Tagalog_Default_files/Philippine_Culture/halo_halo.htm Halo-halo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705184701/http://www.seasite.niu.edu/Tagalog/Tagalog_Default_files/Philippine_Culture/halo_halo.htm |date=2008-07-05 }}—mula sa ''Philippine Inquirer'' Edisyon sa Internet [[Kaurian:Pagkain]] [[Kategorya:Panghimagas ng Pilipinas]] s10pa8ehqng3vjys09xanrlx7sfyjc7 0 43463 2204636 2204606 2026-04-24T12:57:13Z ~2026-23297-82 161177 Bakit kasi hindi na lang suntok yung ginamit 2204636 wikitext text/x-wiki {{Infobox martial art |image = Boxing Tournament in Aid of King George's Fund For Sailors at the Royal Naval Air Station, Henstridge, Somerset, July 1945 A29806.jpg{{!}}border |imagecaption = Dalawang lalaki mula sa [[Maharlikang Hukbong-dagat]] na nagbo-boksing para sa karidad. Nakodipika ang modernong palaro sa [[Inglatera]]. |imagesize = 226px |name = Boksing| aka = Kanluraning Boksing, Pugilato <small>^{See note.}<ref>Note: The [[Encyclopædia Britannica Eleventh Edition]] notes as different pugilism and boxing. Vol. IV ''"Boxing"'' (p. 350)[https://archive.org/stream/encyclopaediabri04chisrich#page/350/mode/1up ]; Vol. XXII ''"Pugilism"'' (p. 637)[https://archive.org/stream/encyclopaediabri22chisrich#page/637/mode/1up/search/Pugilism] Consulted April 17, 2017.</ref></small> |focus = [[Suntok]], [[Hampas]] |country = Sinaunang-panahon |olympic = 688 BK ([[Sinaunang Gresya]])<br />1904 (moderno) |parenthood = [[Bare-knuckle boxing]] }} Ang '''boksing''' ([[wikang Ingles|Ingles]]: ''boxing'') ay isang laro sa larangan ng [[palakasan]] kung saan ang dalawang magkatunggali na may parehong timbang ay [[Suntok|nagsusuntukan]], o naglalaban sa pamamagitan ng kanilang mga [[kamao]], na may suot na espesyal na guwantes sa natakdang oras sa loob ng [[boksingan]].<ref>Grabianowski, Ed. [http://entertainment.howstuffworks.com/boxing.htm ''How Boxing Works''], HowStuffWorks.com {{in lang|en}}</ref> Ang [[Amateur boxing|pambaguhang boksing]] ay palarong [[Palarong Olimpiko|Olimpiko]] and palaro sa [[Commonwealth Games|Komonwelt]] at mahahanap sa karamihan ng mga pandaigdigang palaro—mayroon din itong sariling Pandaigdigang Kampeonato. Pinangangasiwaan ang boksing ng isang [[Referee (boxing)|reperi]] sa mga interbal mula isa hanggang tatlong minuto na tinatawag na mga raun. Disidido ang resulta kapag itinuring na ang kalaban ay hindi na makakatuloy ayon sa reperi, diskuwalipikado dahil sumuway, o sumuko sa pamamagitan ng [[Submission (combat sports)|paghagis ng isang tuwalya]]. Kapag nakumpleto ang mga nakatadang raun ng isang laban, pinapasya ang panalo batay sa mga [[Professional boxing#Scoring|iskorkard ng mga tagahatol]] pagwakas ng palighasan. Kung sakaling pantay ang iskor ng dalawang katunggali mula sa mga tagahatol, itinuturing na [[Tie (draw)|tabla]] ang mga propesyonal na takda. Sa Olimpikong boksing, dahil kailangan magdeklara ng panalo, pinagkakalooban ng mga tagahatol ang isang manlalaban batay sa mga pamantayang teknikal. == Mga kilalang boksingero == {{div col|colwidth=20em}} * [[Manny Pacquiao]] * [[Muhammad Ali]] * [[Floyd Mayweather, Jr.|Floyd Mayweather]] * [[Ricky Hatton]] * [[Rocky Marciano]] * [[Juan Manuel Márquez]] * [[Marco Antonio Barrera]] * [[Erik Morales]] * [[Mike Tyson]] * [[Roberto Duran]] * [[Henry Armstrong]] * [[Miguel Cotto]] * [[Oscar de la Hoya]] * [[Nonito Donaire]] * [[Marvin Hagler]] * [[Flash Elorde]] {{div col end}} == Tingnan din == * [[Buntal]] * [[Hampas]] == Mga sanggunian == <references /> [[Kategorya:Sining ng pakikipaglaban]] [[Kategorya:Laro]] [[Kategorya:Boksing]] {{stub|Palakasan}} 8s0ikm7emjngvh0uq5t1k21e906twqn 0 47967 2204825 2110165 2026-04-24T21:25:00Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204825 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Aussteuerschrank (fcm).jpg|thumb|''Aussteuerschrank'' – isang aparador pang-ubad, kasalukuyang nasa museong Alemano sa [[Hauenstein]].|alt=]] Ang '''ubad''', '''dote''', o '''bigay-kaya''' ay paglilipat ng pagmamay-ari, regalo, o pera ng magulang sa [[Pagtatambalan|kasal]] ng isang iha ([[Asawa|nobya]] o ikakasal).<ref name="jgoody1976" /> Naiiba ang ubad sa mga kaugnay na mga konsepto ng [[bride price|presyo ng nobya]] at [[dower|kaloob]]. Habang ang presyo ng nobya o [[bride service|serbisyong pangnobya]] ay pagbabayad ng [[Bridegroom|nobyo]] o kanyang pamilya sa mga magulang ng nobya, ang ubad ay kayamanan na inilipat mula sa pamilya ng nobya tungo sa nobyo o kanyang pamilya, tila para sa nobya. Gayundin, ang [[dower|kaloob]] ay ipinasyang pagmamay-ari sa nobya mismo, ng nobya noong panahon ng pagpapakasal, at nananatiling sa ilalim ng pagmamay-ari ng nobya.<ref>{{cite book |last=Goody |first=Jack |title=Production and Reproduction: A Comparative Study of the Domestic Domain |url=https://archive.org/details/productionreprod0000unse |year=1976 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |page=[https://archive.org/details/productionreprod0000unse/page/8 8]}}</ref> Sinaunang kaugalian ang ubad, at malamang na umiral na ito bago magkaroon ng talaan nito. Ang mga ubad ay patuloy na pinag-aasahan at pinaghihingi bilang kondisyon upang tanggapin ang [[Pag-aasawa|pagpapakasal]] sa mga ilang bahagi ng mundo, pangunahin sa mga bahagi ng [[Asya]], [[Hilagang Aprika]] at [[Balkan]]. Sa mga ilang bahagi ng mundo, ang mga alitang kaugnay ng ubad ay paminsan-minsang nagreresulta sa mga [[karahasan laban sa kababaihan]], na kinabibilangan ng pagpatay at [[acid attacks|paninira ng asido]].<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/crossing_continents/3071963.stm|title=BBC NEWS – Programmes – Crossing Continents – India's dowry deaths|date=Hulyo 16, 2003|accessdate=Abril 20, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160407213904/http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/crossing_continents/3071963.stm|archivedate=Abril 7, 2016}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/77421/1/WHO_RHR_12.38_eng.pdf|title=Understanding and addressing violence against women|url-status=live|archiveurl=http://archive.wikiwix.com/cache/20160307033238/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/77421/1/WHO_RHR_12.38_eng.pdf|archivedate=2016-03-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/cedaw/docs/cedaw_crc_contributions/AvonGlobalCenterforWomenandJustice.pdf|title=Combating Acid Violence in Bangladesh, India, and Cambodia|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121224143417/http://www2.ohchr.org/english/bodies/cedaw/docs/cedaw_crc_contributions/AvonGlobalCenterforWomenandJustice.pdf|archivedate=2012-12-24}}</ref> Pinakakaraniwan ang kaugalian ng ubad sa mga kulturang [[patrilineal|tumutunton sa angkan ng ama]] at inaasahan ang kababaihan na makipamuhay sa o malapit sa pamilya ng kani-kanilang asawa ([[patrilocality|patrilokalidad]]).<ref name="dowry {{!}} marriage custom">{{Cite web|title = dowry {{!}} marriage custom|url = http://www.britannica.com/topic/dowry|website = Encyclopædia Britannica|accessdate = 2015-10-14|url-status = live|archiveurl = https://web.archive.org/web/20151016081727/http://www.britannica.com/topic/dowry|archivedate = 2015-10-16}}</ref> Mahaba ang kasaysayan ng mga ubad sa Europa, Timog Asya, Aprika at mga ibang bahagi ng mundo.<ref name="dowry {{!}} marriage custom" /> ==Kahulugan== Ang ubad ay paglilipat ng pagmamay-ari ng magulang sa iha sa kanyang kasal (yaon ay, 'inter vivos') sa halip ng pagkamatay ng may-ari (''mortis causa'').<ref name=jgoody1976/> Itinatatag ng ubad ang isang uri ng pondong pangmag-asawa, kung saan nag-iiba-iba ang katangian nito. Itong pondo ay maaaring magbigay ng elemento ng pinansiyal na kasiguruhan sa pagkabalo o kontra sa asawang mapagpabaya, at maaaring ipaglaanan sa kanyang mga anak.<ref name=jgoody1976>{{cite book|last=Goody|first=Jack|title=Production and Reproduction: A Comparative Study of the Domestic Domain|url=https://archive.org/details/productionreprod0000unse|year=1976|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|page=[https://archive.org/details/productionreprod0000unse/page/6 6]}}</ref> Maaari ring ilaan ang ubad sa pagtatayo ng sambahayan ng mag-asawa, at kung gayon ay maaaring kabilang dito ang mga kagamitan tulad ng lino at muwebles. Sa mga ibang lugar, ang ubad ay tinatawag na {{Lang|hi|दहेज}} ({{Lang|hi|dahej}}) sa [[Wikang Hindi|Hindi]], {{Lang|ta|வரதட்சணை}} ({{Lang|hi|varadhachanai}}) sa [[Wikang Tamil|Tamil]], {{Lang|pa|ਦਾਜ}} ({{Lang|pa|"daaj"}}) sa [[Wikang Punjabi|Punjabi]], {{Lang|ur|جہیز}} ''/ {{Lang|ar|جهاز}}'' (''jehaz'') sa [[Wikang Urdu|Urdu]] at [[Wikang Arabe|Arabe]], {{Lang|bn|যৌতুক}} (''{{Lang|bn|joutuk}}'') sa [[Wikang Bengali|Bengali]], {{Lang|zh|嫁妆}} (''jiazhuang'') sa [[Wikang Mandarin|Mandarin]], ''{{Lang|tr|çeyiz}}'' sa [[Wikang Turko|Turko]], ''{{Lang|fr|dot}}'' sa [[Wikang Pranses|Pranses]], ''{{Lang|ne|दाइजो|italic=no}}'' (''{{Lang|ne|daijo}}'') sa [[Wikang Nepali|Nepali]],<ref>Stevan Harrell and Sara A. Dickey, "Dowry Systems in Complex Societies", ''Ethnology'', Vol. 24, No. 2 (Abril 1985), pp. 105–120. {{JSTOR|3773553}}.</ref> ''miraz'' sa [[Wikang Serbiyo|Serbiyo]] at [[Wikang Kroato|Kroato]] at sa mga iba't ibang bahagi ng Aprika bilang ''serotwana'',<ref>John L. Comaroff (1981), ''Rules and Processes'', University of Chicago Press, {{ISBN|0-226-11424-4}}; Chapter 6</ref> ''idana'', ''saduquat'', o ''mugtaf''.<ref>{{cite journal | last1 = Anderson | first1 = S | year = 2007 | title = "The economics of dowry and brideprice" in the | url =https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-perspectives_fall-2007_21_4/page/151| journal = [[Journal of Economic Perspectives]] | volume = 21 | issue = 4| pages = 151–174 | doi = 10.1257/jep.21.4.151 }}</ref><ref>Charles Mwalimu (2007), ''The Nigerian Legal System: Public Law, Volume 1'' ({{ISBN|978-0-8204-7125-9}}), pp. 546–551.</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3604892.stm Bride price: an insult to women, a burden to men?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002212727/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3604892.stm|date=2013-10-02}}, BBC News, Agosto 30, 2004.</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kaurian:Pag-aasawa]] {{stub}} 36p4x581lpqzyc6zbdelvjvdgpw0ojb 0 48365 2204793 2170081 2026-04-24T20:58:33Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204793 wikitext text/x-wiki {{for|ibang gamit|Plato (paglilinaw)}} {| style="float: right;" |{{Infobox philosopher |region = Pilosopiya ng Kanluran |era = [[Sinaunang pilosopiya]] |image = Plato Silanion Musei Capitolini MC1377.jpg |caption = Plato: kopya ng bustong nililok ni [[Silanion]] |name = Platon |birth_date = c. 428&ndash;427 BC<ref>[http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Plato.html St-Andrews.ac.uk], [[St. Andrews University]]</ref> |birth_place = [[Athens]] |death_date = c. 348&ndash;347 BC (may edad na {{circa|80}}) |death_place = Athens |nationality = [[Greeks|Griyego]] |school_tradition= [[Platonismo]] |main_interests = [[Retorika]], [[sining]], [[panitikan]], [[epistemolohiya]], [[katarungan]], [[virtue|pagpapahalaga]], [[politika]], [[edukasyon]], [[pamilya]], [[militarismo]] |notable_ideas = [[Theory of Forms|Teoriya ng mga Porma]], [[Platonic idealism|ideyalismong Platoniko]], [[Platonic realism|realismong Platoniko]], [[hyperuranion|hiperuranion]], ''[[metaxy]]'', ''[[khôra]]'' |influences = [[Sokrates]], [[Homer]], [[Hesiod]], [[Aristophanes]], [[Aesop]], [[Protagoras]], [[Parmenides]], [[Pythagoras]], [[Heraklitus]], [[Orphism (religion)|Orpismo]] |influenced = Karamihan sa sumunod na mga [[western philosophy|pilosopiyang kanluranin]], kabilang na sina [[Aristotle]], [[Augustine ng Hippo|Augustine]], [[Neoplatonismo]], [[Cicero]], [[Plutarch]], [[Estoisismo]], [[Anselm ng Canterbury|Anselm]], [[Machiavelli]], [[René Descartes|Descartes]], [[Thomas Hobbes|Hobbes]], [[Gottfried Leibniz|Leibniz]], [[John Stuart Mill|Mill]], [[Arthur Schopenhauer|Schopenhauer]], [[Søren Kierkegaard|Kierkegaard]], [[Friedrich Nietzsche|Nietzsche]], [[Martin Heidegger|Heidegger]], [[Hannah Arendt|Arendt]], [[Hans-Georg Gadamer|Gadamer]], [[Bertrand Russell|Russell]] at hindi mabilang na iba pang mga [[pilosopo]] at mga [[teologo]] }} |} Si '''Platon'''<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com.ph/books?id=Bt7nAAAAMAAJ&q=platon+pilosopo&dq=platon+pilosopo&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiaprG-2oqJAxUp0DQHHURpGOwQ6AF6BAgOEAM#platon%20pilosopo |title=Liwayway |date=1966 |publisher=Liwayway Pub. |language=tl}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com.ph/books?id=Ny8MAQAAIAAJ&q=platon+pilosopo&dq=platon+pilosopo&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiaprG-2oqJAxUp0DQHHURpGOwQ6AF6BAgKEAM#platon |title=Magpakatao: ilang babasahing pilosopiko |date=1979 |publisher=Ateneo de Manila University Press |language=tl}}</ref> ({{IPAc-en|icon|ˈ|p|l|eɪ|t|oʊ}}; [[Wikang sinaunang Griyego|Griyego]]: {{lang|grc|[[wikt:Πλάτων|Πλάτων]]}}, ''Plátōn'', "malawak", "malapad", "maluwang", "pangkalahatan";<ref>[[Diogenes Laertius]] 3.4; p. 21, David Sedley, [http://assets.cambridge.org/052158/4922/sample/0521584922ws.pdf ''Plato's Cratylus''], Cambridge University Press 2003; [[Seneca the Younger|Seneca]], Epistulae, VI, 58, 30: ''illi nomen latitudo pectoris fecerat''.</ref> 424/423 BCE{{Ref label|A|a|none}} – 348/347 BCE) o '''Plato''' ay isang klasikong Griyegong pilosopo, [[matematiko]], mag-aaral ni [[Sokrates]], manunulat ng mga pilosopikal na dialogo, at tagapagtatag ng [[Akademyang Platoniko]] sa [[Atenas]] na unang institusyon ng mas mataas na pagkatuto sa Kanluraning daigdig. Kasama ng kanyang tagapagturong si Sokrates, at kanyang mag-aaral si [[Aristoteles]], si Platon ay tumulong sa paglalagay ng mga sandigan at haligi ng [[pilosopiyang Kanluranin]] at [[agham]].<ref name="Br">{{cite encyclopedia|title=Plato|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica|year=2002}}</ref> Ang tinaguriang Neoplatonismo o Bagong Platonismo ng mga pilosopo katulad tulad nila ni Plotinus at Porphyry ay nakaimpluwensya kay [[San Agustin ng Hipona|Agustin ng Hipona]] at sa gayon, sa Kristiyanismo. Nabanggit ni Alfred North Whitehead: "ang pinakaligtas na pangkalahatang pagkakilala sa pilosopikal na tradisyon ng Europa ay na ito ay binubuo ng iisang serye ng mga talababa kay Platon."<ref>[[Alfred North Whitehead|A. N. Whitehead]]:<blockquote>The safest general characterization of the European philosophical tradition is that it consists of a series of footnotes to Plato. I do not mean the systematic scheme of thought which scholars have doubtfully extracted from his writings. I allude to the wealth of general ideas scattered through them. ''Process and Reality'' p. 39</blockquote></ref> Ang sopistikasyon ni Platon bilang isang manunulat ay hayag sa kanyang mga [[dialogong Sokratiko]]: 36 mga dialogo at 13 na mga liham na kinikinalang kanya. <ref>Irwin, T. H., "The Platonic Corpus" in Fine, G. (ed.), ''The Oxford Handbook of Plato'' (Oxford University Press, 2011), pp. 63–64 and 68–70.</ref> Ang mga dialogo ni Platon ay ginamit upang ituro ang isang saklaw ng mga paksa kabilang ang [[pilosopiya]], [[lohika]], [[retorika]], at [[matematika]]. Si Platon ang isa sa pinakamahalagang tagapagtatag na pigura ng pilosopiyang Kanluranin. Kasama ang kanyang guro, [[Sokrates]], at ang kanyang bantog na mag-aaral, [[Aristotle|Aristoteles]]<nowiki/>s, itinatag ni Plato ang pundasyon ng [[Kanluraning pilosopiya|Kanluraning Pilosopiya]] at ng agham. Maliban sa pagiging pundasyonal na pigura sa Kanluraning [[agham]], [[pilosopiya]], at [[matematika]], si Platon ay malimit na binabanggit bilang isa sa tagapagtatag ng Kanluraning pananampalataya at pananalig. Si Platon ang nagsimula ng pagsusulat sa diyalogo at diyalektikong porma sa pilosopiya. Lubalabas na si Plato ang tagapagtatag ng Kanluraning [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang politikal]], sa kanyang [[Republika (dialogo)|''Republika'']], at [[Mga Batas (dialogo)|''Mga Batas'']] na ilan lamang sa mga diyalogo na kanyang naisulat, na nagbibigay sa ilan sa mga pinakauna at pinakamaagang pagtalakay ng mga katanungang politikal mula sa isang pilosopikal na pananaw. Ang mga pinakatiyak na nakapagimpluwensiya kay Platon ay sina [[Sokrates]], [[Parmenides]], [[Heraklitus]] and [[Pythagoras]], subalit kaunti lamang ng mga naisulat ng mga pilosopo na nauna sa kanya ang natitira, at marami sa mga nalalaman natin ngayon tungol sa mga pilosopong ito ay nagmula mismo kay Platon. Ang kanyang mga pinaka-mahalagang impluwensyang pilososopikal ay sina Sokrates, Pythagoras, Heraklitus at Parmenides, kahit na kaunti lamang sa mga gawang naisulat ng mga naunang pilosopo sa kanya ang nananatili ngayon, at marami sa nalalaman natin tungkol sa kanila ay nagmula sa mga naisulat ni Platon mismo."<ref name="auto">[[#{{harvid|Brickhouse|Smith}}|Brickhouse & Smith]].</ref> Hindi katulad ng mga naisulat ng halos lahat ng kanyang mga kapanahon na mga pilosopo, ang lahat ng mga naisulat ni Plato ay pinaniniwalaang nakaligtas nang buo sa loob ng mahigit sa 2,400 na taon.<ref>Cooper, John M.; Hutchinson, D.S., eds. (1997): "Introduction".</ref> Bagamat ang kanilang pagiging popular ay nagpabagu-bago sa paglipas ng mga taon, ang mga naisulat ni Platon ay hindi kailanman nawalan ng mga mambabasa simula sa panahon ng kanilang pagkasulat.{{sfn|Cooper|1997|p=vii}} == Talambuhay == === Kabataan === ==== Kapanganakan at Pamilya ==== [[File:Diogenes Laertius.jpg|thumb|upright=0.81|Si Diogenes Laertius ay isang pangunahing mapagkukunan para sa kasaysayan ng sinaunang Griyegong pilosopiya.]] Dahil sa kakulangan ng mga nakaligtas na salaysay, kaunti lamang ang nalalaman tungkol sa kabataan at edukasyon ni Platon. Si Platon ay nagmula sa isang aristokratiko at maimpluwensyang pamilya. Ayon sa isang pinagtatalunang tradisyon, iniulat ng mananalaysay na si Diogenes Laërtius ang ama ni Platon na si Ariston ay tinalunton ang kanyang lipi mula sa hari ng Atenas, si Kodrus, at ang hari ng Messenia, si Melanthus.<ref name="DW">Diogenes Laërtius, ''Life of Plato'', III<br />• {{harvnb|Nails|2002|p=53}}<br />• {{harvnb|Wilamowitz-Moellendorff|2005|p=46}}</ref> [[File:Solon.jpg|thumb|left|upright=0.72|Sa pamamagitan ng kanyang ina, si Platon ay isang kamag-anak ni Solon.]] Ang ina ni Platon ay si Periktione, na ang pamilya ay ipinagmamalaki ang relasyon sa bantog na mambabatas na taga-Atenas at lirikong makata na si Solon, isa sa mga Pitong Pantas ng Gresya, na pinawalang-bisa ang mga batas ni Drako (maliban sa parusang kamatayan para sa pagpatay).<ref name="LaI">Diogenes Laërtius, ''Life of Plato'', I</ref> Si Perictione ay kapatid ni Charmides at pamangkin ni Kritias, kapwa kilala bilang kabilang ng [[Tatlumpung Maniniil]], na kilala bilang Ang Tatlumpu, isang maikling rehimeng oligarkiya (404–403 BC), na sumunod sa pagbagsak ng Atenas sa pagtatapos ng Digmaang Peloponnesian noong (431 –404 BC).<ref name="TW1">{{harvnb|Guthrie|1986|p=10}}<br />• {{harvnb|Taylor|2001|p=xiv}}<br />• {{harvnb|Wilamowitz-Moellendorff|2005|p=47}}</ref> Ayon sa ilang mga talaan, sinubukan ni Ariston na pilitin ang kanyang sarili kay Perictione, ngunit nabigo sa kanyang layunin; sapagkat lumitaw ang diyos na si [[Apollo]] sa kanya sa isang pangitain, at bilang isang resulta, iniwan ni Ariston si Perictione na hindi nagambala.<ref name="Ap1">Apuleius, ''De Dogmate Platonis'', 1<br />• Diogenes Laërtius, ''Life of Plato'', I<br />• {{cite encyclopedia |title=Plato |encyclopedia=Suda}}</ref> Hindi alam ang eksaktong oras at lugar ng kapanganakan ni Platon. Batay sa mga sinaunang mapagkukunan, ang karamihan sa mga modernong iskolar ay naniniwala na siya ay ipinanganak sa Atenas o Aegina {{efn|Nabanggit ni Diogenes Laërtius na sii Platon "ay naipanganak, aayon sa ilang manunulat,sa Aegina sa bahay ni Phidiades, anak ni Thales". Binanggit ni Diogenes na isa sa kanyang mga pinagkunan ang ''Kasaysayang Pandaigdig'' ni Favorinus. Ayon kay Favorinus, si Ariston, at ang pamilya ni Platon, ay ipinadala ng upang tumira bulang cleruchs ( mga kolonista na nanatili ang kanilang pagkamamamayan bilang taga-Atenas), sa isla ng Aegina, kung saan sila pina layas ng mga Spartan pagkatapos ng kapanganakan ni Platon. <ref name="LaIII">Diogenes Laërtius, ''Life of Plato'', III</ref> Gayunpaman, itinuturo ni Nails, na walang tala ng anumang Spartan pagpapatalsik ng mga Athenian mula sa Aegina sa pagitan ng 431–411 BC.{{sfn|Nails|2002|p=54}} Sa kabilang dako,sa kapanahunan ng Kapayapaan ni Nikias, napabayaan ang Aegina sa pamamahala ng Atenasat hindi hanggang sa tag-araw ng 411 na nasakop ng mga taga-Sparta ang isla.<ref name="Th5.18.8.92">Thucydides, [[s:History of the Peloponnesian War/Book 5#5:18|5.18]] <br />• Thucydides, [[s:History of the Peloponnesian War/Book 8#8:92|8.92]]</ref> Samakatuwid, pinagtibay ni Nails na "maaring nga na si Ariston ay isang cleruch, at maaring pumunta siya sa Aegina noong 431,at maari nga na naipanganak si Platon sa Aegina, pero wala sa mga ito ang nagbibigay ng tiyak na petsa sa kamatayan ni Ariston (o sa kapanganakan ni Platon).{{sfn|Nails|2002|p=54}} Ang Aegina ay itituturing din na lugar ng kapanganakan ng Suda.<ref name="Suda" />}} sa gitna ng 429 and 423 BC, hindi matagal pagkatapos ng simula ng Digmaang Peloponnesian.{{efn|Sabi ni Apollodorus ng Atenas, si Platon ay ipinanganak sa ikapitong araw ng buwan ng Thargelion; ayon sa tradisyon na ito, ang diyos na si Apollo ay ipinanganay sa parehong araw.<ref name="LaII">Diogenes Laërtius, ''Life of Plato'', II</ref> Ipinagdiwang ng mga Platonista noong Renaissance ang kapanganakan ni Platon sa ika-7 ng Nobyembre.{{sfn|Nails|2006|p=1}} Ang iskolar na si Ulrich von Wilamowitz-Moellendorff ay tinantiya na ipinanganak si Platon noong archon si Diotimos, noong sa gitna ng Hulyo 29, 428 BC and Hulyo 24, 427 BC.{{sfn|Wilamowitz-Moellendorff|2005|p=46}} Ang Griyego na philologo na si Ioannis Kalitsounakis ay naniniwala na siya ay ipinanganak noong Mayo 26 or 27, 427 BC.<ref name="Britannica">{{Britannica|464109}}</ref><ref name="auto2">{{cite encyclopedia |title=Plato |encyclopedia=Encyclopaedic Dictionary The Helios Volume V (in Greek) |year=1952}}</ref>}} Ang tradisyonal na araw ng kapanganakan ni Platon, sa panahon ng ika-87 o ika-88 na Olympiad, 428 or 427 BC, ay base sa hindi mapagkakatiwalaan na interpretasyon ni Diogenes Laërtius, na nagsabi, "Nang namatay si Sokrates, si Platon ay sumali kay Kratylus na maka-Heraklito at kay Hermogenes, na nagpilosopo sa parehong paraan ni Parmenides.Pagkatapos, sa edad na dalawamput-walo, ayon kay Hermodorus, ai Platon ay pumunta kay Euclid sa Megara." Gayunpaman, sa pagtatalo ni Debra Nails, ang teksto ay hinsi nagsasabi na pumunta kaagad si Platon patungo sa Megara pagkatapos sa pagsali kay Kratylus at Hermogenes.{{sfn|Nails|2002|p=247}} Sa kanyang ''[[Ikapitong Liham (Plato)|Ikapitong Liham]]'',nabanggit ni Platon na ang kanyang pagbibinata ay nagkataon sa pagkuha ng kapangyarihan sa lungsod ng Atenas ng Ang Tatlumpu, at sinabing, "Ngunit ang isang kabataan sa ilalim ng dalawampung taong gulang ay gumawa ng kanyang sarili bilang isang katawa-tawa kung sinubukan niyang pasukin ang arena sa politika." Sa gayon, inilalagay ni Nails ang petsa ng kapanganakan ni Platon sa 424/423.{{sfn|Nails|2002|p=246}} Ayon kay Neanthes ng Cyzicus,si Platon ay anim na taon na mas bata sa retoriko na si Isokrates, at samakatuwiday naipanganak sa parehong taon na na ang tanyag na taga-Atenas na estadista na si Perikles ay namatay (429 BC).{{sfn|Nietzsche|1967|p=32}} [[Jonathan Barnes]] ay itinuturing ang 428 BC bilang taon ng kapanganakan ni Platon.<ref name="Britannica" /><ref name="auto2" /> Ang tagabalarila na si Apollodorus ng Atenas sa kanyang ''Mga Salaysay'' ay nagsasabi na si Platon ay naipanganak sa ika-88 na Olympiad.<ref name="LaII" /> Pareho ang ''[[Suda]]'' at si [[Ginoong Thomas Browne]] ay nagpahayag na naipanganak siya sa ika-88 na Olympiad.<ref name="Suda">{{cite encyclopedia |title=Plato |encyclopedia=Suda}}</ref>{{sfn|Browne|1672}} Ang isa pang alamat na may kaugnayan na, noong si Platon ay isang sanggol, may mga bubuyog na pumatong sa kanyang mga labi habang siya ay natulog: isang propesiya ng tamis ng panitikang estilo sa kanyang pakikipag-usap tungkol sa pilosopiya.<ref>[[Cicero]], ''[[De Divinatione]]'', I, 36</ref> [[File:Speusippus in Thomas Stanley History of Philosophy.jpg|thumb|upright=0.72|Si Speusippus ang pamangkin ni Platon.]] == Mga sanggunian == {{reflist}} === Mga gawa na nabanggit === '''Primary sources (Greek and Roman)''' {{Refbegin}} * [[Apuleius]], ''De Dogmate Platonis'', I. See original text in [http://www.thelatinlibrary.com/apuleius/apuleius.dog1.shtml Latin Library]. * [[Aristophanes]], ''[[The Wasps]]''. See original text in [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.01.0043:line=1 Perseus program]. * [[Aristotle]], ''[[Metaphysics (Aristotle)|Metaphysics]]. See original text in [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.01.0051:book=1:section=980a Perseus program]. * [[Cicero]], ''[[De Divinatione]]'', I. See original text in [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/divinatione1.shtml Latin library]. * {{cite LotEP |chapter=Plato |ref=harv}} * {{cite wikisource |author=Plato |wslink=Charmides (Plato) |title=Charmides |translator=[[Benjamin Jowett|Jowett, Benjamin]]}} See original text in [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.01.0175:text=Charm.:section=153a Perseus program]. * {{cite wikisource |author=Plato |title=Gorgias |translator=[[Benjamin Jowett|Jowett Benjamin]]}} See original text in [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.01.0177:text=Gorg.:section=447a Perseus program]. * {{cite book |author=Plato |translator-last=Burnet |translator-first=John |year=1903 |title=Parmenides |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0173:text=Parm.:section=126a&redirect=true |publisher=Oxford University}} republished by: {{cite web |title=Perseus Digital Library Project |editor-last=Crane |editor-first=Gregory |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/about}} * {{cite wikisource |author=Plato |title=The Republic |translator=[[Benjamin Jowett|Jowett Benjamin]]}} See original text in [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 Perseus program]. * {{cite wikisource |author=Plutarch |authorlink=Plutarch |translator=[[John Dryden|Dryden, John]] |plaintitle=Lives |wslink=Lives (Dryden translation) |chapter=Pericles |year=1683 |origyear=written in the late 1st century}} See original text in [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.01.0181:text=Per.:chapter=39:section=1 Perseus program]. * {{cite wikisource |author=Seneca the Younger |authorlink=Seneca the Younger |title=Moral Letters to Lucilius: Letter 58 |wslink=Moral letters to Lucilius/Letter 58 |translator=Richard Mott Gummere}} See original text in [http://www.thelatinlibrary.com/sen/seneca.ep6.shtml Latin Library]. * {{cite wikisource |author=Thucydides |authorlink=Thucydides |translator=[[Richard Crawley|Crawley, Richard]] |title=History of the Peloponnesian War}}, V, VIII. See original text in [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0199 Perseus program]. * [[Xenophon]], ''[[Memorabilia (Xenophon)|Memorabilia]]''. See original text in [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.01.0207:book=1:chapter=1:section=1 Perseus program]. {{Refend}} '''Pangalawang mapagkukunan''' {{Refbegin|30em}} * {{cite book |last=Albert |first=Karl |title=Griechische Religion und platonische Philosophie |publisher=Felix Meiner Verlag |location=Hamburg |year=1980 |ref=harv}} * {{cite book |last=Albert |first=Karl |title=Einführung in die philosophische Mystik |publisher=Wissenschaftliche Buchgesellschaft |location=Darmstadt |year=1996 |ref=harv}} * {{cite book |last=Allen |first=Michael J.B. |chapter=Introduction |title=Marsilio Ficino: The Philebus Commentary |pages=1–58 |publisher=University of California Press |year=1975 |ref=harv}} * {{cite book |editor1-last=Baird |editor1-first=Forrest E. |editor2-first=Walter |editor2-last=Kaufmann |title=Philosophic Classics: From Plato to Derrida |edition=Fifth |publisher=Pearson Prentice Hall |year=2008 |location=Upper Saddle River, New Jersey |pages= |url=https://archive.org/details/philosophicclass0005unse |doi= |isbn=978-0-13-158591-1 |ref={{harvid|Baird & Kaufmann|2008}} }} * {{cite book |last=Blackburn |first=Simon |title=The Oxford Dictionary of Philosophy |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000blac_c6v6 |publisher=Oxford University Press |year=1996 |ref=harv }} * {{cite book |last=Bloom |first=Harold |year=1982 |title=Agon |url=https://archive.org/details/agontowardstheor0000bloo |url-access=registration |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |ref=harv }} * {{cite encyclopedia |last=Blössner |first=Norbert |chapter=The City-Soul Analogy |editor-last=Ferrari |editor-first=G.R.F. |others=Translated from the German by G.R.F. Ferrari |title=The Cambridge Companion to Plato's Republic |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |ref=harv}} * {{cite journal |last=Borody |first=W.A. |year=1998 |title=Figuring the Phallogocentric Argument with Respect to the Classical Greek Philosophical Tradition |journal=Nebula, A Netzine of the Arts and Science |volume=13 |pages=1–27 |url=http://kenstange.com/nebula/feat013/feat013.html |ref=harv }} * {{cite book |last=Boyer |first=Carl B. |year=1991 |title=A History of Mathematics |edition=Second |publisher=John Wiley & Sons |editor-last=Merzbach |editor-first=Uta C. |editor-link=Uta Merzbach |isbn=978-0-471-54397-8 |ref=harv |url=https://archive.org/details/historyofmathema00boye }} * {{cite book |last=Brandwood |first=Leonard |title=The Chronology of Plato's Dialogues |publisher=Cambridge University Press |year=1990 |ref=harv}} * {{cite web |last1=Brickhouse |first1=Thomas |last2=Smith |first2=Nicholas D. |title=Plato |website=The Internet Encyclopedia of Philosophy |url=http://www.iep.utm.edu/plato/ |editor1-last=Fieser |editor1-first=James |editor2-last=Dowden |editor2-first=Bradley |accessdate=3 April 2014 |ref=harv }} * {{cite book |last=Browne |first=Sir Thomas |title=Pseudodoxia Epidemica |volume=IV |chapter=XII |chapter-url=http://penelope.uchicago.edu/pseudodoxia/pseudo412.html#b26 |edition=6th |year=1672 |ref=harv }} * {{cite journal |last1=Brumbaugh |last2=Wells |first1=Robert S. |first2=Rulon S. |title=Completing Yale's Microfilm Project |journal=The Yale University Library Gazette |volume=64 |number=1/2 |date=October 1989 |pages=73–75 |jstor=40858970 |ref=harv}} * {{cite book |last=Burnet |first=John |title=Plato's Phaedo |publisher=Oxford University Press |year=1911 |ref=harv |url=https://archive.org/details/platosphaedo00platuoft }} * {{cite book |last=Burnet |first=John |title=Greek Philosophy: Part I: Thales to Plato |publisher=MacMillan |year=1928a |ref=harv |url=https://archive.org/details/burnetsgreekphil00burnuoft }} * {{cite book |last=Burnet |first=John |title=Platonism |url=https://archive.org/details/trent_0116400978064 |publisher=University of California Press |year=1928b |ref=harv }} * {{cite encyclopedia |last=Cairns |first=Huntington |editor1-last=Hamilton |editor1-first=Edith |editor2-last=Cairns |editor2-first=Huntington |entry=Introduction |title=The Collected Dialogues of Plato, Including the Letters |publisher=Princeton University Press |year=1961 |ref=harv}} * {{cite encyclopedia |last=Burrell |first=David |entry=Platonism in Islamic Philosophy |title=Routledge Encyclopedia of Philosophy |publisher=Routledge |year=1998 |editor-last=Craig |editor-first=Edward |volume=7 |ref=harv |pages=429–430}} * {{cite book |title=Plato: Complete Works |editor1-first=John M. |editor1-last=Cooper |editor2-first=D.S. |editor2-last=Hutchinson |ref={{harvid|Cooper|1997}} |publisher=Hackett Publishing |year=1997}} * {{cite book |last=Dillon |first=John |title=The Heirs of Plato: A Study of the Old Academy |url=https://archive.org/details/heirsofplatostud0000dill |publisher=Oxford University Press |year=2003 |ref=harv}} * {{cite book |last=Dodds |first=E.R. |title=Plato Gorgias |url=https://archive.org/details/platogorgias0000erdo |publisher=Oxford University Press |year=1959 |ref=harv}} * {{cite book |last=Dodds |first=E.R. |title=The Greeks and the Irrational |publisher=University of California Press |year=2004 |origyear=1951 |ref=harv}} * {{cite book |last=Dorter |first=Kenneth |title=The Transformation of Plato's Republic |url=https://archive.org/details/transformationof0000dort |publisher=Lexington Books |year=2006 |ref=harv }} * {{cite encyclopedia |last=Einstein |first=Albert |entry=Remarks to the Essays Appearing in this Collective Volume |editor-last=Schilpp |title=Albert Einstein: Philosopher-Scientist |series=The Library of Living Philosophers |volume=7 |publisher=MJF Books |year=1949 |pages=663–688 |ref=harv}} * {{cite journal |last=Fine |first=Gail |title=Knowledge and Logos in the Theaetetus |url=https://archive.org/details/sim_philosophical-review_1979-07_88_3/page/366 |journal=Philosophical Review |volume=88 |pages=366–397 |number=3 |date=July 1979 |ref=harv |doi=10.2307/2184956 |jstor=2184956 }} Reprinted in {{harvnb|Fine|2003}}. * {{cite encyclopedia |last=Fine |first=Gail |entry=Selected Bibliography |title=Plato 1: Metaphysics and Epistemology |pages=481–494 |publisher=Oxford University Press |year=1999a |ref=harv}} * {{cite encyclopedia |last=Fine |first=Gail |entry=Introduction |title=Plato 2: Ethics, Politics, Religion, and the Soul |pages=1–33 |publisher=Oxford University Press |year=1999b |ref=harv}} * {{cite book |last=Fine |first=Gail |chapter=Introduction |title=Plato on Knowledge and Forms: Selected Essays |url=https://archive.org/details/platoonknowledge0000fine |publisher=Oxford University Press |year=2003 |ref=harv}} * {{cite book |last=Gadamer |first=Hans-Georg |title=Dialogue and Dialectic |chapter=Plato's Unwritten Dialectic |year=1980 |origyear=1968 |publisher=Yale University Press |pages=124–155 |ref=harv}} * {{cite encyclopedia |last=Gadamer |first=Hans-Georg |entry=Introduzione |editor-last=Girgenti |editor-first=Giuseppe |title=La nuova interpretazione di Platone |publisher=Rusconi Libri |year=1997 |location=Milan |ref=harv}} * {{cite journal |title=Plato's Enigmatic Lecture 'On the Good' |last=Gaiser |first=Konrad |journal=Phronesis |volume=25 |issue=1 |year=1980 |pages=5–37 |ref=harv |doi=10.1163/156852880x00025}} * {{cite book |last=Gaiser |first=Konrad |title=Testimonia Platonica: Le antiche testimonianze sulle dottrine non scritte di Platone |location=Milan |publisher=Vita e Pensiero |year=1998 |editor-last=Reale |editor-first=Giovanni |ref=harv}} First published as "Testimonia Platonica. Quellentexte zur Schule und mündlichen Lehre Platons" as an appendix to Gaiser's ''Platons Ungeschriebene Lehre'', Stuttgart, 1963. * {{cite encyclopedia |last=Gomperz |first=H. |entry=Plato's System of Philosophy |editor-first=G. |editor-last=Ryle |title=Proceedings of the Seventh International Congress of Philosophy |location=London |year=1931 |pages=426–431 |ref=harv}} Reprinted in Gomperz, H. (1953). ''Philosophical Studies''. Boston: Christopher Publishing House 1953, pp.&nbsp;119–124. * {{cite encyclopedia |last=Grondin |first=Jean |entry=Gadamer and the Tübingen School |title=Hermeneutic Philosophy and Plato: Gadamer's Response to the Philebus |year=2010 |editor1-last=Gill |editor1-first=Christopher |editor2-last=Renaud |editor2-first=François |publisher=Academia Verlag |pages=139–156 |ref=harv}} * {{cite book |last=Guthrie |first=W.K.C. |title=A History of Greek Philosophy: Volume 4, Plato: The Man and His Dialogues: Earlier Period |year=1986 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-31101-4 |ref=harv}} * {{cite encyclopedia |last=Hasse |first=Dag Nikolaus |entry=Plato Arabico-latinus |editor1-last=Gersh |editor2-last=Hoenen |title=The Platonic Tradition in the Middle Ages: A Doxographic Approach |publisher=De Gruyter |year=2002 |pages=33–66 |ref=harv}} * {{cite book |last=Irwin |first=T.H. |title=Plato: Gorgias |publisher=Oxford University Press |year=1979 |ref=harv}} * {{cite encyclopedia |last=Irwin |first=T.H. |entry=The Platonic Corpus |title=The Oxford Handbook of Plato |editor-last=Fine |editor-first=G. |publisher=Oxford University Press |year=2011 |ref=harv}} * {{cite book |last=Jones |first=Daniel |editor1-last=Roach |editor1-first=Peter |editor2-last=Hartman |editor2-first=James |editor3-last=Setter |editor3-first=Jane |title=Cambridge English Pronouncing Dictionary |url=https://archive.org/details/englishpronounci00dani |url-access=registration |edition=17 |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |ref=harv }} * {{cite book |last=Kahn |first=Charles H. |title=Plato and the Socratic Dialogue: The Philosophical Use of a Literary Form |url=https://archive.org/details/platosocraticdia0000kahn |year=1996 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-64830-1 |ref=harv }} * {{cite book |last=Kierkegaard |first=Søren |title=The Concept of Irony |year=1992 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-02072-3 |chapter=Plato |ref=harv}} * {{cite book |title=Plato and the Foundations of Metaphysics: A Work on the Theory of the Principles and Unwritten Doctrines of Plato with a Collection of the Fundamental Documents |first=Hans Joachim |last=Krämer |publisher=State University of New York Press |year=1990 |editor-first=John R. |editor-last=Catan |isbn=978-0-7914-0433-1 |ref=harv}} * {{cite encyclopedia |last=Lee |first=M.-K. |entry=The ''Theaetetus'' |editor-last=Fine |editor-first=G. |title=The Oxford Handbook of Plato |publisher=Oxford University Press |year=2011 |pages=411–436 |ref=harv}} * {{cite web |last=Kraut |first=Richard |title=Plato |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/entries/plato/ |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |publisher=Stanford University |date=11 September 2013 |accessdate=3 April 2014 |ref=harv }} * {{cite encyclopedia |last=Lackner |first=D. F. |entry=The Camaldolese Academy: Ambrogio Traversari, Marsilio Ficino and the Christian Platonic Tradition |editor1-last=Allen |editor2-last=Rees |title=Marsilio Ficino: His Theology, His Philosophy, His Legacy |publisher=Brill |year=2001 |ref=harv}} * {{cite book |last=Meinwald |first=Constance Chu |title=Plato's Parmenides |url=https://archive.org/details/platosparmenides0000mein |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |year=1991 |ref=harv}} * {{cite book |last=McDowell |first=J. |title=Plato: Theaetetus |publisher=Oxford University Press |year=1973 |ref=harv}} * {{cite journal |last=McEvoy |first=James |year=1984 |title=Plato and The Wisdom of Egypt |journal=Irish Philosophical Journal |volume=1 |issue=2 |pages=1–24 |url=http://poiesis.nlx.com/display.cfm?clientId=0&advquery=toc.sect.ipj.1.2&infobase=postoc.nfo&softpage=GetClient42&view=browse |issn=0266-9080 |accessdate=3 December 2007 |ref=harv |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071205153424/http://poiesis.nlx.com/display.cfm?clientId=0&advquery=toc.sect.ipj.1.2&infobase=postoc.nfo&softpage=GetClient42&view=browse |archivedate=5 December 2007 |df= |doi=10.5840/irishphil1984125 }} * {{cite book |first=Karl Markgraf von |last=Montoriola |title=Briefe Des Mediceerkreises Aus Marsilio Ficino's Epistolarium |publisher=Juncker |location=Berlin |year=1926 |ref=harv}} * {{cite book |last=Nails |first=Debra |title=The People of Plato: A Prosopography of Plato and Other Socratics |url=https://archive.org/details/peopleofplatopro0000nail |publisher=Hackett Publishing |year=2002 |isbn=978-0-87220-564-2 |ref=harv}} * {{cite book |last=Nails |first=Debra |title=A Companion to Plato |url=https://archive.org/details/companiontoplato0000unse |editor-last=Benson |editor-first=Hugh H. |year=2006 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-1521-6 |chapter=The Life of Plato of Athens |ref=harv}} * {{cite book |last=Nietzsche |first=Friedrich Wilhelm |title=Werke: Kritische Gesamtausgabe (in German) |year=1967 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-013912-9 |chapter=Vorlesungsaufzeichnungen |ref=harv}} * {{cite journal |last=Notopoulos |first=A. |title=The Name of Plato |url=https://archive.org/details/sim_classical-philology_1939-04_34_2/page/135 |journal=Classical Philology |volume=34 |issue=2 |pages=135–145 |date=April 1939 |doi=10.1086/362227 |ref=harv }} * {{cite encyclopedia |last=Penner |first=Terry |entry=Socrates and the Early Dialogues |editor-last=Kraut |editor-first=Richard |title=The Cambridge Companion to Plato |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |pages=121–169 |ref=harv}} * {{Britannica|464109}} * {{cite encyclopedia |title=Plato |encyclopedia=Encyclopaedic Dictionary The Helios Volume XVI (in Greek) |year=1952 |ref=harv}} * {{cite encyclopedia |url=http://www.stoa.org/sol-bin/search.pl?search_method=QUERY&login=guest&enlogin=guest&page_num=1&user_list=LIST&searchstr=Plato&field=hw_eng&num_per_page=25&db=REAL |title=Plato |encyclopedia=Suda |others=10th century |ref=harv |access-date=2020-08-28 |archive-date=2018-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819230613/http://www.stoa.org/sol-bin/search.pl?search_method=QUERY&login=guest&enlogin=guest&page_num=1&user_list=LIST&searchstr=Plato&field=hw_eng&num_per_page=25&db=REAL |url-status=dead }} * {{cite book |last=Popper |first=K. |year=1962 |title=The Open Society and its Enemies |volume=1 |location=London |publisher=Routledge |ref=harv}} * {{cite encyclopedia |last=Press |first=Gerald Alan |entry=Introduction |title=Who Speaks for Plato?: Studies in Platonic Anonymity |editor-last=Press |editor-first=Gerald Alan |publisher=Rowman & Littlefield |year=2000 |pages=1–14 |ref=harv}} * {{cite book |last=Reale |first=Giovanni |title=Plato and Aristotle |series=A History of Ancient Philosophy |volume=2 |editor-first=John R. |editor-last=Catan |publisher=State University of New York Press |year=1990 |ref=harv}} * {{cite book |first=Giovanni |last=Reale |title=Toward a New Interpretation of Plato |url=https://archive.org/details/bwb_P8-ASM-324 |location=Washington, DC |publisher=CUA Press |year=1997 |ref=harv}} * {{cite book |last=Riginos |first=Alice |title=Platonica : the anecdotes concerning the life and writings of Plato |publisher=E.J. Brill |location=Leiden |year=1976 |isbn=978-90-04-04565-1 |ref=harv}} * {{cite book |last=Robinson |first=John |authorlink=John Robinson (historian) |title=Archæologica Græca |year=1827 |location=London |edition=Second |publisher=A. J. Valpy |url=https://books.google.com/books?id=P-LQzMJWs0QC |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140701190339/http://books.google.com/books?id=P-LQzMJWs0QC&oe=UTF-8 |archivedate=1 July 2014 |ref=harv |accessdate=4 February 2017 }} * {{cite conference |conference=Twentieth World Congress of Philosophy |title=Philosophy and Dialogue: Plato's Unwritten Doctrines from a Hermeneutical Point of View |last=Rodriguez-Grandjean |first=Pablo |year=1998 |location=Boston |url=http://www.bu.edu/wcp/Papers/Anci/AnciRodr.htm |conferenceurl=http://www.bu.edu/wcp/Program.html |ref=harv }} * {{cite encyclopedia |first=Christopher |last=Rowe |entry=Interpreting Plato |editor-first=Hugh H. |editor-last=Benson |title=A Companion to Plato |pages=13–24 |publisher=Blackwell Publishing |year=2006 |ref=harv}} * {{cite journal |last=Schall |first=James V. |title=On the Death of Plato |journal=[[The American Scholar (magazine)|The American Scholar]] |url=http://www.morec.com/schall/docs/dieplato.htm |date=Summer 1996 |volume=65 |ref=harv |access-date=2020-08-28 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806150440/http://www.morec.com/schall/docs/dieplato.htm |url-status=dead }} * {{cite web |last=Schofield |first=Malcolm |title=Plato |website=Routledge Encyclopedia of Philosophy |url=http://www.rep.routledge.com/article/A088 |editor-last=Craig |editor-first=Edward |publisher=Routledge |date=23 August 2002 |accessdate=3 April 2014 |ref=harv |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081010162923/http://www.rep.routledge.com/article/A088 |archivedate=10 October 2008 }} * {{cite book |last=Sedley |first=David |title=Plato's Cratylus |year=2003 |publisher=Cambridge University Press |ref=harv}} * {{cite journal |last=Slings |first=S.R. |title=Remarks on Some Recent Papyri of the ''Politeia'' |journal=Mnemosyne |series=Fourth |volume=40 |issue=1/2 |year=1987 |pages=27–34 |ref=harv |doi=10.1163/156852587x00030}} * {{cite book |last=Slings |first=S.R. |title=Platonis Rempublicam |publisher=Oxford University Press |year=2003 |ref=harv}} * {{cite book |last=Smith |first=William |title=Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology |year=1870 |chapter-url=http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/2725.html |chapter=Plato |ref=harv |access-date=2020-08-28 |archive-date=2015-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150124060246/http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/2725.html |url-status=dead }} * {{cite book |last=Strauss |first=Leo |title=The City and the Man |location=Chicago |publisher=University of Chicago Press |year=1964 |ref=harv}} * {{cite web |last=Suzanne |first=Bernard |title=The Stephanus edition |date=8 March 2009 |accessdate=3 April 2014 |url=http://plato-dialogues.org/stephanus.htm |website=Plato and his dialogues |ref=harv }} * {{cite book |last=Szlezak |first=Thomas A. |title=Reading Plato |url=https://books.google.com/books?id=x34szlJIRIgC |publisher=Routledge |year=1999 |isbn=978-0-415-18984-2 |ref=harv }} * {{cite book |last=Tarán |first=Leonardo |title=Speusippus of Athens |publisher=Brill Publishers |year=1981 |ref=harv}} * {{cite book |last=Tarán |first=Leonardo |title=Collected Papers 1962–1999 |chapter=Plato's Alleged Epitaph |year=2001 |publisher=Brill Academic Publishers |isbn=978-90-04-12304-5 |ref=harv}} * {{cite book |last=Taylor |first=Alfred Edward |title=Plato: The Man and His Work |url=https://archive.org/details/platomanhiswork0000tayl_h9f9 |year=2001 |publisher=Courier Dover Publications |isbn=978-0-486-41605-2 |ref=harv |origyear=1937}} * {{cite encyclopedia |last=Taylor |first=C.C.W. |entry=Plato's Epistemology |editor-last=Fine |editor-first=G. |title=The Oxford Handbook of Plato |publisher=Oxford University Press |year=2011 |pages=165–190 |ref=harv}} * {{cite book |first=Gregory |last=Vlastos |title=Socrates: Ironist and Moral Philosopher |url=https://archive.org/details/socratesironistm00vlas_0 |url-access=registration |publisher=Cambridge University Press |year=1991 |ref=harv }} * {{cite book |first=Alfred North |last=Whitehead |title=Process and Reality |url=https://archive.org/details/processrealitygi00alfr |url-access=registration |location=New York |publisher=The Free Press |year=1978 |ref=harv }} * {{cite book |last=Wilamowitz-Moellendorff |first=Ulrich von |title=Plato: His Life and Work (translated in Greek by Xenophon Armyros) |year=2005 |origyear=1917 |publisher=Kaktos |isbn=978-960-382-664-4 |ref=harv}} {{Refend}} == Karagdagang pagbabasa == {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Alican |first=Necip Fikri |title=Rethinking Plato: A Cartesian Quest for the Real Plato |publisher=Amsterdam and New York: Editions Rodopi B.V. |date=2012 |isbn=978-90-420-3537-9}} * [[R. E. Allen|Allen, R.E.]] (1965). ''Studies in Plato's Metaphysics II''. Taylor & Francis. {{isbn|0-7100-3626-4}} * Ambuel, David (2007). ''Image and Paradigm in Plato's Sophist''. Parmenides Publishing. {{isbn|978-1-930972-04-9}} * {{cite book |first1=Mark |last1=Anderson |first2=Ginger |last2=Osborn |year=2009 |url=http://campus.belmont.edu/philosophy/Book.pdf |title=Approaching Plato: A Guide to the Early and Middle Dialogues |location=Nashville |publisher=Belmont University }} * Arieti, James A. ''Interpreting Plato: The Dialogues as Drama'', Rowman & Littlefield Publishers, Inc. {{isbn|0-8476-7662-5}} * Bakalis, Nikolaos (2005). ''Handbook of Greek Philosophy: From Thales to the Stoics Analysis and Fragments'', Trafford Publishing {{isbn|1-4120-4843-5}} * {{cite book |last=Barrow |first=Robin |year=2007 |title=Plato: Continuum Library of Educational Thought |publisher=Continuum |isbn=978-0-8264-8408-6}} * Cadame, Claude (1999). ''Indigenous and Modern Perspectives on Tribal Initiation Rites: Education According to Plato'', pp.&nbsp;278–312, in Padilla, Mark William (editor), [https://books.google.com/books?id=-0JVScga2oYC&printsec=frontcover&dq=rites+of+passage+in+ancient+greece "Rites of Passage in Ancient Greece: Literature, Religion, Society"], [[Bucknell University]] Press, 1999. {{isbn|0-8387-5418-X}} * {{cite book |editor-last=Cooper |editor-first=John M. |editor2-last=Hutchinson |editor2-first=D.S. |title=Plato: Complete Works |publisher=[[Hackett Publishing Company]], Inc |year=1997 |isbn=978-0-87220-349-5 |url=https://archive.org/details/completeworks00plat }} * Corlett, J. Angelo (2005). ''Interpreting Plato's Dialogues''. Parmenides Publishing. {{isbn|978-1-930972-02-5}} * {{cite book |last=Durant |first=Will |title=The Story of Philosophy |publisher=Simon & Schuster |year=1926 |isbn=978-0-671-69500-2 |url=https://archive.org/details/storyofphilosophdura00dura }} * [[Jacques Derrida|Derrida, Jacques]] (1972). ''La dissémination'', Paris: Seuil. (esp. cap.: ''La Pharmacie de Platon'', 69–199) {{isbn|2-02-001958-2}} * {{cite book |authorlink=G. C. Field |last=Field |first=G.C. |title=The Philosophy of Plato |url=https://archive.org/details/philosophyofplat0000fiel |edition=2nd ed. with an appendix by Cross, R.C. |location=London |publisher=Oxford University Press |year=1969 |isbn=978-0-19-888040-0}} * Fine, Gail (2000). ''Plato 1: Metaphysics and Epistemology'' Oxford University Press, US, {{isbn|0-19-875206-7}} * Finley, M.I. (1969). ''Aspects of antiquity: Discoveries and Controversies'' The Viking Press, Inc., US * {{cite book |last=Garvey |first=James |title=Twenty Greatest Philosophy Books |url=https://archive.org/details/twentygreatestph00garv |url-access=registration |publisher=Continuum |year=2006 |isbn=978-0-8264-9053-7 }} * [[W. K. C. Guthrie|Guthrie, W.K.C.]] (1986). ''A History of Greek Philosophy (Plato&nbsp;– The Man & His Dialogues&nbsp;– Earlier Period)'', Cambridge University Press, {{isbn|0-521-31101-2}} * [[W. K. C. Guthrie|Guthrie, W.K.C.]] (1986). ''A History of Greek Philosophy (Later Plato & the Academy)'' Cambridge University Press, {{isbn|0-521-31102-0}} * Havelock, Eric (2005). ''Preface to Plato (History of the Greek Mind)'', Belknap Press, {{isbn|0-674-69906-8}} * {{cite book |editor-last=Hamilton |editor-first=Edith |editor2-last=Cairns |editor2-first=Huntington |title=The Collected Dialogues of Plato, Including the Letters |publisher=Princeton Univ. Press |year=1961 |isbn=978-0-691-09718-3 |url=https://archive.org/details/collecteddialogu00tred }} * [[Harvard University Press]] publishes the hardbound series ''[[Loeb Classical Library#Plato|Loeb Classical Library]]'', containing Plato's works in [[Greek language|Greek]], with English translations on facing pages. * {{cite book |title=Socrates on Trial: A play based on Aristophanes' Clouds and Plato's Apology, Crito, and Phaedo, adapted for modern performance |last=Irvine |first=Andrew David |year=2008 |publisher=University of Toronto Press |location=Toronto|title-link=Socrates on Trial (play)}} {{isbn|978-0-8020-9783-5|978-0-8020-9538-1}} * Hermann, Arnold (2010). ''Plato's Parmenides: Text, Translation & Introductory Essay'', Parmenides Publishing, {{isbn|978-1-930972-71-1}} * Irwin, Terence (1995). ''Plato's Ethics'', Oxford University Press, US, {{isbn|0-19-508645-7}} * {{cite book |last=Jackson |first=Roy |title=Plato: A Beginner's Guide |location=London |publisher=Hoder & Stroughton |year=2001 |isbn=978-0-340-80385-1}} * Jowett, Benjamin (1892). ''[The Dialogues of Plato. Translated into English with analyses and introductions by B. Jowett.]'', Oxford Clarendon Press, UK, UIN:BLL01002931898 * {{cite book |last=Kochin |first=Michael S. |title=Gender and Rhetoric in Plato's Political Thought |publisher=Cambridge Univ. Press |year=2002 |isbn=978-0-521-80852-1}} * {{cite book |editor-last=Kraut |editor-first=Richard |title=The Cambridge Companion to Plato |url=https://archive.org/details/isbn_9780521436106 |url-access=registration |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=978-0-521-43610-6 }} * [[Suzanne Lilar|Lilar, Suzanne]] (1954), Journal de l'analogiste, Paris, Éditions Julliard; Reedited 1979, Paris, Grasset. Foreword by [[Julien Gracq]] * [[Suzanne Lilar|Lilar, Suzanne]] (1963), ''Le couple'', Paris, Grasset. Translated as ''Aspects of Love in Western Society'' in 1965, with a foreword by Jonathan Griffin London, Thames and Hudson. * [[Suzanne Lilar|Lilar, Suzanne]] (1967) ''A propos de Sartre et de l'amour '', Paris, Grasset. * {{cite book |last=Lundberg |first=Phillip |title=Tallyho – The Hunt for Virtue: Beauty, Truth and Goodness Nine Dialogues by Plato: Pheadrus, Lysis, Protagoras, Charmides, Parmenides, Gorgias, Theaetetus, Meno & Sophist |publisher=Authorhouse |year=2005 |isbn=978-1-4184-4977-3}} * Márquez, Xavier (2012) ''A Stranger's Knowledge: Statesmanship, Philosophy & Law in Plato's Statesman'', Parmenides Publishing. {{isbn|978-1-930972-79-7}} * {{cite book |last=Melchert |first=Norman |title=The Great Conversation: A Historical Introduction to Philosophy |url=https://archive.org/details/greatconversatio00norm |url-access=registration |publisher=McGraw Hill |year=2002 |isbn=978-0-19-517510-3 }} * Miller, Mitchell (2004). ''The Philosopher in Plato's Statesman''. Parmenides Publishing. {{isbn|978-1-930972-16-2}} * Mohr, Richard D. (2006). ''God and Forms in Plato – and other Essays in Plato's Metaphysics''. Parmenides Publishing. {{isbn|978-1-930972-01-8}} * Mohr, Richard D. (Ed.), Sattler, Barbara M. (Ed.) (2010) ''One Book, The Whole Universe: Plato's Timaeus Today'', Parmenides Publishing. {{isbn|978-1-930972-32-2}} * Moore, Edward (2007). ''Plato''. Philosophy Insights Series. Tirril, Humanities-Ebooks. {{isbn|978-1-84760-047-9}} * Nightingale, Andrea Wilson. (1995). [https://books.google.com/books?id=n3MeQikAp00C&printsec=frontcover&source=gbs_summary_r&cad=0 "Genres in Dialogue: Plato and the Construct of Philosophy"], Cambridge University Press. {{isbn|0-521-48264-X}} * [[Oxford University Press]] publishes scholarly editions of Plato's Greek texts in the ''[[Oxford Classical Texts]]'' series, and some translations in the ''Clarendon Plato Series''. * Patterson, Richard (Ed.), Karasmanis, Vassilis (Ed.), Hermann, Arnold (Ed.) (2013) ''Presocratics & Plato: Festschrift at Delphi in Honor of Charles Kahn'', Parmenides Publishing. {{isbn|978-1-930972-75-9}} * {{cite book |last=Piechowiak |first=Marek |title=Plato's Conception of Justice and the Question of Human Dignity |publisher=Peter Lang: Berlin |year=2019 |isbn=978-3-631-65970-0 |authorlink=Marek Piechowiak}} * {{cite book |last=Sallis |first=John |title=Being and Logos: Reading the Platonic Dialogues |url=https://archive.org/details/beinglogosreadin0000sall |publisher=Indiana University Press |year=1996 |isbn=978-0-253-21071-5 |authorlink=John Sallis}} * {{cite book |last=Sallis |first=John |title=Chorology: On Beginning in Plato's "Timaeus" |url=https://archive.org/details/chorologyonbegin0000sall |publisher=Indiana University Press |year=1999 |isbn=978-0-253-21308-2 |authorlink=John Sallis}} * Sayre, Kenneth M. (2005). ''Plato's Late Ontology: A Riddle Resolved''. Parmenides Publishing. {{isbn|978-1-930972-09-4}} * [[T. K. Seung|Seung, T.K.]] (1996). ''Plato Rediscovered: Human Value and Social Order''. Rowman and Littlefield. {{isbn|0-8476-8112-2}} * {{cite book |last=Smith |first=William. |title=Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology |publisher=University of Michigan/Online version |year=1867}} * Stewart, John. (2010). ''Kierkegaard and the Greek World&nbsp;– Socrates and Plato''. Ashgate. {{isbn|978-0-7546-6981-4}} * Thesleff, Holger (2009). ''Platonic Patterns: A Collection of Studies by Holger Thesleff'', Parmenides Publishing, {{isbn|978-1-930972-29-2}} * [[Thomas Taylor (neoplatonist)|Thomas Taylor]] has translated Plato's complete works. * [http://www.universaltheosophy.com/pdf-library/1804_The-Works-of-Plato-His-Fifty-Five-Dialogues-and-Twelve-Epistles_vols-1-5.pdf Thomas Taylor (1804). ''The Works of Plato, viz. His Fifty-Five Dialogues and Twelve Epistles''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121001653/https://universaltheosophy.com/pdf-library/1804_The-Works-of-Plato-His-Fifty-Five-Dialogues-and-Twelve-Epistles_vols-1-5.pdf |date=2021-01-21 }} 5 vols * [[Gregory Vlastos|Vlastos, Gregory]] (1981). ''Platonic Studies'', Princeton University Press, {{isbn|0-691-10021-7}} * [[Gregory Vlastos|Vlastos, Gregory]] (2006). ''Plato's Universe&nbsp;– with a new Introduction by [[Luc Brisson]]'', Parmenides Publishing. {{isbn|978-1-930972-13-1}} * Zuckert, Catherine (2009). ''Plato's Philosophers: The Coherence of the Dialogues'', The University of Chicago Press, {{isbn|978-0-226-99335-5}} {{refend}} == Mga panlabas na link == {{sister project links|d=Q859|n=no|c=Category:Plato|s=Author:Plato|v=Socrates, Plato and Aristotle}} {{wikisourcelang|el|Πλάτων|Platon}} * Works available online: ** {{PerseusAuthor|Plato}}&nbsp;– Greek & English hyperlinked text ** {{Gutenberg author |id=93}} ** {{Internet Archive author}} ** {{Librivox author |id=599}} * ''[http://www.iep.utm.edu/plato/ Internet Encyclopedia of Philosophy]'' * ''[http://plato.stanford.edu/entries/plato Stanford Encyclopedia of Philosophy]'' * Other resources: ** {{InPho|thinker|3724}} ** {{PhilPapers|category|plato}} ** {{Cite CE1913|wstitle=Plato and Platonism |short=x}} [[Kategorya:Plato]] [[Kategorya:Mga Sinaunang Griyegong pilosopo]] [[Kategorya:Mga Sinaunang Griyegong pisiko]] {{stub}} rnsm2hry60vfun8q84tsgryvu65zmqa 0 49416 2204756 2204270 2026-04-24T20:30:20Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204756 wikitext text/x-wiki {{Infobox religion | name = Sikhismo | image = Hamandir Sahib (Golden Temple).jpg | imagewidth = 250px | caption = Ang [[Ginintuang Templo|Gintong Templo]] sa Amritsar, [[Punjab, India|Punjab]], Indiya. Ito ang pinakabanal na pook ng Sikhismo. | type = Relihiyong etniko | main_classification = Indiyano | scripture = Guru Granth Sahib | theology = {{plainlist| * Panenteismo<ref>{{cite book |last1=Takhar |first1=Opinderjit Kaur |title=Sikh Identity: An Exploration of Groups Among Sikhs |url=https://archive.org/details/sikhidentityexpl0000takh |date=2016 |publisher=Routledge |isbn=9781351900102 |quote=Since the Sikh concept of the divine is panentheistic, the divine is always greater than the created universe, its systems such as karma and samsara, and all phenomena within it. In Sikhism, due to the sovereignty of God, the doctrines of Nadar and Hukam override all systems, both concepts reinforcing panentheism. Hence one becomes a jivanmukt only in accordance with the Hukam.|language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Pashaura |last2=Mandair |first2=Arvind-Pal Singh |title=The Sikh world |date=2023 |publisher=Routledge |location=London New York |isbn=9780429848384 |quote=In looking at the teachings of the Gurus as a whole, it seems that Lourdunathan overstates the degree to which Sikh scripture is anti-monistic. Guru Nanak famously referred to the world as a "palace of smoke" (GGS: 138) and made countless references to the idea of maya (Illusion). While the Gurus did not teach a radical nondualism, it is perhaps more accurate to suggest that some aspects of Sikh thought constitute a qualified nondualism (in which Creator and Creation are part of the same whole) (GGS: 125) or panentheism (in which the Creator pervades the natural world) (GGS: 24), while many others are monotheistic, including passages in Japji Sahib, where God is described as the King of Kings (GGS: 6). These different interpretations lend themselves to varying understandings of the relationship between the natural world and divinity.|language=en}}</ref> * [[Monoteismo]]<ref>{{cite book |last1=Nesbitt |first1=Eleanor |title=Sikhism: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/sikhismveryshort0000nesb_d7x4 |date=2016 |publisher=OUP Oxford |isbn=9780191062773|quote=From the rest of this introduction to the Guru Granth Sahib, and from Guru Nank's compositions, it is a monotheistic, rather than a monist, view of God which emerges.|language=en}}</ref> }} | governance = Panj Takht | language = [[wikang Panyabi|Punjabi]] at mga diyalekto nito<br />Sant Bhasha<ref>{{cite book |last1=Mann |first1=Gurinder Singh |title=The Making of Sikh scripture |url=https://archive.org/details/bwb_KS-004-512 |date=2001|language=en |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=9780195130249 |page=[https://archive.org/details/bwb_KS-004-512/page/4 5]}}</ref><br />Khalsa bole<ref>{{Cite book |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |publisher=OUP Oxford |others=Pashaura Singh, Louis E. Fenech |year=2014 |isbn=9780191004117 |series=Oxford Handbooks|language=en |pages=380}}</ref> | founder = [[Guru Nanak Dev|Guru Nanak]] | founded_date = 15th&ndash;16 na dantaon [[Karaniwang Panahon (kalendaryong Gregoryano)|CE]] | founded_place = [[Punjab]] | headquarters = Akal Takht, Amritsar, Punjab, Indiya | number_of_followers = {{circa}} 25&ndash;30 milyon (indibiduwal na tinatawag na mga Sikh, at sama-samang tinatawag na ''Sikh Panth'')<ref>{{cite web | url=https://pluralism.org/sikhism-0#:~:text=Sikhs%20call%20their%20tradition%20the,Guru%20Gobind%20Singh%20in%201708. | title=Sikhism | access-date=30 Abril 2023 | archive-date=30 Abril 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230430193915/https://pluralism.org/sikhism-0#:~:text=Sikhs%20call%20their%20tradition%20the,Guru%20Gobind%20Singh%20in%201708. | url-status=live|language=en }}</ref> | area = Namamayaning relihiyon sa [[Punjab, Indiya]] (58%), at laganap sa buong mundo bilang mga minorya (diyasporang Sikh). }} Ang '''Sikhismo'''{{efn-lr|Kilala din bilang '''Sikhi''' {{snd}}{{langx|pa|ਸਿੱਖੀ}} lamang, IAST: {{IAST|''Sikkhī''}} {{IPA|pa|ˈsɪkkʰiː||Sikkhi.ogg}}, mula sa {{langx|pa|ਸਿੱਖ|lit=disipulo|engvar=gb|translit=[[Sikh]]|label=none}}.}} ay isang [[relihiyon]] at [[Pilosopiya|pilosopiyang]] nagmula sa Indiya<ref name=":2a">{{cite book |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |date=2014 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-969930-8 |editor1-last=Singh |editor1-first=Pashaura |pages=299–301 |language=en |editor2-last=Fenech |editor2-first=Louis E.}}</ref> na umusbong sa rehiyon ng [[Punjab]] sa [[Subkontinenteng Indiyo|subkontinenteng Indiyano]] bandang huling bahagi ng ika-15 dantaon CE. Isa ito sa mga pinakabagong naitatag na pangunahing relihiyon at sinusunod ng humigit-kumulang 25 hanggang 30 milyong tagasunod, na tinatawag na mga Sikh. Umunlad ang Sikhismo mula sa mga espirituwal na turo ni Guru Nanak (1469–1539), ang unang guro ng pananampalatayang ito, at ng siyam na gurong Sikh na sumunod sa kanya. Itinalaga ng ikasampung guro, si Guru Gobind Singh (1666–1708), ang ''Guru Granth Sahib'', na siyang sentral na banal na kasulatan ng Sikhismo, bilang kanyang kahalili. Sa gayon, nagtapos ang hanay ng mga gurong tao. Itinuturing ng mga Sikh ang ''Guru Granth Sahib'' bilang ika-11 at walang hanggang nabubuhay na guro. Ang mga pangunahing paniniwala at gawain ng Sikhismo, na inilalahad sa ''Guru Granth Sahib'' at iba pang kasulatang Sikh, ay kinabibilangan ng pananampalataya at pagninilay sa pangalan ng iisang lumikha (I''k Onkar''), ang banal na pagkakaisa at pagkakapantay-pantay ng buong sangkatauhan, ang pagsasagawa ng di-makasariling paglilingkod sa kapwa (''sevā''), ang pagsisikap para sa katarungan tungo sa kapakinabangan at kaunlaran ng lahat (''sarbat da bhala''), at ang matapat na asal at marangal na kabuhayan. Alinsunod dito, tinatanggihan ng Sikhismo ang mga pahayag na may iisang relihiyosong tradisyon na may monopolyo sa ganap na katotohanan. Bilang bunga nito, hindi aktibong nangangaral ang mga Sikh upang magpalit ng relihiyon ang iba, bagaman karaniwang tinatanggap ang mga boluntaryong nagbabalik-loob. {{Quote box|quote=Ayon sa Rehat Maryada, ang kodigo ng asal ng Sikh, ang depinisyon ng isang Sikh ay sinumang tao na tapat na naniniwala sa mga sumusunod:<ref>[http://old.sgpc.net/rehat_maryada/section_one.html Rehat Maryada] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20160101102058/https://old.sgpc.net/rehat_maryada/section_one.html |date=2016-01-01|language=en}}</ref> {{Ordered list|list-style-type= upper-roman |Ang Isang Walang-Kamatayang Nilalang, |Ang Sampung Guru, mula kay Guru Nanak Sahib hanggang kay Guru Gobind Singh Sahib, |Ang Guru Granth Sahib,, |Ang mga pahayag at turo ng sampung Guru, at, |Ang binyag na ipinagkaloob ng ikasampung Guru;}} at hindi nanunumpa ng katapatan sa alinmang ibang relihiyon.|width=33%|align=right|style=padding:8px;}}Binibigyang-diin ng Sikhismo ang pagninilay at pag-alala bilang paraan upang madama ang presensya ng Diyos (''simran''), na maaaring ipahayag sa paraang musikal sa pamamagitan ng kirtan o sa panloob na pagbigkas sa ''naam japna'' (literal na "pagninilay sa pangalan ng Diyos". Ang mga nabinyagang Sikh ay inaatasang magsuot ng limang K, na limang sagisag ng pananampalataya na pisikal na nagtatangi sa mga Sikh mula sa mga hindi Sikh. Kabilang dito ang ''kesh'' (hindi ginugupit na buhok). Dahil dito, karamihan sa mga relihiyosong lalaking Sikh ay hindi naggugupit ng buhok at sa halip ay nagsusuot ng [[turban]].{{efn-lr|Maaaring magsuot ng turban ang mga babae, kung nanaisin nila.}} Ang relihiyong ito ay nabuo at umunlad sa mga panahong may pag-uusig sa relihiyon, at nagkaroon ng mga tagasunod mula sa [[Hinduismo]] at [[Islam]]. Pinahirapan at pinaslang ng mga emperador na [[Mughal]] ng Indiya ang dalawang gurong Sikh, sina Guru Arjan (1563–1605) at Guru Tegh Bahadur (1621–1675), matapos silang tumangging magbalik-loob sa Islam. Ang pag-uusig sa mga Sikh ang nagbunsod sa pagtatatag ng ''Khalsa'' ni Guru Gobind Singh noong 1699 bilang isang kaayusang naglalayong ipagtanggol ang kalayaan ng budhi at relihiyon, kung saan ipinapamalas ng mga kasapi ang mga katangian ng isang ''sant-sipāhī'' ("banal na mandirigma"). == Terminolohiya == Karamihan sa mga kasulatang Sikh ay orihinal na isinulat sa [[alpabetong Gurmukhi]], isang sistema ng pagsulat na isinapamantayan ni Guru Angad mula sa mga titik na Landa, na makasaysayang ginagamit sa kasalukuyang [[Pakistan]] at [[Indiya|Hilagang Indiya]].<ref>{{cite encyclopedia |title=Gurmukhi |encyclopedia=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjabi University Patiala |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |access-date=9 Abril 2016 |last=Bahri |first=Hardev |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |archive-date=29 Hulyo 2017 |url-status=live}}</ref><ref name="ShackleMandair2013pxxi">{{cite book |last1=Shackle |first1=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=VvoJV8mw0LwC |title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |last2=Mandair |first2=Arvind |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-45101-0 |location=Abingdon-on-Thames, England |pages=xxi–xxiii |language=en |access-date=16 Mayo 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308155950/https://books.google.com/books?id=VvoJV8mw0LwC |archive-date=8 March 2024 |url-status=live}}</ref> Ang mga tagasunod ng Sikhismo ay kilala bilang mga Sikh, na nangangahulugang mga "mag-aaral" o mga "alagad" ng guru. Ang salitang Sikhismo ay nagmula sa salitang Punjabi para sa relihiyon na Sikhi ({{langx|pa|ਸਿੱਖੀ}} ''{{IAST|Sikkhī}}'', {{IPA|pa|ˈsɪk.kʰiː||Sikkhi.ogg}}, mula sa {{langx|pa|ਸਿੱਖ|lit=alagad|engvar=gb|translit=[[Sikh]]}}),{{efn-lr|Ang ''Sikhismo'' (karaniwang kilala bilang ''Sikhī''ay nagmula sa salitang ''Sikh'', na nag-uugat sa salitang [[Sanskrit|Sanskrito]] ''{{IAST|śiṣya}}'', na nangangahulugang "disipulo", o ''{{IAST|śikṣa}}'', na nangangahulugang "instruksyon". Singh, Khushwant. 2006. ''The Illustrated History of the Sikhs''. [[Oxford University Press]]. {{ISBN|978-0-19-567747-8}}. p. 15.Kosh, Gur Shabad Ratnakar Mahan. https://web.archive.org/web/20050318143533/http://www.ik13.com/online_library.htm (sa Ingles)}} na nagpapahiwatig ng isang "panlupang landas ng pagkatuto" at nag-uugat sa pandiwang sikhana (literal na "matuto").<ref name="Mandair2013p12">{{cite book |last=Mandair |first=Arvind-Pal Singh |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ |title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |date=2013 |publisher=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-4411-0231-7 |pages=3, 12–13 |language=en |access-date=16 Mayo 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308160619/https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2024 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last=Chahal |first=Devinder |date=Hulyo–Disyembre 2006 |title=Understanding Sikhism in the Science Age |url=http://www.iuscanada.com/journal/archives/2005/j0702p03.pdf |url-status=live |journal=Understanding Sikhism: The Research Journal |language=en |issue=2 |page=3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131110091458/http://www.iuscanada.com/journal/archives/2005/j0702p03.pdf |archive-date=10 Nobyembre 2013 |access-date=10 Nobyembre 2013}}</ref> May ilang Sikh na tumututol sa paggamit ng panlabas na katawagang Sikhismo, sapagkat iginiit nilang ang salitang ito ay nilikha ng mga [[Reyno Unido|kolonyalistang Briton]] at hindi ng mga Sikh mismo, at sa halip ay mas pinipili nila ang panloob na katawagang Sikhi. Ipinapaliwanag nila na ang hulaping "-ismo" ay nagpapahiwatig ng isang nakapirmi at hindi nagbabagong pananaw sa daigdig, na hindi umaayon sa likas na masigla at nababagong katangian ng pilosopiyang Sikh.<ref name="Mandair2013p4">{{cite book |last=Mandair |first=Arvind-Pal Singh |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ |title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |date=2013 |publisher=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-4411-0231-7 |pages=4–7 |language=en |access-date=16 Mayo 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308160619/https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2024 |url-status=live}}</ref> == Pilosopiya at katuruan == Ang saligan ng Sikhismo ay nakaugat sa mga turo ni [[Guru Nanak Dev|Guru Nanak]] at ng kanyang mga kahalili. Binibigyang-diin ng mga Sikh ang pagkakatugma ng espirituwal na pag-unlad at ng pang-araw-araw na asal na [[Moralidad|moral]].<ref>Singh, Patwant (2000). ''The Sikhs''. New York: Alfred A. Knopf. p. 17. {{ISBN|0-375-40728-6}}. (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=When is Guru Nanak Jayanti? Check date and all you need to know - CNBC TV18 |url=https://www.cnbctv18.com/india/when-is-guru-nanak-jayanti-check-date-and-all-you-need-to-know-15064101.htm |access-date=2025-01-18 |website=CNBCTV18 |language=en}}</ref> Binuod ng tagapagtatag nito na si Guru Nanak ang pananaw na ito sa pagsasabing, "Ang katotohanan ang pinakamataas na birtud, subalit mas mataas pa rito ang pamumuhay nang may [[katotohanan]]."<ref name=":0">Singh, Pashaura; Fenech, Louis E. (2014). ''[https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ&pg=PA234 The Oxford Handbook of Sikh Studies]''. Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-969930-8}}. (sa Ingles)</ref>{{Rp|234}} Binibigyang-diin din ng Sikhismo ang pahayag na ''Ėk nūr te sab jag upjiā'', na nangangahulugang "Mula sa iisang liwanag, sumibol ang buong [[sansinukob]]."<ref>{{Cite web |last=Dokras |first=Uday |year=2021 |title=The Art & Architecture of THE GOLDEN TEMPLE COMPLEX, AMRITSAR |url=https://www.academia.edu/44900217 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120212545/https://www.academia.edu/44900217 |archive-date=20 Nobyembre 2023 |access-date=Setyembre 20, 2023 |website=Academia |publisher=Indo Nordic Author's Collective}}</ref> Ipinahayag din ni Guru Nanak ang kanyang mga turo sa kanyang mga alagad sa pamamagitan ng pagbibigay ng mga halimbawa mula sa tunay na buhay. === Diyos === Ang Sikhismo ay isang relihiyong [[monoteistiko]] at panenteistiko. Naniniwala ang mga Sikh na iisa lamang ang umiiral na Diyos at na ang Diyos ay sabay na nasa loob ng lahat ng bagay at sumasaklaw sa kabuuan ng sansinukob. Ang kaisahan ng Diyos ay ipinahahayag sa pariralang [[Ek onkar|''Ik Onkar'']].<ref>{{cite book |last=Rose |first=Tudor |url=https://books.google.com/books?id=Mg91CQAAQBAJ&pg=PA97 |title=Agree to Differ |date=2015 |publisher=[[UNESCO]] |isbn=978-92-3-100090-4 |page=97 |language=en}}</ref><ref>"[http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/ataglance/glance.shtml Sikhism at a glance |Religions: Sikhism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902132011/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/ataglance/glance.shtml|date=2017-09-02}}." BBC (2014). (sa Ingles)</ref> Sa Sikhismo, ang tawag sa Diyos ay ''Waheguru'' (literal na "kamangha-manghang guro"). Itinuturing ang ''Waheguru'' bilang ''Nirankar'' ("walang anyo"), ''Akal'' ("walang hanggan sa panahon"), ''Karta Purakh'' ("ang lumikha na nilalang"), ''Akaal Purkh'' ("lampas sa panahon at kamatayan"), at ''Agam Agochar'' ("hindi mauunawaan at hindi nakikita").<ref>{{cite web |last1=The Hans India |date=1 Setyembre 2018 |title=There is One God |url=https://www.thehansindia.com/posts/index/Spiritual/2018-09-01/There-is-One-God/409124 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190710164237/https://www.thehansindia.com/posts/index/Spiritual/2018-09-01/There-is-One-God/409124 |archive-date=10 Hulyo 2019 |access-date=10 Hulyo 2019 |work=The Hans India |language=en}}</ref> Sa literal na diwa, walang [[kasarian]] ang Diyos sa Sikhismo, subalit sa metaporikal na pagpapahayag, inilalarawan ang Diyos bilang panlalaki at ang kapangyarihan ng Diyos bilang pambabae. Halimbawa, tinutukoy ni Guru Gobind Singh ang Diyos bilang kanyang ama at ang malikhaing kapangyarihan ng Diyos bilang kanyang ina. Sa katulad na paraan, sinasabi sa ''Guru Granth Sahib'', ang pangunahing banal na kasulatan ng Sikh, na ang lahat ng tao ay mga kaluluwang-nobya na naghahangad na makiisa sa kanilang Panginoong asawa.<ref>{{cite book |last=Guru Nanak Dev Ji |url=http://www.srigranth.org/servlet/gurbani.gurbani?Action=Page&Param=17&english=t&id=719#l719 |title=Gurū Granth Sāhib |page=17 |language=en |quote=If you long for your Husband Lord, O soul-bride, you must know that He is not met by falsehood. |access-date=8 Hunyo 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210503145503/http://www.srigranth.org/servlet/gurbani.gurbani?Action=Page&Param=17&english=t&id=719#l719 |archive-date=3 Mayo 2021 |url-status=live}}</ref> Dagdag pa rito, isinulat din ng mga guru sa ''Guru Granth Sahib'' na mayroong maraming daigdig kung saan nilikha ng transendental na Diyos ang buhay.<ref>{{cite book |last=Guru Nanak Dev Ji |url=http://www.srigranth.org/servlet/gurbani.gurbani?Action=Page&Param=15&punjabi=t&id=632#l632 |title=Gurū Granth Sāhib |page=15 |language=en |quote=You are the One True Lord and Master of all the other beings, of so many worlds. |access-date=15 Hunyo 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929092220/http://www.srigranth.org/servlet/gurbani.gurbani?Action=Page&Param=15&punjabi=t&id=632#l632 |archive-date=29 Setyembre 2007 |url-status=live}}</ref> Nagsisimula ang kasulatang Sikh sa pagpapahayag sa Diyos bilang ''Ik Onkar'' (ੴ), ang "Iisang Manlilikha",<ref name="singhaikonkar">{{cite book |last=Singha |first=H. S. |url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C |title=The Encyclopedia of Sikhism |date=2000 |publisher=Hemkunt |isbn=978-81-7010-301-1 |pages=20–21, 103 |language=en |access-date=3 Oktubre 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811005235/https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C |archive-date=11 Agosto 2023 |url-status=live}}</ref><ref name=":0" />{{Rp|227}} na nauunawaan sa tradisyong Sikh bilang monoteistikong pagkakaisa ng Diyos.<ref>{{cite book |last=Doniger |first=Wendy |url=https://archive.org/details/isbn_9780877790440 |title=Merriam-Webster's encyclopedia of world religions |date=1999 |publisher=Merriam-Webster |isbn=978-0-87779-044-0 |page=500 |language=en |url-access=registration}}</ref> Ang ''Ik Onkar'' (na minsan ay isinusulat nang may malaking titik) ay mas maluwag na isinasalin bilang "ang iisang sukdulang realidad", "ang iisang lumikha", "ang espiritung sumasaklaw sa lahat", at iba pang mga paraan ng pagpapahayag ng isang malaganap subalit nagkakaisa at iisang pag-unawa sa Diyos at sa sangnilikha. Ang tradisyunal na ''Mul Mantar'' ay nagsisimula sa ''Ik Onkar'' hanggang sa ''Nanak hosee bhee sach''. Ang pambungad na linya ng ''Guru Granth Sahib'' at bawat kasunod na raga ay binabanggit ang ''Ik Onkar'':<ref name="pashauramulmantar2">{{cite book |last=Singh |first=Pashaura |url=https://books.google.com/books?id=aiwpDwAAQBAJ&pg=PT101 |title=The Guru Granth Sahib: Canon, Meaning and Authority |date=2003 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-908773-0 |pages=101–02}} (sa Ingles)</ref> {{blockquote|text={{fs interlinear|lang=pa |{ੴ} ਸਤਿ ਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਅਜੂਨੀ ਸੈਭੰ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥ |{ikk ōankār} sat<small>(i)</small> nām<small>(u)</small> karatā purakh<small>(u)</small> nirabha'u niravair<small>(u)</small> akāl<small>(a)</small> mūrat<small>(i)</small> ajūnī saibhan gur<small>(a)</small> prasād<small>(i)</small> |"Mayroong iisang kataas-taasang nilalang, ang walang hanggang realidad, ang lumikha, walang takot at walang galit, walang kamatayan, hindi kailanman nagkatawang-tao, umiiral sa sarili, na nakikilala sa pamamagitan ng biyaya ng tunay na guro."}}|author=''Guru Granth Sahib'' (ika-17 d.), p. 1}} === Makamundong ilusyon === Ang ''māyā'', na tinutukoy bilang pansamantalang ilusyon o "hindi-totoo", ay isa sa mga pangunahing sagabal sa paghahanap sa Diyos at kaligtasan: kung saan ang mga makamundong atraksyon ay nagbibigay lamang ng ilusyonaryong, pansamantalang [[kasiyahan]] at sakit na nakakaabala sa proseso ng debosyon sa Diyos. Gayunpaman, binigyang-diin ni Nanak ang ''māyā'' hindi bilang pagtutukoy sa hindi-totoong mundo kundi sa mga pagpapahalaga nito. Sa Sikhismo, ang mga impluwensya ng ''ego'' (o makasariling pag-iisip), [[galit]], [[kasakiman]], pagkahumaling, at [[pagnanasa]], na kilala bilang ''pānj chor'' ("Limang Magnanakaw"), ay itinuturing na partikular na nakakaabala at nakasasama. Naniniwala ang mga Sikh na ang mundo ay kasalukuyang nasa estado ng ''Kali Yuga'' ("panahon ng kadiliman") dahil nalilihis ang mundo sa pag-ibig at pagkahumaling sa ''māyā''.<ref>{{cite book |last=Singh |first=Nirmal |title=Searches in Sikhism |date=2008 |publisher=Hemkunt Press |isbn=978-81-7010-367-7 |page=68 |language=en}}</ref> Ang kapalaran ng mga taong madaling maapektuhan ng limang magnanakaw ay ang pagkakahiwalay mula sa Diyos, at ang sitwasyong ito ay maaaring maitama lamang sa pamamagitan ng masigasig at walang patid na debosyon.<ref name=":2">{{cite book |last=Parrinder |first=Geoffrey |title=World Religions: From Ancient History to the Present |date=1971 |publisher=Hamlyn |isbn=978-0-87196-129-7 |location=London |page=253 |language=en}}</ref> === Walang hanggang katotohanan === Ayon kay Guru Nanak, ang pinakamataas na layunin ng [[buhay]] ng tao ay muling makipag-ugnay kay ''Akal'' ("Ang Walang Hanggan"). Gayunpaman, ang makasariling pag-iisip (egotismo) ang pinakamalaking hadlang sa pagkamit ng ugnayang ito. Sa pamamagitan ng turo ng Guru, ang pag-alala sa ''nām'' (ang banal na Pangalan ng Panginoon)<ref name="Pruthi 2004 204">{{cite book |last=Pruthi |first=Raj |title=Sikhism and Indian Civilization |date=2004 |publisher=Discovery Publishing House |isbn=978-81-7141-879-4 |page=204 |language=en}}</ref><ref name="NaamSimran">{{cite book |last=McLean |first=George |title=Paths to the Divine: Ancient and Indian |date=2008 |publisher=Council for Research in Values & Philosophy |page=599 |language=en |id={{ASIN|1565182480|country=uk}}}}</ref> ay nagdudulot ng wakas ng egotismo. Itinalaga ni Guru Nanak ang salitang ''Guru'' ("guro")<ref>May ilan na hindi sang-ayon sa pananaw na ito at nagsasabing ang guru sa Sikhismo ay "hindi isang guro o gabay", kundi "ang mismong pagpapakita ng Diyos"; tingnan din: {{cite book |last1=Singh |first1=Bhagat |title=Japji |last2=Singh |first2=G. P. |date=2002 |publisher=Hemkunt Press |page=9 |quote=In Sikh religion the word 'Guru' does not denote a teacher, or an expert or a guide in human body. When God manifested his attributes in person, that person was called 'Guru Nanak'}} (sa Ingles)</ref> upang tukuyin ang tinig ng "espiritu": ang pinagmumulan ng [[kaalaman]] at gabay tungo sa [[Kaligtasan (relihiyon)|kaligtasan]]. Dahil ang ''Ik Onkar'' ay nananahan sa lahat ng bagay, ang ''Guru'' ay hindi maihihiwalay kay ''Akal'' at sila ay iisa at pareho.<ref name="singh2013">{{cite journal |last=Singh |first=R.K. Janmeja (Meji) |date=Agosto 2013 |title=Gurbani's Guidance and the Sikh's 'Destination' |url=http://www.hemkunt2.org/PDF/The%20Sikh%20Review,%20August%202013.pdf#page=24 |url-status=dead |journal=The Sikh Review |series=8 |language=en |volume=61 |issue=716 |pages=27–35 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203001421/http://www.hemkunt2.org/PDF/The%20Sikh%20Review%2C%20August%202013.pdf |archive-date=3 Disyembre 2013 |access-date=29 Nobyembre 2013}}</ref> === Kalayaan === Ang mga turo ni Guru Nanak ay nakabatay hindi sa huling destinasyon ng [[Kalangitan|langit]] o [[impiyerno]], kundi sa espirituwal na pagkakaisa kay ''Akal'', na nagbubunga ng kaligtasan o ''jivanmukti'' ("pagkamulat/paglaya sa loob ng buhay ng isang tao"),<ref>{{cite book |last=Takhar |first=Opinderjit |title=Sikh Identity: An Exploration of Groups Among Sikhs |date=2005 |publisher=Ashgate |isbn=978-0-7546-5202-1 |location=Burlington, Vermont |page=143 |language=en}}</ref> isang konsepto na matatagpuan din sa [[Hinduismo]].<ref name="Grewal">{{cite book |last=Grewal |first=J. S. |url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/25 |title=The Sikhs of the Punjab |date=1998 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-63764-0 |pages=25–36 |language=en}}</ref> Malinaw na ipinapahayag ni Guru Gobind Singh na ang pagiging tao ay isang malaking biyaya, kaya't kailangang magamit nang lubos ang buhay na ito.<ref name="chahal2011">{{cite journal |last=Chahal |first=Amarjit Singh |date=Disyembre 2011 |title=Concept of Reincarnation in Guru Nanak's Philosophy |url=http://www.iuscanada.com/journal/archives/2011/j1312p52.pdf |url-status=live |journal=Understanding Sikhism: The Research Journal |language=en |volume=13 |issue=1–2 |pages=52–59 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203115118/http://www.iuscanada.com/journal/archives/2011/j1312p52.pdf |archive-date=3 Disyembre 2013 |access-date=29 Nobyembre 2013}}</ref> Tinatanggap ng mga Sikh ang mga konsepto ng [[reinkarnasyon]] at [[karma]] na matatagpuan sa [[Budismo]], Hinduismo, at [[Jainismo]],<ref name="Reichberg2014p672">"As an Indian religion, Sikhism affirms transmigration, the continued rebirth after death". {{cite book |last=Brekke |first=Torkel |url=https://books.google.com/books?id=t3CFAwAAQBAJ&pg=PA672 |title=Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions |date=2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-95204-0 |editor1-last=Reichberg |editor1-first=G. M. |page=672 |language=en |editor2-last=Syse |editor2-first=H. |via=Google Books}}</ref><ref>"Sikhism, Indian religion founded in the Punjab in the late 15th century." (McLeod 2019/1998). (sa Ingles)</ref><ref>[https://www.britannica.com/topic/classification-of-religions "Classification of Religions"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150707224218/https://www.britannica.com/topic/classification-of-religions|date=2015-07-07}}, ''[[Encyclopædia Britannica]] Online''. (sa Ingles)</ref> subalit hindi kinakailangang nangangahulugan ng isang metapisikal na [[doktrina]] ng kaligtasan gaya ng estado ng "langit" o "[[nirvana]]." Gayunpaman, sa Sikhismo, parehong ang karma at [[kalayaan]] ay "binabago ng konsepto ng grasya ng Diyos" (''nadar'', ''mehar'', ''kirpa'', ''karam'', atbp.).<ref name="Grewal" /> Ayon kay Guru Nanak, "ang katawan ay ipinanganak dahil sa karma, subalit ang kaligtasan ay nakakamtan sa pamamagitan ng grasya."<ref>{{cite book |last=Singh |first=H. S. |title=The Encyclopedia of Sikhism |date=2000 |publisher=Hemkunt Press |isbn=978-81-7010-301-1 |page=80 |language=en}}</ref> Upang mapalapit sa Diyos, ang mga Sikh ay: iniiwasan ang kasamaan ng ''maya''; pinananatili sa isip ang walang hanggang katotohanan; isinasagawa ang ''shabad kirtan'' (musikal na pagbigkas ng mga himno); nagmiminilay sa ''naam''; at naglilingkod sa sangkatauhan. Naniniwala ang mga Sikh na ang pakikisalamuha sa ''satsang'' (samahan ng mga taong ''sat'', "totoo") o ''sadh sangat'' ay isa sa mga pangunahing paraan upang makamtan ang kalayaan mula sa mga siklo ng reinkarnasyon.<ref>{{cite book |last=Kapoor |first=Sukhbir |title=Guru Granth Sahib: An Advanced Study |date=2005 |publisher=Hemkunt Press |isbn=978-81-7010-317-2 |volume=I |page=188 |language=en}}</ref> Maaaring ituring ang komunidad ng Sikh bilang tugma sa depinisyon ni A.D. Smith ng isang politikal na komunidad, na may iisang mito ng pinagmulan at kolektibong alaala ng pagmamartir at pag-uusig sa ilalim ng sunud-sunod na mga pinuno.<ref name="Shani 1–17">{{Cite journal |last=Shani |first=Giorgio |date=Marso 2000 |title=The Construction of a Sikh National Identity |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/026272800002000101 |journal=South Asia Research |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=1–17 |doi=10.1177/026272800002000101 |issn=0262-7280 |url-access=subscription |s2cid=144560083}}</ref> === Kapangyarihan at debosyon (Miri at Piri) === Ang ''Miri Piri'' ay isang doktrina na isinasagawa sa relihiyong Sikh mula pa noong ika-17 dantaon. Ang doktrina ng "Mir" (mga panlipunan at pampolitikang aspekto ng buhay) at ng "Pir" (mga gabay sa espirituwal na aspekto ng buhay) ay ipinahayag ng unang guro ng Sikhismo, si Guru Nanak, subalit pinalaganap at pinagtibay ng ikaanim na guro ng Sikhismo, si Guru Hargobind, noong Hunyo 12, 1606.<ref name="Marty">{{cite book |last=Marty |first=Martin E. |url=https://books.google.com/books?id=doCmVaOnh_wC |title=Fundamentalisms and the State: Remaking Polities, Economies, and Militance |date=1996 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-50884-9 |page=278 |language=en}}</ref><ref name="jas">{{cite book |author1=Singh, Dr Jasraj |url=https://books.google.com/books?id=rFm9_Jc1ykcC&dq=miri+piri&pg=PA182 |title=A Complete Guide to Sikhism |date=2009 |publisher=Unistar Books |isbn=9788171427543 |page=182 |language=en |access-date=19 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404133041/https://books.google.com/books?id=rFm9_Jc1ykcC&dq=miri+piri&pg=PA182 |archive-date=4 April 2023 |url-status=live}}</ref><ref name="grove">{{cite book |author1=Grover, William |url=https://books.google.com/books?id=6NRcKIZ2Y00C&dq=miri+piri&pg=PA211 |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imaging a Colonial City |date=2008 |publisher=U of Minnesota Press |isbn=9781452913384 |page=211 |language=en |access-date=19 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404133045/https://books.google.com/books?id=6NRcKIZ2Y00C&dq=miri+piri&pg=PA211 |archive-date=4 Abril 2023 |url-status=live}}</ref> Matapos ang pagkamartir ng kanyang ama, itinalaga si Guru Hargobind bilang Guru at tinupad ang propesiyang ibinigay ng pangunahing pigura ng Sikhismo na si Baba Buddha, na ang Guru ay magtataglay ng kapangyarihang [[Espiritwalidad|espirituwal]] at temporal. Ipinakilala ni Guru Hargobind ang dalawang [[espada]] ng Miri at Piri, na sumasagisag sa kapangyarihang makamundo ([[panlipunan]] at pampolitika) at espirituwal.<ref>Jakobsh, D. R. (2012). ''Sikhism''. University of Hawaii Press. (sa Ingles)</ref><ref name="jas" /> Ang dalawang kirpan ng Miri at Piri ay magkabigkis at pinagdudugtong ng isang khanda sa gitna, kaya ang pagsasanib ng dalawa ay itinuturing na pinakamataas. Ipinahihiwatig nito na ang lahat ng kilos na hinuhubog o nagmumula sa pusong espirituwal ay tumutupad sa layunin at kahulugan ng tao sa daigdig ng pagkilos: ang espirituwalidad.<ref name="jas" /><ref>Singh, D. (1992). ''THE SIKH IDENTITY''. Fundamental Issues, 105. (sa Ingles)</ref> Si Guru Nanak, ang unang Guru na Sikh at ang nagtatag ng Sikhismo, ay isang banal na Bhakti.<ref name="richard">{{cite journal |last=Richard |first=H. L. |year=2007 |title=Religious Movements in Hindu Social Contexts: A Study of Paradigms for Contextual 'Church' Development |url=http://ijfm.org/PDFs_IJFM/24_3_PDFs/139-145Richard.pdf |url-status=live |journal=International Journal of Frontier Missiology |language=en |volume=24 |issue=3 |page=144 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150616022633/http://www.ijfm.org/PDFs_IJFM/24_3_PDFs/139-145Richard.pdf |archive-date=16 Hunyo 2015 |access-date=11 Marso 2016}}</ref> Itinuro niya na ang pinakamahalagang anyo ng pagsamba ay ang Bhakti (debosyon kay Waheguru).<ref name="Mayled2002">{{cite book |last=Mayled |first=Jon |url=https://archive.org/details/sikhism0000mayl_l1v5 |title=Sikhism |date=2002 |publisher=Heinemann |isbn=978-0-435-33627-1 |pages=30–31 |url-access=registration}} (sa Ingles)</ref> Iminungkahi ni Guru Arjan, sa ''Sukhmani Sahib'', na ang tunay na relihiyon ay yaong binubuo ng mapagmahal na debosyon sa Diyos.<ref>{{cite book |last=Kohli |first=Surinder Singh |url=https://books.google.com/books?id=ED0syBKqafMC |title=The Sikh and Sikhism |date=1993 |publisher=Atlantic Publishers<!--NOT Atlantic Books, of London.--> |isbn=978-81-7156-336-4 |location=New Delhi |pages=74–76 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Nirmal |title=Searches in Sikhism |date=2008 |publisher=Hemkunt Press |isbn=978-81-7010-367-7 |location=New Delhi |page=122 |language=en}}</ref> Naglalaman ang ''Guru Granth Sahib'' ng mga mungkahi kung paano isasagawa ng isang Sikh ang tuluy-tuloy na Bhakti.<ref name="Mayled2002" /><ref name="sggs305306">{{cite book |url=http://www.srigurugranth.org/0305.html |title=Sri Guru Granth Sahib |date=2006 |publisher=SriGranth.org |at=pp. 305–306 (verses 305–16 to 306–2) |language=en |translator-last=Khalsa |translator-first=Sant Singh |access-date=11 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160821171802/http://www.srigurugranth.org/0305.html |archive-date=21 Agosto 2016 |url-status=live}}</ref><ref name="Jhutti-Johal2011">{{cite book |last=Jagbir |first=Jhutti-Johal |url=https://books.google.com/books?id=91xotkSSyzUC |title=Sikhism Today |date=2011 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-1-4411-8140-4 |page=92 |language=en}}</ref> Itinuturing ng ilang iskolar ang Sikhismo bilang isang sektang Bhakti sa loob ng mga tradisyong Indiyano, at idinadagdag na binibigyang-diin nito ang "''nirguni Bhakti''", ibig sabihin ay mapagmahal na debosyon sa isang banal na walang katangian o pisikal na anyo.<ref name="davidlorenzen">Lorenzen, David (1995). ''Bhakti Religion in North India: Community Identity and Political Action''. Albany: State University of New York Press, {{ISBN|978-0-7914-2025-6}}. (sa Ingles)</ref>{{Rp|1–3}}<ref name="hardip">Syan, Hardip (2014). P. 178 in ''The Oxford Handbook of Sikh Studies'', edited by P. Singh and L E. Fenech. Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-969930-8}}. (sa Ingles)</ref><ref>{{cite book |last=Mandair |first=Arvind-Pal Singh |title=Time, History and the Religious Imaginary in South Asia |date=2011 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-59597-1 |editor-last=Murphy |editor-first=A. |location=Abingdon-on-Thames, England |pages=188–190 |language=en |chapter=Time and religion-making in modern Sikhism}}.</ref> Habang karaniwang inilalagay ng Kanluraning iskolarship ang pag-usbong ng Sikhismo sa loob ng konteksto ng kilusang Hindu Bhakti, kasabay ng pagkilala sa ilang impluwensiyang Sufi ng Islam, may ilang Sikh na iskolar sa Indiya na hindi sumasang-ayon at nagsasabing nilampasan ng Sikhismo ang kapaligirang pinagmulan nito. Batayan ng huling pagsusuri ang katotohanang ang mga tradisyong Bhakti ay hindi malinaw na humiwalay sa mga tekstong [[Vedic|Vediko]] at sa kanilang [[kosmolohiya]] at metapisikal na pananaw, samantalang ang tradisyong Sikh ay malinaw na humiwalay sa tradisyong Vediko.<ref name="Singha">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=nRodBu9seiIC |title=Evolution of Sikhism |date=2009 |publisher=Hemkunt Press |isbn=978-81-7010-245-8 |series="Sikh Studies" series, book 7 |location=New Delhi |page=8 |language=en}}</ref> Ilang sektang Sikh sa labas ng rehiyon ng Punjab sa Indiya, gaya ng mga matatagpuan sa [[Maharashtra]] at [[Bihar]], ay nagsasagawa ng ''aarti'' (seremonyal na paggamit ng mga ilawan) sa panahon ng mga pagdiriwang ng Bhakti sa isang gurdawa na Sikh.<ref>{{cite book |last1=Pechilis |first1=Karen |url=https://books.google.com/books?id=BsbfCgAAQBAJ&pg=PA243 |title=South Asian Religions: Tradition and Today |last2=Raj |first2=Selva J. |date=2012 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-16323-4 |location=Abingdon-on-Thames, England |page=243 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Pashaura |url=https://books.google.com/books?id=4SLhLakpsNsC&pg=PA42 |title=Re-imagining South Asian Religions |last2=Hawley |first2=Michael |date=2012 |publisher=Brill Academic |isbn=978-90-04-24236-4 |pages=42–43 |language=en}}</ref> Gayunman, ipinagbabawal ng karamihan sa mga gurdwara na Sikh ang ''aarti'' sa kanilang mga gawain ng Bhakti.<ref name=":1">{{cite book |last1=Cole |first1=William Owen |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC |title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |last2=Sambhi |first2=Piara Singh |date=1995 |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-898723-13-4 |language=en}}</ref>{{Rp|201}} Habang binibigyang-diin ang Bhakti, itinuro rin ng mga Guru na Sikh na ang buhay espirituwal at ang buhay-pamilya sa mundong sekular ay magkakaugnay at hindi magkahiwalay. [[Lohika|Lohikal]] itong bunga ng panentheistikong kalikasan ng pilosopiyang Sikh.<ref name="Kamala1">{{cite book |last1=Nayar |first1=Kamal Elizabeth |url=https://books.google.com/books?id=WTfKwGV6mBkC |title=The Socially Involved Renunciate – Guru Nanaks Discourse to Nath Yogis |last2=Sandhu |first2=Jaswinder Singh |date=2007 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-7950-6 |location=Albany |page=106 |language=en}}</ref> Sa pananaw-dunong ng Sikhismo, ang pang-araw-araw na mundo ay bahagi ng Walang Hanggang Realidad, at ang pagtaas ng kamalayang espirituwal ay humahantong sa mas masigla at makabuluhang pakikilahok sa pang-araw-araw na buhay.<ref name="Nikky1">{{cite book |last1=Singh |first1=Kaur |url=https://books.google.com/books?id=UUWIEfAY-mMC |title=Hindu Spirituality: Postclassical and Modern |last2=Guninder |first2=Nikky |date=30 Enero 2004 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-1937-5 |editor1-last=Sundararajan |editor1-first=K. R. |page=530 |language=en |editor2-last=Mukerji |editor2-first=Bithika}}</ref> Inilarawan ni Guru Nanak ang pamumuhay ng isang "masigla, malikhaing, at praktikal na buhay" ng "katotohanan, [[katapatan]], pagpipigil-sa-sarili, at kadalisayan" bilang mas mataas kaysa sa metapisikal na [[katotohanan]].<ref name="Marwha1">{{cite book |last=Marwha |first=Sonali Bhatt |url=https://books.google.com/books?id=ROtEr_QdB3sC |title=Colors of Truth: Religion, Self and Emotions |date=2006 |publisher=Concept Publishing |isbn=978-81-8069-268-0 |location=New Delhi |page=205 |language=en}}</ref> Ang ikaanim na Guru, si Guru Hargobind, matapos ang pagkamartir ni Guru Arjan, at sa harap ng [[pang-aapi]] ng [[Imperyong Mughal]] na [[Islam|Islamiko]], ay pinagtibay ang pilosopiya na ang mga larangang pampolitika o temporal (''Miri'') at espirituwal (''Piri'') ay magkasabay na umiiral.<ref name="Marty1">{{cite book |last1=Martin |first1=E. Marty |url=https://books.google.com/books?id=doCmVaOnh_wC |title=Fundamentalisms and the State: Remaking Polities, Economies, and Militance |last2=Scott |first2=Appleby R. |date=1996 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-50884-9 |pages=277–278 |language=en}}</ref><ref name="Gandhi1">{{cite book |last=Gandhi |first=Surjit Singh |url=https://books.google.com/books?id=qw7-kUkHA_0C |title=History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 |date=2008 |publisher=Atlantic Publishers<!--NOT Atlantic Books, of London--> |isbn=978-81-269-0857-8 |location=New Delhi |pages=435, 676–77 |language=en}}</ref> Ayon sa ikasiyam na Sikh Guru na si Tegh Bahadur, ang huwarang Sikh ay dapat magtaglay ng parehong ''Shakti'' (kapangyarihang naninirahan sa temporal) at ''Bhakti'' (mga katangiang espirituwal at mapagnilay). Napaunlad ito bilang konsepto ng "banal na mandirigma" ng ikasampung Sikh Guru na si Gobind Singh.<ref name="Gandhi12">{{cite book |last=Gandhi |first=Surjit Singh |url=https://books.google.com/books?id=qw7-kUkHA_0C |title=History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 |date=2008 |publisher=Atlantic Publishers<!--NOT Atlantic Books, of London--> |isbn=978-81-269-0857-8 |location=New Delhi |pages=435, 676–77 |language=en}}</ref> Ang konsepto ng sangkatauhan, gaya ng ipinaliwanag ni Guru Nanak, ay pinapanday at pinawawalang-bisa ang "monoteistikong konsepto ng sarili/Diyos", sa pagdeklara na "ang monoteismo ay nagiging halos di-kailangan sa galaw at pagtatawid ng [[pag-ibig]]".<ref name="Mandair1">{{cite book |last=Arvind-Pal Singh |first=Mandair |url=https://books.google.com/books?id=dzeCy_zL0Q8C |title=Religion and the Specter of the West: Sikhism, India, Postcoloniality and the Politics of Translation |date=2009 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-14724-8 |pages=372–373 |language=en}}</ref> Itinuro ng mga Sikh Guru na ang layunin ng tao ay wakasan ang lahat ng dualidad ng "sarili at iba, ako at hindi-ako", at marating ang "kasabay na balanse ng paghihiwalay at pagsasanib, sarili at iba, pagkilos at di-pagkilos, pagkapit at pagkalagot, sa takbo ng pang-araw-araw na buhay".<ref name="Mandair1" /> === Pag-awit at musika === Tinutukoy ng mga Sikh ang mga [[himno]] ng mga Guru bilang ''Gurbani'' (literal na "salita ng Guru"). Ang Shabad Kirtan ay ang pag-awit ng Gurbani. Ang buong ''Guru Granth Sahib'' ay isinulat sa anyo ng [[tula]] at [[tugma]] upang bigkasin sa tatlumpu't isang raga ng klasikong musikang Indiyano, gaya ng itinakda. Gayunman, bihira na sa mga Sikh ang ganap na bihasa sa lahat ng raga na ginagamit sa ''Guru Granth Sahib''. Sinimulan ni Guru Nanak ang [[tradisyon]] ng Shabad Kirtan at itinuro niya na ang pakikinig sa kirtan ay isang makapangyarihang paraan upang makamit ang kapanatagan habang nagmumuni-muni, at na ang pag-awit ng mga papuri sa "Kataas-taasang Walang-Hanggan" (Diyos) nang may debosyon ang pinakamabisang paraan upang makipag-ugnayan at makipagkaisa sa "Kataas-taasang Walang-Hanggan".<ref>{{cite book |last=Singh |first=Joginder |title=Celestial Gems |date=2004 |publisher=Hemkunt Press |isbn=978-81-7010-345-5 |page=67 |language=en}}</ref> Ang tatlong [[panalangin]] tuwing umaga ng mga Sikh ay binubuo ng ''Japji Sahib'', ''Jaap Sahib'', at ''Tav-Prasad Savaiye''.<ref name="diaspora">{{cite book |last=Bakhshi |first=Surinder Singh |title=Sikhs in the Diaspora: A Modern Guide to the Practice of Sikh Faith |url=https://archive.org/details/sikhsindiasporam0000bakh |date=2008 |publisher=Sikh Publishing House |isbn=978-0-9560728-0-1 |page=[https://archive.org/details/sikhsindiasporam0000bakh/page/133 133] |language=en |chapter=Chapter 22 – Nitnem}}</ref> Ang mga bininyagang Sikh (''Amritdhari'') ay gumigising nang maaga at nagmumuni-muni, at pagkatapos ay binibigkas ang lahat ng Limang Bani ng Nitnem bago mag-almusal. Ang Limang Bani ay ang ''Japji Sahib'', ''Jaap Sahib'', ''Tav-Prasad Savaiye'', ''Chaupai Sahib'', at ''Anand Sahib''; kasunod ng pagbigkas ng mga ''bani'' ''paath'' ang Ardās, kung saan itinuturo ng mga Guru ang prinsipyo ng ''Sarbat da Bhala'' (kabutihan ng lahat).<ref name="Kalsi_Chelsea">{{cite book |surname=Kalsi |given=Sewa Singh |url=https://books.google.com/books?id=YOI1nB_zTyAC |title=Sikhism |publisher=Chelsea House Publishers |year=2005 |isbn=0-7910-8098-6 |series=Religions of the World |place=Philadelphia |pages=41–50 |language=en |access-date=15 Mayo 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111152823/https://books.google.com/books?id=YOI1nB_zTyAC |archive-date=11 Nobyembre 2023 |url-status=live}}</ref><ref name="Cole_Sambhi">{{cite book |last1=Cole |first1=William Owen |title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |last2=Sambhi |first2=Piara Singh |date=1995 |publisher=Sussex Academic Press |page=200 |language=en}}</ref><ref name="Teece 2004 4">{{cite book |last=Teece |first=Geoff |title=Sikhism: Religion in focus |date=2004 |publisher=Black Rabbit Books |isbn=978-1-58340-469-0 |page=4 |language=en}}</ref> === Pag-alaala sa Banal na Pangalan === Isang pangunahing gawain ng mga Sikh ang pag-alaala<ref name="NaamSimran" /> sa ''Naam'' (banal na pangalan), ang Waheguru.<ref name="Pruthi 2004 204" /> Isinasagawa ang pagninilay na ito sa pamamagitan ng ''Nām Japō'' (pag-uulit ng Banal na Pangalan) o Simran (pag-alaala sa Banal na Pangalan sa pamamagitan ng pagbigkas).<ref name="NaamSimran" /><ref>{{cite book |last=Noel |first=Sarah |title=Sikh Music: History, Text, and Praxis |date=2008 |isbn=978-0-549-83369-7 |page=46 |language=en}}</ref> Ang pasalitang pag-uulit ng pangalan ng Diyos—o ng isang banal na [[pantig]]—ay isang kinikilalang gawain sa mga relihiyosong tradisyon sa Indiya; gayunpaman, binuo ng Sikhismo ang ''naam-simran'' bilang isang mahalagang gawaing Bhakti.<ref name="Dhillon1988">{{cite book |last=Dhillon |first=Dalbir Singh |url=https://books.google.com/books?id=osnkLKPMWykC |title=Sikhism, Origin and Development |date=1988 |publisher=Atlantic Publishers<!--NOT Atlantic Books, of London--> |location=New Delhi |page=229 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Cave |first1=David |title=Religion and the Body: Modern Science and the Construction of Religious Meaning |last2=Norris |first2=Rebecca |date=2012 |publisher=Brill Academic |isbn=978-90-04-22111-6 |page=239 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=King |first1=Anna S. |url=https://books.google.com/books?id=WhgDL6SwGeQC |title=The Intimate Other: Love Divine in Indic Religions |last2=Brockington |first2=J. L. |date=2005 |publisher=Orient Blackswan |isbn=978-81-250-2801-7 |pages=322–323 |language=en}}</ref> Ang huwaran ni Guru Nanak ay ang ganap na paglalantad ng buong pagkatao sa Banal na Pangalan at ang pagsunod sa [[Dharma]], ang "Banal na Kaayusan". Inilarawan ni Nanak ang bunga ng disiplinadong pagsasagawa ng ''nām simraṇ'' bilang "paglago patungo at papaloob sa Diyos" sa pamamagitan ng unti-unting proseso ng limang yugto. Ang huli sa mga ito ay ang ''Sach Khand'' (''Ang Kaharian ng Katotohanan''): ang ganap na pag-iisa ng espiritu at ng Diyos.<ref name=":2" /> === Paglilingkod at gawa === Itinuro ng mga gurong Sikh na sa pamamagitan ng patuloy na pag-alaala sa banal na pangalan (n''aam simran'') at ng di-makasariling paglilingkod (''sēvā''), napagtatagumpayan ng deboto ang makasariling pag-iisip (''Haumai''). Ayon sa mga turo, ito ang pangunahing ugat ng limang masasamang pagnanasa at ng siklo ng [[kapanganakan]] at [[kamatayan]].<ref>{{cite book |last1=Cole |first1=W. Owen |url=https://books.google.com/books?id=vcSRAgAAQBAJ&pg=PA9 |title=A Popular Dictionary of Sikhism: Sikh Religion and Philosophy |last2=Sambhi |first2=Piara Singh |date=2005 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-79760-7 |location=Abingdon-on-Thames, England |pages=9–10 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Hadley |first=Michael L. |url=https://books.google.com/books?id=IntWqeMeU_oC&pg=PA202 |title=The Spiritual Roots of Restorative Justice |date=2001 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-4851-9 |location=Albany |pages=202–203 |language=en}}</ref> Ang paglilingkod sa Sikhismo ay may tatlong anyo: ''Tan'' (pisikal na paglilingkod, gaya ng paggawa o lakas-paggawa), ''Man'' (mental na paglilingkod, tulad ng pag-aalay ng puso at isipan sa paglilingkod sa kapwa), at ''Dhan'' (materyal na paglilingkod, kabilang ang [[pinansiyal]] na tulong).<ref>{{cite book |last=Wood |first=Angela |title=Movement and Change |date=1997 |publisher=Nelson Thornes |isbn=978-0-17-437067-3 |location=Cheltenham, England |page=46 |language=en}}</ref> Binibigyang-diin ng Sikhismo ang ''kirat karō'', na nangangahulugang "matapat na paggawa". Pinahahalagahan din sa mga turo ng Sikh ang konsepto ng pagbabahagi, o ''vaṇḍ chakkō'', ang pagbibigay sa mga nangangailangan para sa kapakinabangan ng komunidad.<ref>{{cite book |last1=Cole |first1=W. Owen |url=https://books.google.com/books?id=vcSRAgAAQBAJ&pg=PA9 |title=A Popular Dictionary of Sikhism: Sikh Religion and Philosophy |last2=Sambhi |first2=Piara Singh |date=2005 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-79760-7 |location=Abingdon-on-Thames, England |pages=31, 59 |language=en}}</ref> === Katarungan at pagkakapantay-pantay === Itinuturing ng Sikhismo ang Diyos bilang tunay na [[emperador]], ang hari ng mga hari, ang siyang namamahagi ng [[katarungan]] sa pamamagitan ng [[batas]] ng [[karma]], isang mapanagutang modelo ng pagganti, at ng banal na biyaya.<ref name="Chanchreek 2007 142">{{cite book |last=Chanchreek |first=Jain |title=Encyclopaedia of Great Festivals |date=2007 |publisher=Shree Publishers |isbn=978-81-8329-191-0 |page=142 |language=en}}</ref><ref name="Dugga 2001 33">{{cite book |last=Dugga |first=Kartar |title=Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms |url=https://archive.org/details/maharajaranjitsi0000dugg |date=2001 |publisher=Abhinav Publications |isbn=978-81-7017-410-3 |page=[https://archive.org/details/maharajaranjitsi0000dugg/page/32 33] |language=en}}</ref><ref name="Justice">{{cite book |last=Singh |first=Pashaura |title=The Spiritual Roots of Restorative Justice |date=2001 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-4852-6 |editor-last=Hadley |editor-first=Michael L. |series=SUNY Series in Religious Studies |location=Albany |pages=199–202 |language=en |chapter=Sikhism and Restorative Justice: Theory and Practice – Pashaura Singh |chapter-url=https://books.google.com/books?id=IntWqeMeU_oC&pg=PA199 |via=Google Books}}</ref> Ang katawagan para sa katarungan sa tradisyong Sikh ay ''Niāyā''.<ref name="Justice" /> Kaugnay ito ng salitang ''dharam'', na sa Sikhismo ay nagpapahiwatig ng "kaayusang moral" at ng pagiging matuwid (hinango subalit naiiba sa [[Etimolohiya|etimolohikong]] kaugnay na konsepto ng [[dharma]] sa Hinduismo).<ref name="Justice" /> Ayon sa ikasampung gurong Sikh, si Guru Gobind Singh, gaya ng binanggit ni Pashaura Singh (isang propesor ng pag-aaral sa Sikhismo), "dapat munang subukan ang lahat ng mapayapang paraan ng pakikipagkasundo sa paghahangad ng katarungan", at kung mabigo ang mga ito ay [[makatwiran]] na "bunutin ang [[tabak]] bilang pagtatanggol sa katuwiran".<ref>{{cite book |last=Singh |first=Pashaura |url=https://books.google.com/books?id=fCjVRqPD-HQC |title=Fighting Words: Religion, Violence, and the Interpretation of Sacred Texts |date=2012 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-95408-3 |editor-last=Renard |editor-first=John |page=213 |language=en}}</ref> Ipinapalagay ng Sikhismo na ang "pag-atake sa ''dharam'' ay pag-atake sa katarungan, sa katuwiran, at sa kaayusang moral sa pangkalahatan", at na ang ''dharam'' ay "dapat ipagtanggol sa anumang halaga".<ref name="Mcleod">{{cite book |last=Mcleod |first=W. H. |url=https://books.google.com/books?id=vTJhC_l1gksC |title=The Sikhs: History, Religion, and Society (ACLS Lectures on the History of Religions) |date=1991 |publisher=Columbia University Press; Reprint edition |isbn=978-0-231-06815-4 |page=56 |language=en}}</ref> Ang banal na pangalan ang itinuturing na panlunas sa [[sakit]] at sa mga bisyo. Itinuturo ang [[kapatawaran]] bilang isang birtud sa Sikhismo, subalit itinuturo rin sa mga mananampalataya na iwasan ang mga may masasamang hangarin at humawak ng tabak upang labanan ang kawalan ng katarungan at pag-uusig sa relihiyon.<ref>{{cite book |last=Singh |first=Pashaura |title=The Spiritual Roots of Restorative Justice |date=2001 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-4852-6 |editor-last=Hadley |editor-first=Michael L. |series=SUNY Series in Religious Studies |location=Albany |pages=202–207 |language=en |chapter=Sikhism and Restorative Justice: Theory and Practice |chapter-url=https://books.google.com/books?id=IntWqeMeU_oC&pg=PA202}}</ref> Hindi pinag-iiba ng Sikhismo ang mga obligasyong panrelihiyon batay sa [[kasarian]]. Ang Diyos sa Sikhismo ay walang kasarian, at ang banal na kasulatang Sikh ay hindi nagtatangi laban sa kababaihan ni nagbabawal sa kanila sa anumang tungkulin. Ang mga kababaihan sa Sikhismo ay nagkaroon ng mga posisyon ng pamumuno, kabilang ang pamumuno sa mga [[digmaan]] at ang paglalabas ng mga utos o ''hukamnama''.<ref>{{cite book |last1=Fenech |first1=E. Louis |url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA65 |title=Historical Dictionary of Sikhism |last2=Mcleod |first2=H. W. |date=11 Hunyo 2014 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-4422-3601-1 |location=Lanham, Maryland |page=65 |language=en}}</ref><ref name="McLeod2009p70">{{cite book |last=McLeod |first=W. H. |url=https://books.google.com/books?id=vgixwfeCyDAC&pg=PA70 |title=The A to Z of Sikhism |date=2009 |publisher=Scarecrow |isbn=978-0-8108-6344-6 |pages=70–71 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Fenech |first1=Louis E. |url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |title=Historical Dictionary of Sikhism |last2=McLeod |first2=W. H. |date=2014 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-4422-3601-1 |location=Lanham, Maryland |pages=121–122 |language=en |access-date=16 Mayo 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230817161136/https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |archive-date=17 Agosto 2023 |url-status=live}}</ref> === Sampung Guru at awtoridad === Ang salitang "guru" ay nagmula sa salitang Sanskrito na ''gurū'', na nangangahulugang [[guro]], nagbibigay-liwanag, gabay, o tagapayo. Ang mga tradisyon at pilosopiya ng Sikhismo ay itinatag ng sampung guru mula 1469 hanggang 1708.<ref name="Panjab Publishers">{{cite book |last1=Singh |first1=Darshan |title=Indian Bhakti Tradition and Sikh Gurus |date=1968 |publisher=Panjab Publishers |location=Chandigarh |page=158 |language=en}}</ref><ref name="Nesbitt2005_a">{{cite book |last=Nesbitt |first=Eleanor |url=https://books.google.com/books?id=Ai-rpcY-rrgC&pg=PT22 |title=Sikhism: A Very Short Introduction |date=22 September 2005 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-157806-9 |page=22 |language=en}}</ref> Bawat guru ay nagdagdag at nagpatibay sa mensaheng itinuro ng nauna, na humantong sa paghubog ng relihiyong Sikh. Si Guru Nanak ang unang guru at nagtalaga ng isang alagad bilang kahalili. Si Guru Gobind Singh ang huling guru sa anyong tao. Bago siya pumanaw, ipinahayag ni Guru Gobind Singh noong 1708 na ang Ang Gurū Granth Sāhib ang magiging huli at walang hanggang guru ng mga Sikh.<ref name="granthfinalguru">{{cite book |last=Mann |first=Gurinder Singh |url={{Google books|PC4d-5xrysIC|keywords=|text=|plainurl=yes}} |title=The Making of Sikh Scripture |date=2001 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-513024-9 |pages=21–25, 123–24 |language=en}}</ref> Ipinahayag ni Guru Nanak na ang kanyang guru ay ang Diyos, na iisa mula sa simula ng panahon hanggang sa wakas nito.<ref>{{cite book |last1=Gandhi |first1=Surjit Singh |title=History of Sikh Gurus Retold: 1469–1606 C.E |date=1 Pebrero 2008 |publisher=Atlantic Publishers<!--NOT Atlantic Books, of London--> |isbn=978-81-269-0857-8 |location=New Delhi |page=265 |language=en}}</ref> Inilarawan ni Nanak ang sarili bilang alipin at lingkod ng Diyos, subalit iginiit niyang siya ay isang gabay at guro lamang.<ref name="ksingh116" /><ref>{{cite book |last=Gandhi |first=Surjit Singh |title=History of Sikh Gurus Retold: 1469–1606 C.E. |date=2007 |publisher=Atlantic Publishers<!--NOT Atlantic Books, of London--> |isbn=978-81-269-0859-2 |location=New Delhi |page=265 |language=en}}</ref> Sinabi rin ni Nanak na ang gurong tao ay may hangganan ang buhay, na dapat igalang at mahalin subalit hindi sambahin.<ref name="ksingh116">{{cite book |last=Singh |first=Khushwant |url=https://books.google.com/books?id=W3jXHMDwOb4C&pg=PA116 |title=Hymns of Guru Nanak |date=1969 |publisher=Orient Blackswan |isbn=978-81-250-1161-3 |page=116 |language=en}}</ref> Kapag ang salitang ''guru'', o ''satguru'' (literal na ''"ang tunay na guru"''), ay ginagamit sa Gurbani, madalas itong tumutukoy sa pinakamataas na pagpapahayag ng katotohanan.<ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Darshan |title=Indian Bhakti Tradition and Sikh Gurus |date=1968 |publisher=Panjab Publishers |location=Chandigarh |page=148 |language=en}}</ref><ref>"Sikhism rejects the view that any particular religious tradition has a monopoly regarding Absolute Truth. Sikhism rejects the practice of converting people to other religious traditions." Kalsi, Sewa Singh (2008). ''Sikhism''. London: Kuperard. p.&nbsp;24. {{ISBN|978-1-85733-436-4}}. (sa Ingles)</ref><ref>{{cite book |last1=Reichberg |first1=Gregory M. |url=https://books.google.com/books?id=t3CFAwAAQBAJ&pg=PA672 |title=Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions |last2=Syse |first2=Henrik |date=2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-95204-0 |pages=672–674 |language=en}}</ref> Humalili kay Guru Nanak si Guru Angad. Kalaunan, isang mahalagang yugto sa pag-unlad ng Sikhismo ang naganap sa ilalim ng ikatlong kahalili, si Guru Amar Das. Binigyang-diin ng mga turo ni Guru Nanak ang paghahangad ng kaligtasan; sinimulan naman ni Guru Amar Das ang pagbuo ng isang nagkakaisang [[pamayanan]] ng mga tagasunod sa pamamagitan ng mga hakbang tulad ng pagsang-ayon sa mga natatanging seremonya para sa [[Kaarawan|kapanganakan]], [[Kasalanan|kasal]], at kamatayan. Itinatag din ni Amar Das ang sistemang ''manji'' (maihahambing sa isang [[diyosesis]]) para sa pangangasiwang klerikal.<ref name=":2" /> Naglatag ang mga gurong Sikh ng isang mekanismo na nagbigay-daan sa relihiyong Sikh na tumugon bilang isang pamayanan sa nagbabagong mga kalagayan. Ang ikaanim na guru, si Guru Hargobind, ang may [[pananagutan]] sa paglikha ng konsepto ng Akal Takht (''Trono ng Walang Hanggan''), na nagsisilbing pinakamataas na sentro ng pagpapasya ng Sikhismo at matatagpuan sa tapat ng Harmandir Sahib. Matatagpuan ang Akal Takht sa lungsod ng Amritsar. Ang pinuno nito ay itinalaga ng Komiteng Shiromani Gurdwara Parbandhak (SGPC). Ang ''Sarbat Ḵẖālsā'' (isang kinatawang bahagi ng Khalsa Panth) ay makasaysayang nagtitipon sa Akal Takht tuwing mga espesyal na kapistahan gaya ng Vaisakhi o Hola Mohalla, at kapag may pangangailangang talakayin ang mga usaping nakaaapekto sa buong sambayanang Sikh. Ang ''gurmatā'' (literal na ''"kalooban ng guru"'') ay isang kautusang ipinapasa ng Sarbat Ḵẖālsā sa harapan ng Ang Gurū Granth Sāhib. Maaari lamang ipasa ang isang ''gurmatā'' hinggil sa mga paksang may kinalaman sa mga saligang prinsipyo ng relihiyong Sikh, at ito ay may bisa at umiiral para sa lahat ng Sikh.<ref>{{cite web |title=Sikh Reht Maryada&nbsp;– Method of Adopting Gurmatta |url=http://www.sgpc.net/sikhism/tankah.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20020606154817/http://sgpc.net/sikhism/tankah.asp |archive-date=6 Hunyo 2002 |access-date=9 Hunyo 2006 |language=en}}</ref> Ang salitang guru sa Sikhismo ay tumutukoy rin kay ''Akal Purkh'' (Diyos), at sa ''Gurbani'' (mga kasulatang Sikh), ang Diyos at ang guru ay maaari ring maging magkasingkahulugan sa ilang pagkakataon.<ref name="Panjab Publishers" /><ref>{{cite book |last1=Raj |first1=Selva |title=South Asian Religions: Tradition and Today |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-44851-2 |location=Abingdon-on-Thames, England |page=232 |language=en}}</ref> == Kasulatan == May iisang pangunahing banal na kasulatan ang mga Sikh: ang ''Guru Granth Sahib''. Tinatawag din ito kung minsan bilang ang ''Ādi Granth''.<ref name="shacklexvii">Christopher Shackle and Arvind Mandair (2005), Teachings of the Sikh Gurus, Abingdon-on-Thames, England: Routledge, {{ISBN|978-0-415-26604-8}}, pp. xvii–xx (sa Ingles)</ref> Gayunman, sa kronolohikal na pananaw, ang ''Ādi Granth''—na [[Literal na pagsasalinwika|literal]] na nangangahulugang ''"Unang Tomo"''—ay tumutukoy sa bersiyon ng [[kasulatan]] na nilikha ni Guru Arjan noong 1604. Ang ''Guru Granth Sahib'' ay ang huling pinalawak na bersyon ng kasulatan na tinipon ni Guru Gobind Singh.<ref name="shacklexvii" /><ref>Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1-898723-13-4}}, pp. 49–50 (sa Ingles)</ref> Bagaman ang ''Guru Granth Sahib'' ay isang hindi pinagtatalunang banal na kasulatan sa Sikhismo, ang isa pang mahalagang tekstong panrelihiyon, ang ''Dasam Granth'', ay hindi tinatanggap nang may ganap na pagkakaisa, subalit itinuturing ng maraming Sikh bilang isang ikalawang (sekondaryang) kasulatan.<ref name="shacklexvii" /> === ''Ādi Granth'' === Ang ''Ādi Granth'' ay pangunahing tinipon ni Bhai Gurdas sa ilalim ng pangangasiwa ni Guru Arjan sa pagitan ng mga taong 1603 at 1604.<ref>{{cite book |last=Trumpp |first=Ernest |title=The Ādi Granth or the Holy Scriptures of the Sikhs |date=2004 |publisher=Munshiram Manoharlal Publishers |isbn=978-81-215-0244-3 |page=xxxi |language=en |orig-year=1877}}</ref> Isinulat ito sa sulat Gurmukhī, na nagmula sa sulat Laṇḍā na ginagamit sa Punjab noong panahong iyon.<ref>{{cite book |last=Grierson |first=George Abraham |title=The Linguistic Survey of India |date=1967 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-85395-27-2 |page=624 |language=en |orig-year=1927}}</ref> Ang [[Gurmukhi|sulat Gurmukhī]] ay isinapamantayan ni Guru Angad, ang ikalawang guru ng mga Sikh, para sa paggamit sa mga kasulatang Sikh, at pinaniniwalaang naimpluwensiyahan ng mga sulat Śāradā at [[Devanāgarī]]. Isang may-awtoridad na banal na kasulatan ang nilikha upang pangalagaan ang integridad ng mga himno at aral ng mga guru ng Sikh, gayundin ng labintatlong Hindu at dalawang [[Muslim]] na ''bhagat'' ng tradisyong ''sant'' ng kilusang Bhakti sa [[medyebal]] na Indiya.<ref>{{cite book |last=Nesbitt |first=E. |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |date=2014 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-969930-8 |editor1-last=Singh |editor1-first=Pashaura |pages=360–369 |language=en |editor2-last=Fenech |editor2-first=Louis E.}}</ref> Ang labintatlong Hindu na ''bhagat'' na isinama ang mga turo sa teksto ay sina Ramananda, Namdev, Pipa, Ravidas, Beni, Bhikhan, Dhanna, Jaidev, Parmanand, Sadhana, Sain, Sur, at Trilochan, samantalang ang dalawang Muslim na ''bhagat'' ay sina Kabir at ang Sufi na banal na si Farid.<ref name="shapiro924">{{cite book |last=Shapiro |first=Michael |title=Songs of the Saints from the Adi Granth |date=2002 |publisher=Journal of the American Oriental Society |pages=924, 925 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Gulati |first=Mahinder |title=Comparative Religious and Philosophies: Anthropomorphism and Divinity |date=2008 |publisher=Atlantic |isbn=978-81-269-0902-5 |page=302 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Singha |first=H. S. |title=The Encyclopedia of Sikhism |date=2009 |publisher=Hemkunt Press |isbn=978-81-7010-301-1 |page=8 |language=en}}</ref><ref name=":3">{{cite book |last=Mann |first=Gurinder Singh |title=The Making of Sikh Scripture |url=https://archive.org/details/bwb_KS-004-512 |date=2001 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-513024-9 |page=[https://archive.org/details/bwb_KS-004-512/page/18 19] |language=en}}</ref> Gayunman, sa kontekstong ito, ang mga ''bhagat'' ay madalas magsalita tungkol sa paglagpas sa kanilang mga relihiyosong tatak. Si Kabir, na madalas iugnay bilang Muslim, ay nagsasaad sa ''Ādi Granth'': "Hindi ako Hindu ni Muslim."<ref>{{cite book |last1=Eraly |first1=Abraham |title=The Age of Wrath: A History of the Delhi Sultanate |date=2015 |publisher=Penguin UK |isbn=978-93-5118-658-8 |language=en |quote=The main thrust of Kabir's mission was to unite Hindus and Muslims in a common quest for god realisation. 'Hindus and Muslims have the same god, he held. 'God is the breath of all breath&nbsp;... Look within your heart, for there you will find [God]&nbsp;... All men and women in the world are his living forms.' Although many of his sayings had a strong Hindu flavour in them—presumably because of Ramananda's influence—he made no distinction between Hinduism and Islam Similarly, though he usually referred to god as Hari or Rama, he used those words as synonyms of god, and not as the names of particular deities. 'I am not Hindu nor Muslim; Allah-Ram is the breath of my body,' he stated, and went on to declare that All that lives and dies, they are all one. The this and that haggling, is done.}}</ref> Ang mga guru na sumunod sa mensaheng ito ay nagturo na ang iba't ibang paraan ng debosyon ay para sa iisang walang-hanggang Diyos.<ref>{{cite book |last1=Susanne |first1=Scholz |title=God Loves Diversity and Justice |date=2013 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-7318-3 |page=16 |language=en |quote=The Sikh Divine comprises every imaginable theological ideal! Hindu, Buddhist, Tantric, and Islamic views that were current in medieval India come together in the wide-ranging literary spectrum of the GGS. The stereotypical oppositions between the Indic and Abrahamic worldviews of the day are transcended: "Some call it Rama, some call it Khuda; some worship it as Vishnu, some as Allah" (GGS: 885). Interestingly, even the atheistic Buddhist Nirvana is not omitted: "Itself Nirvana, It itself relishes pleasures" (GGS: 97). "God" or "gods" or "no god" alike are recognized as part of the infinite One! "Always, always you alone are the One Reality&nbsp;– ''sada sada tun eku hai''" (GGS: 139). Persian terminology is used to emphasize the unity of being: "''asti ek digari kui ek tui ek tui''&nbsp;– Only the One is, there is none other; Only you, you only" (GGS: 144). Again, "''hindu turk ka sahib ek'' &nbsp;– Hindus and Muslims share the One sovereign" (GGS: 1158). (The term "Turk" referred to all Muslims in this period.) Since everything is a manifestation of That One being, all the manifestations would be a part of it. No god, no body, and no thing is excluded from this all pervasive being}}</ref> === ''Guru Granth Sahib'' === [[File:Guru_Granth_Sahib.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Granth_Sahib.jpg|thumb|Ang Gurū Granth Sāhib, ang pangunahing banal na kasulatan ng Sikhismo]] Ang ''Guru Granth Sahib'' ay ang banal na kasulatan ng mga Sikh at itinuturing bilang buhay na guru. ==== Pagbuo ==== Nagsimula ang ''Guru Granth Sahib'' bilang isang tomo ng mga [[Panulaan|patulang]] komposisyon ni Guru Nanak. Bago siya pumanaw, ipinasa niya ang tomong ito sa sumunod na guru, si Guru Angad. Ang huling bersyon ng ''Guru Granth Sahib'' ay tinipon ni Guru Gobind Singh noong 1678. Binubuo ito ng orihinal na Ādi Granth, na dinagdagan ng mga himno ni Guru Tegh Bahadur. Ang pinakamalaking bahagi ng ''Guru Granth Sahib'' ay binubuo ng mga komposisyon ng pitong guru ng Sikhismo: sina Guru Nanak, Guru Angad, Guru Amar Das, Guru Ram Das, Guru Arjan, Guru Tegh Bahadur, at Guru Gobind Singh. Naglalaman din ito ng mga tradisyon at aral ng labintatlong Hindu na ''sant'' (banal) ng kilusang Bhakti, gaya nina Ramananda, Namdev, at Sant Kabir, pati na rin ng dalawang Muslim na banal, kabilang ang Sufi na si Sheikh Farid.<ref name=":2" /><ref name="shapiro924" /> Binubuo ang teksto ng humigit-kumulang 6,000 ''śabad'' (mga komposisyong may mga [[taludtod]]),<ref name="shacklexvii" /> na inilalahad sa anyong patula at inaawit ayon sa mga [[Ritmo|ritmikong]] anyo ng sinaunang [[klasikal na musika]] ng hilagang Indiya.<ref name="king359">Anna S. King and JL Brockington (2005), The Intimate Other: Love Divine in Indic Religions, Orient Blackswan, {{ISBN|978-81-250-2801-7}}, pp. 359–361 (sa Ingles)</ref> Ang malaking bahagi ng kasulatan ay inuuri sa animnapung ''rāga'', at ang bawat ''rāga'' ng ''Granth'' ay hinahati pa batay sa haba at may-akda. Ang mga himno sa kasulatan ay pangunahing inayos ayon sa mga rāga kung saan sila binibigkas o [[Awitin|inaawit]].<ref name="shacklexvii" /> ==== Wika at panitik ==== [[File:Guru_Har_Rai_-_Mool_Mantar.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Har_Rai_-_Mool_Mantar.jpg|thumb|Ang ''Mul Mantar'' na isinulat ni Guru Har Rai, na nagpapakita ng Ik Onkar sa itaas]] Ang pangunahing wikang ginamit sa kasulatan ay kilala bilang ''Sant Bhāṣā'', isang [[Wika|wikang]] may kaugnayan sa parehong [[Punjabi language|Punjabi]] at [[Wikang Hindi|Hindi]] at malawakang ginamit sa hilagang Indiya noong [[Gitnang Panahon]] ng mga tagapagtaguyod ng popular na relihiyong debosyonal o ''bhakti''.<ref name=":2" /> Ang teksto ay [[Paglilimbag|inililimbag]] sa panitik na Gurmukhī, na pinaniniwalaang binuo ni Guru Angad.<ref name="shacklexvii" /> Ang wikang ito ay may pinagmulang [[Indo-Europeo]], na matatagpuan din sa maraming rehiyonal na [[Mga wika ng India|wika sa Indiya]].<ref name="shacklexvii" /> ==== Mga aral ==== Ang pananaw na inihahayag sa Ang ''Guru Granth Sahib'', ayon kay Torkel Brekke, ay isang [[Lipunan|lipunang]] nakabatay sa banal na katarungan na walang [[pang-aapi]].<ref name="brekke673">Torkel Brekke (2014), Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions (Editors: Gregory M. Reichberg and Henrik Syse), Cambridge University Press, {{ISBN|978-0-521-45038-6}}, pp. 673, 675, 672–686 (sa Ingles)</ref> Iisa ang Diyos, ang Kanyang pangalan ay katotohanan, ang malikhaing kapangyarihan, walang takot, walang kaaway, walang hanggan ang anyo, hindi isinilang, umiiral sa sarili, sa pamamagitan ng grasya ng guru.<ref>{{cite book |last=Mandair |first=Arvind |title=Shared Idioms, Sacred Symbols, and the Articulation of Identities in South Asia |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-95828-8 |editor-last=Pemberton |editor-first=Kelly |location=Abingdon-on-Thames, England |page=61 |language=en}}</ref> ({{langx|pa|ੴ ਸਤਿ ਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਅਜੂਨੀ ਸੈਭੰ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥|Ika ōaṅkāra sati nāmu karatā purakhu nirabha'u niravairu akāla mūrati ajūnī saibhaṅ gura prasādi|engvar=gb}}) ==== Bilang guru ==== Ang ikasampung guru, si Guru Gobind Singh, ay itinalaga ang kasulatang Sikh na ''Guru Granth Sahib'' bilang kanyang kahalili, na nagwakas sa hanay ng mga gurong tao at ginawang literal na pagsasakatawan ng walang hanggan at di-personal na guru ang kasulatan, na nagsisilbing [[Espiritwalidad|espirituwal]] na gabay ng mga Sikh.<ref name="WH McLeod 2014 page 17">Fenech, Louis, at William Hewat McLeod (2014). [https://books.google.com/books?id=vgixwfeCyDAC ''Historical Dictionary of Sikhism''] (Ika-3 ed.). Rowman & Littlefield. {{ISBN|978-1-4422-3600-4}}. pp. 17, 84–5. (sa Ingles)</ref><ref name="William James 2011 pages 241-242">James, William (2011). ''God's Plenty: Religious Diversity in Kingston.'' McGill–Queen's University Press. {{ISBN|978-0-7735-3889-4}}. pp. 241–42. (sa Ingles)</ref><ref name=":3" /><ref>Jane Bingham (2007), Sikhism, Atlas of World Faiths, {{ISBN|978-1-59920-059-0}}, pp. 19–20 (sa Ingles)</ref> Ang ''Guru Granth Sahib'' ay inilalagak sa lahat ng ''gurdwara'' (mga templo ng Sikh). Maraming Sikh ang yumuyuko o nagpapatirapa sa harap nito kapag pumapasok sa [[templo]]. Sa maraming gurdwara, ang ''Guru Granth Sahib'' ay inilalagay tuwing [[umaga]] at inihihimlay tuwing [[Gabi (panahon)|gabi]]. Ang Granth ay iginagalang bilang walang hanggang ''gurbānī'' at bilang espirituwal na awtoridad.<ref>{{cite book |last=Brekke |first=Torkel |title=Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions |date=2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-45038-6 |editor1-last=Reichberg |editor1-first=Gregory M. |page=675 |language=en |editor2-last=Syse |editor2-first=Henrik}}</ref> Ang mga kopya ng ''Guru Granth Sahib'' ay hindi itinuturing na mga materyal na bagay kundi bilang mga buhay na paksa. Ayon kay Myrvold, ang kasulatang Sikh ay tinatrato nang may [[paggalang]] na parang isang buhay na tao, sa paraang kahalintulad ng pagtrato sa [[Ebanghelyo]] sa sinaunang pagsamba ng mga [[Kristiyano]]. Ang mga lumang kopya ng kasulatang Sikh ay hindi itinatapon. Sa halip, isinasagawa ang mga serbisyong panglibing.<ref name="Myrvold">Kristina Myrvold (2016). "Making the Scripture a Person: Reinventing Death Rituals of Guru Granth Sahib in Sikhism", pp. 134–136, 142–143, 152–155; In: Kristina Myrvold (2016), ''The Death of Sacred Texts: Ritual Disposal and Renovation of Texts in World Religions'', Abingdon-on-Thames, England: Routledge (sa Ingles)</ref> Sa Indiya, ang ''Guru Granth Sahib'' ay opisyal na kinikilala ng [[Korte Suprema]] ng Indiya bilang isang hudisyal na persona na maaaring tumanggap ng mga donasyon at magmay-ari ng [[lupa]]. Gayunman, nagbababala rin ang ilang Sikh na kung walang wastong pag-unawa sa teksto, ang paggalang dito ay maaaring humantong sa bibliyolatriya, kung saan ang pisikal na anyo ng mga aral ang nagiging sinasamba sa halip na ang mismong mga aral.<ref name="Myrvold" /> ==== Pagkakaiba sa Iba pang mga monoteistikong relihiyon ==== Hindi itinatanggi ng mga [[Relihiyon|relihiyong]] [[Abrahamiko]] ang pag-iral ng mga espirituwal na nilalang tulad ng mga [[anghel]], [[Satanas]] (Iblis), at mga ''jinn'' sa ilalim ng iisang tunay na [[Diyos]]. Gayunman, hindi kinikilala ng Sikhismo ang pag-iral ng mga ganitong espirituwal na entidad; kinikilala lamang nito ang iisa, walang anyo, makapangyarihan sa lahat, at nakaaalam ng lahat na Diyos (Waheguru), at binibigyang-diin ang tuwiran at nagkakaisang kalikasan ng Diyos. Bagaman binabanggit sa mga kasulatang Sikh ang mga anghel, [[Deva (Hinduismo)|deva]], si Yama, at mga [[demonyo]], ang mga ito ay itinuturing lamang na mga metaporang [[pampanitikan]] o hiram na banggit, at hindi bilang paglalarawan ng tunay at umiiral na mga espirituwal na nilalang.<ref>{{Cite web |title=What is the Concept of Evil in Sikhism? |url=https://www.learnreligions.com/do-sikhs-believe-devil-or-demons-2993497 |access-date=2025-08-17 |website=Learn Religions |language=en }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-10-21 |title=Understanding Sikhism's Monotheistic View of God • Philosophy Institute |url=https://philosophy.institute/religions-of-the-world/sikhism-monotheistic-beliefs/ |access-date=2025-08-17 |language=en-US }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== Ugnayan sa Hinduismo at Islam ==== Gumagamit ang mga kasulatang Sikh ng mga terminolohiyang [[Hinduismo|Hindu]], kabilang ang mga pagtukoy sa mga [[Veda]], at sa mga pangalan ng mga diyos at diyosa sa mga tradisyon ng kilusang ''bhakti'' ng Hinduismo, tulad nina [[Vishnu]], [[Shiva]], [[Brahma]], Parvati, Lakshmi, Saraswati, [[Rama]], at [[Krishna]]—subalit hindi bilang mga sinasamba.<ref name="brekke673" /><ref name="shacklexvii" /> Binabanggit din nito ang mga espirituwal na konsepto sa Hinduismo (Ishvara, Bhagavan, [[Brahman]]) at ang konsepto ng Diyos sa Islam ([[Allah]]) upang igiit na ang mga ito ay mga "kahaliling pangalan lamang ng Nag-iisang Makapangyarihan sa lahat".<ref>{{Cite book |last=Nirbhai Singh |url=http://archive.org/details/philosophyofsikh0000nirb |title=Philosophy of Sikhism : reality and its manifestations |date=1990 |publisher=New Delhi : Atlantic Publishers & Distributors |others=Internet Archive |language=en}}</ref> Bagaman kinikilala ng ''Guru Granth Sahib'' ang mga Veda, Purana, at ang [[Qur'an]],<ref>Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1-898723-13-4}}, p. 157 (sa Ingles)</ref> hindi ito nangangahulugang isang sinkretikong tulay sa pagitan ng Hinduismo at Islam.<ref>Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1-898723-13-4}}, p. 40 (sa Ingles)</ref> Sa halip, binibigyang-diin nito ang pagtutok sa mga ''nitnem bani'' tulad ng ''Japu'' (pag-uulit ng mantra ng banal na Pangalan ng Diyos—si Waheguru), sa halip na sa mga gawi tulad ng pagpapatirapa sa lupa habang nananalangin patungo sa isang tiyak na direksiyon gaya sa mga Muslim, o sa mga [[ritwal]] na Hindu tulad ng pagsusuot ng [[sinulid]]. Ang una ay itinuturing na isang disiplinaryong aspekto ng pagsamba, lalo na’t ang ''dhikr'' (pag-alaala kay Allah) ay katulad ding binibigyang-diin sa Islam.<ref>{{cite book |last1=Cole |first1=William Owen |title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |last2=Sambhi |first2=Piara Singh |date=1995 |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-898723-13-4 |pages=155–156 |language=en}}</ref> === ''Dasam Granth'' === [[File:Dasam.Granth.Frontispiece.BL.Manuscript.1825-1850.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dasam.Granth.Frontispiece.BL.Manuscript.1825-1850.jpg|thumb|Ang ''Dasam Granth'' ay isang banal na kasulatan ng Sikhismo na naglalaman ng mga tekstong iniuugnay kay Guru Gobind Singh, kabilang ang kanyang [[awtobiyograpiya]] na ''Bachittar Natak''. Ang pangunahing salaysay ng aklat ay tumatalakay sa ''Chaubis Avtar'' (24 na Avatar ng Hindu na diyos na si Vishnu), kina Rudra at Brahma, sa Hindu na mandirigmang diyosa na si Chandi, at sa isang kuwento ni Rama na matatagpuan sa ''Bachittar Natak''.<ref name="jdeol31" />]] Ang ''Dasam Granth'' ay isang banal na kasulatan ng Sikhismo na naglalaman ng mga tekstong iniuugnay kay Guru Gobind Singh. Gayunman, may mga iskolar na nagsasabing ang akda ay naisulat matapos ang pagkamatay ng guru at pinaniniwalaang gawa ng isang hindi kilalang [[makata]]. Ang Dasam Granth ay mahalaga sa malaking bilang ng mga Sikh. Gayunpaman, wala itong kapantay na awtoridad tulad ng ''Guru Granth Sahib''. Ang ilang komposisyon sa ''Dasam Granth'', gaya ng ''Jaap Sahib'' (Amrit Savaiye) at ''Benti Chaupai'', ay bahagi ng araw-araw na [[panalangin]] (Nitnem) ng mga Sikh.<ref>Robert Zaehner (1988), The Hutchinson Encyclopedia of Living Faiths, Hutchinson, {{ISBN|978-0-09-173576-0}}, pp. 426–427 (sa Ingles)</ref> Ang unang taludtod ng panalanging ''ardās'' ay mula sa ''Chandi di Var''. Sa malaking bahagi, ang ''Dasam Granth'' ay isang bersyon ng [[Mitolohiya|mitolohiyang]] Hindu mula sa mga ''Purana'', at naglalaman din ng mga sekular na [[kuwento]] mula sa iba’t ibang pinagmulan na tinatawag na ''Charitro Pakhyan'', mga salaysay na naglalayong magbabala at mag-ingat ang mga kalalakihan laban sa mga panganib ng pita o [[pagnanasa]].<ref>{{cite book |last1=Shackle |first1=Christopher |title=Teachings of the Sikh Gurus |last2=Mandair |first2=Arvind-Pal Singh |date=2005 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-26604-8 |location=Abingdon-on-Thames, England |page=xx |language=en}}</ref><ref>William McLeod (2009), The A to Z of Sikhism, Toronto: Rowman & Littlefield, {{ISBN|978-0-8108-6828-1}}, p. 151 (sa Ingles)</ref> Maraming bersiyon ng ''Dasam Granth'' ang umiiral, at sa makabagong panahon, ang pagiging tunay ng ''Dasam Granth'' ay naging isa sa pinakatinatalakay at pinakadinidebateng paksa sa loob ng Sikhismo. Ang mga Akali Nihang ay itinuturing ang ''Dasam Granth'' at ang ''Sarbloh Granth'' bilang mga karugtong ng ''Guru Granth Sahib''.<ref>{{Cite web |last=Sethi |first=Chitleen K. |date=21 Oktubre 2021 |title=The 3 granths in Sikhism & the debate surrounding Sarbloh Granth & Dasam Granth |url=https://theprint.in/theprint-essential/the-3-granths-in-sikhism-the-debate-surrounding-sarbloh-granth-dasam-granth/754060/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230222223640/https://theprint.in/theprint-essential/the-3-granths-in-sikhism-the-debate-surrounding-sarbloh-granth-dasam-granth/754060/ |archive-date=22 Pebrero 2023 |access-date=22 Pebrero 2023 |website=ThePrint |language=en-US}}</ref> Malaki ang naging papel ng [[aklat]] sa [[kasaysayan]] ng Sikhismo, subalit sa kasalukuyan, may mga bahagi nito na nagdulot ng pagtutol at patuloy na [[talakayan]] sa mga Sikh.<ref name="jdeol31">{{cite book |last=Deol |first=J. |title=Sikh Religion, Culture and Ethnicity |date=2000 |publisher=Routledge |isbn=978-0-7007-1389-9 |editor1-last=Mandair |editor1-first=Arvind-Pal Singh |location=Abingdon-on-Thames, England |pages=31–33 |language=en |editor2-last=Shackle |editor2-first=Christopher |editor3-last=Singh |editor3-first=Gurharpal}}</ref> === ''Sarbloh Granth'' === Ang ''Sarbloh Granth'' ay isang banal na teksto na naglalaman ng humigit-kumulang 6,500 patulang saknong na tradisyunal na iniuugnay kay Guru Gobind Singh. Gayunman, may mga iskolar na nagsasabing ang akda ay naisulat matapos ang pagkamatay ng guru at pinaniniwalaang gawa ng isang hindi kilalang makata.<ref>{{Cite web |title=A dictionary of Indian literature |url=https://search.worldcat.org/title/42718918 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119215901/https://search.worldcat.org/title/42718918 |archive-date=19 Nobyembre 2023 |access-date=19 November 2023 |language=en}}</ref> Ang kasulatang ito ay naglalaman, bukod sa iba't ibang paksa, ng sining at mga [[batas]] ng [[digmaan]] sa Sikhismo. Lubos na iginagalang ng mga Akali Nihang ang kasulatang ito, samantalang maraming Sikh na hindi Nihang ang tumatanggi na kilalanin ito bilang isang tunay na akda ng ikasampung guru.<ref>{{Cite web |title=Debating the Dasam Granth |url=https://search.worldcat.org/title/606234922 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119234418/https://search.worldcat.org/title/606234922 |archive-date=19 Nobyembre 2023 |access-date=19 Nobyembre 2023 |language=en}}</ref> Ayon kay Harbans Singh, tinatanggihan ang pagiging tunay ng akda dahil ang estilo ng [[Pagsusulat|pagsulat]] at husay sa pagtula nito ay hindi tumutugma sa mga gawa ni Guru Gobind Singh sa ''Dasam Granth''. Binabanggit din sa teksto ang isang akdang binuo noong 1719, na matagal nang naganap matapos ang pagkamatay ni Guru Gobind Singh.<ref>{{Cite web |title=The encyclopaedia of Sikhism |url=https://search.worldcat.org/title/29703420 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120005930/https://search.worldcat.org/title/29703420 |archive-date=20 Nobyembre 2023 |access-date=19 Nobyembre 2023 |language=en}}</ref> Ipinetsa naman ni W. H. McLeod ang akda sa huling bahagi ng ika-18 siglo at naniniwalang ito ay isinulat ng isang hindi kilalang makata at maling iniugnay sa ikasampung guru.<ref>{{Cite web |title=The A to Z of Sikhism |url=https://search.worldcat.org/title/435778610 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119202841/https://search.worldcat.org/title/435778610 |archive-date=19 Nobyembre 2023 |access-date=19 Nobyembre 2023 |language=en}}</ref> === Mga ''Janamsakhi'' === Ang mga ''Janamsākhī'' (literal na "mga salaysay ng kapanganakan") ay mga akdang nagpapakilalang [[talambuhay]] ni Guru Nanak. Bagama't hindi sila itinuturing na banal na kasulatan sa pinakamaistriktong kahulugan, nagbibigay ang mga ito ng isang hagiyograpikong pagtanaw sa buhay ni Guru Nanak at sa mga unang yugto ng pag-usbong ng Sikhismo. == Mga pagdiriwang at gawain == Ang mga masunuring Sikh ay sumusunod sa mga matagal nang kaugalian at tradisyon upang patibayin at ipahayag ang kanilang pananampalataya. Inirerekomenda ang araw-araw na pagbigkas ng banal na pangalan ng Diyos, ang Waheguru, at ang pagbigkas mula sa [[Memorya (utak)|memorya]] ng mga piling sipi mula sa ''Guru Granth Sahib'', gaya ng mga himnong ''Japu'' (o ''Japji'', literal na "awit" o "[[pagbigkas]]"), kaagad pagkatapos magising at [[maligo]]. Ang mga bininyagang Sikh ay nagdarasal ng limang panalanging pang-umaga, pati na rin ng panalangin sa gabi at sa gabi bago matulog. Kasama sa mga kaugalian ng [[pamilya]] ang pagbasa ng mga sipi mula sa kasulatan at ang pagdalo sa ''gurdwara'' (tinatawag ding ''gurduara'', na nangangahulugang "pintuan patungo sa Diyos"; minsan ding isinasalin bilang ''Gurudwara''). Maraming gurdwara ang itinayo at pinananatili sa buong Indiya, gayundin sa halos bawat bansang may pamayanang Sikh. Bukas ang mga ''gurdwara'' para sa lahat, anuman ang [[relihiyon]], pinagmulan, kasta, o [[lahi]].<ref name="brittanica-gurdwara">{{cite web |date=5 Mayo 2024 |title=gurdwara |url=https://www.britannica.com/topic/gurdwara |access-date=28 Hunyo 2024 |website=britannica.com |publisher=Encyclopædia Britannica, Inc. |language=en}}</ref> Ang pagsamba sa isang gurdwara ay pangunahing binubuo ng pag-awit ng mga sipi mula sa banal na kasulatan. Karaniwang nagpapatirapa ang mga Sikh sa harap ng banal na kasulatan kapag pumapasok sa gurdwara. Karaniwan ding isinasagawa ang pagbigkas ng ''ardas'' na nagmula pa noong ika-18 dantaon para sa mga dumadalo. Inaalala ng ''ardas'' ang mga naging pagdurusa at kaluwalhatian ng pamayanan, at humihiling ng banal na biyaya para sa buong sangkatauhan.<ref name="p260">{{cite book |last=Parrinder |first=Geoffrey |title=World Religions: From Ancient History to the Present |date=1971 |publisher=Hamlyn |isbn=978-0-87196-129-7 |location=London |page=260 |language=en}}</ref> Ang gurdwara rin ang lugar ng makasaysayang gawain ng Sikh na ''langar'', o ang pagkain ng pamayanan. Lahat ng gurdwara ay bukas sa sinuman, anuman ang pananampalataya, para sa libreng pagkain na palaging [[begetariyano]].<ref>Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1-898723-13-4}}, p. 148 (sa Ingles)</ref> Sama-samang kumakain ang mga tao, at ang [[kusina]] ay pinamamahalaan at pinaglilingkuran ng mga [[boluntaryo]] mula sa pamayanang Sikh.<ref>{{cite book |last=McWilliams |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=yj8QDgAAQBAJ |title=Food & Material Culture: Proceedings of the Oxford Symposium on Food and Cookery 2013 |date=2014 |publisher=Oxford Symposium |isbn=978-1-909248-40-3 |page=265 |language=en}}</ref> === Mga pista at kaganapan ng Sikh === Pinili ni Guru Amar Das ang mga pista na ipagdiriwang ng mga Sikh, gaya ng ''Vaisakhi'', kung saan hiniling niya sa mga Sikh na magtipon at makibahagi sa pagdiriwang bilang isang pamayanan. Ang Vaisakhi ay isa sa pinakamahalagang pista ng mga Sikh, habang ang iba pang mahahalagang pagdiriwang ay ginugunita ang kapanganakan at buhay ng mga guru at ng mga martir ng Sikhismo. Sa kasaysayan, ang mga [[Pista|pistang]] ito ay nakabatay sa [[Kalendaryo|kalendaryong]] lunar na ''Bikrami''.<ref name="nesbittbc">{{cite book |last=Nesbitt |first=Eleanor |url=https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ&pg=PA122 |title=Sikhism: A Very Short Introduction |date=2016 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-874557-0 |pages=122–123 |language=en |access-date=6 Marso 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415073742/https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ&pg=PA122 |archive-date=15 Abril 2023 |url-status=live}}</ref> Noong 2003, pinagtibay ng SGPC, ang organisasyong Sikh na namamahala sa pangangalaga ng mga makasaysayang ''gurdwara'' ng Punjab, ang kalendaryong ''Nanakshahi''.<ref name="nesbittbc" /> Ang bagong kalendaryo ay lubhang kontrobersiyal sa mga Sikh at hindi tinatanggap ng lahat. Kabilang sa mga pista ng Sikh ang mga sumusunod: * Ang ''Band Chor Diwas'' ay isa pang mahalagang pista ng Sikhismo sa kasaysayan nito.<ref>{{cite book |last=Mandair |first=Arvind-Pal Singh |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ |title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |date=2013 |publisher=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-4411-0231-7 |pages=128–130 |language=en |access-date=16 Mayo 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308160619/https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2024 |url-status=live}}</ref> Sa mga nagdaang taon, sa halip na ''[[Diwali]]'', pinangalanan ito sa kalendaryong inilabas ng SGPC matapos ang 2003 bilang ''Bandi Chhor Divas''.<ref>{{cite book |last=Nesbitt |first=Eleanor |url=https://books.google.com/books?id=4ysRDAAAQBAJ |title=Sikhism: A Very Short Introduction |date=2016 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-106276-6 |pages=6, 124 |language=en}}</ref> * Ang ''Hola Mohalla'' ay isang tradisyong sinimulan ni Guru Gobind Singh. Nagsisimula ito sa araw pagkatapos ipagdiwang ng mga Sikh ang ''Holi'',<ref name="McLeod2009p95">{{cite book |last=McLeod |first=W. H. |url=https://books.google.com/books?id=vgixwfeCyDAC&pg=PA95 |title=The A to Z of Sikhism |date=2009 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6344-6 |page=95 |language=en}}</ref> na kung minsan ay tinatawag na ''Hola''.<ref name="Roy2005p192">{{cite book |last=Roy |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=IKqOUfqt4cIC&pg=PA192 |title=Traditional Festivals: A Multicultural Encyclopedia |date=2005 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-57607-089-5 |pages=192–193 |language=en}}</ref> Binago ni Guru Gobind Singh ang pagdiriwang ng Holi sa pamamagitan ng pagdaragdag ng isang tatlong-araw na kapistahan na tinatawag na ''Hola Mohalla'' na nakatuon sa [[sining pandigma]]. Nagsisimula ang pinalawig na pagdiriwang sa araw matapos ang pista ng Holi sa Anandpur Sahib, kung saan nagsasanay ang mga sundalong Sikh sa mga huwad na labanan, at nagkakaroon ng mga paligsahan sa [[pangangabayo]], [[Atletiks|atletika]], pana, at mga [[pagsasanay]] [[militar]].<ref>{{cite book |last1=Wellman |first1=James K. Jr. |url=https://archive.org/details/religionandh_xxxx_2012_000_10856028 |title=Religion and Human Security: A Global Perspective |last2=Lombardi |first2=Clark |date=2012 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-982775-6 |pages=[https://archive.org/details/religionandh_xxxx_2012_000_10856028/page/n125 112] note 18 |language=en |url-access=registration}}</ref><ref>{{cite book |last=Kaur Singh |first=Nikky-Guninder |url=https://books.google.com/books?id=e0ZmAXw7ok8C&pg=PA93 |title=Sikhism: An Introduction |date=2011 |publisher=I.B. Tauris |isbn=978-1-84885-321-8 |location=London / New York |pages=93–94 |language=en}}</ref> === Mga seremonya at kaugalian === Ang mga Sikh ay sumuporta rin at tumulong sa paglinang ng mahahalagang tradisyon ng [[peregrinasyon]] patungo sa mga banal na pook tulad ng Harmandir Sahib, Anandpur Sahib, Fatehgarh Sahib, Patna Sahib, Hazur Nanded Sahib, Hemkund Sahib, at iba pa.<ref name="Oberoi1994p68">{{cite book |last=Oberoi |first=Harjot |url=https://books.google.com/books?id=1NKC9g2ayJEC |title=The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition |date=1994 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-61592-9 |pages=43–49, 68, 327–328 |language=en}}</ref> Karaniwang itinuturing ng mga namamakay na Sikh at ng mga Sikh mula sa iba pang mga [[sekta]] ang mga pook na ito bilang banal at bahagi ng kanilang ''Tirath''.<ref name="Ferrari2011p48">{{cite book |last=Geaves |first=Ron |url=https://books.google.com/books?id=OyKFM2qrNUEC&pg=PA48 |title=Health and Religious Rituals in South Asia: Disease, Possession and Healing |date=2011 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-136-84629-8 |editor-last=Ferrari |editor-first=Fabrizio |location=Abingdon-on-Thames, England |pages=48–51 |language=en}}</ref> Halimbawa, ang ''Hola Mohalla'' na ginaganap kasabay ng pista ng Holi ay isang taunang seremonyal at kaugalian na pagtitipon sa Anandpur Sahib na dinadaluhan ng mahigit 100,000 Sikh.<ref>{{cite book |last=Thursby |first=Gene R. |url=https://books.google.com/books?id=PNsIoNN5ie8C&pg=PA17 |title=The Sikhs |date=1992 |publisher=Brill Academic |isbn=978-90-04-09554-0 |pages=17–18 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Cole |first1=W. O. |url=https://books.google.com/books?id=G8KMCwAAQBAJ |title=Sikhism and Christianity: A Comparative Study |last2=Sambhi |first2=Piara Singh |date=2016 |publisher=Springer |isbn=978-1-349-23049-5 |pages=134–135, 168 |language=en}}</ref> Ang mga pangunahing templo ng Sikh ay may ''sarovar'' o banal na tubig na nasa tangke kung saan ang ilang Sikh ay nagsasagawa ng kaugalian na pagligo. Mayroon ding nag-uuwi ng banal na tubig mula sa tangke para sa mga [[Kaibigan|kaibigang]] o [[kamag-anak]] na may sakit,<ref name="singha7">{{cite book |last=Singha |first=H. S. |url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C&pg=PA7 |title=The Encyclopedia of Sikhism |date=2000 |publisher=Hemkunt Press |isbn=978-81-7010-301-1 |pages=7, 16, 27 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kaur Singh |first1=Nikky-Guninder |url=https://books.google.com/books?id=k0s2dUUMHbkC&pg=PA101 |title=Sikhism |date=2004 |publisher=Infobase |isbn=978-1-4381-1779-9 |pages=100–101 |language=en}}</ref> sa paniniwalang ang [[tubig]] mula sa mga banal na pook na ito ay may kapangyarihang magpanumbalik at maglinis ng [[karma]] ng isang tao.<ref>{{cite book |last=Thursby |first=Gene R. |url=https://books.google.com/books?id=PNsIoNN5ie8C&pg=PA17 |title=The Sikhs |date=1992 |publisher=Brill Academic |isbn=978-90-04-09554-0 |pages=14–15 |language=en}}</ref>{{efn-lr|Ang banal na kasulatan ng Sikhismo ay naglalaman ng mga taludtod na literal na binibigyang-kahulugan bilang may kaugnayan sa peregrinasyon at sa paglulublob sa tubig bilang may kapangyarihang maghatid ng kaligtasan; may ilan na bumabatikos sa ganitong pananaw (AG 358, 75), samantalang ang iba naman ay sumusuporta rito (AG 623–624).}}<ref name="singha7" /> Ang iba't ibang guru ng Sikhismo ay may magkakaibang pananaw hinggil sa peregrinasyon.<ref>{{cite book |last1=Fenech |first1=Louis E. |url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA5 |title=Historical Dictionary of Sikhism |last2=McLeod |first2=W. H. |date=2014 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-4422-3601-1 |location=Lanham, Maryland |pages=5–6, 29, 60–61 |language=en}}</ref> Sa pagsilang ng isang bata, binubuksan ang Guru Granth Sahib sa isang di-piling pahina, at ang bata ay pinapangalanan batay sa unang titik na makikita sa itaas na kaliwang sulok ng kaliwang pahina. Lahat ng lalaki ay binibigyan ng apelyidong ''Singh'', at lahat ng babae ay binibigyan ng apelyidong ''Kaur'' (na dati ay isang titulong iginagawad lamang sa isang indibiduwal kapag sumapi sa Khalsa).<ref>{{cite book |last=Loehlin |first=Clinton Herbert |title=The Sikhs and Their Scriptures |url=https://archive.org/details/sikhstheirscript0000loeh |date=1964 |publisher=Lucknow Publishing |edition=2 |page=[https://archive.org/details/sikhstheirscript0000loeh/page/42 42] |language=en |orig-year=1958}}</ref> [[File:Sikh_wedding.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sikh_wedding.jpg|thumb|Kasalang Sikh]] Ang ritwal ng [[Kasalanan|kasal]] ng Sikh ay kinabibilangan ng seremonyang ''anand karaj''.<ref>{{cite book |last1=Kaur Singh |first1=Nikky-Guninder |url=https://books.google.com/books?id=IsYucLFfEIsC&pg=PA189 |title=The Birth of the Khalsa: A Feminist Re-Memory of Sikh Identity |date=2005 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-6583-7 |location=Albany |page=189 |language=en |quote=The name of the wedding ceremony, anand karaj (anand=bliss, karaj=event), is derived from Guru Amar Das's rapturous hymn Anand (bliss) and institutionalized by the fourth Sikh Guru, Guru Ram Das.}}</ref><ref name="Ruether2006p700">{{cite book |last1=Skinner Keller |first1=Rosemary |url=https://books.google.com/books?id=WPILfbtT5tQC&pg=PA700 |title=Encyclopedia of Women and Religion in North America |last2=Radford Ruether |first2=Rosemary |last3=Cantlon |first3=Marie |date=2006 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-34687-2 |page=700 |language=en}}</ref> Isinasagawa ang seremonya ng kasal sa harap ng Guru Granth Sahib ng isang bininyagang Khalsa, karaniwang pinangungunahan ng ''Granthi'' ng gurdwara.<ref name="HaarKalsi2009p10">{{cite book |last1=Haar |first1=Kristen |url=https://books.google.com/books?id=YOI1nB_zTyAC |title=Sikhism |last2=Kalsi |first2=Sewa Singh |date=2009 |publisher=Infobase |isbn=978-1-4381-0647-2 |pages=10–11 |language=en}}</ref><ref name="fenech33">{{cite book |last1=Fenech |first1=Louis E. |url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA220 |title=Historical Dictionary of Sikhism |last2=McLeod |first2=W. H. |date=2014 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-4422-3601-1 |location=Lanham, Maryland |pages=33–34, 220 |language=en}}</ref> Ang opisyal na pagkilala at pagpapatibay nito ay naganap noong 1909, sa panahon ng Kilusang ''Singh Sabha''.<ref name="fenech33" /> [[File:Sikh_funeral_procession._Mandi,_Himachel_Pradesh.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sikh_funeral_procession._Mandi,_Himachel_Pradesh.jpg|thumb|Prusisyon ng libing ng Sikh, [[Mandi]], [[Himachal Pradesh]]]] Sa oras ng kamatayan, ang bangkay ng isang Sikh ay karaniwang kremasyon. Kung hindi ito maaari, maaaring gamitin ang anumang marangal na paraan ng [[Paglilibang|paglilibing]] o pag-aalis ng bangkay. Isinasagawa ang mga panalanging ''kirtan sohilā'' at ''ardas'' sa panahon ng seremonya ng libing na kilala bilang ''antim sanskar''.<ref>{{cite web |title=Sikh Reht Maryada – Funeral Ceremonies (Antam Sanskar) |url=http://sgpc.net/sikhism/antam-sanskar.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20020406164549/http://sgpc.net/sikhism/antam-sanskar.asp |archive-date=6 Abril 2002 |access-date=8 Hunyo 2006 |language=en}}</ref> === Pagsisimula at ang Khalsa === Ang ''Khalsa'' (na nangangahulugang "dalisay at may soberanya") ay ang kolektibong tawag na ibinigay ni Guru Gobind Singh<ref name="pashauraarjan">Pashaura Singh (2005), Understanding the Martyrdom of Guru Arjan, Journal of Punjab Studies, 12(1), pp. 29–62 (sa Ingles)</ref><ref name="Gandhi">{{cite book |last=Gandhi |first=Surjit Singh |title=History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 |date=1 Pebrero 2008 |publisher=Atlantic Publishers<!--NOT Atlantic Books, of London--> |isbn=978-81-269-0857-8 |location=New Delhi |pages=676–677 |language=en}}</ref> sa mga Sikh na ganap na pinasimulan sa pamamagitan ng isang seremonyang tinatawag na ''amrit sanchar'' (seremonya ng nektar).<ref name="SinghFenech2014p23">{{cite book |last1=Singh |first1=Pashaura |url=https://books.google.com/books?id=7YwNAwAAQBAJ |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |last2=Fenech |first2=Louis E. |date=2014 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-100411-7 |pages=23–24 |language=en |access-date=16 Mayo 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308160518/https://books.google.com/books?id=7YwNAwAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2024 |url-status=live}}</ref> Sa seremonyang ito, ang pinatamis na tubig ay hinahalo gamit ang isang [[tabak]] na may dalawang talim habang inaawit ang mga panalanging liturhikal; pagkatapos ay iniaalok ito sa pinapasinayang Sikh, na ritwal na iniinom ang nektar. Maraming Sikh ang hindi pormal at ganap na pinasimulan sapagkat hindi sila dumaraan sa seremonyang ito, ngunit sumusunod pa rin sila sa ilang bahagi ng Sikhismo at kinikilala ang kanilang sarili bilang Sikh. Ang pinasimulang Sikh, na pinaniniwalaang muling isinilang, ay tinatawag na ''Amritdhari'' o ''Khalsa Sikh'', samantalang ang mga hindi pinasimulan o bininyagan ay tinatawag na ''Kesdhari'' o ''Sahajdhari'' Sikh.<ref name="SinghFenech2014p23" /><ref>{{cite book |last1=Fenech |first1=Louis E. |url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |title=Historical Dictionary of Sikhism |last2=McLeod |first2=W. H. |date=2014 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-4422-3601-1 |location=Lanham, Maryland |pages=84–85 |language=en |access-date=16 Mayo 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230817161136/https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |archive-date=17 Agosto 2023 |url-status=live}}</ref> Ang unang pagkakataon na isinagawa ang seremonyang ito ay noong Vaisakhi na tumapat noong Marso 30, 1699 sa Anandpur Sahib sa Punjab.<ref name="SinghFenech2014p23" /> Sa okasyong iyon, bininyagan ni Gobind Singh ang ''Panj Piare'', ang limang minamahal, na siya namang buminyag kay Guru Gobind Singh mismo. Sa mga lalaking pinasimulan, ibinigay ang apelyidong ''Singh'', na nangangahulugang "[[leon]]", habang ang apelyidong ''Kaur'', na nangangahulugang "prinsesa", ay ibinigay sa mga bininyagang babaeng Sikh.<ref name="SinghFenech2014p232">{{cite book |last1=Singh |first1=Pashaura |url=https://books.google.com/books?id=7YwNAwAAQBAJ |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |last2=Fenech |first2=Louis E. |date=2014 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-100411-7 |pages=23–24 |language=en |access-date=16 Mayo 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308160518/https://books.google.com/books?id=7YwNAwAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2024 |url-status=live}}</ref> Ang mga bininyagang Sikh ay nagsusuot ng limang bagay na tinatawag na ''limang K'' (sa Punjabi ay ''panj kakke'' o ''panj kakar'') sa lahat ng [[oras]]. Ang limang ito ay: ''kes'' (hindi ginugupitang buhok), ''kangha'' (maliit na suklay na [[kahoy]]), ''kara'' ([[bilog]] na pulseras na [[bakal]] o bakal na [[haluang metal]]), ''kirpan'' (tabak o patalim), at ''kachera'' (espesyal na panloob na [[kasuotan]]).<ref name="SinghFenech2014p23" /> Ang limang K ay may parehong praktikal at simbolikong layunin.<ref>{{cite book |last=Simmonds |first=David |title=Believers All: A Book of Six World Religions |date=1992 |publisher=Nelson Thornes |isbn=978-0-17-437057-4 |location=Cheltenham, England |pages=120–121 |language=en}}</ref> == Mga Sikh == Ayon sa mga pagtataya noong 2019, ang Sikhismo ay may humigit-kumulang 25–30 milyong tagasunod sa buong mundo.<ref>{{Cite news |date=12 Nobyembre 2019 |title=Sikhs in Wolverhampton celebrate 550 years of Guru Nanak |language=en |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-birmingham-50374567 |url-status=live |access-date=21 Enero 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127230917/https://www.bbc.com/news/uk-england-birmingham-50374567 |archive-date=27 Enero 2021}}</ref> Isang pagtataya noong 2020 ni Charles Preston ang nagbigay ng bilang na 29,254,000 na mga Sikh sa buong daigdig.<ref>{{Cite web |last=Preston |first=Charles |date=2 Hulyo 2024 |title=List of religious populations: Populations of world religions in 2020 |url=https://www.britannica.com/topic/List-of-religious-populations |access-date=15 Agosto 2025 |website=Britannica |language=en}}</ref> Ayon sa Pew Research, isang ''think tank'' (o sentro ng pag-aaral at pagsusuri) at pangkat-pananaliksik na nakabase sa [[Washington, D.C.|Washington, DC]], mahigit siyam sa bawat sampung Sikh ay nasa Indiya, subalit may malalaki ring pamayanang Sikh sa [[Estados Unidos]], [[Reyno Unido]], at [[Canada|Kanada]].<ref>{{Cite web |date=2012-12-18 |title=Other Religions |url=https://www.pewresearch.org/religion/2012/12/18/global-religious-landscape-other/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230901021622/https://www.pewresearch.org/religion/2012/12/18/global-religious-landscape-other/ |archive-date=1 Setyembre 2023 |access-date= |website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project |language=en-US}}</ref> Sa loob ng Indiya, matatagpuan ang populasyon ng mga Sikh sa bawat [[Mga estado at teritoryo ng unyon ng India|estado at]] [[Mga estado at teritoryo ng unyon ng India|teritoryong unyon]], subalit higit silang nakatuon sa hilagang-kanluran at hilagang mga estado. Tanging sa estado ng Punjab nagiging mayorya ang mga Sikh (58% ng kabuuang populasyon, ayon sa senso noong 2011).<ref name="census2011sikhs">[http://www.censusindia.gov.in/2011census/Religion_PCA.html Religion demographics: 2011 Census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180815045141/http://www.censusindia.gov.in/2011census/Religion_PCA.html|date=2018-08-15}}, Office of the Registrar General & Census Commissioner, Ministry of Home Affairs, Government of India (sa Ingles)</ref> Bukod sa Punjab, ang mga estado at teritoryong unyon ng Indiya kung saan higit sa 1.5% ng [[populasyon]] ay Sikh ay sa [[Chandigarh]], [[Haryana]], [[Delhi]], [[Uttarakhand]], at [[Jammu at Kashmir (teritoryo ng unyon)|Jammu at Kashmir]], na pawang nasa hilagang kalahati ng Indiya.<ref name="census2011sikhs" /> Ang Kanada ang may pinakamalaking bahagdan ng mga Sikh bilang proporsyon ng kabuuang populasyon ng isang bansa sa buong mundo, na nasa 2.1%.<ref name="canadareligion2021">{{Cite web |last=Government of Canada |first=Statistics Canada |date=26 Oktubre 2022 |title=Religion by visible minority and generation status: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations with parts |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810034201 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230305220639/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810034201 |archive-date=5 Marso 2023 |access-date=26 Oktubre 2022 |website=www12.statcan.gc.ca |language=en}}</ref> Sa loob ng Kanada, bumubuo ang mga Sikh ng 5.9% ng kabuuang populasyon sa kanlurang lalawigan ng Ang [[British Columbia|Kolumbiyang Britanika]], na kumakatawan sa ikatlong pinakamalaking proporsyon ng mga Sikh sa lahat ng pandaigdigang administratibong dibisyon, kasunod lamang ng Punjab at Chandigarh sa Indiya. Ang Kolumbiyang Britanika, [[Manitoba]], at [[Yukon]] ay kabilang sa tatlo sa apat na administratibong dibisyon sa buong mundo na may Sikhismo bilang ikalawang pinakasinusundang relihiyon ng populasyon.{{efn-lr|Ang Sikhismo ang ikalawang pinakamalaking relihiyon sa Kolumbiyang Britanika, Manitoba, at Yukon.<ref name="canadareligion2021"/> Ayon sa sensong Indiyano noong 2011,, Sikhismo ang pinakamalaking relihiyon sa Punjab at ikalawa sa Chandigarh. Ito ang tanging dalawang estado/teritoryong unyon ng Indiya kung saan ang Sikhismo ay isa sa dalawang pinakakaraniwang relihiyon.<ref>{{cite web |title=Population by religion community – 2011 |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS |publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230423/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS |archive-date=23 Setyembre 2015|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/0401_PART_A_DCHB_CHANDIGARH.pdf |title=Census of India 2011 – Chandigarh |access-date=28 Hulyo 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821191248/http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/0401_PART_A_DCHB_CHANDIGARH.pdf |archive-date=21 Agosto 2017 |url-status=live|language=en }}</ref>|name="ProvincePopulation"}} Bago ang paghahati ng Indiyang Britaniko noong 1947, milyun-milyong Sikh ang naninirahan sa mga lugar na kalaunan ay naging [[Pakistan]]. Gayundin, ang Sikhismo ay itinatag sa mga lupain na ngayon ay bahagi ng Pakistan, at ang ilan sa mga guru ay isinilang malapit sa Lahore at sa iba pang bahagi ng Pakistan. Sa panahon ng paghahati, ang mga Sikh at Hindu ay umalis sa bagong tatag na Pakistan na mayoryang Muslim at karamihan ay lumipat sa Indiya na mayoryang Hindu, na may ilan na lumipat sa [[Apganistan]]<ref>{{cite web |date=20 Agosto 2014 |title=Explainer: Who are the Afghan Sikhs? |url=https://theconversation.com/explainer-who-are-the-afghan-sikhs-30699 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200331144838/https://theconversation.com/explainer-who-are-the-afghan-sikhs-30699 |archive-date=31 Marso 2020 |access-date=20 Mayo 2020 |work=The Conversation |language=en}}</ref> na mayoryang Muslim, habang maraming Muslim sa Indiya ang lumipat sa Pakistan.<ref>{{cite book |last1=Kosinski |first1=L. A. |url=https://books.google.com/books?id=tGiSBAAAQBAJ&pg=PA186 |title=Population Redistribution and Development in South Asia |last2=Elahi |first2=K. M. |date=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-009-5309-3 |pages=186–203 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Eltringham |first1=Nigel |url=https://books.google.com/books?id=6OfpAwAAQBAJ&pg=PT30 |title=Remembering Genocide |last2=Maclean |first2=Pam |date=2014 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-317-75421-3 |location=Abingdon-on-Thames, England |pages=30–32 |language=en}}</ref> Ayon sa mga ulat ng balita noong 2017, humigit-kumulang 20,000 Sikh na lamang ang nananatili sa Pakistan, at patuloy pang lumiit ang kanilang populasyon (0.01% ng tinatayang 200 milyong populasyon ng bansa).<ref>[https://www.dawn.com/news/1176521 Pakistan's dwindling Sikh community wants improved security] (sa Ingles) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150806075623/http://www.dawn.com/news/1176521|date=2015-08-06}}, ''The Dawn'', Pakistan (17 Abril 2017)</ref> === Mga sektang Sikh === Ang mga sektang Sikh ay mga sub-tradisyon sa loob ng Sikhismo na naniniwala sa alternatibong linya ng mga guru, o may naiibang pagpapakahulugan sa mga kasulatang Sikh, o naniniwala sa pagsunod sa isang buhay na guru, o may iba pang mga konseptong naiiba sa mga ortodoksong Sikh na Khalsa.<ref name="Syan2014p170">{{cite book |last=Syan |first=Hardip Singh |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |date=2014 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-969930-8 |editor1-last=Singh |editor1-first=Pashaura |pages=170–180 |language=en |editor2-last=Fenech |editor2-first=Louis E.}}</ref><ref name="Takhar2014p350">{{cite book |last1=Takhar |first1=Opinderjit Kaur |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |date=2014 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-969930-8 |editor1-last=Singh |editor1-first=Pashaura |pages=350–359 |language=en |editor2-last=Fenech |editor2-first=Louis E.}}</ref> Kabilang sa mga pangunahing makasaysayang [[sekta]] ng Sikhismo ang Udasi, Nirmala, Nanakpanthi, Khalsa, Sahajdhari, Namdhari Kuka, Nirankari, at Sarvaria.<ref name="Oberoi1994p24">{{cite book |last=Oberoi |first=Harjot |url=https://books.google.com/books?id=1NKC9g2ayJEC&pg=PA78 |title=The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition |date=1994 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-61592-9 |pages=24–25 |language=en}}</ref> Noong una, limang orden lamang (''samprada'') ang mayroon ang mga Sikh (hindi dapat ipagkamali sa mga lihis na sekta). Kabilang dito ang mga sumusunod: * Ang mga Nihang – ang mga mandirigma o armadong [[hukbo]] ng Sikh Panth.<ref name=":5">{{Cite web |title=Akalis/Nihangs |url=http://www.philtar.ac.uk/encyclopedia/sikhism/akalis.html |access-date=22 Pebrero 2023 |website=philtar.ac.uk |language=en}}</ref> May dalawang pangunahing pangkat sa loob ng orden na ito: ang Buddha Dal, o ang hukbo ng mga beterano, at ang Tarna Dal, o ang hukbo ng [[kabataan]]. Mayroon pang iba't ibang mas maliliit na sub-orden na kaugnay ng dalawang ito.<ref name=":5" /> Ang pangulo ng Buddha Dal ay dati ring palaging nagsisilbing pangulo ng Akaal Takht, na may hurisdiksiyon sa lahat ng bagay na may kinalaman sa orden ng Akaali Nihang.<ref name=":2a" /> * Ang mga Nirmala – mga iskolar. Sila ay bumuo ng mga akda at tradisyunal na nag-aaral ng malawak na saklaw ng panitikang Indiyano at ilang di-Indiyano. Nakikipag-ugnayan din sila sa iba pang mga landasing Dharmik.<ref>{{Cite web |title=Nirmalas |url=http://www.philtar.ac.uk/encyclopedia/sikhism/nirmal.html |access-date=22 Pebrero 2023 |website=philtar.ac.uk |language=en}}</ref> Ang ikasampung guru ang nag-institusyonalisa sa kanila. Ang Ang Bhai Daya Singh Ji Samparda at Ang Bhai Dharam Singh Ji Samparda, dalawa sa Ang Panj Pyare o mga minamahal ng ikasampung guru, ang nagtatag ng dalawang orden ng Nirmala.<ref>{{Cite web |date=15 Hunyo 2006 |title=Nirmal Home |url=http://nirmalashramrishikesh.org/Home.asp?GivePage=reso1024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060615052041/http://nirmalashramrishikesh.org/Home.asp?GivePage=reso1024 |archive-date=15 Hunyo 2006 |access-date=22 Pebrero 2023 |language=en}}</ref> * Ang mga Udasi – isang asetikong pangkat na sa kasaysayan ay nangangalaga ng mga Gurdwara at nagsasagawa ng gawaing misyonero. Bagaman hindi nila itinataguyod ito sa iba, ang ilan sa kanilang mga gawain ay lumilihis sa karamihan ng paniniwalang Sikh. Si Baba Sri Chand, ang panganay na Sahibzada (anak) ng unang guru na si [[Guru Nanak Dev]], ang nagtatag ng orden.<ref name=":32">{{Cite web |title=Udasis |url=http://www.philtar.ac.uk/encyclopedia/sikhism/udas.html |access-date=22 Pebrero 2023 |website=philtar.ac.uk |language=en}}</ref> Ang kanilang Gurdev ay si Baba Sri Chand.<ref name=":2a" /> * Ang mga Sevapanthi – mga pilantropo na nakikibahagi sa gawaing [[kawanggawa]] o ''seva'' (di-makasariling paglilingkod) nang hindi umaasa ng kabayaran.<ref name=":4">Shriniwas, Geeta. "sevapanthi sampradaya itihash aur vikas." (sa Hindi)</ref> Nagsasagawa rin sila ng mga proyektong [[akademiko]]. Si Bhai Kahnaiya, isang Sikh ng ikasiyam at ikasampung guru, ang nagsilbing unang pinuno ng orden<ref>Mahal, Ramandeep. "Bhai Kanhaiya ji: A Humanitarian Soul." (sa Ingles)</ref> at kilala sa kanyang tulong medikal sa mga sugatang [[kawal]] ng kaaway sa panahon ng digmaan.<ref name=":4" /> Napakakaunti na lamang nila sa kasalukuyan. Ang kapaligirang kanilang ginagalawan at kinauugnayan ay pangunahing Muslim.<ref name=":4" /> * Ang Gyaaniyan Samparda – ang "[[unibersidad]] ng Sikhi"; bagaman teknikal na hindi isang orden, sa praktika ay nagsisilbi itong ganito.<ref name="Nirbhai Singh 1990 1–3">{{cite book |last=Singh |first=Nirbhai |url=https://archive.org/details/philosophyofsikh0000nirb/page/n26 |title=Philosophy of Sikhi: Reality and Its Manifestations |date=1990 |publisher=Atlantic Publishers<!--NOT Atlantic Books, of London--> |location=New Delhi |pages=1–3 |language=en |url-access=limited}}</ref> Binubuo ito ng mga indibiduwal mula sa lahat ng nabanggit na sekta, at may maraming sangay sa loob nito. Ang mga naunang sektang Sikh ay ang Ang Udasis at Ang Minas, na itinatag nina Baba Sri Chand, ang nakatatandang anak ni Ang Guru Nanak, at Prithi Chand, ang nakatatandang anak ni Guru Ram Das, kasabay ng opisyal na pagsunod-sunod ng mga guru ng Sikhismo. Kalaunan, ang Ramraiya na sekta, na itinatag ni Ram Rai, ay lumago sa Dehradun sa ilalim ng pagtangkilik ni Aurangzeb. Maraming nahating pamayanang Sikh ang nabuo noong panahon ng [[Imperyong Mughal]]. Ang ilan sa mga sektang ito ay sinuportahan sa [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] at [[administrasyon]] ng mga pinunong Mughal sa pag-asang makakamit ang mas kanais-nais at masunuring [[mamamayan]].<ref name="Takhar2014p350" /><ref name="WH McLeod 2014 page 17" /> Pagkaraan ng pagbagsak ng Imperyong Mughal, at lalo na sa panahon ng pamumuno ni Ranjit Singh, pinrotektahan ng mga Udasi Sikh ang mga dambanang Sikh, iningatan ang mga kasulatang Sikh, at muling itinayo ang mga winasak o nilapastangan noong mga digmaang Muslim–Sikh. Gayunman, ang mga Udasi Sikh ay nagpanatili ng mga rebulto at larawan sa loob ng mga templong Sikh na ito.<ref name="Oberoi1994p78">{{cite book |last=Oberoi |first=Harjot |url=https://books.google.com/books?id=1NKC9g2ayJEC&pg=PA78 |title=The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition |date=1994 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-61592-9 |pages=78–80 |language=en}}</ref><ref name="Fenech2014p375">{{cite book |last1=Singh |first1=Pashaura |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |last2=Fenech |first2=Louis E. |date=2014 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-969930-8 |pages=375–377 |language=en}}</ref> Noong ika-19 na dantaon, nabuo sa Sikhismo ang mga sektang Namdhari at Nirankari, na naghangad ng reporma at pagbabalik sa itinuturing ng bawat isa na dalisay na anyo ng Sikhismo.<ref name="fenech2732">{{cite book |last1=Fenech |first1=Louis E. |url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA273 |title=Historical Dictionary of Sikhism |last2=McLeod |first2=W. H. |date=2014 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-4422-3601-1 |location=Lanham, Maryland |pages=151, 273 |language=en}}</ref><ref name="SinghFenech2014p28">{{cite book |last1=Singh |first1=Pashaura |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ&pg=PA28 |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |last2=Fenech |first2=Louis E. |date=2014 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-969930-8 |pages=28–29, 73–76 |language=en}}</ref><ref name="Mandair 2013 85–86">{{cite book |last=Mandair |first=Arvind-Pal Singh |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA85 |title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |date=2013 |publisher=Bloomsburg Academic |isbn=978-1-4411-0231-7 |pages=85–86 |language=en}}</ref> Ang lahat ng mga sektang ito ay naiiba sa mga ortodoksong Khalsa Sikh sa kanilang mga paniniwala at gawain, gaya ng patuloy na pagsasagawa ng kasal sa paligid ng apoy at mahigpit na [[Behetaryanismo|behetariyanismo]].<ref name="britsikhssects">[https://www.britannica.com/topic/Sikhism/Sects-and-other-groups "Sects and other groups: Sikhism"], ''[[Encyclopaedia Britannica]] Online''. (sa Ingles)</ref><ref name="HaarKalsi2009p10" /> Marami sa kanila ang tumatanggap sa konsepto ng mga buhay na guru, gaya ni Guru Baba Dyal Singh. Ang sektang Nirankari, bagaman di-ortodokso, ay naging makapangyarihan sa paghubog ng mga pananaw ng Tat Khalsa at ng mga kontemporaryong paniniwala at gawain ng Sikhismo.<ref name="britsikhsects">[https://www.britannica.com/topic/Sikhism/Sects-and-other-groups "Sects in Sikhism"], ''[[Encyclopædia Britannica]]'' Online. Kinuha noong 7 Agosto 2018. (sa Ingles)</ref><ref>{{cite book |last=Kuiper |first=Kathleen |title=The Culture of India |publisher=Rosen |page=141 |language=en}}</ref> Isa pang mahalagang sektang Sikh noong ika-19 na dantaon ay ang kilusang Radhasoami sa Punjab, na pinamunuan ni Baba Shiv Dyal.<ref name="HaarKalsi2009p9">{{cite book |last1=Haar |first1=Kristen |url=https://books.google.com/books?id=YOI1nB_zTyAC&pg=PA9 |title=Sikhism |last2=Kalsi |first2=Sewa Singh |date=2009 |publisher=Infobase |isbn=978-1-4381-0647-2 |pages=9–14 |language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang mga sektang Sikh sa kontemporaryong panahon ang 3HO, na nabuo noong 1971 at umiiral sa labas ng Indiya, partikular sa [[Hilagang Amerika]] at [[Europa]].<ref name="HaarKalsi2009p9" /><ref name="verne560">{{cite book |last=Dusenbery |first=Verne |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |date=2014 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-969930-8 |editor1-last=Singh |editor1-first=Pashaura |pages=560–570 |language=e |editor2-last=Fenech |editor2-first=Louis E.}}</ref><ref>{{cite journal |last=Mooney |first=Nicola |year=2012 |title=Reading Weber Among the Sikhs: Asceticism and Capitalism in the 3HO/Sikh Dharma |journal=Sikh Formations |language=en |volume=8 |issue=3 |pages=417–436 |doi=10.1080/17448727.2012.745305 |issn=1744-8727 |s2cid=145775040}}</ref> === Mga kastang Sikh === Ayon kay Surinder Jodhka, ang estado ng Punjab, na may mayoryang Sikh, ang may "pinakamalaking bahagdan ng populasyong kabilang sa kastang tinakda sa Indiya." Bagaman tinututulan ng Sikhismo, nagsagawa pa rin ang mga Sikh ng isang sistemang kasta. Ang sistemang ito, kasama ang di-masaling (hindi pagdikit o pag-iwas sa ilang pangkat), ay mas karaniwan sa mga kanayunang bahagi ng Punjab. Ayon kay Jodhka, ang mga nangingibabaw na kastang Sikh na nagmamay-ari ng lupa ay "hindi pa ganap na naalis ang kanilang mga pagkiling laban sa mas mababang kasta o mga Dalit; bagaman pinahihintulutan ang mga Dalit na pumasok sa mga gurdwara ng nayon, hindi naman sila pinapayagang magluto o maghain ng langar." Ang mga Sikh Dalit sa Punjab ay nagsikap na magtayo ng sarili nilang mga gurdwara at iba pang institusyong lokal, at naghangad ng mas mabuting kalagayang materyal at dignidad. Ayon pa kay Jodhka, dahil sa pag-angat ng kalagayang pang-[[ekonomiya]] sa kontemporaryong Punjab, ang mga kasta ay hindi na nangangahulugan ng minanang [[hanapbuhay]], at ang mga ugnayan sa trabaho ay hindi na nakatali sa iisang lugar.<ref>{{cite journal |last1=Jodhka |first1=Surinder S |date=11–17 Mayo 2002 |title=Caste and Untouchability in Rural Punjab |journal=Economic and Political Weekly |language=en |volume=37 |issue=19 |pages=1813–1823 |jstor=4412102}}</ref> Noong 1953, pinagbigyan ng pamahalaan ng Indiya ang kahilingan ng pinuno na Sikh na si Maestero Tara Singh na isama ang mga kastang Dalit ng Sikh sa talaan ng mga kastang tinakda.<ref name="Harish K. Puri 2004">{{cite book |last=Puri |first=Harish K. |title=Dalits in Regional Context |date=2004 |publisher=Rawat Publications |isbn=978-81-7033-871-0 |language=en}}</ref> Sa Komiteng Shiromani Gurdwara Prabandhak, 20 sa 140 puwesto ay inilaan para sa mga Sikh mula sa mababang kasta.<ref name="Harish K. Puri 20042">{{cite book |last=Puri |first=Harish K. |title=Dalits in Regional Context |date=2004 |publisher=Rawat Publications |isbn=978-81-7033-871-0 |language=en}}</ref> Mahigit 60% ng mga Sikh ay kabilang sa kastang Jat,<ref>{{Cite book |last1=Rawat |first1=Ramnarayan S. |url=https://books.google.com/books?id=alrgCwAAQBAJ&dq=Dalit+Studies&pg=PA9 |title=Dalit Studies |last2=Satyanarayana |first2=K. |date=2016-04-07 |publisher=Duke University Press |isbn=978-0-8223-7431-2 |page=251 |language=en |type= |ol=27435967M |quote=They feared that the formation of a Sikh-majority province would further consolidate the power of the already dominant landowning Jat Sikhs, which would make their position in the rural society of Punjab even more vulnerable. After the 1966 reorganization of Punjab, the Jat Sikhs constituted nearly 60 percent of the population and the Hindus around 38 percent. |url-access=registration |ol-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Ram |first=Ronki |date=2004 |title=Untouchability in India with a Difference: Ad Dharm, Dalit Assertion, and Caste Conflicts in Punjab |url=https://www.jstor.org/stable/10.1525/as.2004.44.6.895 |journal=Asian Survey |language=en |volume=44 |issue=6 |pages=897 |doi=10.1525/as.2004.44.6.895 |issn=0004-4687 |jstor=10.1525/as.2004.44.6.895 |url-access=subscription |quote=Tradiyionally the majority of their followers have come from the Jat-Sikhs. According to an 1881 census, 66% of Sikhs were Jats, followed by Ramgarhia (carpenter) Sikhs (6.5%), and Chamar (cobbler and weaver) Sikhs (5.6%). The Khatris' share was only 2.2%.' Although Sikhs are prominently identified by a set of diacritical features, which they are supposed to follow according to the Rahatnama (the Sikh code of conduct), the Jat-Sikhs do not always observe them strictly.}}</ref> na isang kastang [[agraryo]]. Sa kabila ng maliit na bilang, ang mga kastang [[mangangalakal]] na Khatri at Arora ay may malaking impluwensiya sa loob ng pamayanang Sikh. Kabilang pa sa iba pang karaniwang kastang Sikh ang Saini, Ramgarhia (mga [[Artesano|artisano]]), Brahmin, Ahluwalia (dating mga tagapaggawa ng [[inumin]]), Rajput,<ref>{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Refworld {{!}} India: Rajput Sikh religion |url=https://www.refworld.org/docid/3df4be4214.html |access-date=4 Abril 2023 |website=Refworld |language=en}}</ref> Rai Sikh (Rai), Kamboj (kastang [[Pook na rural|rural]]), Labana, Kumhar, at ang dalawang kastang Dalit na kilala sa terminolohiyang Sikh bilang Mazhabi (mga Chuhra) at Ravidasia (mga Chamar).<ref>{{cite encyclopedia |title=Sikhism (religion) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] Online |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/543916/Sikhism/253170/The-rejection-of-caste |access-date=25 Nobyembre 2014 |language=en}}</ref> === Diyasporang Sikh === Sa buong mundo, may humigit-kumulang 30 milyong Sikh,<ref name="Britannica">McLeod, William Hewat. 2019 [1998]. {{cite encyclopedia |title=Sikhism |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] Online |url=https://www.britannica.com/topic/Sikhism |access-date=7 Agosto 2018 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |date=12 Nobyembre 2019 |title=Sikhs in Wolverhampton celebrate 550 years of Guru Nanak |language=en |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-birmingham-50374567}}</ref> na bumubuo sa 0.4% ng populasyon ng [[daigdig]]. Tinatayang 75% ng mga Sikh ay naninirahan sa Punjab, kung saan sila ay 57.7% ng populasyon ng [[estado]]. Maraming pamayanang Sikh ang lumipat sa mga karatig-estado, gaya ng Haryana sa Indiya, na tahanan ng ikalawang pinakamalaking populasyon ng Sikh sa bansa na may 1.1 milyong Sikh ayon sa senso noong 2001. Mayroon ding malalaking pamayanang imigrante ng Sikh sa iba’t ibang bahagi ng Indiya. Gayunman, ang mga Sikh ay bumubuo lamang ng humigit-kumulang 1.7% ng populasyon ng Indiya.<ref name="Singh Kalsi 2007 12">{{cite book |last=Singh Kalsi |first=Sewa |title=Sikhism |url=https://archive.org/details/sikhism0000kals |date=2007 |publisher=Bravo Ltd |isbn=978-1-85733-436-4 |location=London |page=[https://archive.org/details/sikhism0000kals/page/12 12] |language=en}}</ref> Karamihan sa mga Sikh sa labas ng Indiya ay naninirahan sa sentrong Anglospera, kabilang ang 771,790 sa Kanada (2.1% Sikh),<ref name="canadareligion2021" /><ref>{{Cite web |last=Government of Canada |first=Statistics Canada |date=26 Oktubre 2022 |title=The Daily — The Canadian census: A rich portrait of the country's religious and ethnocultural diversity |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/221026/dq221026b-eng.htm |access-date=26 Oktubre 2022 |website=www150.statcan.gc.ca |language=en}}</ref> 524,140 sa Reyno Unido (0.9% Sikh),<ref>{{Cite web |title=Religion, England and Wales – Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/culturalidentity/religion/bulletins/religionenglandandwales/census2021 |access-date=29 Nobyembre 2022 |website=ons.gov.uk |language=en}}</ref> 280,000 sa Estados Unidos (0.1% Sikh),{{efn-lr|Habang hindi tinatanong sa senso ng Estados Unidos ang relihiyon,<ref>{{cite web|title= Does the Census Bureau have data for religion? |url=https://ask.census.gov/prweb/PRServletCustom/app/ECORRAsk2_/YACFBFye-rFIz_FoGtyvDRUGg1Uzu5Mn*/!STANDARD?pzuiactionzzz=CXtpbn0rTEpMcGRYOG1vS0tqTFAwaENUZWpvM1NNWEMzZ3p5aFpnWUxzVmw0TjJndno5ZkJPc24xNWYvcCtNbVVjWk5Z*|publisher=United States Census Bureau|access-date=18 Marso 2023|language=en}}</ref> 70,697 Amerikano (o {{Percentage|70,697|331,449,281|2}} ng kabuuang populasyon) ay idineklerang Sikh ang kanilang etnisidad noong senso ng 2020.<ref>{{cite web|title= Asian Indian Was The Largest Asian Alone Population Group in 2020|url=https://www.census.gov/library/stories/2023/09/2020-census-dhc-a-asian-population.html|publisher=United States Census Bureau|access-date=23 Setyembre 2023|language=en}}</ref> Sa senso ng 2021 ng Kanada, 194,640 taga-Kanada ang nagdeklera Sikh ang kanilang etnisidad habang 771,790 ang nagdeklera na Sikh ang kanilang relihiyon, na pinapahiwatig na ang populasyong Sikh sa Amerika ay maaarng nasa 280,329, o {{Percentage|280,329|331,449,281|2}} ng buong populasyon.<ref>{{cite web|title= Census Profile, 2021 Census of Population| date=9 Pebrero 2022 |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&DGUIDList=2021A000011124&GENDERList=1,2,3&STATISTICList=1,4&HEADERList=0&SearchText=Canada|publisher=Statistics Canada|language=en|access-date=23 Setyembre 2023}}</ref> Tinaya ng Kagawarang Senso ng Estados Unidos ang [[adulto]]ng populasyong Sikh sa 78,000 noong 2008.<ref>{{cite web|title=Statistical Abstract of the United States: 2012 - Section 1: Population - Table 75: Self-Described Religious Identification of Adult Population: 1990, 2001, and 2008 (page 61)|url=https://www2.census.gov/library/publications/2011/compendia/statab/131ed/2012-statab.pdf|publisher=United States Census Bureau|language=en|access-date=14 Abril 2023}}</ref> Tinaya ng Pew Research Center ang adultong populasyon ng Sikh sa Amerika sa 140,000 at kabuuang populasyon sa 200,000 noong 2012 habang tinaya ng World Religion Database sa [[Unibersidad ng Boston]] ang populasyong Sikh sa Amerika sa 280,000 noong 2012.<ref>{{cite web|title=Statistical Abstract of the United States: 2012 - Section 1: Population - Table 75: Self-Described Religious Identification of Adult Population: 1990, 2001, and 2008 (page 61)|url=https://www2.census.gov/library/publications/2011/compendia/statab/131ed/2012-statab.pdf|publisher=United States Census Bureau|access-date=14 Abril 2023|language=en}}</ref><ref name="How Many U.S. Sikhs">{{cite web|title=How Many U.S. Sikhs?|date=6 Agosto 2012 |url=https://www.pewresearch.org/2012/08/06/ask-the-expert-how-many-us-sikhs/|publisher=Pew Research Center|access-date=18 Marso 2023|language=en}}</ref> Ang mga organisasyong Sikh tulad ng Sikh Coalition at American Sikh Congressional Caucus ay tinataya ang populasyong Sikh sa Amerika na hanggang 1,000,000 sa pinakamataas, subalit hindi nagbibigay ng sanggunian para sa bilang na ito;<ref>{{cite web|title=About Sikhs|url=https://www.sikhcoalition.org/about-sikhs/|publisher=Sikh Coalition|access-date=14 Abril 2023|language=en}}</ref><ref>{{cite web|title=H. RES. 275 - 118th Congress (2023-2024)| date=10 Abril 2023|language=en |url=https://www.congress.gov/bill/118th-congress/house-resolution/275/text?s=1&r=1/|publisher=United States Congress|access-date=14 Abril 2023}}</ref><ref name="How Many U.S. Sikhs"/> Gayunpaman, 500,000 ang nanatiling pinakasiping laki ng populasyong Sikh sa Amerika sa midyang pambalita.<ref>{{cite web|title=Sikhism Reporter's Guide|url=https://www.sikhcoalition.org/resources/sikhism-reporters-guide/|publisher=Sikh Coalition|access-date=23 Hulyo 2023|archive-date=23 Hulyo 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230723043536/https://www.sikhcoalition.org/resources/sikhism-reporters-guide/|url-status=dead|language=en}}</ref>{{refn|<ref>{{cite web|title=The Sikh Community Today |url=https://pluralism.org/the-sikh-community-today|publisher=[[Harvard University]]|access-date=28 Marso 2023|quote="Today there are well over 500,000 Sikhs in the United States."|language=en}}</ref><ref>{{cite web|title=American Sikhs are targets of bigotry, often due to cultural ignorance |date=10 Agosto 2022 |language=en |url=https://religionnews.com/2022/08/10/american-sikhs-are-targets-of-bigotry-often-due-to-cultural-ignorance/|publisher=Religion News Service|access-date=28 Marso 2023|quote="Scholars and government officials estimate the Sikh American population to number around 500,000."}}</ref><ref>{{cite web|title=Sikhs in America:A History of Hate |date=4 Agosto 2017 |url=https://www.propublica.org/article/sikhs-in-america-hate-crime-victims-and-bias|publisher=ProPublica|language=en|access-date=28 Marso 2023|quote="There are an estimated 500,000 Sikhs living in the U.S., many in New York and California." }}</ref><ref>{{cite web|title=Abril 2022: Sikh Awareness and Appreciation Month |url=https://www.michigan.gov/whitmer/news/proclamations/2022/04/01/april-2022-sikh-awareness-and-appreciation-month|publisher=State of Michigan Office of the Governor|access-date=28 Marso 2023|language=en|quote="Sikhism is the fifth largest religion in the world, and, today, there are more than 30 million Sikhs worldwide and an estimated 500,000 Sikh Americans;"}}</ref><ref>{{cite web|title=Want to know about Sikhism?|date=23 Mayo 2022 |url=https://www.wuwm.com/2022-05-23/want-to-know-about-sikhism-head-to-new-book-collection-in-oak-creek|publisher=WUWM|language=en|access-date=28 Marso 2023|quote="There are more than 500,000 Sikhs in the United States."}}</ref><ref>{{cite web|title=A Brief Introduction to Sikhism|date=5 Mayo 2021 |url=https://interactive.wttw.com/playlist/2021/05/05/sikhism-chicago|publisher=WTTW|access-date=28 Marso 2023|quote="Despite its relatively recent arrival in Chicago, Sikhism is the world’s fifth-largest religion, with 25 to 30 million adherents around the globe and an estimated 500,000 in America today."|language=en}}</ref>}} Sa 1% ng Asyano-Amerikano ay Sikh, at 90.7% ng Amerikanong Sikh ay Asyano-Amerikano, ang populasyong Sikh sa Amerika ay maaaring tayahin sa mga 280,000 noong 2021.<ref>{{cite web|title=Asian Americans: A Mosaic of Faiths|date=19 Hulyo 2012 |url=https://www.pewresearch.org/religion/2012/07/19/asian-americans-a-mosaic-of-faiths-overview/|publisher=Pew Research Center|language=en|access-date=14 Abril 2023}}</ref><ref>{{cite web|title=2020 National Sikh American Survey: Key Findings|date=23 Oktubre 2020|url=https://issuu.com/saldefmedia/docs/2020_national_sikh_american_survey|publisher=Sikh American Legal Defense and Education Fund|access-date=14 Abril 2023|archive-date=14 Abril 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230414220224/https://issuu.com/saldefmedia/docs/2020_national_sikh_american_survey|url-status=dead|language=en}}</ref><ref>{{cite web|title=DP05ACS DEMOGRAPHIC AND HOUSING ESTIMATES|url=https://data.census.gov/table?tid=ACSDP1Y2021.DP05|publisher=United States Census Bureau|language=en|access-date=14 Abril 2023}}</ref>}} 210,400 sa [[Australya]] (0.8% Sikh),<ref>{{cite web |author=Glenn |date=6 Setyembre 2012 |title=2011 Australian Census – Fastest Growing Religions |url=http://blog.id.com.au/2012/australian-census-2011/2011-australian-census-fastest-growing-religions/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130419034240/http://blog.id.com.au/2012/australian-census-2011/2011-australian-census-fastest-growing-religions/ |archive-date=19 Abril 2013 |access-date=2 Setyembre 2022 |publisher=Blog.id.com.au |language=en}}</ref><ref>{{cite web |date=28 Hunyo 2017 |title=2071.0 – Census of Population and Housing: Reflecting Australia – Stories from the Census, 2016 |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/by%20Subject/2071.0~2016~Main%20Features~Religion%20Article~80 |access-date=14 Agosto 2021 |publisher=Australian Bureau of Statistics |language=en}}</ref> at 40,908 sa [[Nuweba Selandiya]] (0.9% Sikh). Bagaman mahigit 125 taon na ang tanda ng mga pamayanang ito, karamihan sa mga Sikh sa Kanluran ay mga [[Imigrante|imigranteng]] unang, ikalawa, o ikatlong henerasyon. Ayon sa Senso ng Kanada noong 2021, mahigit kalahati ng mga Sikh sa Kanada ay matatagpuan sa isa sa apat na lungsod: [[Brampton, Ontario|Brampton]] (163,260),<ref name="bramptoncity2021">{{Cite web |last=Government of Canada |first=Statistics Canada |date=26 Oktubre 2022 |title=Census Profile, 2021 Census of Population Profile table Brampton, City (CY) Ontario [Census subdivision] Total – Religion for the population in private households – 25% sample data |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?LANG=E&GENDERlist=1,2,3&STATISTIClist=1,4&DGUIDlist=2021A00053521010&HEADERlist=32&SearchText=brampton |access-date=31 Oktubre 2022 |website=www12.statcan.gc.ca |language=en}}</ref> [[Surrey, British Columbia|Surrey]] (154,415),<ref name="surreycity2021">{{Cite web |last=Government of Canada |first=Statistics Canada |date=26 Oktubre 2022 |title=Census Profile, 2021 Census of Population Profile table Surrey, City (CY) British Columbia [Census subdivision] Total – Religion for the population in private households – 25% sample data |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?LANG=E&GENDERlist=1,2,3&STATISTIClist=1,4&DGUIDlist=2021A00055915004&HEADERlist=32&SearchText=surrey |access-date=31 Oktubre 2022 |website=www12.statcan.gc.ca |language=en}}</ref> [[Calgary]] (49,465),<ref name="calgarycity2021">{{Cite web |last=Government of Canada |first=Statistics Canada |date=26 Oktubre 2022 |title=Census Profile, 2021 Census of Population Profile table Calgary, City (CY) Alberta [Census subdivision] Total – Religion for the population in private households – 25% sample data |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?LANG=E&GENDERlist=1,2,3&STATISTIClist=1,4&DGUIDlist=2021A00054806016&HEADERlist=32&SearchText=calgary |access-date=31 Oktubre 2022 |website=www12.statcan.gc.ca |language=en}}</ref> at [[Abbotsford, British Columbia|Abbotsford]] (38,395).<ref name="abbotsfordcity2021">{{Cite web |last=Government of Canada |first=Statistics Canada |date=26 Oktubre 2022 |title=Census Profile, 2021 Census of Population Profile table Abbotsford, City (CY) British Columbia [Census subdivision] Total – Religion for the population in private households – 25% sample data |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?LANG=E&GENDERlist=1,2,3&STATISTIClist=1,4&DGUIDlist=2021A00055909052&HEADERlist=32&SearchText=abbotsford |access-date=31 Oktubre 2022 |website=www12.statcan.gc.ca |language=en}}</ref> Lumipat din ang mga Sikh sa [[Silangang Aprika]], [[Gitnang Silangan]], at [[Timog-silangang Asya|Timog-Silangang Asya]]. Nabuo ang mga pamayanang ito habang umaalis ang mga Sikh mula sa Punjab upang punan ang mga kakulangan sa paggawa sa mga pamilihang paggawa ng mga [[imperyo]].<ref>{{cite book |last=Ballantyne |first=Tony |title=Between Colonialism and Diaspora: Sikh Cultural Formations in an Imperial World |url=https://archive.org/details/betweencoloniali0000ball |date=2006 |publisher=Duke University Press |isbn=978-0-8223-3824-6 |pages=[https://archive.org/details/betweencoloniali0000ball/page/68 69]–74 |language=en}}</ref> ==Mga pananda== {{reflist|group=lower-roman}} {{reflist|group=nb}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Sikhismo|*]] [[Kategorya:Monoteismo]] [[Kategorya:Mga relihiyong monoteistiko]] 5ymlnnayfgasgquvc6830phzeryiv34 0 51395 2204707 2135132 2026-04-24T19:50:49Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204707 wikitext text/x-wiki Ang '''bahala na'''<ref name=Flavier>{{cite-Flavier|Bahala na, ''God will provide'', ''Glossary of Filipino Terms and Phrases}}</ref> ay isang idyomatikong pariralang ginagamit ng mga [[Pilipinas|Pilipino]] na nangangahulugang "Ang Diyos na ang maglalaan" o "Ang Diyos na ang magtatadhana." Pinakakahulugan din ng maikling pananalitang nito ang "Tingnan natin kung ano ang mangyari," "Tingnan natin kung ano ang magaganap 'pag dating ng takdang panahon," o "Mangyari na ang dapat maganap."<ref name=JETE>{{cite-JETE|Bahala na}}</ref> Isa itong pagpapadamang pampilosiya ng mga Pilipino na naglalahad ng pananaw na "Haharapin ko ang anumang mangyari pagkatapos" ng isang pangyayari o gagawing kilos at hindi ang karaniwang patalistiko o mapagmatalong pahiwatig. Ayon sa Pilipinong manunulat na si Paraluman S. Aspillera<ref name=Kafejo>[http://www.kafejo.com/lingvoj/natlangs/misc/bahalana.htm Ailanto: Bahala Na!], Kafejo.com</ref>, maaaring nabago ang ekspresyon sa loob ng pagdaan ng panahon. Maaari itong nagmula sa "''[[Bathala]] na!''", na tuwirang nangangahulugang "Kung gugustuhin ng Diyos", o ni Bathala, ang Diyos ng mga sinaunang [[Tagalog (pangkat etniko)|Tagalog]].<ref>{{cite book |last=De Mesa |first=José M. |authorlink= editor= |others= |title=And God Said, "Bahala Na!": The Theme of Providence in the Lowland Filipino |url=https://archive.org/details/andgodsaidbahala0000jose |origyear= url=http://books.google.com/books?id=SgYcAAAAMAAJ&q=%22bahala+na%22&dq=%22bahala+na%22&lr=&pgis=1 |format= |accessdate= accessmonth= |edition= |series= |date= |year=1979 |publisher= |location= |language= |isbn= |oclc= |doi= |id= |pages=[https://archive.org/details/andgodsaidbahala0000jose/page/84 85] |chapter= quote= }}</ref>, subalit nabago sa isang punto ng panahon. Maaari itong banggitin ng isang Pilipino na ginawa na ang lahat ng posibleng kaparaanan para makaalis sa isang mahirap na katayuan, kalagayan, o suliranin sa buhay.<ref>{{cite book |last=de la Costa |first=Horacio |authorlink= editor= |others= |title=Readings in Philippine history |origyear= url=http://books.google.com/books?id=KOABAAAAMAAJ&q=%22bahala+na%22&dq=%22bahala+na%22&lr=&pgis=1 |format= |accessdate= accessmonth= |edition= |series= |date= |year=1965 |publisher=Bookmark |location= |language= |isbn= |oclc= |doi= |id= |pages=300 |chapter= quote= }}</ref>. Isang makabagong bersiyon nito ang mas buong bersiyong "Bahala na ang Diyos!" at ang mas nakakatawa at nakapagpapasiyang bersiyong "Bahala na si [[Batman]]!". ==Etimolohiya== May kaugnayan ang pariralang ito sa salitang '''bahala''' na nagbabadya ng '''pananagutan''' o '''responsibilidad''', kaya't singkahulugan din ito ng '''pamamatnubay''' o '''pamamatnugot'''. Sa payak na kahulugan, ito ang '''tiwala'''<ref name=FEEF2>{{cite-FEEF2|Bahala, ''trust'', ''custody''}}</ref> at '''pagbabantay''' o (nasa) '''pag-iingat'''.<ref name=Bansa>[http://www.bansa.org/dictionaries/tgl/?dict_lang=tgl&type=search&data=custody ''Custody'']{{Dead link|date=Oktubre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Tagalog English Dictionary, Bansa.org</ref> Maaari ring pamalit ito sa mga panawag pan-[[tao]]ng ''tagapangasiwa'', ''katiwala'', ''patnugot'', at ''tagapangalaga''.<ref name=JETE/><ref name=Kafejo/> Dito nagmula ang salitang '''pabahalaan''', katumbas ng ''trusteeship'' o ''board of trustees'' sa [[wikang Ingles|Ingles]].<ref name=JETE/><ref name=Kafejo/> Nag-ugat din sa salitang ''bahala'' at ''bathala'', sa kasong ito, ang salitang '''[[pamahalaan]]''' (gobyerno), na ayon sa mga pag-aaral pang-linggwistika na nagsasabing ang pamahalaan ay ang pinagsama-samang [[unlapi]] o ''prepiks'' na ''pang-'', salitang ''bathala'', at ang ''hulapi'' o ''supiks'' na ''-an''. Kaya't. sa katunayan. nangangahulugan ang terminong "pamahalaan" na "Mamamanginoon sa ibabaw", "Maging panginoon sa ibabaw", o "Maging [[bikaryo]] ng Diyos."<ref name=JETE2>{{cite-JETE|Pamahalaan, nag-ugat sa ''bahala''}}</ref> ==Maling Kuro-kuro ukol sa Bahala Na== Ang karaniwang tumatatak sa isipan ng karamihan pag narinig ang "'''Bahala Na'''" ay ang pagtalikod sa mga responsibilidad, ang paggawang mga pagdadahilan, ang hindi pagsisikap para tuparin ang mga kinakailangan, atbp. Dahil dito, ang ugali ng "'''Bahala Na'''" ay tinitignan at kinikilala bilang isang negatibong ugali ng mga Pillipino. Sinasabi ng karamihan- kadalasan mga dayuhan- na ito'y walang iba kung hindi [[:en:Fatalism|fatalism]] o isang ''escapist value'' kung saan agad na sumusuko lamang ang mga Pilipino sa kanilang inaakalang kapalaran kapag sila'y nahihirapan sa hinaharapang sitwasyon o problema. Tinitignan ito bilang isang ugali na kailangan alisin sa karakter ng mga Pilipino dahil ito'y pumipigil sa pag-asenso ng bansa. Ngunit, sa [[:en:Filipino psychology|Sikolohiyang Pilipino]], ang ibig sabihin ng "'''Bahala Na'''" ay "hindi natin hawak ang bukas, hindi natin mailalagay sa ating palad ang kapalaran ninuman, kung kaya’t dapat nating ipasa-Diyos ang magaganap." Ito'y simpleng pagtanggap ng naaayon kapag nagawa na ang lahat ng makakaya ng isang indibidwal, kapag na-ubos na ang lahat ng kanyang kakayahan, at kapag wala nang posibleng magagawa sa pagkamit ng layunin na iyon. ==Mga Halimbawa== * Kapag natapos ang isang estudyante sa pagsagot ng kaniyang pagsusulit at ito'y na-ibigay na sa guro, wala na siyang magagawa pa sa pagpapataas o pag-iiba ng resulta ng pagsusulit na iyon, kaya naman magtitiwala nalang siya sa Diyos at aasa na mataas ang makuha niyang marka. * Kapag malapit-lapit na ang pagtitipon at ang lugar kung saan ito magaganap ay sa labas, ang punong-abala ay magtitiwala nalang sa Panginoon o sa kapalaran na hindi uulan sa panahon ng pagdiriwang. * Kapag ang isang binata ay umamin ukol sa kaniyang nararamdaman para sa babaeng liniligawan niya at ibinuhos na niya ang kaniyang buong puso sa harapan ng dalaga, wala na siyang magagawa pa kung hindi magtiwala sa kapalaran na ang babae ay ganoon rin ang nararamdaman para sa lalaki. ==Tingnan din== *[[Pagsasatadhana]] o [[patalismo]] *[[Pagkabahala]] ==Mga sanggunian== {{Reflist}} 9. Menguito, M. & Teng-Calleja, M. (2010). "Bahala Na as an Expression of the Filipino's Courage, Hope, Optimism, Self-efficacy and Search for the Sacred."<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://lynchlibrary.pssc.org.ph:8081/bitstream/handle/0/1543/03_Bahala%20Na%20as%20an%20Expressinon%20of%20the%20Filipinos%20Courage_Hope_Optimism_Self-Efficacy%20and%20Search%20fo.pdf?sequence=1 |access-date=2015-12-03 |archive-date=2016-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309082442/http://lynchlibrary.pssc.org.ph:8081/bitstream/handle/0/1543/03_Bahala%20Na%20as%20an%20Expressinon%20of%20the%20Filipinos%20Courage_Hope_Optimism_Self-Efficacy%20and%20Search%20fo.pdf?sequence=1 |url-status=dead }}</ref> [[Kategorya:Wikang Tagalog]] [[Kategorya:Pilosopiya]] 7inm3k9z94b75rbnrlnsnm4n5lwca8c 0 53754 2204651 2087025 2026-04-24T19:11:53Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204651 wikitext text/x-wiki {{otheruses|Josue}} {{Mga Tipan ng Bibliya}} {{Nevi’im}} Ang '''Aklat ni Josue''' o '''Josue'''<ref name=Biblia>{{cite-Biblia|Josue}}</ref> ay ang ikaanim na aklat ng [[Tanakh]] at ng [[Lumang Tipan]] ng [[Bibliya]]. Nagmula ang pamagat ng librong ito sa pangalan ni [[Josue (kahalili ni Moises)|Josue]], ang humalili kay Moises bilang pinuno ng mga [[Israelita]]. Nanggaling ang pangalan ''Josue'' sa ''Hosea'' na dating tawag kay Josue. Pinalitan ni Moises ang ''Hosea'' ng pangalang ''Yehosua'' na nangangahulugang "ang Panginoon ang kaligtasan."<ref name=Biblia/> == May-akda == Hindi natitiyak ang pangalan at katauhan ng sumulat sa Aklat ni Josue.<ref name=Biblia/> == Mga bahagi == Binubuo ang Aklat ni Josue ng tatlong mga bahagi: * ''Pagsakop sa Canan'' (1, 1-12, 24) * ''Paghahati ng Lupain'' (13, 1-21, 45) * ''Pagbabalik ng mga Lipi sa Kanluran at Pamamaalam ni Josue'' (22, 1-24, 33) == Paglalarawan == Nilalahad sa Aklat ni Josue ang pagkakabihag, pagkakahati, at pagkakasakop ng mga Israelita sa lupaing tinatawag na [[Canan]], sa ilalim ni Josue. Nilalayon ng aklat na bigyan ng patunay ang pagiging matapat ng [[Diyos]] sa Israelita, na makakamtan nila ang Lupang Pangako, ang pamana sa kanila ng Diyos. Kung hindi dahil sa Diyos, hindi magagapi ng mga Israelita ang mga bansang nasa Canan.<ref name=Biblia/> ==Historisidad== Ayon sa mga iskolar ng [[Bibliya]], ang pigurang si [[Moises]] ay hindi totoo at ang salaysay ng paglalakbay ng mga Israelita mula sa Ehipto patungo sa ilang hanggang sa Canaan ay hindi sinusuportahan ng mga ebidensiyang arkeolohikal.<ref name="Deconstructing the walls of Jericho">{{Cite web |title=Deconstructing the walls of Jericho |url=http://mideastfacts.org/facts/index.php?option=com_content&task=view&id=32&Itemid=34 |access-date=2012-02-04 |archive-date=2008-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081221231334/http://mideastfacts.org/facts/index.php?option=com_content&task=view&id=32&Itemid=34 |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.nytimes.com/2007/04/03/world/africa/03exodus.html</ref><ref>''Who Were the Early Israelites?'' by [[William G. Dever]] (William B. Eerdmans Publishing, Grand Rapids, MI, 2003)</ref><ref>''The Bible Unearthed'' by [[Neil Asher Silberman]] and [[Israel Finkelstein]] (Simon and Schuster, New York, 2001)</ref><ref>{{cite web |url=http://harpers.org/archive/2002/03/0079105 |title='&#39;False Testament'&#39;by Daniel Lazare (Harper's Magazine, New York, May 2002) |publisher=Harpers.org |date= |accessdate=2010-10-11 |archive-date=2011-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511175820/http://harpers.org/archive/2002/03/0079105 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.religioustolerance.org/chr_arhs.htm|title=Archaeology and the Hebrew Scriptures|access-date=2012-02-04|archive-date=2015-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150608152034/http://www.religioustolerance.org/chr_arhs.htm|url-status=dead}}</ref> Ayon sa mga iskolar, ang mga Israelita ay hindi galing sa Ehipto kundi nagmula sa [[Canaan]]. Gayundin, hindi inaayunan ng mga arkeologo ng Bibliya na sinakop ng mga Israelita ang Canaan gaya ng binabanggit sa Aklat ni Josue dahil walang ebidensiyang arkeolohikal na sumusuporta sa isang digmaan o pananakop. Ayon sa mga arkeologo, ang Canaan ay hindi tinirhan ng mga tao sa sinasabing panahon ng pananakop, pakikidigma at [[genocide]](pagpatay ng buong lahi) ng mga Israelita sa mga mamamayan ng rehiyong ito.<ref name="Deconstructing the walls of Jericho"/><ref>{{cite book | author=Dever, William G. | title=What Did the Biblical Writers Know and When Did They Know It? | url=https://archive.org/details/whatdidbiblicalw0000will | publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing Company | year=2002 | isbn=0-8028-2126-X}}</ref> == Kaugnayan kay Hesus == Mula sa pangalang ''Yehosua'' ni Josue ang pangalan ''[[Hesus]]''. Bilang paghahambing, at ayon kay Msgr. Jose C. Abriol, katumbas ng "pananakop ni Josue sa Lupang Pangako" ang "pananakop ni Hesus sa daigdig" na naganap sa pamamagitan ng "Santa Iglesya, patungo sa Langit ng Bayan."<ref name=Biblia/> ==Mga sanggunian== {{reflist}} == Panlabas na kawing == * [http://adb.scripturetext.com/joshua/1.htm Aklat ni Joshua/Josue], mula sa Ang Dating Biblia (1905) * [http://angbiblia.net/josue.aspx Aklat ni Josue], mula sa Ang Biblia, AngBiblia.net {{DEFAULTSORT:Josue, Aklat ni}} [[Kategorya:Nevi’im]] dimvrh3rdary0uhnz20gshkaltwexrq 0 55355 2204805 2129457 2026-04-24T21:07:48Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204805 wikitext text/x-wiki Si '''Polyvios'''<ref>Romanisasyong alinsunod sa ''Report on the Current Status of United Nations Romanization Systems for Geographical Names: Greek.''(2003). Makukuha sa [http://www.eki.ee/wgrs/rom1_el.pdf http://www.eki.ee/wgrs/rom1_el.pdf]. Tingnan ang ''[[Mga kumbensiyon sa pagsusulat ng mga artikulo]]: Wikang Gryego'' para sa pagtangkilik ng Tagalog Wikipedia.</ref><ref>Tingnan ang tala ng Πολύβιος:Greek:UN sa [http://en.wiktionary.org/wiki/%CE%A0%CE%BF%CE%BB%CF%8D%CE%B2%CE%B9%CE%BF%CF%82 ''Wiktionary'']</ref>(ca. 203-120 BC, Ellinika Πολύβιος) ay isang Ellines na historyador noong Panahong Ellinistiko na nakilala sa kanyang [[aklat]] na Ang mga [[Kasaysayan]]. Sinasaklaw ng aklat ang kasaysayang Ellinistiko mula 220-146 B.K. Kilala rin siya sa kanyang mga ideya hinggil sa pangangailangan ng pagbalanse sa politika ng pamahalaan. == Personal na karanasan == Bilang dating guro ni Scipio Aemilianus, ang tanyag na inampong apo ni heneral Scipio Africanus, si Polyvios ay nanatiling kaibigan at tagapayo ng taong tumalo sa mga taga-Carthago noong Ikatlong Digmaang Fenecia. Di kalaunan ay sinakop at winasak ng mas batang Scipio ang Carthago noong 146 B.K. Si Polyvios ay ipinanganak at lumaki sa Megalopoli, isang lungsod sa Akhaia. Si Polyvios ay kasapi ng uring namamahala na Ellines, na may personal na oportunidad na makaalam ng mga gawaing pangmilitar at pampolitika. Ang karera niya sa politika ay inilaan sa pagpapanatili ng kalayaan ng Liga ng Akhaia. Ang ama niyang si Lykortas ay isang punong kinatawan ng patakaran ng nyutralidad sa panahon ng pakikidigma ng mga romano laban kay Perseus ng Makedonia. Nagsuspetsa sa kanya ang mga Romano, at bunga nito, ang anak niyang si Polyvios ay isa sa 1000 maharlikang taga-Akhaia na dinala sa Roma bilang prenda (para matiyak na hindi sila papanig sa Makedonia) noong 168 B.K. At binihag sila roon nang 17 taon. Sa Roma dahil sa kanyang mataas na kultura, tinanggap siya sa pinakamarangal na bahay, partikular sa bahay ni Aemilius Paulus ang manlulupig noong Ikatlong Digmaang Makedonia. Pinagkatiwalaan siya ni Aemilius na turuan ang anak niya at ang nakababatang Scipio. Nang palayain na ang mga bihag na taga-Akhaia noong 150 B.K., nakakuha ng pahintulot si Polyvios na umuwi na, pero nang sumunod na taon ay sumama siya sa kaibigan niya sa Aprika. Nasaksihan niya ang pagsakop sa Carthago na kanyang isinalaysay. Marahil ay naglakbay siya sa baybayin ng Atlantiko sa Aprika, gayundin sa Espanya pagkatapos ng pagkawasak ng Carthago. Pagkatapos ng pagkawasak ng Korinthos noong sumunod na taon, bumalik siya sa Ellada at ginamit ang mga koneksiyon niya sa Roma upang mapagaang ang kondisyon ng mga tao doon. Pinagkatiwalaan si Polyvios ng mahirap na gawaing isaayos ang bagong anyo ng pamahalaan sa mga lungsod na Ellines, at sa opisinang ito niya natamo ang pinakamataas na karangalan. == Roma == Mukhang tumigil siya sa [[Roma]] ng mga sumunod na taon, habang tinatapos ang kanyang kasaysayan, at panapanahon ay naglalakbay nang malayo sa mga Mediterranong bansa para sa kanyang kasaysyan. Ang partikular niyang layon ay masaksihan niya sa sarili ang mga makasaysayang pook. Mukha ring hinanap niya at kinapanayam ang mga beterano ng digmaan upang malinawan ang ilang detalye ng mga pangyayaring kanyang isinusulat, at binigyan ng pahintulot na basahin ang mga materyal sa arkibo para nga dito. Kakaunti ang nalalaman hinggil sa mga huling bahagi ng buhay ni Polyvios. Malamang ay naglakbay siya, kasama ni Scipio sa Espanya at naglingkod bilang tagapayong militar sa panahon ng Digmaang Numantinum, isang digmaang isinalaysay niya sa isang nawawalang monograp hinggil sa paksang ito. Maaari ring bumalik si Polyvios sa Ellada sa huling bahagi ng buhay niya, dahil maraming inskripsiyon at istatwa tungkol sa kanya sa Ellada. May ulat na namatay siya noong 118 B.K. matapos mahulog sa isang kabayo, pero nakatala lamang ito sa iisang batis at ang batis na yaon ay kilalang di mapagkakatiwalaan. == Bilang historyador == [[Talaksan:Philopoemen David Angers Louvre LP1556.jpg|thumbnail|right|150px|''Filopoimin, nasaktan'' ni David d'Angers, 1837, Louvre]] [[Talaksan:Titus Livius.png|thumbnail|left|150px|Titus Livius, isang maagang ika-20 dantaong paglalarawan.]] May ilang akda si Polyvios, na marami ang nawawala na. Ang pinakamaaga niyang aklat ay isang talambuhay ng magaling na politikong Ellines na si Filopoimin, na ginamit ni Ploutarkhos na batis. Nawawala na ang teksto ni Polyvios. Dagdag pa, isinulat niya ang marahil ay isang malawak na sanaysay na pinamagatang Mga Taktika, na nagdedetalye ng taktikang pangmilitar ng mga Romano at Ellines. May maliliit na bahagi ng akdang ito na maaaring nakaligtas at nakasama sa kanyang mayor na Mga Kasaysayan, nguni't ang gawa mismo ay nawawala. Isa pang nawawalang akda ay ang monograp na pangkasaysayan hinggil sa mga pangyayari sa Digmaang Numantinum. Ang pinakamalaking gawa siyempre pa ay ang kanyang Mga Kasaysayan, na buo pa ang karamihan pero may ilang nawawalang aklat at maliliit na materyal. Ginamit ni Livius ang gawa niya bilang sanggunian at batis sa sarili niyang salaysay. Si Polyvios ang isa sa mga unang historyador na nagtangka ilahad ang kasaysayan bilang pagkakasunod-sunod ng mga dahilan at epekto, batay sa maingat na pagsusuri ng tradisyon at ginawa nang may matalas na kritisismo. Isinalaysay niya ang kanyang Mga Kasaysyan batay sa kanyang nasaksihan at sa mga komunikasyon ng mga saksi at aktor sa mga pangyayari. Sa isang klasikong kuwento ng gawi ng tao, nagagap lahat ito ni Polyvios: nasyunalismo, xenophobia, doble-karang politika, malagim na labanan, brutalidad, atbp.; gayundin ang katapatan, kagitingan, katapangan, katalinuhan, katwiran at pagiging malikhain. Sa pamamagitan ng kanyang kahusayan sa pagmamasid ng detalye at kritikal na makatwirang estilo, nagbigay si Polyvios ng isang buong tanaw sa kasaysayan sa halip na isang kronolohiya. Itinuturing si Polyvios ng ilan na tagapagmana ni [[Thoukydidis]] batay sa pagiging obhetibo at kritikal na pangangatwiran. Gayundin bilang ninuno ng pantas, mabusising pananaliksik sa kasaysayan sa modernong siyentipikong kahulugan. Ayon sa pananaw na ito, inilalahad ng gawa niya ang daloy ng mga pangyayari na may kalinawan, talas, mabuting pagpapasiya at, sa mga sirkunstansiyang nakakaapekto sa resulta ay nagbigay ng espesyal na diin sa mga kalagayang pangheograpiya. Samakatuwid, ang akda niya ay ibinibilang sa pinakadakilang gawa sa sinaunang pagsusulat ng kasaysayan. Pinuri siya ng manunulat ng ''Oxford Companion to Classical Literature'' (1937) dahil sa kanyang "marubdob na pagmamahal sa katotohanan" at sa kanyang sistematikong paghahanap ng mga dahilan ng mga pangyayari. Kamakailan, dumaan sa mas kritikal na pagsusuri ang mga panulat ni Polyvios. Sa pananaw ni Peter Green (''Alexander to Actium''), madalas ay may kinikilingan siya at nilalayong bigyang katarungan ang kanya karera at ang karera ng ama niya. Nagbigay siya ng kakaibang panahon sa paglalarawan na hindi maganda ang karakter ng politikong si Kallikratis ng Akhaia. Ito ay nagbibigay sa mambabasa ng hinala na si Kallikratis ang responsable sa pagpapadala sa kanya sa Roma bilang prenda. Mas mahalaga pa-siya bilang bihag ng Roma, kliyente ng mga Scipio at sa huli ay kolaborador ng pamamahala ng Romano pagkatapos ng 146 B.K.-ay hindi libreng magpahayag ng tunay niyang opinyon. Iminumungkahi ni Green na palagi nating tandaan na ipinapaliwanag niya ang Roma sa tagabasang Ellines upang makumbinsi ang sila sa pangangailangan ng pagtanggap ng pamamahala ng Romano - na sa palagay niya ay di-maiiwasan. Gayunpaman, para kay Green, nananatiling napakahalaga ng mga kasaysayan ni Polyvios at siyang pinakamahusay na batis hinggil sa panahong sinasaklaw niya. Sumasang-ayon si Ron Mellor na may kinikilingan si Polyvios, bilang pagpapakita ng katapatan kay Scipio, ay inalimura ang mga katunggali ni Scipio (ang mga historyador ng Sinaunang Roma). Palagi ring binabanggit ng Briton na awtor na si Adrian Goldsworthy ang koneksiyon ni Polyvios kay Scipio kapag ginagamit niya itong batis para sa panahon ng huli bilang heneral. Napansin na galit si Polyvios sa ilang paksang materyal niya; halimbawa, ang pagtrato niya sa Kriti ay napansin na may pagkiling sa negatibong pakahulugan.<ref>Mogens Herman Hansen 1995, ''Sources for the Ancient Greek City-State: Symposium'', August, 24-27 1994, Kgl. Danske, Videnskabernes Selskab, 376 pages ISBN 87-7304-267-6</ref> Sa kabilang banda, napansin ni Hansen na ang pag-uulat ni Polyvios hinggil sa Kriti ay nagbigay ng napakaraming detalyadong salaysay tungkol sa sinaunang Kriti. Sa katunayan, ang mga obserbasyon ni Polyvios (na sinusugan ng mga sipi mula kina Strabon at Scylax) <ref>Robert Pashley, ''Travels in Crete'', 1837, J. Murray</ref> ay tumulong sa pag-decipher ang lokasyon ng sinaunang lungsod ng Kydonia sa Kriti.<ref>{{Cite web |url=http://letmespeaktothedriver.com/site/10881/cydonia.html#fieldnotes |title=C. Michael Hogan, ''Cydonia'', 23 Enero 2008, The Modern Antiquarian |access-date=12 Agosto 2008 |archive-date=26 Mayo 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080526142958/http://letmespeaktothedriver.com/site/10881/cydonia.html#fieldnotes |url-status=dead }}</ref> Nagpasimuno ng ilang teoriya si Polibios sa Mga Kasaysayan. Dito ay ipinaliwanag niya ang teoriya ng anacyclosis, o siklo ng pamamahala, isang ideya na siniyasat na rin ni Platon. == Cryptography == Responsable si Polyvios sa isang kapakipakinabang na kasangkapan sa telegraphy na nagpapahintulot sa mga titik na madaling isignal sa pamamagitan ng sistemang pangnumero. Ang ideyang ito ay magagamit din sa cryptographic manipulation at steganography. <table border=1> <tr><td>&nbsp;<td>'''1'''<td>'''2'''<td>'''3'''<td>'''4'''<td>'''5''' <tr><td>'''1'''<td>A<td>B<td>C<td>D<td>E <tr><td>'''2'''<td>F<td>G<td>H<td>I/J<td>K <tr><td>'''3'''<td>L<td>M<td>N<td>O<td>P <tr><td>'''4'''<td>Q<td>R<td>S<td>T<td>U <tr><td>'''5'''<td>V<td>W<td>X<td>Y<td>Z </table> Kilala ito sa tawag na "Parisukat ni Polyvios", kung saan ang mga titik ng alpabeto ay isinaayos mula kaliwa pakanan, taas pababa sa isang 5 x 5 parisukat, (kapag ginamit sa modernong 26 na titik na alpabeto, ang mga letrang "I" and "J" ay pinagsasama). Pagkatapos ay ihihilig ang limang numero sa panlabas na tuktok ng parisukat, at ihahanay ang limang numero sa kaliwang gilid ng parisukat nang patayo. Kadalasan ay pinagsusunod-sunod ang mga bilang na ito mula 1 hanggang 5. Sa pamamagitan ng pakrus na pagsangguni ng dalawang numero sa grid ng parisukat, mahihinuha ang isang titik. == Impluwensiya == Hindi hinangaan si Polyvios ng mga kasabayan niya. Sa palagay nila ang kawalan niya ng mataas na estilong Attiki ay isang kahinaan. Ang mga mas huling awtor na Romano na nagsulat hinggil sa parehong panahon, lalo na sina Livius at Diodoros, ay ginamit ang marami niyang materyal para sa sarili nilang akda at sinundan ang mga gawa niya. Magkagayunaman, habang napapatatag ang posisyon ng Romano sa Europa, humupa ang popularidad ni Polyvios. Nilait ni Tacitus ang deskripsiyon niya ng ideyal na pinaghalong konstitusyon, at ang mga huling manunulat ng Imperyo ay karaniwang walang alam tungkol sa kanya. Ang gawa ni Polyvios ay nakilala pa rin sa Konstantinoupolis, bagama't sa medyo pilipilipit na anyo, sa mga sipi hinggil sa teoriyang pampolitika at pang-administrasyon. Gayunpaman, noon lamang Renasimiyento lumutang muli ang mga gawa ni Polyvios sa anyong hindi papira-piraso. Unang lumitaw ang gawa niya sa Florentia. Nagkaroon ng ilang tagasunod si Polyvios sa Italya, at bagamat ang hindi magandang salin sa Latin ay naging balakid sa wastong pag-aaral sa mga gawa niya, nag-ambag siya sa diskusyong pangkasaysayan at pampolitika doon. Parang pamilyar si Machiavelli sa gawa ni Polyvios nang isulat niya ang kanyang Mga Diskurso. Ang mga salin sa karaniwang wika na Pranses, Deutsche, Italiano at Ingles, ay uang lumitas noong ikalabing-anim na dantaon.<ref>{{cite book | last = Polybius | author2 = Frank W. Walbank, Ian Scott-Kilvert | title = The Rise of the Roman Empire | url = https://archive.org/details/riseofromanempir0000poly | publisher = [[Penguin Classics]] | date = 1979| id = ISBN 0-14-044362-2 }}</ref> Sa ika-16 na dantaon din nagkaroon ng mas maraming mambabasa si Polyvios sa mga may-pinag-aralang publiko. Nagpakita ng lumalaking interes sa gawa at pag-iisip ni Polyvios ang mga pag-aaral sa korespondensiya ng mga taong tulad nina Casaubon, de Thou, Camden, at Sarpi sa panahong ito. Gayunpaman, kahit na may mga nakaimprentang edisyon sa karaniwang wika at lumalaganap na interes ng mga pantas, nanatiling "historyador ng mga historyador" si Polyvios. Hindi siya gaanong binabasa ng pangkalahatang publiko.<ref>{{cite journal | last = Burke | first = Peter | title = A Survey of the Popularity of Ancient Historians, 1450-1700 | year = 1966 | journal = History and Theory | volume = 5 | issue = 2 | pages = 141 | url = http://links.jstor.org/sici?sici=0018-2656%281966%295%3A2%3C135%3AASOTPO%3E2.0.CO%3B2-O | doi = 10.2307/2504511 }}</ref> Ang mga lathala ng gawa niya sa pangkaraniwang wika ay nananatiling kakaunti-7 sa Pranses, 5 sa Ingles, at 5 sa Italiano.<ref>{{cite journal | last = Burke | first = Peter | title = A Survey of the Popularity of Ancient Historians, 1450-1700 | year = 1966 | journal = History and Theory | volume = 5 | issue = 2 | pages = 139 | url = http://links.jstor.org/sici?sici=0018-2656%281966%295%3A2%3C135%3AASOTPO%3E2.0.CO%3B2-O | doi = 10.2307/2504511 }}</ref> [[Talaksan:Cicero.PNG|thumbnail|120px|left|Marcus Tullius Cicero]] [[Talaksan:Charles Montesquieu.jpg|thumbnail|120px|right|Montesquieu]] Ang mga paniniwalang pampolitika ni Polyvios ay patuloy na nakakaakit sa mga mag-iisip na republikano, mula kay Cicero, hanggang kay Charles de Montesquieu, at patuloy sa mga Founding Fathers (Tagapagtatag) ng Estados Unidos [http://www.sms.org/mdl-indx/polybius/intro.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050324023128/http://sms.org/mdl-indx/polybius/intro.htm |date=2005-03-24 }}. Simula noong Kaliwanagan (Enlightenment), ang mga interesado sa Ellinistikong Ellada at Maagang Republikanong Roma ang lalong naakit sa mga gawa ni Polyvios, at ang mga panulat niya sa politika at militar ay nawalang ng impluwensiya sa akademiya. Kamakailan, ang masusing gawa sa tekstong Ellines ni Polyvios at ng kanyang pamamaraang pangkasaysyan ay nagpataas ng akademikong pagkaunawa at pagtatangi kay Polyvios bilang historyador. Ayon kay Edward Tufte, si Polyvios ay isang pangunahing batis para sa larawang mapa ni Charles Joseph Minard hinggil sa paglalakbay sa lupa ni Hannibal sa Italya noong Ikalawang Digmaang Punik.<ref>{{Cite web |url=http://www.edwardtufte.com/tufte/minard-hannibal |title=Minard's figurative map of Hannibal's war<!-- Bot generated title --> |access-date=2008-08-12 |archive-date=2010-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224094133/http://www.edwardtufte.com/tufte/minard-hannibal |url-status=dead }}</ref> == Mga Tala == {{col-begin}} {{col-2}} {{reflist}} {{col-end}} == Mga sanggunian at panlabas na kawing == * ''The Histories'' or ''The Rise of the Roman Empire'' by Polybius: ** Sa [[Perseus Project]]: [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plb.+toc English & Greek version] ** Sa "[[LacusCurtius]]": [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Polybius/home.html Translation by W. R. Paton (Loeb edition)] * Sa "[[LacusCurtius]]": [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Polybius/Introduction*.html Short introduction to the life and work of Polybius] * [http://www.archive.org/stream/polybioutoulykor01poly 1670 edisyon ng mga gawa ni Polyvios tomo 1 sa Internet archive] * [http://www.archive.org/stream/polybioutoulykor02poly 1670 edisyon ng mga gawa ni Polyvios tomo 2 sa Internet archive] * Oscar Wilde, [[The Rise of Historical Criticism]]: [http://www.ucc.ie/celt/published/E800003-001/ (in CELT)] * [http://mlloyd.org/mdl-indx/polybius/intro.htm ''Polybius and the Founding Fathers: the separation of powers''] [[Kategorya:Mga historyador]] [[Kategorya:Sinaunang Gresya]] ez6pi2zfynll6t41z6i9zizx1880fdb 0 58351 2204762 2155383 2026-04-24T20:35:13Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204762 wikitext text/x-wiki {{otheruses|Kalubhaan}} [[Talaksan:Ecliptic plane 3d view.gif|right|300px|thumb|Ang grabidad o grabitasyon ang nagpapanatili sa mga [[planeta]] sa kani-kanilang [[ligiran]] sa palibot ng [[araw]].]] Ang '''balani'''<ref>https://diksiyonaryo.ph/search/balani</ref> o '''grabedad''' (Ingles: ''gravity'') ay isang natural na [[phenomenon]] kung saan ang mga pisikal na katawan ay nabibighani o naaakit sa isang pwersang [[proporsiyon]]al sa mga [[bugat|bigat]] nito. Ang grabitasyon ay pinakapamilyar na ahente na nagbibigay ng timbang sa mga bagay na may [[bugat|bigat]] at nagsasanhi sa mga ito na bumagsak sa lupa kapat ito ay nahulog. Ito ay nagsasanhi sa mga nakakalat na mga bagay para magtipon at kaya ay nagpapaliwanag ng pag-iral, pagkakabuo at hugis ng mga bagay sa kalawakan kabilang ang mga planeta gaya ng [[mundo]], mga bituin gaya ng [[araw]], at iba pang mga katawang [[makroskopiko]] na makikita sa [[sansinukob]]. Ang "''grabitasyon''" ang sanhi ng: pagkakapanatili ng mundo at ng ibang mga [[planeta]] ng [[sistemang Pang-araw]] sa mga [[ligiran]] nito sa araw, pananatili ng [[buwan]] sa ligiran nito sa mundo, sa pagkakaroon ng mga agos at pagtaas at pagbaba ng antas ng tubig (pagkati at paglaki ng tubig), sa [[kumbeksyon]] (''convection''; kung saan umaangat ang mga maiinit na pluido sa pamamagitan nito), sa pagpapa-init ng mga panloob ng mga nabubuong mga [[bituin]] at mga planeta magpahanggang sa mga labis na pinakamataas na mga antas ng temperatura at marami pang ibang mga phenomena. Ang grabitasyon ay inilalarawan ng [[pangkalahatang relatibidad]] bilang kurbada o pagbaluktot ng [[espasyo-panahon]] na nangangasiwa ng mosyon ng mga bagay na [[tigal]]. Ang mas simpleng batas ng grabitasyon ni [[Isaac Newton|Newton]] ay nagbibigay ng isang tumpak na aproksimasyon para sa karamihan ng mga pisikal na sitwasyon. Ang grabitasyon ay isa sa [[apat na pundamental na interaksiyon]] ng [[kalikasan]]. Ang iba ay ang [[dagitabbalani]], [[malakas na interaksiyon]] at [[mahinang interaksiyon]]. Ito ay mas mahina kung ihahambing sa tatlo pang pangunahing lakas, datapwa't mas malayo ang nasasakop nito. == Mga paliwanag == === Teoriya ng grabitasyon ni Newton === {{main|Batas ng unibersal na grabitasyon ni Newton}} [[Talaksan:NewtonsLawOfUniversalGravitation.svg|thumb|right|Pormula ng batas ng unibersal na grabitasyon ni [[Isaac Newton]]]] Noong 1687, ang [[matematiko]]ng Ingles na si [[Isaac Newton]] ay naglimbag ng [[Principia]] na nagmungkahi ng kabaligtarang-batas kwadrado ng unibersal na grabitasyon. Ang teoriyang ito ni Newton ay nagtamasa ng pinakadakilang tagumpay nang ito ay gamitin upang hulaan ang eksistensiya ng [[Neptune]] batay sa mga mosyon ng [[Uranus]] na hindi maipapaliwanag sa pamamagitan ng mga aksiyon ng ibang mga planeta. Ang mga kalkulasyon ng parehong sina John Couch Adams at Urbain Le Verrier ay humula ng pangkalahatang posisyon ng planetang ito at ang mga kalkulasyon ni Le Verrie ang tumungo sa pagkakatuklas ni Johann Gottfried Galle ng Neptune. Ang pagkakaiba sa [[ligiran]] ng planetang [[Mercury]] ang nagturo sa kamalian ng teoriya ni Newton. Sa dulo ng ika-19 na siglo, nabatid na ang ligiran ay nagpakita ng kaunting mga [[perturbasyon]] na hindi buong maipapaliwanag ng teoriya ni Newton ngunit ang lahat ng mga paghahanap sa isang pang katawang nagugulo gaya ng isang planetang umikot sa [[araw]] na mas malapit kesa sa Mercury ay hindi naging mabunga. Ang isyung ito ay nalutas noong 1916&nbsp;ng [[teoriyang pangkalahatang relatibidad]] ni [[Albert Einstein]] na nagpaliwanag ng maliit na pagkakaiba sa ligiran ng planetang Mercury. === Pangkalahatang relatibidad === [[Talaksan:spacetime curvature.png|thumb|right|300px|Sa [[pangkalahatang relatibidad]], ang hilabigat ay kurbada na dulot ng presensiya ng materya sa [[espasyo-panahon]]. Ang kurbadong landas ang [[ligiran]] na sinusundan ng buwan sa pag-ikot nito sa mundo.]] Ang grabidad ay kasalukuyang inilalarawan ng makabagong [[pisika]] sa pamamagitan ng [[teoriyang pangkalahatang relatibidad]] ni [[Albert Einstein]] na kanyang inilathala noong 1916 at pumalit sa [[batas ng unibersal na grabitasyon ni Newton]]. Ang [[batas ng unibersal na grabitasyon ni Newton]] ay isang mahusay na aproksimasyon o pagtatantiya kung ang mga grabitasyonal na field ay relatibong mahina at ang [[hagibis]] ay mas mabagal kumpara sa [[bilis ng liwanag]]. Kapag inalis ang kurbada ng kalawakan sa ekwasyon ng [[teoriyang pangkalahatang relatibidad]], ito ay nagtatagpo sa [[batas ng unibersal na grabitasyon ni Newton]] ngunit kung ang kurbada ng kalawakan ay mahalaga gaya ng sa mga labis na malalaki at mabibilis na mga katawan, ang grabitasyon ni Newton ay hindi tamang humuhula sa [[mosyon]] ng mga katawan na ito. Ang isang halimbawa nito ay isang maliit na katawan na umiikot sa isang [[bituing neutron]]. Ang [[ligiran]] nito ay hindi na [[eliptiko]] at may komplikadong hugis.<ref>http://csep10.phys.utk.edu/astr162/lect/cosmology/gravity.html</ref> === Mekanikang quantum === Pagkatapos ng ilang mga dekada nang matuklasan ang [[pangkalahatang relatibidad]], natantong ang pangkalahatang relatibidad ay hindi umaayon sa [[mekanikang quantum]]. Ang mga [[graviton]] ay iminungkahi dahil sa dakilang tagumpay ng [[teoriyang quantum field]](sa partikular ang [[Pamantayang Modelo]]) sa pagmomodelo ng pag-aasal ng lahat ng iba pang mga [[pundamental na interaksiyon|pundamental na pwersa]] ng kalikasan bilang pinamamagitan ng mga elementaryong partikulo. Ang [[dagitabbalani]] ay ng [[photon]], ang [[malakas na interaksiyon]] ng [[gluon]], ang [[mahinang interaksiyon]] ng mga [[boson na W at Z]]. Ang hipotesis ay ang grabitasyonal na interaksiyon ay pinamamagitan rin ng hindi pa natutuklasang elementaryong partikulo na tinawag na [[graviton]]. Sa [[klasikong hangganan]], ang teoriyang ito ay liliit sa [[pangkalahatang relatibidad]] at umaayon sa batas ng grabitasyon ni [[Newton]] sa hangganang mahinang field.<ref>{{cite book |last= Feynman |first= R. P. |author2= Morinigo, F. B., Wagner, W. G., & Hatfield, B. |title= Feynman lectures on gravitation |url= https://archive.org/details/feynmanlectureso0000feyn_g4q1 |publisher= Addison-Wesley |year= 1995 |isbn=0201627345 }}</ref><ref>{{cite book | author=Zee, A. |title=Quantum Field Theory in a Nutshell | url=https://archive.org/details/quantumfieldtheo0000zeea_x0u0 | publisher = Princeton University Press | year=2003 | isbn=0-691-01019-6}}</ref><ref>{{cite book | author=Randall, Lisa | title=Warped Passages: Unraveling the Universe's Hidden Dimensions | url=https://archive.org/details/warpedpassagesun0000rand | publisher=Ecco | year=2005 | isbn=0-06-053108-8}}</ref> Ang mga pagtatangka na palawigin ang [[Pamantayang Modelo]] o iba pang mga [[teoriyang quantum field]] sa pamamagitan ng pagdadagdag ng mga [[graviton]] ay tumutungo sa mga malubhang teoretikal na kahirapan sa mataaas na mga [[lakas]](mga prosesong sumasangkot sa mga enerhiyang malapit sa o mataas sa [[skalang Planck]]) dahil ang mga [[inpinidad]] ay lumilitaw sanhi ng mga epektong quantum o sa teknikal na mga termino, ang grabitasyon ay [[renormalisasyon|hindi renormalisable]]. Dahil sa ang klasikong pangkalahatang relatibdiad at [[mekanikang quantum]] ay hindi magkaayon sa gayong mga enerhiya, mula sa teoretikal na pananaw, ito ay hindi maipagtatanggol. Ang isang posibleng solusyon ang pagpapalit ng mga partikulo ng [[teoriya ng tali|tali]]. <ref>{{cite news |author=[[Alan Sokal]] |title=Don't Pull the String Yet on Superstring Theory |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0DE7DB1639F931A15754C0A960958260 |date=July 22, 1996 |publisher=''[[The New York Times]]''| accessdate=March 26, 2010}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Physics-footer}} [[Kategorya:Astronomiya]] [[Kategorya:Grabitasyon| ]] [[Kategorya:Pangkalahatang relatibidad]] qcuixryenlc8xeccq84fft7vvzdpmoa 0 58817 2204753 2182085 2026-04-24T20:26:57Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204753 wikitext text/x-wiki [[File:Fossil hominids.jpg|thumb|220px|[[Fossil]] [[Hominid]] Evolution Display sa [[The Museum of Osteology]], Oklahoma City, Oklahoma, USA]] Ang '''unang tao''' o '''mga unang tao''' ang mga pinaniniwalaang unang [[tao]] na lumitaw o umiral sa [[mundo]]. Ayon sa mga ebidensiyang pang-[[agham]], ang [[ebolusyon ng tao|mga anatomikal na modernong tao ay nagebolb]] sa [[Silangang Aprika]] noong mga 200,000 taong nakakalipas mula sa [[Homo heidelbergensis]] bago kumalat sa iba't ibang panig ng mundo. Ang pinakamatandang nahukay na fossil ng mga anatomikal na modernong tao ang mga [[labing Omo]] sa [[Ethiopia]] na may edad na 195,000 (±5,000) taong gulang.<ref>{{cite journal|date=17 Pebrero 2005|title=Fossil Reanalysis Pushes Back Origin of Homo sapiens|journal=[[Scientific American]]|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=fossil-reanalysis-pushes}}</ref><ref>{{cite journal|last=McDougall|first=Ian|author2=Brown, Francis H.; Fleagle, John G.|title=Stratigraphic placement and age of modern humans from Kibish, Ethiopia|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-02-17_433_7027/page/733|journal=Nature|date=17 Pebrero 2005|volume=433|issue=7027|pages=733–736|doi=10.1038/nature03258|pmid=15716951}}</ref> Ayon sa mga [[mitolohiya]] ng mga iba't ibang mga [[relihiyon]], ang [[unang lalaki]] at/o [[unang babae]] ang unang (mga) tao na nilikha ng kanilang (mga) [[diyos]] na naging ninuno ng kasalukuyang sangkatauhan. ==Ayon sa agham== {{main|Ebolusyon}} Ang [[ebolusyon]] ang pagbabago sa mga [[pagmamana ng mga katangian|namamanang katangian]] ng mga populasyon ng organismo sa loob ng mga sunod sunod na henerasyon sa paglipas ng mahabang panahon. Ang ebolusyon ang paliwanag na tinatanggap sa [[agham]] ng paglitaw ng mga magkakaiba ngunit magkakaugnay na mga anyo ng buhay sa mundo.<ref>{{cite journal | url = http://nihrecord.od.nih.gov/newsletters/2006/07_28_2006/story03.htm | last = Delgado | first = Cynthia | title = Finding evolution in medicine | journal = NIH Record | volume = 58 | issue = 15 | accessdate = 2007-10-22 | date = 2006-07-28 | format = hmtl | ref = harv | archive-date = 2008-11-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081122022815/http://nihrecord.od.nih.gov/newsletters/2006/07_28_2006/story03.htm | url-status = dead }}</ref><ref name="dover_pg83">[[Wikisource:Kitzmiller v. Dover Area School District/4:Whether ID Is Science#Page 83 of 139|Ruling, Kitzmiller v. Dover page 83]]</ref> Ang sentral na ideya ng ebolusyong biyolohikal ay ang lahat ng mga anyo ng buhay sa mundo ay nagsasalo ng isang pinagmulang [[karaniwang ninuno]]. Ito ay nangangahulugang ang mga organismo mula sa mga [[tao]], [[ibon]], mga [[balyena]] at hanggang sa mga [[halaman]] ay mga magkakamag-anak. Ang karaniwang ninuno na ito ay nagsanga o naghiwalay sa iba't ibang mga [[species]] sa pangyayaring tinatawag na [[speciation]]. Sa paglipas ng mahabang panahon, ang ebolusyon ay lumikha at kasalukuyan pa ring lumilikha ng mga pagbabago at mga iba't ibang species sanhi ng mga pagbabagong ebolusyonaryo na [[natural na seleksiyon]], [[mutasyon]], [[daloy ng gene]], at [[genetic drift]].<ref>{{cite web |url=http://evolution.berkeley.edu/evosite/evo101/VSpeciation.shtml |title=Speciation |access-date=2014-10-01 |archive-date=2014-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606045646/http://evolution.berkeley.edu/evosite/evo101/VSpeciation.shtml |url-status=dead }}</ref> ===Ebolusyon ng tao=== {{main|Ebolusyon ng tao}} [[Talaksan:Huxley - Mans Place in Nature.jpg|thumbnail|right|350px|Pagpapakita ng mga pagkakatulad ng mga [[bakulaw]]: (mula kaliwa) [[gibbon]], [[orangutan]], [[chimpanzee]], [[gorilla]] at [[tao]].]] Ang [[ebolusyon ng tao]] ang proseso ng [[ebolusyon]] na tumungo sa paglitaw ng mga modernong tao. Ang proseso ng ebolusyon ng tao ay nagsimula pa sa huling [[pinakakaraniwang ninuno]] ng lahat ng buhay ngunit ang paksa ng ''ebolusyong pang-tao'' ay karaniwang sumasakop lamang sa kasaysayang pang-ebolusyon ng mga [[primado]] sa partikular na ang [[Homo|henus na Homo]] at sa paglitaw ng ''[[homo sapiens]]'' bilang natatanging species ng mga [[hominid]] (dakilang bakulaw). Ang pag-aaral nito ay kinabibilangan ng maraming mga disiplinang pang-agham kabilang ang pisikal na [[antropolohiya]], [[primatolohiya]], [[arkeolohiya]], [[embryolohiya]] at [[henetika]]. Ang lahat ng mga kasalukuyang nabubuhay na tao ay nagmula sa [[Silangang Aprika]] kung saan ang modernong tao ay nagebolb.<ref name="pmid16826514">{{cite journal | author = Liu H, Prugnolle F, Manica A, Balloux F | title = A geographically explicit genetic model of worldwide human-settlement history | journal = Am. J. Hum. Genet. | volume = 79 | issue = 2 | pages = 230–7 | year = 2006 | month = August | pmid = 16826514 | pmc = 1559480 | doi = 10.1086/505436 | quote = Currently available genetic and archaeological evidence is generally interpreted as supportive of a recent single origin of modern humans in East Africa. However, this is where '''the near consensus''' on human settlement history ends, and considerable uncertainty clouds any more detailed aspect of human colonization history. }}</ref><ref>{{cite journal | title = This week in Science: Out of Africa Revisited | journal = Science | volume = 308 | isssue = 5724 | page = 921 | doi=10.1126/science.308.5724.921g | date = 2005-05-13 }}</ref><ref name="pmid12802315">{{cite journal | author = Stringer C | title = Human evolution: Out of Ethiopia | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-06-12_423_6941/page/692 | journal = Nature | volume = 423 | issue = 6941 | pages = 692–3, 695 | year = 2003 | month = June | pmid = 12802315 | doi = 10.1038/423692a }}</ref><ref name="Johanson">{{cite web | url = http://www.actionbioscience.org/evolution/johanson.html | title = Origins of Modern Humans: Multiregional or Out of Africa? | author = Johanson D | author2 = | date = | work = ActionBioscience | publisher = American Institute of Biological Sciences | pages = | accessdate = | archive-date = 2010-11-22 | archive-url = https://www.webcitation.org/5uQpZnojk?url=http://www.actionbioscience.org/evolution/johanson.html | url-status = dead }}</ref><ref name="urlModern Humans&nbsp;– Single Origin (Out of Africa) vs Multiregional">{{cite web | url = http://www.asa3.org/ASA/education/origins/migration.htm | title = Modern Humans&nbsp;– Single Origin (Out of Africa) vs Multiregional | author = | author2 = | date = | work = | publisher = | pages = | accessdate = }}</ref> Ang ebolusyon ng tao ay inilalarawan ng mga isang bilang ng mga pagbabagong morpolohikal, pang pag-unlad, pisiolohikal at pang-pag-aasal na nangyari mula sa paghahati sa pagitan ng huling karaniwang ninuno ng mga tao at chimpanzee. Ang pinakamahalagang mga pagbabagong ito sa tao ang [[bipedalismo]], lumaking sukat ng [[utak]], humabang [[ontoheniya]], lumiit na dimorpismong seksuwal.<ref name=Boyd2003>{{cite book |author=Boyd, Robert; Silk, Joan B. |year=2003 |title=How Humans Evolved |url=https://archive.org/details/howhumansevolved03edboyd |location=New York, New York |publisher=Norton |isbn=0-393-97854-0}}</ref> Noong mga 40 milyong taong nakakalipas, ang impraorden na [[Simian|Simiiformes]] ay nagsanga tungo sa mga pangkat na ''[[Platyrrhini]]'' (''mga [[Bagong Daigdig na unggoy]]'') at [[Catarrhini]] (''mga [[Hominoidea|hominoid]]'' at mga ''[[Lumang Daigdig na unggoy]]'').<ref name=PQ>{{cite book | title = Primates in Question | url = https://archive.org/details/primatesinquesti00shum | publisher = Smithsonian Institution Press | year = 2003 | author = Robert W. Shumaker & Benjamin B. Beck | isbn = 1-58834-176-3}}</ref> Ang mga [[Hominoidea|hominoid]] (bakulaw) ay humiwalay mula sa mga [[Lumang Daigdig na unggoy]] sa pagitan ng 29 milyon at 34.5 milyong taong nakakalipas.<ref>{{cite web |url=http://www.redorbit.com/news/science/117352/apes_monkeys_split_earlier_than_fossils_had_indicated/ |title=Apes, Monkeys Split Earlier Than Fossils Had Indicated/ |author= |date=8 Enero 2005 |publisher=redOrbit.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715172009/http://www.redorbit.com/news/science/117352/apes_monkeys_split_earlier_than_fossils_had_indicated/ |archivedate=2011-07-15 |deadurl=yes |accessdate=6 Pebrero 2013 |url-status=dead }}</ref> Ang [[Hylobatidae]] (''mga gibbon'') ay humiwalay mula sa [[Hominidae]] (''mga dakilang bakulaw'') noong mga 15–20 milyong taong nakakalipas. Ang [[Ponginae]] (''mga orangutan'') ay humiwalay mula sa [[Hominidae]] noong mga 12–15 milyong taong nakakalipas.<ref>http://www.orangutan.org/orangutan-facts/orangutan-biology</ref> Ang mga ninuno ng mga orangutan o mga malapit na nauugnay rito ay maaaring kinakatawan ng mga fossil gaya ng [[Sivapithecus]] at [[Ramapithecus]] na natuklasan sa mga burol na Siwalik ng Pakistan. Ang mga gorilya ay humiwalay sa linya na tumutungo sa [[Pan]] (''[[chimpanzee]] at [[bonobo]]'') at tao noong mga 10 milyong taong nakakalipas.<ref>http://www.abc.net.au/science/articles/2012/03/08/3448783.htm</ref> Ang species na malapit sa huling karaniwang ninuno ng mga gorilya, mga [[chimpanzee]], mga [[bonobo]] at mga [[tao]] ay maaaring kinakatawan ng mga fossil na [[Nakalipithecus]] na natagpuan sa Kenya at [[Ouranopithecus]] na natagpuan sa Gresya. Ang linyang ''[[Pan (hayop)|Pan]]''(chimpanzee at bonobo) ay humiwalay sa linya na tumutungo sa tao noong mga 6 hanggang 7 milyong taong nakakalipas. Pagkatapos nito, ang [[chimpanzee]] at [[bonobo]] ay naghiwalay noong kaunti sa 1 milyong taong nakakalipas.<ref name="Won2004">{{cite journal | last1 = Won | first1 = Yong-Jin | last2 = Hey | first2 = Jody | title = Divergence population genetics of chimpanzees | volume = 22 | issue = 2 | journal = Molecular Biology & Evolution | pages = 297–307 | date = 13 Oktubre 2004 | doi = 10.1093/molbev/msi017 | pmid = 15483319}}</ref><ref name="Fischer2004">{{cite journal | last1 = Fischer | first1 = Anne | first2 = Victor | last2 = Wiebe | first3 = Svante | last3 = Pääbo | first4 = Molly | last4 = Przeworski | title = Evidence for a complex demographic history of chimpanzees | volume = 21 | issue = 5 | journal = Molecular Biology & Evolution | pages = 799–808 | date = 12 Pebrero 2004 | doi = 10.1093/molbev/msh083 | pmid = 14963091}}</ref> Ang pinakamaagang hominin na bipedal ang [[Sahelanthropus]] o [[Orrorin]] na posibleng ang pinagsasaluhang ninuno ng parehong tao at chimpanzee. Ang [[Ardipithecus]] ang kalaunang unang buong bipedal na hominin na posibleng nagebolb tungo sa henus na [[Australopithecus]]<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://news.discovery.com/history/archaeology/ardi-human-ancestor.htm |access-date=2013-07-22 |archive-date=2013-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208071257/http://news.discovery.com/history/archaeology/ardi-human-ancestor.htm |url-status=dead }}</ref> Ang [[australopithecus]] ay nag-ebolb naman tungo sa henus na [[Homo]]. Ang pinakamaagang kasapi ng [[Homo]] ang [[homo habilis]] na nagebolb noong mga 2.3 milyong taong nakakalipas. Ang homo hablis ang unang species na gumamit ng mga kasangkapang bato. Sa sumunod na mga milyong taon, ang proseso ng ensepalisasyon ay nagsimula sa paglitaw ng [[Homo erectus]]. Ang [[homo erectus]] at [[homo ergaster]] ang unang mga hominina na lumisan sa Aprika. Ang mga ito ay kumalat sa Aprika, Asya at Europa sa pagitan ng 1.3 hanggang 1.8 milyong taong nakakalipas. Ang mga ito ang pinaniniwalaang ang mga species na unang gumamit ng apoy at mga komplikadong kasangkapan. Ayon sa Recent African Ancestry theory, ang mga modernong tao ay nagebolb sa Aprika noong mga 200,000 taong nakakaraan mula sa [[Homo heidelbergensis]] na nag-ebolb naman mula sa [[Homo ergaster]]. Ang mga homo sapiens ay lumisan sa kontinenteng Aprika noong 50,000 hanggang 100,000 taong nakakalipas. Ang mga ito ang pumalit sa mga lokal na populasyon ng [[homo erectus]] at [[Homo neanderthalensis]]. Ang paglipat sa pag-aasal na pang-moderno at ang pag-unlad ng kultura, wika at lithic na teknolohiya ay nangyari noong 50,000 taong nakakalipas. Kabilang sa mga modernong pag-aasal na pang-tao ang paggamit ng mga kasangkapan, paggamit ng mga alahas at pagguhit sa kweba, pagsasaayos ng tirahan, mga [[ritwal]] gaya ng paglilibing ng mga tao kasama ang mga regalo, panganaso, eksplorasyon ng mga lugar pang-heograpiya, at [[barter]]. Ang pinakamaagang alam na paglibing ng isang [[shaman]] ay mula 30,000 BCE.<ref name="Tedlock, Barbara 2005">Tedlock, Barbara. 2005. The Woman in the Shaman's Body: Reclaiming the Feminine in Religion and Medicine. New York: Bantam.</ref> Ang organisadong [[relihiyon]] ay inimbento ng mga tao noong 11,000 BCE sa Malapit na Silangan.<ref>{{cite book|chapterurl=http://books.google.com/books?id=l2QiRkJXX60C&pg=PA40&dq=catalhoyuk+in+its+day|title=The Goddess and the Bull: Catalhöyük: An Archaeological Journey to the Dawn of Civilization|first= Michael|last= Balter|year=2005|isbn=0-7432-4360-9|chapter=The Dorak Affair}}</ref> Kalaunan, ang iba't ibang mga relihiyon ay inimbento pa ng mga kalaunang tao. ==Ayon sa mga mitolohiya sa buong mundo== {{main|Mito ng paglikha}} Ang sumusunod ang ilan sa mga kilalang kuwento na inimbento ng mga sinaunang tao tungkol sa pinagmulan ng mga tao sa mundo: *[[Zoroastrianismo]] **[[Mashya at Mashyana]] - Ayon sa [[mito ng paglikha]] na nilalarawan sa [[Bundahishn]], ang ikaanim na paglikha ni Ohrmuzd ([[Ahura Mazda]]) ang primebal na hayop na Gayomart ([[Keyumars|Gayamarətan]]) na hindi lalake o hindi babae. Si [[Ahriman]] ([[Angra Mainyu]]), na Espirito ng Masama na nananahan sa Absolutong Kadiliman ay naghangad na wasakin ang lahat ng nilikha ni Ahura Ohrmuzd at nagpadala ng demonesang si Jeh ([[Jahi]]) upang patayin si Gayomard. Ang demonesa ay naging matagumpay ngunit nabihag ng buwan ([[Mah]]) ang binhi ng Gayomart bago mamatay ang hayop kung saan ang lahat ng mga hayop ay lumago. Mula sa bangkay ng Gayomard ay lumago ang isang puno na pinagmulan ng lahat ng mga buhay na halaman at mula dito ay lumago sina Mashya at Mashyana. Sila ay nangako na tutulong kay Ohrmuzd sa kanyang pakikipaglaban kay Ahriman at nanganak ng 15 mga hanay ng kambal na kumalat sa buong daigdig at naging mga lahi ng sangkatauhan. *[[Mitolohiyang Tsino]] **[[Pangu]] - Ayon sa [[mitolohiyang Tsino]], sa pasimula ay walang anumang bagay sa [[uniberso]] maliban sa isang walang anyong [[kaguluhan (kosmogoniya)|kaguluhan]]. Ang kaguluhang ito ay nagsama sa isang cosmikong itlog sa loob ng mga 18,000 taon. Sa loob, ang perpektong magkasalungat na mga prinsipyo ng [[Yin at yang]] ay naging balanse at si [[Pangu]] ay umahon o nagising mula sa itlog. Si Pangu ay inilalarawan bilang isang primitibo na mabalahibo na higante na may mga sungay sa kanyang ulo. Sinimulan ni Pangu ang paglikha ng [[mundo]]. Kanyang hiniwalay ang Yin mula sa yang ng kanyang malaking palakol na lumilikha ng mundo na madilim na yin at kalangitan na maliwanag na yang. Upang panatilihin itong hiwalay, si Pangu ay tumayo sa pagitan nila at itinulak papataas ang kalangitan. Ang gawaing ito ay tumagal ng 18,000 taon na sa bawat araw, ang langit ay lumago ng 10 talampakang mas mataas, ang mundo ng 10 talampakan na mas malawak at si Pangu ay lumago ng 10 talampakan sa taas. Sa ilang mga bersiyon, si Pangu, ay tinulungan sa paglikha ng mga apat na prominenteng mga hayop na Pagong, [[Qilin]], [[Phoenix]] at [[Dragon]]. [[Image:Tizian 091.jpg|thumb|right|Ayon sa [[Bibliya]], sina [[Adan at Eba]] ang mga unang nilikhang tao.]] *[[Mitolohiyang Abrahamiko]] **[[Adan at Eba]] - Ayon sa [[Aklat ng Genesis]], hinugis ng diyos si Adan mula sa alikabok at inilagay sa hardin ng Eden. Si Eba ay kalaunang nilikha mula sa tadyang ni Adan upang maging kasama nito. Inilagay ng diyos ang isang puno sa hardin na nagbabawal kay Adan at Eba na kainin ang bunga nito. Dinaya ng ahas sina Adan at Eba na kumain ng bunga ng puno at kalaunan ay pinalayas sina Adan at Eba mula sa hardin ng eden. **[[Adam Kadmon]] ([[Kabbalah]] at iba pang mga tradisyong mistikal) *[[Australyanong Aboriheng relihiyon at mitolohiya]] **[[Wurugag at Waramurungundi]] **[[Yhi]] **Walang pangalan ngunit tingnan rin ang [[Kidili]] *[[Mitolohiyang Ayyavazhi]] **[[Kaliyan]] at [[Kalicchi]] *[[Mitolohiyang Cowichan]] **Quiltumtun *[[Mitolohiyang Alemaniko]] **[[Mannus]] - Siya ang anak ng diyos na si Tuisto at ninuno ng mga tatlong tribong Alemaniko na Ingaevones, Herminones at Istvaeones. *[[Mitolohiyang Griyego]] **[[Pandora]] - Ang bawat diyos ay tumulong na lumikha kay Pandora sa pamamagitan ng pagbibigay sa kanya ng mga walang katulad na regalo. Inutos ni [[Zeus]] kay [[Hephaestus]] na hugisin si Pandora mula sa putik bilang bahagi ng parusa sa sangkatauhan para sa pagnanakaw ni Promtheus ng sikrteo ng apoy. Ang lahat ng mga diyos ay sumama sa paghahandog sa kanya ng mga nakaaakit na regalo. **[[Epimetheus]] - unang tao sa ilang mga salaysay **[[Deucalion]] at [[Pyrrha]] (mga unang tao ngunit may ibang mga unang lahi) *[[Mitolohiyang Hotcâk]] **Kunu **Isang hindi pinangalanang may isang hitang tao **Turtle *[[Mitolohiyang Hindu]] **[[Manu (Hinduism)|Swyambhuvana Manu]] ang natural na nagebolb na tao *[[Mitolohiyang Kikuyu]] **[[Kikuyu people#Gikuyu|Gikuyu]] at [[Mumbi]] *[[Mitolohiyang Lakota]] **[[Tokahe]] - ang unang tao na umahon mula sa ilalim ng daigdig *[[Mitolohiyang Navajo]] ** [[Áłtsé Hastiin]] and [[Áłtsé Asdzą́ą́]] [[Image:Ask and Embla by Robert Engels.jpg|thumb|upright|Isang depiksiyon nina Ask at Embla ni Robert Engels, 1919.]] *[[Mitolohiyang Norse]] **[[Ask at Embla]] - Ayon sa aklat na ''[[Gylfaginning]]'', ang tatlong mga magkakapatid na lalakeng sina [[Vili and Vé|Vili, Vé]], at Odin ang mga manlilikha ng unang lalake at babae. Ang mga magkakapatid ay minsang naglalakad sa baybayin ng dagat at nakakita ng dalawang mga puno doon. Kanilang kinuha ang kahoy at mula dito ay nilikha ang mga unang tao na sina Ask at Embla. Ang isa sa tatlo ay nagbigay sa mga ito ng hininga ng buhay, ang ikalawa ay nagbigay sa mga ito ng paggalaw at katalinuhan at ang ikatlo ay nagbigay sa mga ito ng hugis, pagsasalita, pandinig at paningin. Binigyan rin ng tatlong mga diyos ang mga ito ng mga damit at pangalan. Sina Ask at Embla ang naging ninuno ng sangkatauhan at binigyan ng tahanan sa loob ng mga pader ng [[Midgard]].<ref name=BYOCK18>Byock (2006:18).</ref> **[[Lif and Lifthrasir]] - mga unang tao na muling pumuno sa mundo pagkatapos ng [[Ragnarok]] *[[Mitolohiyang Pachacamac]] & Huling [[Mitolohiyang Inca]] **Ang unang lalake at babae ay hindi pinangalanan *[[Mitolohiyang Polynesian]] **Ele'ele **[[Kumu-Honua]] at [[Lalo-Honua]] - Ang mga unang lalake at abbae na binigyan ng hardin ni Kāne at pinagbawalan na kumain ng isang partikular na prutas. **[[Marikoriko]] at [[Tiki (mythology)|Tiki]] - Ang unang babae na nilikha ni Ārohirohi mula sa init ng araw at umaalingawngaw na talampas. Kanyang pinakasalan si Tiki na unang lalake at nanganak kay Hine-kau-ataata. **Tu-Mea - Ang anak ng diyosa ng bukang liwayway na si Atanua na asawa ni Atea. Nilikha ni Atanu ang mga dagat pagkatapos malaglagan sa pagbubuntis at pinuno ang mga karagatan ng kanyang pluidong amniotiko. **[[Tonga]] **[[Vatea]] at [[Papa, Hawaii|Papa]] *[[Mitolohiyang Hapones]] **[[Izanagi]] **[[Izanami]] *Mitolohiyang [[Bambuti]] **Ang supremang [[diyos]] ng mga [[pygmy]] ng Congo ay lumikha ng tatlong magkakaibang mga lahi ng tao nang hiwalay mula sa tatlong mga uri ng putik: isang itim, isang puti at isang pula.<ref>Mbiti, John, ''African Religions & philosophy'', Heinemann, 1990, p. 91.</ref> *Mitolohiyang [[Asmat]] **Ang mga taong [[Asmat]] ng [[New Guinea]] ay pinaniniwalaang nalikha nang ang isang diyos ay nag-ukit ng mga kahoy na estatwa sa isang seremonyal na bahay at nagsimulang magtambol ng tambol. Ang mga estatwa ay naging mga buhay na tao at nagsimulang sumayaw. Kalaunan, ang isang malaking buwaya ay nagtangkang umatake sa seremonyal na bahay ngunit tinalo ng kapangyarihan ng diyos. Ang buwaya ay hinati sa ilang mga piraso at inihagis sa iba't ibang mga direksiyon. Ang bawat piraso ay naging isa sa mga dayuhang tribong ng mga taong Asmat.<ref>Feder, Kenneth L.; Michael Alan Park, ''Human Antiquity: An Introduction to Physical Anthropology and Archaeology,'' Mayfield Publishing Company, 1989, pp. 3-4.</ref> *[[Mitolohiyang Pilipino]] **Ayon sa mga [[Negrito]]{{citation needed}}, matapos awayin ng isang ibong [[lawin]] ang diyos na panginoon ng karagatan, lumapag ito sa isang pulo upang makapagpahinga. Habang namamahinga, namataan nito ang isang matayog at malaking puno ng [[kawayan]] na kaniyang tinuka ng maraming ulit. Dahil sa pagtutukang ito, nabiyak ang puno ng kawayan. Sa pagbiyak na ito, lumabas mula sa kawayan ang unang lalaki at babae. Ang lalake ay tinawag na ''[[Malakas]]'' at ang babae ay tinawag na ''[[Maganda]]''. ==Tingnan din== *[[Tatlong pangkat ng sinaunang mga tao sa Pilipinas]] *[[Prehistorikong tao]] *[[Unang lalaki o babae]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Unang tao]] [[Kategorya:Unang lalaki at babae]] [[Kategorya:Unang lalaki]] [[Kategorya:Unang babae]] [[Kategorya:Ebolusyon ng tao]] [[Kategorya:Mga mito ng paglikha]] 9b0t0yu49kdqqnykpupmdcj30xsalue 0 61678 2204724 2117990 2026-04-24T20:05:19Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204724 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Hubble_-_infant_galaxy.jpg|thumb| Hubble - sanggol na [[galaksiya]]]] Ang '''kosmolohiya''' ay ang sangay ng [[astronomiya]] na tumatalakay sa [[uniberso]].<ref>{{Cite web |title=Definition of COSMOLOGY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/cosmology |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Daintith |first=John |title=Collins Dictionary of Astronomy |url=https://archive.org/details/isbn_9780007918485 |last2=Gould |first2=William |date=2012 |publisher=HarperCollins |isbn=9780007918485 |edition=5 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780007918485/page/96 96] |language=en}}</ref> Binibigyan kahulugan ng [[NASA]] ang kosmolohiya bilang "Ang pag-aaral ng istruktura at mga pagbabago sa kasalukuyang uniberso".<ref name="NASA">{{Cite web |title=NASA education |url=http://genesismission.jpl.nasa.gov/educate/scimodule/Cosmogony/CosmogonyPDF/CosCosmolTT.pdf |publisher= |language=en}}</ref> Ang isa pang kahulugan ng kosmolohiya ay "ang pag-aaral ng uniberso, at ang lugar ng sangkatauhan dito".<ref name="bs">{{Cite web |title=Christianity: beliefs about creation and evolution |url=http://www.bbc.co.uk/schools/gcsebitesize/rs/ |access-date=2011-11-03 |publisher=BBC |language=en}}</ref> Nangingibabaw sa modernong kosmolohiya ang teorya ng [[Big Bang]] (lit. Malaking Putok), na pinagsasama-sama ang astronomiyang nagmamasid at [[pisikang pampartikula]]. Kahit na kamakailan lamang ang salitang ''kosmolohiya'' (unang ginamit noong 1730 sa ''Cosmologia Generalis'' ni Christian Wolff), may mahabang kasaysayan ang pag-aaral ng uniberso. == Kasaysayan == Hanggang noong [[Renasimiyento]], naisip ng mga tao na ang mga [[planeta]] lamang hanggang [[Saturno (planeta)|Saturno]], at mga [[bituin]] ang uniberso. Sa pag-imbento ng [[teleskopyo]], mas makikita natin ang uniberso. Sa unang bahagi ng ika-20 dantaon, inakala ng mga astronomo na ang [[Ariwanas|''Milky Way'']] (o Ariwanas) ay ang buong uniberso. Nang maglaon, sa pamamagitan ng astropotograpiya at [[espektroskopya]], ipinakita ng mga astronomo (halimbawa, si [[Edwin Hubble]]) na isa lamang sa maraming galaksiya ang ''Milky Way''. Ang modernong kosmolohiya ay itinuturing na nagsimula noong [[1915|1917]] sa huling papel ng [[teorya ng pangkalahatang relatibidad]] ni [[Albert Einstein]].<ref>{{Cite journal |last=Einstein |first=A. |date=1952 |title=Cosmological considerations on the general theory of relativity |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1952prel.book..175E/abstract |journal=The Principle of Relativity. Dover Books on Physics. June 1 |language=en |pages=175–188 |bibcode=1952prel.book..175E}}</ref> Dahil dito, napagtanto ng mga pisiko na nagbago ang uniberso. Kapag sinumulang baguhin ng isang siyentipikong disiplina ang isang ideya na pinaniniwalaan ng maraming tao, kilala itong bilang isang ''paradigm shift'' o pagbabagong paradigma.<ref>{{Cite journal|date=Abril 1963|title=''The Structure of Scientific Revolutions''. 1962. Thomas S. Kuhn. University of Chicago Press.|language=en}}</ref> Maraming mga siyentipiko ang pinagtatalunan kung may iba pang mga [[galaksiya]]. Natapos ang pagtatalo nang matagpuan ni [[Edwin Hubble]] ang mga Bariyableng Sepeyda (''Cepheid Variable'') sa [[Galaksiyang Andromeda]] noong 1926.<ref>{{Cite journal |last=Falk |first=Dan |date=Marso 2009 |title=Review: The day we found the Universe by Marcia Bartusiak |url=http://dx.doi.org/10.1016/s0262-4079(09)60809-5 |journal=New Scientist |language=en |volume=201 |issue=2700 |pages=45 |doi=10.1016/s0262-4079(09)60809-5 |issn=0262-4079}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Hubble |first=E. P. |date=Disyembre 1926 |title=Extragalactic nebulae. |url=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1086/143018 |journal=The Astrophysical Journal |language=en |volume=64 |pages=321 |doi=10.1086/143018 |issn=0004-637X}}</ref> Ang modelong Big Bang ay iminungkahi noon ng [[Pari|paring]] [[Belhika|Belga]] na si [[Georges Lemaître]] noong 1927.<ref>{{Cite journal |last=Martin |first=G. |date=1883 |title=G. DELSAULX. — Sur une propriété de la diffraction des ondes planes; Annales de la Société scientifique de Bruxelles; 1882 |url=http://dx.doi.org/10.1051/jphystap:018830020017501 |journal=Journal de Physique Théorique et Appliquée |language=en |volume=2 |issue=1 |pages=175 |doi=10.1051/jphystap:018830020017501 |issn=0368-3893}}</ref> Sinuportahan ito ng pagtuklas ni Edwin Hubble noong 1929 ng [[Pulangpaglipat|''redshift'']] (o ang paglipat ng liwanag sa mas mataas at mas pulang ''wavelength'' o haba).<ref>{{Cite journal |last=Hubble |first=Edwin |date=1929-03-15 |title=A relation between distance and radial velocity among extra-galactic nebulae |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |language=en |volume=15 |issue=3 |pages=168–173 |doi=10.1073/pnas.15.3.168 |issn=0027-8424 |pmc=522427 |pmid=16577160 |doi-access=free}}</ref> Nang maglaon, ginawa ang pagtuklas ng [[Cosmic microwave background|''cosmic microwave background radiation'']] (CMBR, lit. likurang radyasyon ng mikroondang kosmiko). Natagpuan ito nina Arno Penzias at Robert Woodrow Wilson noong 1964.<ref>{{Cite journal |last=Penzias |first=A. A. |last2=Wilson |first2=R. W. |date=Hulyo 1965 |title=A Measurement of Excess Antenna Temperature at 4080 Mc/s. |url=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1086/148307 |journal=The Astrophysical Journal |language=en |volume=142 |pages=419 |doi=10.1086/148307 |issn=0004-637X}}</ref> Ang lahat ng mga pagtuklas ay nasuportahan noong ika-21 dantaon. Natagpuan ang ilan pang mga obserbasyon ng CMBR sa pamamagitan ng COBE, <ref>{{Cite journal |last=Boggess |first=N. W. |last2=Mather |first2=J. C. |last3=Weiss |first3=R. |last4=Bennett |first4=C. L. |last5=Cheng |first5=E. S. |last6=Dwek |first6=E. |last7=Gulkis |first7=S. |last8=Hauser |first8=M. G. |last9=Janssen |first9=M. A. |date=Oktubre 1992 |title=The COBE mission - Its design and performance two years after launch |url=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1086/171797 |journal=The Astrophysical Journal |language=en |volume=397 |pages=420 |doi=10.1086/171797 |issn=0004-637X}}</ref> WMAP, <ref>{{Cite book |last=Parker |first=Barry |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-4899-5980-5_6 |title=The Vindication of the Big Bang |date=1993 |publisher=Springer US |isbn=978-0-306-44469-2 |location=Boston, MA |pages=129–157 |language=en |chapter=COBE: The Cosmic Background Satellite |doi=10.1007/978-1-4899-5980-5_6}}</ref> at satelayt na Planck.<ref>{{Cite book |title=ACM SIGGRAPH 2018 Awards |date=2018-08-12 |publisher=ACM |isbn=978-1-4503-5830-9 |location=New York, NY, USA |page=1 |language=en |chapter=Computer Graphics Achievement Award |doi=10.1145/3225151.3232529 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1145/3225151.3232529}}</ref> Natagpuan ang ilan pang mga obserbasyon ng ''redshift'' ng 2dfGRS <ref>{{Cite journal |date=2007-06-15 |title=NETWATCH: Botany's Wayback Machine |url=http://dx.doi.org/10.1126/science.316.5831.1547d |journal=Science |language=en |volume=316 |issue=5831 |pages=1547d |doi=10.1126/science.316.5831.1547d |issn=0036-8075}}</ref> at SDSS.<ref>{{Cite journal |last=Paraficz |first=D. |last2=Hjorth |first2=J. |last3=Elíasdóttir |first3=Á. |date=2009-03-19 |title=Results of optical monitoring of 5 SDSS double QSOs with the Nordic Optical Telescope |url=http://dx.doi.org/10.1051/0004-6361/200811387 |journal=Astronomy & Astrophysics |language=en |volume=499 |issue=2 |pages=395–408 |doi=10.1051/0004-6361/200811387 |issn=0004-6361}}</ref> Tumitingin ang isang pagsuring pang-astronomiya sa isang lugar sa [[kalawakan]]. Ang pagsuring ''redshift'' ay isang pagsuri na naghahanap ng mga ''redshift''. Noong Disyembre 1, 2014, sa pagpupulong ''Planck 2014'' sa [[Ferrara]], [[Italya]], iniulat ng mga astronomo na ang uniberso ay 13.8 bilyong taong gulang at binubuo ng 4.9% [[Materya|materyang]] regular, 26.6% [[Dark matter|materyang madilim]] at 68.5% [[enerhiyang madilim]].<ref>{{Cite journal |date=1987-10-12 |title=New York Times Survey, December 1985 |url=http://dx.doi.org/10.3886/icpsr08690 |journal=New York Times Survey |language=en |doi=10.3886/icpsr08690 |access-date=2021-01-28}}</ref> == Mga disiplina == Sentrong gumanap ang [[Physics|pisika]] at [[Astrophysics|astropiska]] sa paghuhubog ng pagkaunawa natin sa uniberso sa pamamagitan ng obserbasyon at eksperimentong siyentipiko. Nahubog ang kosmolohiyang pisikal ng parehong [[matematika]] at [[obserbasyon]] sa isang pagsuri ng buong uniberso. Pangkalahatang inuunawa ang uniberso na nagsimula sa pamamagitan ng [[Big Bang]], na sinundan ng halos kagyat ng [[Cosmic inflation|inplasyong kosmiko]], isang pagpapalawak ng kalawakan kung saan inisip na umusbong ang uniberso noong mga nakalipas na 13.799 ± 0.021 bilyong taon.<ref name="Planck 2015">{{cite journal |author=Planck Collaboration |date=1 Oktubre 2016 |title=Planck 2015 results. XIII. Cosmological parameters |url=https://www.research.manchester.ac.uk/portal/en/publications/planck-2015-results(491d214e-7255-415e-97b5-96d8ae621eaa).html |journal=Astronomy & Astrophysics |language=en |volume=594 |issue=13 |at=Table 4 on page 31 of PDF |arxiv=1502.01589 |bibcode=2016A&A...594A..13P |doi=10.1051/0004-6361/201525830 |s2cid=119262962}}</ref> Pinag-aaralan sa [[Cosmogony|kosmohoniya]] ang pinagmulan ng uniberso, at minamapa ng kosmograpiya ang mga katangian ng uniberso. Sa ''Encyclopédie'' ni Diderot, nahahati ang kosmolohiya sa uranolohiya (ang agham ng mga kalangitan), erolohiya (ang [[agham]] ng himpapawid), [[heolohiya]] (ang agham ng mga [[lupalop]]), at hidrolohiya (ang agham ng mga tubig).<ref>{{cite journal |last1=Diderot (Biography) |first1=Denis |date=1 Abril 2015 |title=Detailed Explanation of the System of Human Knowledge |url=http://quod.lib.umich.edu/d/did/did2222.0001.084/--detailed-explanation-of-the-system-of-human-knowledge?rgn=main;view=fulltext;q1=Geology |journal=Encyclopedia of Diderot & d'Alembert – Collaborative Translation Project |language=en |access-date=1 Abril 2015}}</ref> Isinasalarawan din ang kosmolohiyang metapisikal bilang ang paglalagay sa mga tao sa uniberso na may kaugnayan sa iba pang mga entidad. Inihalimbawa ito ng obserbasyon ni [[Marcus Aurelius|Marco Aurelio]] na ang lugar ng tao sa relasyon na iyon: "Ang sinuman na hindi alam kung ano ang mundo ay hindi alam kung nasaan siya, at sinuman ang hindi alam kung ano ang layunin ng umiiral na mundo, hindi niya alam kung sino siya, maging kung ano ang mundo."<ref>{{Cite book |url=http://www.gutenberg.org/files/15877/15877-h/15877-h.htm#viii._52 |title=The thoughts of Marcus Aurelius Antoninus viii. 52 |language=en}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Kosmolohiya]] [[Kategorya:Astropisika]] jib1l9v5wv53q9y5rx6qwgk2j2g81qq 0 69596 2204802 2193904 2026-04-24T21:06:28Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204802 wikitext text/x-wiki :''Huwag itong ikalito kay [[Hudas Tadeo]]; para sa iba pa tingnan ang [[Hudas (paglilinaw)]].'' [[Talaksan:KissOfJudas.jpg|thumb|right|Ang pangunahing detalye mula sa ''[[Ang Halik ni Hudas]]'' na ipininta ng alagad ng sining na si [[Giotto di Bondone]].]] Si '''Hudas Iskariote''' ay isa sa mga naging unang [[labindalawang alagad ni Hesus]]. Anak siya ni Simon Iskariote (ayon sa [[Ebanghelyo ni Juan|Juan 13:26]]).<ref name=PagelsKing/> Pagkatapos ng [[Huling Hapunan]], ipinagkanulo niya si [[Hesus]] sa pamamagitan ng pagtanggap ng tatlumpung pirasong salaping [[pilak]] mula sa mga makapangyarihang laban sa pangangaral ni Hesukristo. Nadakip si Hesus, ngunit matapos na hatulan ng [[parusang kamatayan]] si Hesus sa pamamagitan ng [[pagpapako sa krus]], nagsisi si Hudas Iskariote at nagpasyang kitlin ang sariling buhay sa paraan ng pagbibigti.<ref name=NBK>{{cite-NBK|'''(a)''' ''Judas Iscariot, The Apostles'', pahina 333; '''(b)''' ''Jesus Christ, Betrayal and Crucifixion'', pahina 84}}</ref> ==Pagkakapili at pagkakanulo== {{pangunahin|Labindalawang alagad}} Hindi maikakaila na nagkanulo o nagkulang kay Hesus ang lahat ng napili niyang mga unang alagad. Isa itong tanda na hindi walang bahid ng dungis ang simbahan, isang simbahang nilalayong maging perpekto. Subalit bagaman bahagi ng katuparan ng walang-hanggang plano ng Diyos ang nagawang kasalanan ni Hudas Iskariote, isa pa rin itong mali sa kaniyang pagpili at isang ring maling kapasyahan.<ref name=Biblia4>{{cite-Biblia4|''Why would Jesus pick a disciple (Judas) who would betray Him?'', pahina 156}}</ref> Dahil dito, naisatitik ni [[San Mateo]] sa kaniyang [[Ebanghelyo ni Mateo|ebanghelyo]] ang ganitong mga kataga hinggil sa nagawa ni Hudas Iskariote: na "... sawimpalad ang taong nagkanulo sa [[Anak ng tao]]. Mabuti pa sa taong iyan ang hindi na siya ipinanganak..." Si Hesus ang tinutukoy ditong "Anak ng tao."<ref name=PagelsKing/><ref name=Biblia>{{cite-Biblia|Marcos 14:21, pahina 1504; Juan 13:28, pahina 1583; Mateo 26:47-50, pahina 1475}}</ref> Ngunit mayroon ding paliwanag na maaaring may kasunduan sina Hudas Iskariote at Hesus kaya't walang pagtataksil na naganap. Dahil ito sa pangungusap na "Ang gagawin mo ay gawin mo agad"<ref name=Biblia/> (o "Gawin mo na ang dapat mong gawin"<ref name=Biblia3>{{cite-Biblia3|[http://angbiblia.net/juan13.aspx Juan 13:28]; [http://angbiblia.net/marcos14.aspx Marcos 14-44-46]}}</ref>) na nasa ''[[Ebanghelyo ni Juan]]'' (Juan 13:28)<ref name="PagelsKing">Pagels, Elaine at Karen L. King. '''(a)''' (...) ''"The ''Gospel of John'' suggests that Jesus himself was complicit in the betrayal, that moments before Judas went out, Jesus had told him, "Do quickly what you are going to do" (''John'' 13:27)''," pahina 3–4 (...); '''(b)''' (...) "''The Son of Man goes as it is written of him, but woe to that one by whom the Son of Man is betrayed! It would have been better for that one not to have been born''" (...), pahina 16; '''(c)''' (...) "''Judas son of Simon Iscariot''" (...), pahina 25; '''(d)''' (...) ''[The Gospel of Judas]''... ''portrays Judas himself as the first martyr'' (...), pahina 90, ISBN 9780143113164.</ref><ref name=Biblia/> ==Halik ni Hudas Iskariote== [[Talaksan:SemanaSantaSevillaBeso2.jpg|thumb|right|Makatotohanang nililok na hubog ni Hudas Iskariote na humahalik kay Hesus. Mga [[poon (istatwa)|poon]] itong ipinuprusisyon habang nakasakay sa ibabaw ng isang [[karo]] tuwing [[Mahal na Araw]].]] Nakilala si Hesus ng mga sundalong dumakip sa kaniya sa pamamagitan ng '''halik ni Hudas'''. Ang paghalik na ito naging tanda ng '''pagkakanulo kay Hesus''' ni Hudas Iskariote. Matatagpuan ito sa lahat ng mga ebanghelyo sa [[Bagong Tipan]] ng Bibliya maliban na lamang sa ''Ebanghelyo ni Juan''. Nasa ibaba ang mga piling sipi na bumabanggit sa paghalik ni Hudas kay Hesus bago dakpin ang huli. Matutunghayan din ang sipi mula sa ''Ebanghelyo ni Juan'' na hindi bumabanggit ng ginawang paghalik ni Hudas kay Hesus. ====Mula sa Mateo 26:47-50==== Nanggaling ito sa ''Ang Banal na Biblia'' ni isinalin ni Jose C. Abriol: :''...Samantalang nagsasalita pa siya, dumating si Judas na isa sa labindalawa, at kasama niya ang maraming taong may mga tabak at mga panghalaw, na inutusan ng mga punong saserdote at matatanda sa bayan. Ang taksil ay nagbigay ng isang hudyat, "Ang aking halikan ay siya iyon, dakpin ninyo." Kapagdaka nilapitan niya si Jesus at nagsabi, "Maligayang bati, Guro," at hinalikan siya. Ngunit winikan sa kaniya ni Jesus "Kaibigan, ano ang ipinarito mo?" At nagsilapit sila upang sunggaban at dakpin si Jesus...''<ref name=Biblia/> ====Mula sa Marcos 14:44-46==== Nagbuhat ito sa ''Bagong Magandang Balita Biblia'' ng ''AngBiblia.net'': :''...Bago pa man dumating, ibinigay ni Judas ang isang hudyat, "Kung sino ang hahalikan ko, iyon ang inyong hinahanap. Dakpin ninyo siya at huwag pabayaang makatakas." Pagdating ni Judas, agad siyang lumapit kay Jesus. "Guro!" ang bati niya, at ito'y kanyang hinalikan. Agad ngang sinunggaban at dinakip ng mga tao si Jesus....''<ref name=Biblia3/> ====Mula sa Lucas 22:47-48==== Inangkat ito mula sa ''Ang Dating Biblia'': :''...Samantalang nagsasalita pa siya, narito, ang isang karamihan, at siyang tinatawag na Judas, na isa sa labingdalawa, ay nangunguna sa kanila; at siya'y lumapit kay Jesus upang ito'y hagkan. 48 Datapuwa't sinabi ni Jesus sa kaniya, Judas, sa isang halik baga ay ipinagkakanulo mo ang Anak ng tao?...''<ref name=ADB/> ====Mula sa Juan 18:4-8==== Hinango rin ito mula sa ''Ang Dating Biblia'': :''...Si Jesus nga, na nakatataho ng lahat ng mga bagay na sasapit sa kaniya, ay lumabas, at sa kanila'y sinabi, Sino ang inyong hinahanap? Sinagot niya sila, Si Jesus na taga Nazaret. Sinabi sa kanila ni Jesus, Ako nga. At si Judas din naman, na sa kaniya'y nagkanulo, ay nakatayong kasama nila. Pagkasabi nga niya sa kanila, Ako nga, ay nagsiurong sila, at nangalugmok sa lupa. Muli ngang sila'y tinanong niya, Sino ang inyong hinahanap? At sinabi nila, Si Jesus na taga Nazaret. Sumagot si Jesus, Sinabi ko sa inyo na ako nga; kung ako nga ang inyong hinahanap, ay pabayaan ninyo ang mga ito na magsiyaon sa kanilang lakad...''<ref name=ADB>{{cite-Biblia5|[http://adb.scripturetext.com/john/18.htm Juan 18:4-8]; [http://adb.scripturetext.com/luke/22.htm Lucas 22:47-48]}}</ref> ==Taksil o kinalulugdang alagad== {{pangunahin|Ebanghelyo ni Hudas}} Muling isinasalaysay ng bawat ebanghelyo sa Bagong Tipan ng Bibliya ang kamatayan ni Hesus upang gunitain at bigyan ng diin ang kahalagahan ng pagsasakatuparan ng paghihirap at kamatayan ni Hesus. Sa ''Ebanghelyo ni Marcos'', sinasaad na kailangang magbata ng sakit at mamatay si Hesus upang maitulak ang pagdating ng kaharian ng Diyos at katapusan ng lahat ng mga bagay. Ipinapaliwanag naman ng ''Ebanghelyo ni Mateo'' na bahagi ng plano ng Diyos ang lahat ng mga naganap na ito, maging ang naging kasakiman ni Hudas, dahil sa pagtanggap nito ng salapi bilang kapalit ng pagdakip kay Hesus. Samantalang sa ''Ebanghelyo ni Lucas'', ipinakitang may kapangyarihan si Hesus sa lahat ng mga nangyari sa kaniya - maging ang pagpasok ni [[Satanas]] kay Hudas - para matupad ang plano ng Diyos. Nilarawan naman sa ''Ebanghelyo ni Juan'' na si Hesus ang namamahala sa lahat ng mga kaganapan at kaniyang kapalaran, pati na ang pagkakanulo sa kaniya ni Hudas Iskariote. Sa [[nostiko]]ng ''[[Ebanghelyo ni Hudas]]'' na hindi kabilang sa mga ebanghelyong nasa Bibliya, tinampok naman si Hudas bilang unang [[martir]] sapagkat iginuhit na niya ang sariling tadhana nang ipasakamay niya si Hesus sa mga kawal na Romano.<ref name=PagelsKing/> ==Kamatayan== May ilang mga deskripsiyon ng kamatayan ni Hudas na ang dalawa sa mga ito ay kabilang sa [[Biblikal na Kanon]]: *Ayon sa Mateo 27:3–10, ibinalik ni Hudas ang salpi sa mga saserdote at [[pagpapatiwakal|nagpatiwakal]] sa pamamagitan ng pagbibigti. Itinatanghal ito ng ebanghelyong ito bilang katuparan ng isang hula.<ref>{{Bibleref2|Matthew|27:9–10|NASB}}</ref> *Ayon sa [[Mga Gawa ng Mga Apostol]], ginamit ni Hudas ang salapi upang bumili ng lupain ngunit nahulog ng patiwarik at sumabog ang kanyang tiyan at lumabas ang kanyang bituka. Ang lupaing ito ay tinawag na [[Akeldama]] o lupain ng dugo.<ref>[http://www.biblegateway.com/passage/?search=acts%201:18 Acts 1:18].</ref> *Ang hindi [[Biblikal na Kanon|kanonikal]] na [[Ebanghelyo ni Hudas]] ay nagsasaad na si Hudas ay may pangitain na ang labing isang mga alagad ay umuusig sa kanya at binabato siya.<ref>[http://www.nationalgeographic.com/lostgospel/pdf/GospelofJudas.pdf Gospel of Judas 44–45] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911005041/http://www.nationalgeographic.com/lostgospel/pdf/GospelofJudas.pdf |date=2011-09-11 }}.</ref> *Ang isa pang salaysay ay naingatan ng sinaunang pinunong Kristiyano na si [[Papias of Hierapolis|Papias]]: "Si Hudas ay lumakad sa mundong ito bilang isang malungkot na halimbawa ng kawalang kabanalan; sapagkat ang kanyang katawan ay namaga sa puntong siya ay hindi makadaan kung saan ang isang karwahe ay madaling makadadaan. Siya ay naapakan ng karwahe upang ang kanyang tiyan ay sumabog."<ref>[http://www.ccel.org/ccel/schaff/anf01.vii.ii.iii.html (Papias ''Fragment'' 3, 1742–1744)].</ref> Ang pag-iral ng mga magkakasalungat na salaysay ng kamatayan ni Hudas ay nagsanhi ng mga problema sa mga skolar na nakikita sa mga ito na pagbabanta sa pagiging maaasahan ng kasulatan. <ref name="Arie W. Zwiep page 109" /> Ang problemang ito ang isa sa mga puntong nagdulot halimbawa sa apolohistang Kristiyanong si [[C. S. Lewis]] na itakwil ang pananaw na "ang bawat pangungusap sa Kasulatan ay dapat katotohanang historikal".<ref>letter to Clyde S. Kilby, 7 May 1959, quoted in Michael J. Christensen, ''C. S. Lewis on Scripture'', Abingdon, 1979, Appendix A.</ref> May mga iba ibang pagtatangka sa paghaharmonisa ng mga talata na iminungkahi gaya ng isinaad ni [[Augustine]] na nagbigti si Hudas sa bukirin at ang tali ay kalaunang naputol at ang pagbagsak na ito ay nagpasabog sa kanyang katawan,<ref name="Arie W. Zwiep page 109"/><ref>{{cite web|url=http://www.christnotes.org/dictionary.php?dict=ebd&q=Judas|title=Easton’s Bible Dictionary: Judas|publisher=christnotes.org|accessdate=2007-06-26}}</ref> o ang mga salaysay sa [[Mga Gawa ng mga Apostol]] at [[Ebanghelyo ni Mateo]] ay tumutukoy sa dalawang magkaibang mga transaksiyon.<ref>{{cite web|url=http://www.levendwater.org/companion/append161.html|title=The purchase of "the potter's field", Appendix 161 of the Companion Bible|accessdate=2008-02-15}}</ref> Ang ilang mga modernong skolar ay tumatakwil sa mga pakikitungong ito<ref>Raymond E. Brown, ''An Introduction to the New Testament'', p. 114.</ref><ref>Charles Talbert, ''Reading Acts: A Literary and Theological Commentary'', Smyth & Helwys (2005) p. 15.</ref><ref>Frederick Dale Bruner, Matthew: A Commentary, Eerdmans (2004), p. 703.</ref> na nagsasaad na ang salaysay sa Mateo ay isang eksposisyong [[Midrashiko]] na pumapayag sa may akda na itanghal ang pangyayari bilang katuparan sa mga propetikong talata ng Lumang Tipan. Kanilang ikinatwiran na ang may akda ay nagdagdag ng mga imahinatibong detalye gaya ng 30 piraso ng pilak at pagbibigti ni Hudas sa mas naunang tradisyon tungkol sa kamatayan ni Hudas. <ref>{{cite web|url=http://academic.shu.edu/btb/vol35/06Reed.pdf|title="Saving Judas"—A social Scientific Approach to Judas’s Suicide in Matthew 27:3–10|author=Reed, David A.|publisher=Biblical Theology Bulletin|year=2005|accessdate=2007-06-26|format=PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070629151614/http://academic.shu.edu/btb/vol35/06Reed.pdf|archivedate=2007-06-29|url-status=live}}</ref> Ang reperensiya ng [[Ebanghelyo ni Mateo]] sa kamatayan ni Hudas bilang katuparan sa isang hulang "sinalita sa pamamagitan ni Heremias na propeta" ay nagsanhi ng kontrobersiya dahil ito ay nagpa-paraphrase ng isang kwento mula sa [[Aklat ni Zacarias]]<ref>{{Bibleref2|Zechariah|11:12–13|NASB|Zechariah 11:12–13}}</ref> na tumutukoy sa pagbabalik ng kabayaran sa 30 piraso ng pilak.<ref>Vincent P. Branick, ''Understanding the New Testament and Its Message'', (Paulist Press, 1998), 126–128.</ref> Ang ilang mga may akda gaya nina [[Jerome]] at [[John Calvin]] ay nagbigay ng konklusyon na ito ay isang halatang kamalian.<ref>Frederick Dale Bruner, ''Matthew: A Commentary'' (Eerdmans, 2004), p. 710; Jerome, ''Epistolae'' 57.7: "This passage is not found in Jeremiah but in Zechariah, in quite different words and a different order" [http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf206.v.LVII.html]; John Calvin, ''Commentary on a Harmony of the Evangelists, Matthew, Mark and Luke'', 3:177: "The passage itself plainly shows that the name of Jeremiah has been put down by mistake, instead of Zechariah, for in Jeremiah we find nothing of this sort, nor any thing that even approaches to it." [http://www.ccel.org/ccel/calvin/calcom33.ii.xxxvi.html].</ref> Ang ilang mga modernong manunulat ay nagmungkahi na ang may akda ng ebanghelyo ay maaaring nasa Jeremias ang mga talata na nasa isip nito<ref>Donald Senior, ''The Passion of Jesus in the Gospel of Matthew'' (Liturgical Press, 1985), pp. 107–108; Anthony Cane, ''The Place of Judas Iscariot in Christology'' (Ashgate Publishing, 2005), p. 50.</ref> gaya ng nasa {{bibleref2|Jeremiah|18:1–4|NASB|18:1–4}} at {{bibleref2|Jeremiah|19:1–13|NASB|19:1–13}} na tumutukoy sa banga ng magpapalayok at isang isang libingan at sa {{bibleref2|Jeremiah|32:6–15|NASB|32:6–15}} na tumutukoy sa isang libingan at isang bangang lupa.<ref>See also Maarten JJ Menken, [http://www.bsw.org/project/biblica/bibl83/Comm10.html 'The Old Testament Quotation in Matthew 27,9–10'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081220115126/http://www.bsw.org/project/biblica/bibl83/Comm10.html|date=2008-12-20}}, ''[[Biblica (journal)|Biblica]]'' '''83''' (2002): 9–10.</ref> ==Malayang kalooban ni Hudas at ang kanyang kaligtasan== May mga ilang paliwanag kung bakit ipinagkanulo ni Hudas si Hesus.<ref>{{cite book|title=Dictionary of Jesus and the Gospels|url=https://archive.org/details/dictionaryofjesu0000unse_i8w8|author=Joel B. Green |author2= Scot McKnight |author3= I. Howard Marshall|year=1992|page=[https://archive.org/details/dictionaryofjesu0000unse_i8w8/page/406 406]|isbn=978-0-8308-1777-1|publisher=InterVaristy Press}}</ref> Ayon ({{bibleverse||Matthew|26:14–16|niv}}), ipinagkanulo ni Hudas si Hesus para sa 30 piraso ng pilak. Ayon sa ({{bibleverse||John|12:4–6|niv}}), ang isa sa pangunahing kahinaan ni Hudas ay tila ang salapi. Ayon sa {{bibleverse||Luke|22:3–6|niv}} at {{bibleverse||John|13:27|niv}}, si Satanas ay pumasok kay Hudas at tinawag siyang gawin ito. Isinasaad ng ({{bibleverse||John|6:64|niv}}, {{bibleverse||Matthew|26:25|niv}}) na nakita sa hinaharap ni Hesus ang pagkakanulo ni Hudas at ayon sa ({{bibleverse||John|13:27–28|niv}}) ay pinayagan ni Hesus ang pagkakanulo ni Hudas.<ref name="books.google.ca">{{cite book|url=http://books.google.ca/books?id=yUmI4US6rOUC&pg=PA7 |title=Judas and the choice of Matthias: a study on context and concern of Acts 1:15–26, Arie W. Zwiep |publisher=Books.google.ca |date= |accessdate=2011-02-08}}</ref> Ayon sa [[Ebanghelyo ni Hudas]] na isinalin sa Ingles noong 2006, iniutos ni Hesus kay Hudas na ipinagkanulo siya.<ref name="foxnews.com">Associated Press, [http://www.foxnews.com/story/0,2933,190826,00.html "Ancient Manuscript Suggests Jesus Asked Judas to Betray Him,"] Fox News Thursday, 6&nbsp;Abril 2006.</ref> Si Hudas ay paksa ng mga kasulatang pilosopikal kabilang ang ''[[Problem of Evil|The Problem of Natural Evil]]'' ni [[Bertrand Russell]] at ang "[[Three Versions of Judas]]" ni [[Jorge Luis Borges]]. Kanilang isinaad ang mga problematikong ideolohikal sa kontradiksiyon sa pagitan ng mga aksiyon ni Hudas at sa kanyang walang hanggang kaparusahan. Ikinatwiran ni John S. Feinberg na kung nakita na sa hinaharap ni Hesus ang pagkakanulo ni Hudas, kung gayon, ang pagkakanulo ni Hudas ay hindi isang akto ng [[malayang kalooban]]<ref>{{cite book |title=Predestination & free will: four views of divine sovereignty & human freedom |url=https://archive.org/details/exploringgospelo0000phil |author=John S. Feinberg, David Basinger |year=2001 |page=[https://archive.org/details/exploringgospelo0000phil/page/91 91] |isbn=978-0-8254-3489-1|publisher=Kregel Publications}}</ref> at kaya ay hindi dapat maparusahan. Ayon sa ibang mga skolar, ginawa ito ni Hudas ayon sa pagsunod sa kalooban ng diyos.<ref>{{cite book|url=http://books.google.ca/books?id=QRP1wF2b2V8C&pg=PA407 |title=Authenticating the activities of Jesus, Bruce Chilton, Craig A. Evans |publisher=Books.google.ca |date= |accessdate=2011-02-08}}</ref> Ayon sa {{bibleverse||John|13:18|niv}}, {{bibleverse||John|17:12|niv}}, {{bibleverse||Matthew|26:23–25|niv}}, {{bibleverse||Luke|22:21–22|niv}}, {{bibleverse||Matt|27:9–10|niv}}, {{bibleverse||Acts|1:16|niv}}, {{bibleverse||Acts|1:20|niv}},<ref name="books.google.ca"/> si Hudas ay maliwanag na nakatali sa katuparan ng mga layunin ng diyos. Gayunpaman ayon sa {{bibleverse||Matthew|26:23–25|niv}}, ''kahabag-habag ang taong magkakanulo sa kanya! Mabuti pa sa taong iyon ang hindi na siya ipinanganak!''. Ang kahirapan na likas sa kasabihang ito ang pagiging magkasalungat nito. Kung si Hudas ay hindi ipinanganak, ang anak ng tao ay maliwanag na hindi mamamatay ''ayon sa nasusulat tungkol sa kanya''. Ang konsekwensiya ng pakikitungong ito ay ang mga aksiyon ni Hudas ay nakikitang kinakailangan at hindi maiiwasan ngunit tumutungo sa kapahamakan.<ref>{{cite book|url=http://books.google.ca/books?id=P2hx1FCnNEYC&pg=PA33 |title=The place of Judas Iscariot in christology, Anthony Cane |publisher=Books.google.ca |date= |accessdate=2011-02-08}}</ref> Si [[Erasmus]] ay naniwalang si Hudas ay malayang magbago ng kanyang kalooban ngunit ikinatwiran ni [[Martin Luther]] bilang pagtutol dito na ang kalooban ni Hudas ay hindi mababago. Ipinagpalagay na ang kapahamakan ni Hudas ay hindi mula sa pagkakanulo niya kay Hesus kundi sa kadeperaduhan na nagsanhi sa kanyang magpatiwakal.<ref>{{cite book|url=http://books.google.ca/books?id=7R0IGTSvIVIC&pg=PA418 |title=A Dictionary of biblical tradition in English literature, David L. Jeffrey |publisher=Books.google.ca |date= |accessdate=2011-02-08}}</ref> Gayunpaman, ayon sa {{bibleverse||John|17:12}}, si Hudas ay napahamak na bago pa man siya nagpatiwakal. Ang pagkapamahak ni Hudas ay hindi inaayunan ng lahat. Ikinatwiran ng iba na walang indikasyon ni si Hudas ay kinondena sa walang hanggang kaparusahan. Ang iba ay nangatwirang si Hudas ay may malayang kalooban na tanggapin o itakwil si Hesus sa anumang panahon bago ang kanyang kamatayan.<ref>{{cite web|url=http://www.tentmaker.org/Dew/Dew3/D3-JudasIscariot.html |title=Judas Iscariot-In Heaven or in Hell? |publisher=Tentmaker.org |date= |accessdate=2011-02-08}}</ref> Ayon sa kristiyanong si [[Adam Clarke]] "''siya (Hudas) ay nakagawa ng isang kasuklam-suklam na akto ng kasalanan... ngunit siya ay nagsisi ({{bibleverse||Matthew|27:3–5|niv}}) at kanyang ginagawa ang maaari niyang gawin upang ibalik ang kanyang masamang akto: kanyang ginawa ang kasalanan hanggang kamatayan, i.e ang isang kasalanan na sumasangkot sa kamatayan ng katawan, (kung ang kahabagan ay inalok ni Kristo sa mga mamamatay tao? ({{bibleverse||Luke|23:34|niv}})...) na ang parehong habag ay hindi iaabot sa sawing si Hudas?...''"<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=AC0-AAAAYAAJ&pg=PA653 |title=The New Testament of our Lord and Saviour Jesus Christ: the text ... Volume 1, Adam Clarke |publisher=|date= |accessdate=2011-02-08}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist|refs= <ref name="Arie W. Zwiep page 109">{{cite book|last=Zwiep|first=Arie W|title=Judas and the choice of Matthias: a study on context and concern of Acts 1:15–26|page=109}}</ref> }} ==Tingnan din== *[[Ebanghelyo ni Hudas]] (hindi ito ang ''[[Sulat ni Hudas]]'') {{Mga Alagad ni Hesus}} [[Kategorya:Mga santo]] [[Kategorya:Mga alagad ni Hesus]] [[Kategorya:Labindalawang alagad]] 9pbc3s5wibhzk3wj3jvdp4mrp7zvv7q 0 75585 2204658 2112992 2026-04-24T19:18:42Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204658 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Coffee with milk (563800).jpg|thumb|Kapeng binubuhusan ng gatas]] Ang '''ginatasang kape''' ay kategorya ng mga inuming [[kape]] na hinaluan ng [[gatas]]. Kinilala si Johan Nieuhof, ang kinatawang [[Olandes]] sa [[Tsina]], bilang unang tao na uminom ng kapeng ginatasan noong ineksperimento niya noong 1660.<ref>{{cite book|title=Coffee: A Connoisseur's Companion|url=https://archive.org/details/coffeeconnoisseu0000clau|author=Claudia Roden|publisher=Pavilion Books|date=1994|page=[https://archive.org/details/coffeeconnoisseu0000clau/page/94 95]|lang=en|trans-title=Kape: Isang Kompanyero ng Dalubhasa}}</ref> == Mga baryante == === Breve === Isa itong espresso na gawa sa pinasingawang halo ng kalahating gatas at kalahating krema (s.b., kalahati at kalahati); maaaring mag-iba ang laki – may kaugnayan ang pangalan sa paggamit ng krema at gatas.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GQh1AQAAQBAJ&pg=PA273|page=273|title=Coffee: A Comprehensive Guide to the Bean, the Beverage, and the Industry|author=Robert W. Thurston|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|date=10 Oktubre 2013|isbn=9781442214422|lang=en|trans-title=Kape: Isang Makabuluhang Gabay sa Butil, sa Inumin, at sa Industriya}}</ref><ref>{{cite web |last1=Thornton |first1=Milli |title=Espresso: The Art of the Perfect Breve |trans-title=Espresso: Ang Sining ng Perpektong Breve |url=http://milliverstravels.com/2010/07/espresso-the-art-of-the-perfect-breve/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151126043718/http://milliverstravels.com/2010/07/espresso-the-art-of-the-perfect-breve/ |archive-date=26 Nobyembre 2015 |access-date=25 Nobyembre 2015 |website=Milliver's Travels |language=en}}</ref> === {{lang|fr|Café au lait}} === [[Talaksan:Caffè latte as being served at Kaffebrenneriet Torshov, Oslo, Norway 2 600x600 100KB.jpg|thumb|{{lang|fr|Café au lait}} na inihain sa [[Oslo]], Noruwega; ekspreso at pinasingawang gatas, na inihain sa mangkok]] Ang {{lang|fr|café au lait}} ay paghahandang Pranses ng 'kapeng may gatas' sa bahay at sa mga [[kapihan]] sa Europa. Nagmumula ang {{lang|fr|café au lait}} sa parehong tradisyong kontinental ng {{Lang|it|[[caffè latte]]}} sa [[Italya]], {{Lang|es|café con leche}} sa [[Espanya]], {{Lang|pl|kawa biała}} ('puting kape') sa [[Polonya]], {{Lang|hu|tejeskávé}} sa [[Unggarya]], {{Lang|de|Milchkaffee}} sa [[Alemanya]], {{Lang|de|Wiener Melange}} sa [[Austriya]],<ref>{{cite web |title=Viennese Coffee |trans-title=Kapeng Biyenes |url=http://www.vienna.net/vienna-guide/viennese-coffee.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905092617/http://www.vienna.net/vienna-guide/viennese-coffee.html |archive-date=5 Setyembre 2015 |access-date=3 Agosto 2015 |work=vienna.net |language=en}}</ref> {{Lang|nl|koffie verkeerd}} sa [[Netherlands|Olanda]], at {{Lang|pt|café com leite}} sa [[Portugal]] at [[Brasil]], na may simpleng kahulugan na 'kapeng may gatas'. Sa hilagang Europa, {{lang|fr|café au lait}} ang pinakamadalas na ginagamit na pangalan sa mga kapihan para sa kapeng tinatawag na {{Lang|it|caffè latte}} sa mga ibang pook. Nagamit ang terminong {{lang|fr|café au lait}} para sa [[espresso]] at gatas mula noong d. 1950 sa mga lugar kabilang ang Reyno Unido, Olanda, [[Belhika]], Alemanya, [[Dinamarka]], [[Noruwega]] at [[Suwesya]]. Sa Estados Unidos, dinedepina ang {{lang|fr|café au lait}} bilang inuming kape na binubuo ng matapang na kape (minsan espresso) na hinaluan ng binanliang gatas sa rasyong halos 1:1.{{citation needed|date=Enero 2015}} ==Tingnan din== *''[[Caffè latte]]'' ==Mga sanggunian== {{Reflist}} [[Kaurian:Kape]] 1kh4rtoqtoepnrjcb1hmch86ap7ctp3 0 76795 2204784 2182084 2026-04-24T20:51:15Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 5 books for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204784 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}{{multiple image | align = right | perrow = 2 | total_width = 280 | direction = horizontal | image1 = Tokyo Shibuya Scramble Crossing 2018-10-09.jpg | image2 = Landsgemeinde in Sarnen ETH-Bibliothek Com LC1265-003-001.tif | image3 = The Yellow Fellowship.jpg | image4 = Ourika berbere village.jpg | footer = Iba't-ibang anyo ng lipunan ng mga tao. }} <!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa. --> '''Lipúnan''' o '''sósyedád''' ang pangkat ng mga [[indibidwal]] na may kaugnayan sa isa't-isa, madalas base sa [[kultura]], [[kaugalian]], at [[saloobin]], at naninirahan sa isang tiyak na [[teritoryo]]ng pinamumunuan ng isang [[pinuno]] o [[gobyerno|grupo ng mga pinuno]]. Sa mga tao, isa itong [[istrakturang panlipunan|komplikadong istraktura]] na kooperatibo sa pamamagitan ng [[paghahati sa trabaho]] base sa mga [[gampanin|inaasahang gampanin]] ng bawat isa sa naturang pangkat. Nakaayon ang mga gampanin na ito sa mga konsepto ng lipunan na [[etika|kinokonsiderang tama o mali]], kilala rin sa tawag na mga ''[[norm]]''. Dahil sa [[kolaborasyon]]g kaakibat nito, nagagawa ng mga lipunan ang mga bagay na hindi magagawa nang mag-isa. Magkakaiba-iba ang mga lipunan base sa kanilang natamong antas ng [[teknolohiya]] at [[ekonomiya]]. Madalas, mas [[Hiyarkiya ng dominasyon|dominante]] at [[Pagpapangkat ng lipunan|hiyarkikal]] ang mga lipunan may sobra-sobrang pagkain. Magkakaiba rin ang anyo ng [[pamamahala]] sa mga lipunan, gayundin sa mga [[pagpapamilya]] at [[gampanin ng kasarian|gampanin]] ng [[kasarian]]. Nakaangkla ang kaugalian ng tao sa lipunan; bagamat tao ang humuhulma sa mga lipunan, hinuhulma ng lipunan ang ugali ng mga tao. == Etimolohiya == Isang [[pangngalan]]g [[kolektibong pangngalan|kolektibo]] ang ''lipunan'', na may literal na kahulugan na "pagtitipon" o "sambayanan".<ref name=":0">{{Cite web |title=KWF Diksiyonaryong Filipino |url=https://kwfdiksiyonaryo.ph/ |access-date=2024-09-23 |website=kwfdiksiyonaryo.ph}}</ref> Makikita ito sa salitang-ugat nito na ''lipon'', na tumutukoy naman sa isang koleksyon o grupo, hindi lamang ng tao.<ref>{{Cite web |title=lipunan - Diksiyonaryo |url=https://diksiyonaryo.ph/search/lipunan |access-date=23 Setyembre 2024 |website=diksiyonaryo.ph}}</ref><ref>{{Cite web |title=lipon - Diksiyonaryo |url=https://diksiyonaryo.ph/search/lipon |access-date=2024-09-23 |website=diksiyonaryo.ph}}</ref> Isa rin itong [[pang-uri]], na may kahulugan na "sama-sama".<ref name=":0" /> Kaugnay sa salitang ito ang [[Pandiwa|pandiwang]] ''[[:en:wikt:likom|likom]]'', gayundin ang pangngalang ''[[:en:wikt:lupon|lupon]]'', na tumutukoy naman sa isang grupo ng mga taong namamahala ukol sa isang bagay kagaya ng [[MTRCB|pagsesensor ng pelikula]],<ref>{{Cite web |title=likom - Diksiyonaryo |url=https://diksiyonaryo.ph/search/likom |access-date=2024-09-23 |website=diksiyonaryo.ph}}</ref><ref>{{Cite web |title=lupon - Diksiyonaryo |url=https://diksiyonaryo.ph/search/lupon |access-date=2024-09-23 |website=diksiyonaryo.ph}}</ref> at ''kalipunan'', na may kahulugan naman na "[[antolohiya]]" o "[[pulutong]]".<ref>{{Cite web |title=kalipunan - Diksiyonaryo |url=https://diksiyonaryo.ph/search/kalipunan |access-date=2024-09-23 |website=diksiyonaryo.ph}}</ref> Samantala, nagmula naman sa [[wikang Espanyol]] na ''sociedad'' ang salitang ''sosyedad''.<ref>{{Cite web |title=sosyedad - Diksiyonaryo |url=https://diksiyonaryo.ph/search/sosyedad |access-date=2024-09-23 |website=diksiyonaryo.ph}}</ref> Bagamat madalang gamitin kumpara sa ''lipunan'', makikita pa rin ito sa ilang mga salita sa wikang Tagalog tulad ng ''alta sosyedad'', isang lumang tawag sa [[mataas na lipunan]].<ref>{{Cite web |title=alta sosyedad - Diksiyonaryo |url=https://diksiyonaryo.ph/search/alta%20sosyedad |access-date=2024-09-23 |website=diksiyonaryo.ph}}</ref> Nagmula ito sa [[wikang Pranses]] na ''societe'' ("kumpanya"), na nagmula naman sa [[wikang Latin]] ''societas'' ("alyansa", "kapatiran") mula sa pangngalang ''socius'' ("kaibigan").<ref>{{Cite web |date=2024-09-20 |title=society |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/society |access-date=2024-09-23 |website=Merriam-Webster |language=en}}</ref> == Ideya == === Sa biolohiya === {{main|Sosyalidad}} [[File:Ants'_Social_Ethology.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ants'_Social_Ethology.jpg|alt=Multiple black ants surrounding and crawling on a dead mantis|right|thumb|Tulad ng mga tao, mga [[eusosyal]] na hayop ang mga [[langgam]], na nakakagawa ng mga gawain na imposible nang mag-isa, kagaya ng pagbubuhat ng mga pagkain na mabibigat para sa kanilang timbang.]] Likas sa mga [[tao]], gayundin sa mga kamag-anak nitong mga [[bonobo]] at [[chimpanzee]], ang pakikisalamuha sa iba.<ref name=":5">{{cite book |last=Fukuyama |first=Francis |author-link=Francis Fukuyama |title=The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution |url=https://archive.org/details/originsofpolitic0000fuku_u2b3 |title-link= |publisher=Farrar, Straus and Giroux |year=2011 |isbn=978-0-374-22734-0 |edition=1 |location=New York |pages=26–48 |language=en |trans-title=Ang Pinagmulan ng Kaayusang Pampolitika: Mula Sinaunang Panahon hanggang sa Himagsikang Pranses |chapter=The State of Nature |trans-chapter=Ang Estado ng Kalikasan |lccn=2010038534 |oclc=650212556}}</ref> Ito ang pinaniniwalaang nagdulot upang umusbong ang mga lipunan. Mataas ang antas ng kooperasyon ng mga tao, na iba sa mga grupo ng mga kamag-anak nito, tulad halimbawa ng pagiging magulang ng lalaki, ang paggamit ng [[wika]], ang paghahati sa trabaho, at ang pagsasagawa ng mga "pugad" katulad ng mga bahay, bayan, o lungsod.<ref name=":5" /><ref>{{cite journal |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |date=2005 |title=The Labyrinth of Kinship |trans-title=Ang Labirinto ng Angkan |url=https://newleftreview.org/issues/ii36/articles/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |url-status=live |journal=[[New Left Review]] |series=II |language=en |publication-place=London |issue=36 |pages=127–139 |issn=0028-6060 |lccn=63028333 |oclc=1605213 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106221836/http://newleftreview.org/II/36/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |archive-date=6 November 2018 |access-date=}}</ref><ref name=":6">{{Cite magazine|last=Angier|first=Natalie|author-link=Natalie Angier|date=April 2012|url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/|title=Edward O. Wilson's New Take on Human Nature|magazine=[[Smithsonian Magazine]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231221202723/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/|archive-date=21 December 2023|access-date=|trans-title=Bagong Pagtingin ni Edward O. Wilson sa Kalikasan ng Tao|lang=en}}</ref> Inihahanay ng ilang mga biologo tulad ni [[E.O. Wilson]] bilang mga [[eusosyalidad|eusosyal]] na hayop, ang pinakamataas na antas ng sosyalidad o pakikisalamuha sa mga hayop, kahanay ng mga [[langgam]], bagamat hindi lahat ay sumasang-ayon sa pananaw na ito.<ref name=":6" /> Ipinagpapalagay na natural na umusbong ang pamumuhay sa grupo sa mga tao dahil sa [[pagpili sa grupo]] na hatid ng mga pisikal na kapaligiran na maaaring mahirap tirhan.<ref>{{cite book |last=Wilson |first=David Sloan |author-link=David Sloan Wilson |title=Evolution for Everyone: How Darwin's Theory Can Change the Way We Think About Our Lives |url=https://archive.org/details/evolutionforever0000wils_w7m8 |publisher=Delacorte |year=2007 |isbn=978-0-385-34092-2 |location=New York |language=en |trans-title=Ebolusyon para sa Lahat: Paano Binago ng Teorya ni Darwin ang Ating Pagtingin sa mga Buhay Natin |lccn=2006023685 |oclc=70775599}}</ref> === Sa sosyolohiya === {{main|Sosyolohiya}} Ayon sa Kanluraning sosyolohiya, may tatlong pangunahing konsepto sa lipunan: [[punsiyonalismo]], [[teorya ng tunggalian]], at [[simbolikong interaksyonalismo]].<ref name=":4">{{Cite book |last1=Macionis |first1=John J. |title=Sociology |last2=Gerber |first2=Linda Marie |publisher=[[Pearson Prentice Hall]] |year=2011 |isbn=978-0-13-700161-3 |edition=7 |location=Toronto |language=en |trans-title=Sosyolohiya |oclc=434559397}}</ref> Ayon sa punsiyonalismo, sama-samang nagtatrabaho ang bawat indibidwal sa isang lipunan upang [[Pag-usbong|umusbong]], kilala rin sa tawag na [[kolektibong kamalayan]].<ref name=":1">{{Cite encyclopedia |year=2007 |title=Symbolic Interaction |encyclopedia=Blackwell Encyclopedia of Sociology |last=Hall |first=Peter M. |editor1-last=Ritzer |editor1-first=George |volume=10 |language=en |trans-title=Simbolikong Interaksyon |doi=10.1002/9781405165518.wbeoss310 |isbn=978-1-4051-2433-1 |lccn=2006004167 |oclc=63692691}}</ref> Naniniwala ang mga sosyologong tulad ni [[Auguste Comte]] at [[Émile Durkheim]] na nasa hiwalay na antas ng realidad ang lipunan mula sa biolohiya o mga inorganikong bagay. Dahil dito, maipapaliwanag ang mga [[penomenang panlipunan]] bilang ang pansamantalang pagdaan ng mga indibidwal sa antas na ito bilang resulta ng kani-kanilang pagganap sa mga tungkulin nila.<ref name=":4" /> Kabaligtaran naman ang pananaw ng teorya ng tunggalian. Ayon dito, gumagana ang lipunan dahil sa [[tunggaliang panlipunan|tunggalian]] ng mga [[uring panlipunan]]. Isa ito sa mga pundasyon ng pananaw ni [[Karl Marx]], na nakaisip sa ideya ng lipunan bilang isang ekonomikong [[base at superestruktura|base na may superestruktura]] ng pamahalaan, relihiyon, pamilya, at kultura. Ayon kay Marx, nakadepende sa base ang magiging superestruktura, at makikita sa kasaysayan ang pagbabago ng lipunan dahil sa tunggalian ng mga [[proletaryo]] at mga [[burgis]] na kumokontrol sa [[paraan ng produksiyon]].<ref name=":2">{{Cite book |last=Berger |first=Peter L. |author-link=Peter L. Berger |title=The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion |url=https://archive.org/details/sacredcanopyelem0000berg_m2h4 |publisher=Doubleday & Company, Inc. |year=1967 |isbn=978-0-385-07305-9 |location=New York |page=[https://archive.org/details/sacredcanopyelem0000berg_m2h4/page/n15 3] |language=en |trans-title=Ang Banal na Tirahan: Mga Elemento ng Teoryang Sosyolohikal ng Relihiyon |lccn=90034844 |oclc=22736039}}</ref> Samantala, nakapokus ang teorya ng simbolikong interaksyonalismo sa mga indibidwal at ang relasyon nila sa lipunan. Tinitingnan nito ang paggamit ng mga tao ng [[wika]] upang makagawa ng mga simbolo at kahulugan,<ref name=":1" /> na siyang ginagamit bilang sanggunian sa kung papaano naisasagawa ang interkasyon sa pagitan ng mga indibidwal upang makagawa ng mga simbolikong mundo at kung paano naimpluwensyahan ng mga mundong ito ang [[sosyalisasyon|pag-uugali ng mga tao]].<ref name=":12">{{cite book |last1=West |first1=Richard L. |title=Introducing Communication Theory: Analysis and Application |url=https://archive.org/details/introducingcommu0000west_g9k7 |last2=Turner |first2=Lynn H. |date=2018 |publisher=McGraw-Hill Education |isbn=978-1-259-87032-3 |edition=6 |language=en |trans-title=Panimula sa Teorya ng Komunikasyon: Pagsusuri at Paglapat |lccn=2016059715 |oclc=967775008}}</ref> Pagsapit ng ika-20 siglo, sinimulang tingnan ng mga sosyologo ang lipunan bilang isang [[konstruksiyonismong panlipunan|ideyang ginawa]].{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=109-110}} Ayon kay [[Peter L. Berger]], isang "[[dialektika]]" ang lipunan: tao ang gumawa sa mga lipunan, pero ito rin ang humuhulma sa kanila.<ref name=":2" /> ==== Ibang pananaw ==== {{multiple image | align = right | perrow = | total_width = 250 | direction = horizontal | image1 = Jose Rizal full.jpg | image2 = Bust of Ibn Khaldun (Casbah of Bejaia, Algeria).jpg | footer = Sina [[Jose Rizal]] at [[Ibn-Khaldun]], mga akademikong nagbigay ng kanilang teorya sa lipunan. }} Itinuturing na [[Eurosentrismo|maka-Kanluran]] ng ilang mga akademiko ang pagtingin sa lipunan sa tatlong pananaw. Ayon sa sosyologong si [[Syed Farid al-Attas]] ng Malasya, partikular na interesado ang mga Kanluraning akademiko sa ideya ng modernidad kaya limitado ang kanilang pananaw. Nagbigay siya ng mga halimbawa ng mga akademikong hindi Kanluranin, kagaya nina [[Ibn Khaldun]] at [[Jose Rizal]].<ref name=":13">{{Cite journal |last=al-Attas |first=Syed Farid |author-link=Syed Farid al-Attas |date=March 2021 |title=Deparochialising the Canon: The Case of Sociological Theory |trans-title=Paglisan sa Kanon: Ang Kaso ng Teoryang Sosyolohikal |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |url-status=live |journal=Journal of Historical Sociology |language=en |volume=34 |issue=1 |pages=13–27 |doi=10.1111/johs.12314 |issn=0952-1909 |lccn=89656316 |oclc=18102209 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131131620/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |archive-date=31 January 2024 |access-date= |s2cid=235548680}}</ref> Si Ibn-Khaldun ay isang [[Mga Arabe|Arabong]] nabuhay noong ika-14 na siglo, na nagsabi na ang lipunan at ang [[sansinukob]] ay may "makabuluhang kaugnayan", kung saan may mga nakatagong sanhi sa mga pangyayari. Tiningnan niya ang mga panlipunang estraktura bilang mga bagay na may dalawang anyo: [[Taong pagala-gala|nomadiko]] at [[Palaupong pamumuhay|sedentaryo]]. Ayon sa kanya, mataas ang pagsasama ng mga taong nomadiko dahil sa kanilang kultura at pangangailangan ng depensa. Ang pamumuhay naman na sedentaryo, ayon kay Ibn-Khaldun, ay sekular, maluho, at mapag-isa.<ref>{{Cite book |last1=Becker |first1=Howard |author1-link=Howard P. Becker |title=Social Thought from Lore to Science |last2=Barnes |first2=Harry Elmer |author2-link=Harry Elmer Barnes |publisher=[[Dover Publications]] |year=1961 |edition=3 |volume=1 |location=New York |pages=266–277 |language=en |trans-title=Kaisipang Panlipunan mula Kuwento patungong Agham |chapter=The Meeting of East and West and the Advance of Secularism |trans-chapter=Ang Pagkikita ng Silangan at Kanluran at ang Pag-abante ng Sekularismo |lccn=61004323 |oclc=423043}}</ref> Samantala, si Jose Rizal naman ay isang [[Pagkamakabansa|nasyonalistang]] Pilipino na nabuhay sa dulo ng [[Kasaysayan ng Pilipinas (1565–1898)|panahon ng mga Espanyol sa Pilipinas]]. Bukod sa pagiging manunulat at siyentipiko, gumawa rin siya ng teorya ukol sa mga lipunang kolonyal. Ayon sa kanya, ang pagiging [[Katamaran|tamad]], na ginagamit na dahilan ng mga Espanyol sa kanilang pananakop, ay dala mismo ng [[kolonyalismo]]. Kinumpara niya ang [[Kasaysayan ng Pilipinas (900–1565)|panahon bago ang kolonyalismo sa Pilipinas]], kung saan mayabong ang ekonomiya at kalakalan, sa panahon ng kolonyalismo kung saan ang pagbagsak ng ekonomiya, pananamantala, at mga polisiyang nagpapahina sa pagsasaka ang siyang mga dahilan sa pagbaba ng interes sa pagtatrabaho.<ref>{{Cite book |last1=Alatas |first1=Syed Farid |author1-link=Syed Farid al-Attas |title=Sociological Theory Beyond the Canon |url=https://archive.org/details/sociologicaltheo0000alat |last2=Sinha |first2=Vineeta |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2017 |isbn=978-1-137-41133-4 |location=London |language=en |trans-title=Teoryang Sosyolohikal: Lagpas sa Kanon |chapter=Jose Rizal (1861-1896) |lccn=2017934880 |oclc=966921499}}</ref> == Uri == Madalas na ginugrupo ng mga sosyologo ang mga lipunan batay sa kanilang antas ng teknolohiya: [[preindustriyal]], [[industriyal]], at [[pos-industriyal]].{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=99}} Gayunpaman, walang tiyak na paghahati sa bawat isa. Isang halimbawa ng minungkahing paggugrupo ay mula sa sosyologong si [[Gerhard Lenski]], na naghahati sa mga lipunan sa limang grupo: [[mangangaso]], [[hortikultura|hortikultural]], [[agrikultura|agrikultural]], industriyal, at mga lipunang nakatuon sa isang gawain (kagaya ng [[pangingisda]] o [[pagpapastol]]).{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=96}} Sa paglipas ng panahon, naging mas komplikado ang mga lipunan sa organisasyon at kontrol nito. May epekto ang [[ebolusyong kultural]] na ito sa mga pattern ng pamayanan. Minsan, nagtatabi ng mga pagkain ang mga mangangaso na humantong sa pagiging isang nayong agraryo nila. Lumaki rin ang mga malilit na nayon upang maging mga malalaking bayan at lungsod. Kalaunan, naging mga [[lungsod-estado]] at [[bansa]] ang mga ito. Gayunpaman, hindi masasabing ganito ang kahihinatnan o magiging proseso para sa lahat ng mga lipunan.<ref>{{cite book |last=Glassman |first=Ronald M. |title=The Origins of Democracy in Tribes, City-States and Nation-States |date=20 June 2017 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |isbn=978-3-319-51695-0 |page=1502 |language=en |trans-title=Ang Pinagmulan ng Demokrasya sa mga Tribo, Lungsod-Estado, at Bansa |chapter=The Importance of City-States in the Evolution of Democratic Political Processes |trans-chapter=Ang Kahalagahan ng mga Lungsod-Estado sa Ebolusyon ng mga Demokratikong Prosesong Politikal |doi=10.1007/978-3-319-51695-0_126 |lccn=2019746650 |oclc=1058216897}}</ref> === Preindustriyal === {{main|Lipunang preindustriyal}} Sa isang lipunang preindustriyal, ang produksiyon ng pagkain ang pinakamahalagang [[trabaho]]. Nahahati ang mga lipunang ito depende sa kanilang antas ng teknolohiya at ang paraan ng paggawa nila ng pagkain: pangangaso, pagpapastol, hortikultura, at agrikultura.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=96}} ==== Mangangaso ==== {{main|Mangangaso}} [[File:BushmenSan.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:BushmenSan.jpg|alt=refer to caption|thumb|[[Mga San]] ng [[Botswana]] na nagsisindi ng [[apoy]] nang mano-mano.]] Pangongolekta ng pagkain ang palaging ginawa ng mga mangangaso. Nangangaso rin sila ng mga makakaing hayop sa kalikasan.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=135}} Dahil sa sitwasyong ito, hindi nakakagawa ng mga [[nayon]] ang mga mangangaso, at madalas na maliit lamang ang kanilang populasyon kagaya ng mga [[tribo]] o [[Lipunang grupo|grupo]], na di tataas sa 50 katao.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}}<ref>{{cite encyclopedia |year=1999 |title= |encyclopedia=The Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=3 |language=en |trans-title=Ang Ensiklopedya ng Cambridge sa mga Mangangaso |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919 |last2=Daly |first2=Richard H. |last1=Lee |first1=Richard B. |chapter=Introduction: Foragers & Others |trans-chapter=Panimula: Mangangaso atbp.}}</ref> Madalas rin silang mga [[egalitaryo]] at nagsasagawa sila ng mga desisyon batay sa [[konsenso]]. Limitado lang ang [[politika]] sa mga lipunang ito—walang mga opisina ng pamahalaan kung saan madalas na impluwensiya ang batayan ng pagpili sa pinuno. Magkakadugo rin madalas ang mga ito.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=146}}{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=142}} Inilarawan ng antropologong si [[Marshall Sahlins]] ang mga mangangaso bilang ang "[[orihinal na maykayang lipunan]]" dahil sa kanilang mahaba-habang oras ng [[pagliliwaliw]]. Ayon kay Sahlins, nagtatrabaho ang mga matatanda nang tatlo hanggang limang oras kada araw.<ref name="sahlins">{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |title=Man the Hunter |url=https://archive.org/details/manhunter0000rich |publisher=Aldine Publishing Company |year=1968 |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |location=Chicago, Estados Unidos |pages=[https://archive.org/details/manhunter0000rich/page/84 85]–89 |language=en |trans-title=Ang Nangangasong Tao |chapter=Discussions, Part II: Notes on the Original Affluent Society |trans-chapter=Diskurso, Bahagi II: Ukol sa Orihinal na Maykayang LIpunan |lccn=67017603 |oclc=490234 |editor-last2=DeVore |editor-first2=Irven}}</ref> Hindi pareho ng pananaw ang ilang mga mananaliksik, na nagtuturo sa mataas na antas ng pagkamatay nang maaga at ang walang-katapusang pakikidigma sa mga lipunang mangangaso.<ref>{{cite journal |last=Kaplan |first=David |date=Autumn 2000 |title=The Darker Side of the 'Original Affluent Society' |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-anthropological-research_fall-2000_56_3/page/n2 |trans-title=Ang Madilim na Bahagi ng 'Orihinal na Maykayang Lipunan' |journal=Journal of Anthropological Research |language=en |publisher=[[University of Chicago Press]] |volume=56 |pages=287–484 |doi=10.1086/jar.56.3.3631086 |issn=0091-7710 |eissn=2153-3806 |lccn=2006237061 |oclc=60616192 |number=3 |s2cid=140333399}}</ref> Samantala, ayon naman sa mga sumusuporta sa pananaw ni Sahlins, hinahamon nito ang relasyon diumano ng pag-abante ng [[teknolohiya]] sa progreso ng sangkatauhan dahil sa relatibong kaayusan sa pamumuhay ng mga tao na nasa mga ganitong lipunan.<ref>{{cite journal |last=Lewis |first=Jerome |date=September 2008 |title=Managing abundance, not chasing scarcity: the real challenge for the 21st century |trans-title=Pamamahala sa dami, hindi ang paghabol sa kakapusan: ang totoong hamon para sa ika-21 siglo |url=http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |url-status=dead |format=PDF |journal=Radical Anthropology |language=en |issue=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513015838/http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |archive-date=13 May 2013 |access-date= |editor-last1=Watkins |editor-first1=Stuart}}</ref> ==== Pagpapastol ==== {{Main|Lipunang pastoral}} [[File:Maasai-Adumu.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Maasai-Adumu.jpg|alt=refer to caption|thumb|Mga lalaking [[Maasai]] na nagsasagawa ng [[adumu]], isang tradisyonal na [[sayaw]] ng [[pagtalon]].]] Imbes na maghanap ng pagkain araw-araw, umaasa ang mga tao na nasa isang lipunang [[Pastoralismo|pastoral]] sa mga inaalagaang hayop upang may makain. Tipikal na mga nomadiko ang mga namamastol, palaging lumilipat ng tirahan depende sa damuhan.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=267}} Katulad din ng mga mangangaso ang laki ng isang tipikal na pamayanan ng mga namamastol, ngunit di tulad nila, madalas na maraming pamayanan ang mga namamastol, na aabot sa isang libong tao sa kabuuan. Dahil ito sa pagtira ng mga namamastol sa mga malalawak na lugar kung saan madaling magpalipat-lipat, na nagbibigay-daan sa pag-usbong ng politika.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}} Madalas din na sobra-sobra ang pagkain sa mga ganitong lipunan, at kadalasan din ay may paghahati ng trabaho at mataas na antas ng [[Pagkakapantay-pantay|di-pagkakapantay-pantay]].{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}}{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=99}} ==== Hortikultural ==== {{Main|Hortikultura}} Sa [[hortikultura]], tinatanim ang mga [[prutas]] at [[gulay]] sa mga [[hardin]] ang pinanggagalingan ng pagkain. Halos katulad ito sa mga [[pastoralismo|lipunang pastoral]], sa antas ng teknolohiya at pagkakomplikado.<ref name="Bulliet">{{cite book |last1=Bulliet |first1=Richard W. |author-link=Richard Bulliet |url=https://archive.org/details/earthitspeoplesg0000unse_v2p3/mode/2up |title=The Earth and Its Peoples: A Global History |last2=Crossley |first2=Pamela Kyle |author2-link=Pamela Kyle Crossley |last3=Headrick |first3=Daniel R. |author3-link=Daniel R. Headrick |last4=Hirsch |first4=Steven W. |last5=Johnson |first5=Lyman L. |last6=Northrup |first6=David |publisher=Cengage Learning |year=2015 |isbn=978-1-285-44563-2 |edition=6 |page=14 |language=en |trans-title=Ang Mundo at ang mga Tao: Isang Pandaigdigang Kasaysayan |lccn=2014932005 |oclc=891574574 |url-access=registration}}</ref> Kasabay rin ito umusbong sa mga lipunang pastoral noong 10,000 taon ang nakararaan, matapos ang pag-abante ng teknolohiya sa [[Rebolusyong Agrikultural]] kung saan naging posible ang pagtatanim at pangangalaga sa mga hayop.<ref name="Bulliet" /> Gumagamit ng tauhan at simpleng mga kagamitan ang hortikultura para matamnan ang lupain depende sa panahon. Gagamit ng panibagong lupain sila matapos magamit ang isa, na hahayaang bumalik sa natural nitong itsura. Sa ganitong sistema ng pagpapalit-palit naging posible ang pagtira ng mga lipunang hortikultural sa iisang lugar sa mahabang panahon, na kalauna'y humantong sa pagtatag sa mga [[pamayanan|nayon]].{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}} Tulad ng mga lipunang pastoral, kadalasan ay sobra-sobra ang pagkain na nagagawa ng mga ganitong lipunan. Dahil dito, naging posible ang paghahati ng trabaho. Kabilang sa mga trabahong umusbong ang mga manggagawa, babaylan, at mangangalakal.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}} Gayunpaman, ang pagkakaroon ng [[kakapusan]] sa yaman na madedepensahan ay humahantong din sa [[Pagkakapantay-pantay|di-pagkakapantay-pantay]] sa mga sistemang politikal ng ganitong klase ng lipunan.<ref>{{Cite journal |last1=Gurven |first1=Michael |last2=Borgerhoff Mulder |first2=Monique |last3=Hooper |first3=Paul L. |last4=Kaplan |first4=Hillard |last5=Quinlan |first5=Robert |last6=Sear |first6=Rebecca |last7=Schniter |first7=Eric |last8=von Rueden |first8=Christopher |last9=Bowles |first9=Samuel |last10=Hertz |first10=Tom |last11=Bell |first11=Adrian |date=19 February 2010 |title=Domestication Alone Does Not Lead to Inequality: Intergenerational Wealth Transmission among Horticulturalists |trans-title=Hindi lang Domestikasyon ang Humahantong sa Di-pagkakapantay-pantay: Pagpasa ng Yaman sa pagitan ng mga Henerasyon ng mga Hortikulturista |url=http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf |url-status=live |journal=Current Anthropology |language=en |volume=51 |issue=1 |pages=49–64 |doi=10.1086/648587 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200701161903/http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf |archive-date=1 July 2020 |access-date=19 December 2023 |via=CrossRef |s2cid=12364888}}</ref> ==== Agrikultural ==== {{main|Lipunang agrikultural}} [[Talaksan:Plowing paddy field with a water buffalo.jpg|thumb|Isang [[magsasaka]] na [[Araro|nag-aararo]] sa bukid gamit ang isang [[kalabaw]].]] Pangunahing ginagamit ng mga [[lipunang agrikultural]] ang teknolohiyang kaakibat ng [[agrikultura]]. Bagamat parehong nagtatanim, nagkakaiba ang lipunang agrikultural sa [[hortikultura]] sa paggamit nito ng [[araro]].{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=164-166}} Dahil sa mas maraming pagkaing nagagawa sa mga ganitong lipunan, mas malalaki rin ang mga pamayanan nito kumpara sa iba. Umusbong ang komersyo at kalakalan dahil sa sobrang pagkain, na naghatid naman upang umusbong din kalaunan ang mga trabahong walang kinalaman sa paggawa ng pagkain, tulad ng pagiging pari, artisano, o mangangalakal.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=166-172}} Kilala ang mga lipunang agrikultural sa [[Panlipunang uri|hirarkiya ng uri ng mga tao]]. Dahil nakadepende sa lawak ng lupain ang yaman ng isang tao, nadebelop ang hirarkiyang ito base sa pagmamay-ari ng lupa at hindi base sa trabaho. Dahil dito, madalas nahahati sa dalawang grupo ang mga lipunang ganito: ang [[elite]] at ang [[taumbayan|madla]].{{Sfn|Brown|1988|pages=78-82}} Madalas na matindi rin ang balangkas ng hirarkiya, kagaya halimbawa ng sistemang [[caste]] ng [[Timog Asya]]. Pinaniniwalaan ng mga iskolar na ito ang dahilan kung bakit may matinding pokus sa personal na [[kalayaan]] ang modernong [[Kanluraning Mundo]] bunga ng mahaba nitong kasaysayan sa ganitong sistema ng lipunan.{{Sfn|Brown|1988|page=112}} === Industriyal === {{main|Lipunang industriyal}} [[File:Union_Pacific_844,_Painted_Rocks,_NV,_2009_(crop).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Union_Pacific_844,_Painted_Rocks,_NV,_2009_(crop).jpg|alt=An industrial train|thumb|Isa sa mga resulta ng [[Rebolusyong Industriyal]] ay ang pagbilis ng transportasyon, simula sa mga [[tren]] katulad ng nasa larawan.]] Umusbong ang mga [[lipunang industriyal]] bilang resulta ng [[Rebolusyong Industriyal]] sa Europa noong ika-19 na siglo. Umaasa sila sa paggamit ng mga makina na pinapagana gamit ng isang panlabas na lakas tulad ng [[Makinang pinasisingawan|singaw]] o [[Daloy ng kuryente|kuryente]], upang makagawa sila ng mga produkto nang maramihan.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=315}}{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} Di tulad ng mga tradisyonal na anyo ng lipunan, na gumagawa ng mga produktong hilaw, gumagawa ang mga nasa lipunang industriyal ng mga produktong tapos na mula sa mga hilaw na produktong ito.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=221}} Sa kasalukuyang panahon, nagsimulang gumamit ang mga lipunang ito ng mga mas [[Malinis na teknolohiya|malilinis na teknolohiya]] bilang tugon sa [[pag-init ng mundo]], bagamat marami pa rin ang gumagamit ng mga tradisyonal na lakas tulad ng [[Uling (panggatong)|uling]] at [[langis]].{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=205}}{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=208}} === Pos-industriyal === {{main|Lipunang pos-industriyal}} {{see also|Rebolusyon sa impormasyon}} Matatawag na mga [[lipunang pos-industriyal]] ang mga lipunang dinodomina ng [[impormasyon]] at [[serbisyo]] bilang pangunahing trabaho imbes ng sa produksiyon ng pagkain.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=102}} Sa modernong panahon, nagiging mas mahalaga ang impormasyon at serbisyo kesa sa pagmamanupaktura sa mga nakaaabanteng lipunang industriyal. Nakatuon ang ilan sa mga serbisyong isinasagawa sa mga ganitong lipunan sa mga larangang kagaya ng edukasyon, pinansiyal, at kalusugan.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=528}} ==== Impormasyon ==== {{main|Lipunang maka-impormasyon}} [[File:ONU_Geneva_mainroom.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:ONU_Geneva_mainroom.jpg|alt=Many people gathered in a large meeting room|thumb|Pandaigdigang Pagpupulong sa Lipunang Maka-impormasyon, sa [[Geneva]], [[Suwisa]].]] [[Lipunang maka-impormasyon]] ang tawag sa mga lipunan kung saan mahalagan gawain ang paggamit, paggawa, pamamahagi, pagmanipula, at pagsama ng [[impormasyon]].<ref>{{cite book |last=Beniger |first=James Ralph |author-link=James R. Beniger |title=The Control Revolution: Technological and Economic Origins of the Information Society |url=https://archive.org/details/controlrevolutio0000unse |publisher=[[Harvard University Press]] |year=1986 |isbn=0-674-16986-7 |pages=21–22 |language=en |trans-title=Ang Rebolusyon sa Kontrol: Mga Pinagmulang Teknolohikal at Ekonomiko ng Lipunang Maka-impormasyon |lccn=85031743 |oclc=13064782}}</ref> Ayon sa mga naniniwalang isang lipunang maka-impormasyon ang kasalukuyang pandaigdigang lipunan, malaki ang epekto ng mga [[teknolohiyang pang-impormasyon]] sa edukasyon, ekonomiya, kalusugan, pamahalaan digmaan, at demokrasya.<ref>{{cite book |last=Mattelart |first=Armand |author-link=Armand Mattelart |title=Histoire de la Société de l'information |publisher=[[SAGE Publications]] |year=2003 |isbn=0-7619-4948-8 |pages=99–158 |language=en |translator-last1=Taponier |translator-first1=Susan G. |trans-title=Ang Lipunang Maka-impormasyon: Isang Panimula |lccn=2002114570 |oclc=52391229 |translator-last2=Cohen |translator-first2=James A.}}</ref> Bagamat unang lumitaw ang ideya ng ganitong lipunan noong dekada 1930s, sa kasalukuyan, halos tumutukoy palagi ito sa epekto ng mga teknolohiyang pang-impormasyon sa lipunan at kultura.<ref>{{cite book |last=Lyon |first=David |author-link=David Lyon (sosyologo) |url=https://www.researchgate.net/publication/324224249 |title=Living with Cyberspace: Technology & Society in the 21st Century |publisher=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]] |year=2002 |isbn=0-8264-6035-6 |editor-last1=Armitage |editor-first1=John |pages=21–33 |language=en |trans-title=Pamumuhay kasama ng Cyberspace: Teknolohiya at Lipunan sa Ika-21 siglo |chapter=Cyberspace: Beyond the Information Society? |trans-chapter=Cyberspace: Lagpas sa Lipunang Maka-impormasyon? |lccn=2002071646 |oclc=824653965 |access-date= |editor-last2=Roberts |editor-first2=Joanne |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040244/https://www.researchgate.net/publication/324224249_Living_With_Cyberspace_Technology_and_Society_in_the_21st_Century |archive-date=29 April 2024 |url-status=live}}</ref> ==== Kaalaman ==== {{main|Lipunang makakaalaman}} [[File:Seoul-Cyworld_control_room.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Seoul-Cyworld_control_room.jpg|alt=Three people working on computers in a control room|right|thumb|Silid-kontrol ng [[Cyworld]] sa [[Seoul]], [[Timog Korea]]]] [[Lipunang makakaalaman]] ang tawag sa mga lipunan kung saan itinuturing na mahalaga ang pagpapalaya sa [[kaalaman]] para sa lahat ng miyembro ng lipunan upang bumuti ang [[kondisyon ng tao]].<ref>{{cite journal |last1=Phillips |first1=Fred |last2=Yu |first2=Ching-Ying |last3=Hameed |first3=Tahir |last4=El Akhdary |first4=Mahmoud Abdullah |date=2017 |title=The knowledge society's origins and current trajectory |trans-title=Ang pinagmulan at kasalukuyang direksiyon ng lipunang makakaalaman |journal=International Journal of Innovation Studies |language=en |volume=1 |issue=3 |pages=175–191 |doi=10.1016/j.ijis.2017.08.001 |doi-access=free}}</ref> Nagmula ito sa lipunang maka-impormasyon, ngunit di tulad nito, aktibong ginagawa ang pagpapakalat ng kaalaman, imbes na gawin lang ito.<ref>{{cite journal |last=Castelfranchi |first=Cristiano |date=December 2007 |title=Six critical remarks on science and the construction of the knowledge society |trans-title=Anim na kritikal na opinyon sa agham at ang pagsasagawa sa lipunang makakaalaman |journal=Journal of Science Communication |language=en |publisher=[[International School for Advanced Studies|SISSA]] |volume=6 |issue=4 |pages=C03 |doi=10.22323/2.06040303 |issn=1824-2049 |oclc=56474936 |doi-access=free}}</ref> == Katangian == === Gampanin === [[Panlipunang norm|Norm]] ang tawag sa mga napagkasunduang pamantayan ng [[Pagtanggap|katanggap-tanggap]] na pag-uugali sa loob ng isang grupo.<ref name="lapinski & rimal">{{cite journal |last1=Lapinski |first1=Maria Knight |last2=Rimal |first2=Rajiv N. |date=May 2005 |title=An Explication of Social Norms |url=https://archive.org/details/sim_communication-theory_2005-05_15_2/page/126 |trans-title=Eksplikasyon ng mga Panlipunang Norm |journal=Communication Theory |language=en |volume=15 |issue=2 |pages=127–147 |doi=10.1093/ct/15.2.127 |issn=1050-3293 |lccn=91660236 |oclc=49374452}}</ref> Maaari itong impormal o pormal sa pamamagitan ng [[Panukalang batas|pagsasabatas]] sa mga ito.<ref>{{cite journal |last1=Pristl |first1=Ann-Catrin |last2=Kilian |first2=Sven |last3=Mann |first3=Andreas |date=8 November 2020 |title=When does a social norm catch the worm? Disentangling social normative influences on sustainable consumption behaviour |trans-title=Kailan mahuhuli ng bulate ang panlipunang norm? Pagtanggal sa buhol ng mga impluwensiyang normatibo sa lipunan sa nasusustentong pagkonsumong pag-uugali |url=https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |url-status=live |format=PDF |journal=Journal of Consumer Behaviour |language=en |volume=20 |issue=3 |pages=635–654 |doi=10.1002/cb.1890 |issn=1472-0817 |lccn=2005206515 |oclc=49883766 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040049/https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |archive-date=29 April 2024 |access-date= |doi-access=free |s2cid=228807152 |s2cid-access=free}}</ref> Samantala, [[Gampanin (sosyolohiya)|gampanin]] naman ang tawag sa mga inaasahang dapat gawin ng isang indibidwal base sa kanyang [[Uring panlipunan|estado sa lipunan]].{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=111}} Ayon sa punsiyonalismo, nagagawa ang mga lipunan dahil sa pagsunod ng mga indibidwal sa mga gampanin nila.<ref name=":4" /> Ayon naman sa simbolikong interaksyonalismo, gumagamit naman ng mga simbolo ang bawat indibidwal upang maipakita ang kanilang gampanin. Ginamit ni [[Erving Goffman]] ang metapora ng isang [[teatro]] upang idebelop ang ideya ng [[Dramaturhiya (sosyolohiya)|dramaturhiya]], kung saan nagsisilbing mga iskrip ang mga gampanin para sa kani-kanilang interaksyon sa isa't isa.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}} === Kasarian at pamilya === [[File:Donkey-drawn_cart_in_Aswan_2019_with_a_man_and_three_children.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Donkey-drawn_cart_in_Aswan_2019_with_a_man_and_three_children.jpg|alt=refer to caption|thumb|Isang pamilya sa [[Ehipto]] na nakasakay sa isang karwahe. Mahalaga sa maraming lipunan ang konsepto ng [[pamilya]].]] [[Kultura]] ang nagmamarka sa paghahati sa mga tao sa gampanin na itinuturing na panlalaki o pambabae. Kabilang sa mga ito ang pananamit, pag-uugali, karapatan, pribilehiyo, estado, at kapangyarihan. Ipinagpapalagay na ang mga [[gampaning pangkasarian]] ay dulot ng natural na [[Pagkakaibang pangkasarian sa tao|pagkakaiba sa kasarian]], na humantong sa ideya ng babae sa bahay.<ref>{{cite encyclopedia |year=2001 |title=Small Group Interaction and Gender |encyclopedia=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |publisher=[[Elsevier|Elsevier Science]] |last=Ridgeway |first=Cecilia L. |author-link=Cecilia L. Ridgeway |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |edition=1st |volume=21 |pages=14185–14189 |language=en |trans-title=Interaksyon sa Maliit ng Grupo at Kasarian |doi=10.1016/B0-08-043076-7/03999-1 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490 |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes}}</ref> Sa kasaysayan, magkakaiba ang mga gampaning ito, at madalas rin itong hinahamon sa maraming lipunan.<ref>{{cite journal |last=Fortin |first=Nicole M. |author-link1=Nicole Fortin |year=2005 |title=Gender Role Attitudes and the Labour-market Outcomes of Women across OECD Countries |trans-title=Mga Pag-uugali sa Gampaning Pangkasarian at ang Resulta sa Merkado ng Trabaho sa mga Kababaihan ng mga bansang nasa OECD |journal=Oxford Review of Economic Policy |language=en |publisher=[[Oxford University Press]] |volume=21 |issue=3 |pages=416–438 |doi=10.1093/oxrep/gri024 |lccn=92648878 |oclc=39193155}}</ref> Nag-oorganisa ang lahat ng mga lipunan ng tao base sa kanilang relasyon sa magulang, anak, at kamag-anak ([[kadugo]]), gayundin sa pamamagitan ng [[Kasalan|kasal]] ([[manugang]]). Bukod dito, may pangatlong uri din ng relasyon na madalas nilalapat sa mga ninong at ninang o mga [[Pag-ampon|ampon]] ([[Piksyonal na kadugo|piksyonal]]).<ref>{{cite book |last=Gillespie |first=Susan D. |author-link=Susan D. Gillespie |title=Beyond Kinship: Social and Material Reproduction in House Societies |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |year=2000 |isbn=0-8122-3547-9 |editor-last1=Joyce |editor-first1=Rosemary A. |pages=1–21 |language=en |trans-title=Lagpas sa Kadugo: Panlipunan at Materyal na Reproduksiyon sa mga Tahanan ng Lipunan |chapter=Beyond Kinship: An Introduction |trans-chapter=Lagpas sa Kadugo: Panimula |lccn=00021501 |oclc=43434760 |editor-last2=Gillespie |editor-first2=Susan D.}}</ref> Kinokonsiderang mahalaga ang relasyong ito sa maraming lipunan, at ginagamit bilang basehan sa [[pamana]]. Lahat din ng mga lipunan ay may mga pagbabawal sa [[insesto]], at may ilang lipunan na may mga tradisyon ng preperensiya sa kasal sa mga kamag-anak nila.<ref>{{cite journal |last1=Itao |first1=Kenji |last2=Kaneko |first2=Kunihiko |date=4 February 2020 |title=Evolution of kinship structures driven by marriage tie and competition |trans-title=Ebolusyon ng mga estraktura ng kamag-anakan na base sa kasal at kompetisyon |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |language=en |volume=117 |issue=5 |pages=2378–2384 |bibcode=2020PNAS..117.2378I |doi=10.1073/pnas.1917716117 |pmc=7007516 |pmid=31964846 |doi-access=free}}</ref> === Etnisidad === {{main|Pangkat etniko}}[[Pangkat-etniko]] ang kategoryang panlipunan na naggugrupo sa mga indibidwal base sa kanilang mga magkakaparehong katangian na naghihiwalay sa kanila sa ibang mga grupo. [[Tradisyon]], [[ninuno]], [[wika]], o [[kasaysayan]] ang ilan sa mga katangiang maaaring maging basehan.<ref name=":04">{{cite book |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |title=Constructivist Theories of Ethnic Politics |publisher=Oxford University Press |year=2012 |isbn=978-0-19-989315-7 |pages=69–70 |language=en |trans-title=Mga Teoryang Konstruktibismo ng Politikang Etniko |chapter=What is Ethnic Identity? A Minimalist Definition |trans-chapter=Ano ang Pagkakakilanlang Etniko? Minimal na Kahulugan |lccn=2012006989 |oclc=779097212}}</ref> Walang napagkakasunduang kahulugan ng isang pangkat-etniko,<ref>{{cite journal |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |date=15 June 2006 |title=What is Ethnic Identity and Does It Matter? |trans-title=Ano ang Pagkakakilanlang Etniko at Mahalaga ba Ito? |journal=Annual Review of Political Science |language=en |volume=9 |pages=397–424 |doi=10.1146/annurev.polisci.9.062404.170715 |issn=1094-2939 |lccn=98643699 |oclc=37047805 |doi-access=free}}</ref> at madalas din itong magbago depende sa tao.<ref>{{cite web |last1=Cronk |first1=Lee |last2=Leech |first2=Beth L. |date=20 September 2017 |title=How Did Humans Get So Good at Politics? |trans-title=Paano Naging Magaling ang mga Tao sa Politika? |url=https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807003627/https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |archive-date=7 August 2020 |access-date= |website=Sapiens Antropology Magazine |language=en}}</ref> Hiwalay ang ideya ng etnisidad sa ideya ng [[lahi]], na nakadepende naman sa pisikal na katangian, bagamat parehas lang silang [[Konstruksiyonismong panlipunan|gawa-gawa ng lipunan]].<ref>{{cite web |last=Blackmore |first=Erin |date=22 February 2019 |title=Race and ethnicity: How are they different? |trans-title=Lahi at pangkat-etniko: Paano sila Nagkakaiba? |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022013516/https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |archive-date=22 October 2020 |access-date= |website=[[National Geographic]] |language=en}}</ref> Komplikado ang paggugrupo sa mga tao batay sa etnisidad, dahil maaaring malawak ang mga grupo na meron mga grupo sa ilalim nito.<ref>{{cite journal |vauthors=((Race, Ethnicity, and Genetics Working Group)) |date=October 2005 |title=The Use of Racial, Ethnic, and Ancestral Categories in Human Genetics Research |trans-title=Ang Paggamit ng Lahi, Etnisidad, at Ninuno bilang Kategorya sa Pananaliksik sa Henetikang Pantao |journal=[[American Journal of Human Genetics]] |language=en |volume=77 |issue=4 |pages=519–532 |doi=10.1086/491747 |pmc=1275602 |pmid=16175499}}</ref> Mahalaga ang gampanin ng etnisidad sa pag-angat sa ideya ng [[estadong bansa]] bilang ang pangunahing anyo ng organisasyong politikal simula noong ika-19 na siglo at magpahanggang ngayon.<ref>{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |title=The SAGE Handbook of Nations and Nationalism |url=https://archive.org/details/sagehandbookofna0000unse |publisher=[[SAGE Publications]] |year=2006 |isbn=1-4129-0101-4 |editor-last1=Delanty |editor-first1=Gerard |editor1-link=Gerard Delanty |publication-place=London |page=[https://archive.org/details/sagehandbookofna0000unse/page/n194 171] |language=en |trans-title=Ang Handbook ng SAGE sa mga Bansa at Pagkamakabansa |chapter=Ethnicity and Nationalism |trans-chapter=Etnisidad at Nasyonalismo |lccn=2005936296 |oclc=64555613 |editor-last2=Kumar |editor-first2=Krishan |editor2-link=Krishan Kumar (sosyologo)}}</ref> === Pamahalaan at politika === {{Main|Pamahalaan|Politika}} [[File:United_Nations_Headquarters_in_New_York_City,_view_from_Roosevelt_Island.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:United_Nations_Headquarters_in_New_York_City,_view_from_Roosevelt_Island.jpg|alt=refer to caption|right|thumb|Ang punong-tanggapan ng [[Nagkakaisang Bansa|Mga Nagkakaisang Bansa]] sa [[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]].]] Gumagawa ng mga [[batas]] at [[patakaran]] ang mga [[pamahalaan]] na nakakaapekto sa mga taong nasasakupan nila. Sa kasaysayan, [[Politika|maraming anyo ng pamamahala]] ang lumitaw, na may magkakaibang antas ng pagbibigay ng kapangyarihan, at kontrol sa kanilang nasasakupan.<ref>{{cite book |last=Harrison |first=J. Frank |title=Government and Politics |date=2010 |publisher=Eolss Publishers |isbn=978-1-84826-969-9 |editor-last1=Sekiguchi |volume=1 |publication-place=[[Reyno Unido]] |pages=30–48 |language=en |trans-title=Pamahalaan at Politika |chapter=Forms and Models of Government |trans-chapter=Mga Anyo at Modelo ng Pamahalaan |oclc=938309332 |orig-date=2009 |editor-last2=Masashi}}</ref> Noong sinaunang panahon, nakadepende ang antas ng kapangyarihan sa magagamit na [[tubig]], [[matabang lupa]], at [[Klima|klimang maaya]] sa iba't ibang lokasyon.<ref>{{cite book |last=Holslag |first=Jonathan |author-link=Jonathan Holslag |title=A Political History of the World: Three Thousand Years of War and Peace |url=https://archive.org/details/politicalhistory0000hols |publisher=Penguin Books, Limited |year=2018 |isbn=978-0-241-35204-5 |pages=24–25 |language=en |trans-title=Politikal na Kasaysayan ng Mundo: Tatlong Libong Taon ng Digmaan at Kapayapaan |lccn=2018487155 |oclc=1066747142}}</ref> Kasabay ng paglaki ng populasyon, naging komplikado ang interaksyon sa pagitan ng mga grupo, na humantong kalaunan sa pagdebelop ng pamamahala sa pagitan at sa loob ng mga pamayanan.<ref>{{cite book |last=Christian |first=David |url=https://archive.org/details/mapsoftimeintrod00chri |title=Maps of Time: An Introduction to Big History |publisher=[[University of California Press]] |year=2004 |isbn=978-0-520-24476-4 |page=284 |language=en |trans-title=Mga Mapa ng Oras: Panimula sa Malaking Kasaysayan |lccn=2003012764 |oclc=52458844 |quote= |url-access=registration}}</ref> Noong 2022, ayon sa ''[[The Economist]]'', 43% ng mga pamahalaan ng mga bansa ay [[demokrasya]], 35% ay [[Awtokrasya|otokrasya]], at 22% ay pareho.<ref>{{Cite web |date=2023 |title=Democracy Index 2022: Frontline democracy and the battle for Ukraine |trans-title=Indeks ng Demokrasya 2022: Demokrasya sa harapan at ang laban para sa Ukranya |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330123307/https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |archive-date=30 March 2023 |access-date= |website=[[Economist Intelligence Unit]] |page=3 |language=en}}</ref> Maraming bansa din ang sama-samang nagtatag ng mga pandaigdigang organisasyon at alyansa, ang pinakamalaki ay ang [[Nagkakaisang Bansa|Mga Nagkakaisang Bansa]] na may 193 miyembrong bansa.<ref>{{cite book |last1=Mingst |first1=Karen A. |title=The United Nations in the 21st Century |last2=Karns |first2=Margaret P. |last3=Lyon |first3=Alynna J. |publisher=[[Routledge]] |year=2022 |isbn=978-1-003-03826-9 |edition=6 |pages=1–20 |language=en |trans-title=Ang Mga Nagkakaisang Bansa sa Ika-21 Siglo |chapter=The United Nations in World Politics |trans-chapter=Ang Mga Nagkakaisang Bansa sa Pandaigdigang Politika |doi=10.4324/9781003038269-1 |lccn=2021042389 |oclc=1284920072}}</ref> === Kalakalan at ekonomiya === {{Main|Kalakalan|Ekonomika}} [[File:Silk_Road_in_the_I_century_AD_-_en.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Silk_Road_in_the_I_century_AD_-_en.svg|alt=A map depicting the Silk Road and relevant trade routes|thumb|250x250px|Ang [[Daang Seda]] at ibang mga karaniwang daan ng karaban noong {{CE|unang siglo|y}}.]] Matagal nang [[Kalakalan|nakikipagkalakalan]] ang mga lipunan sa isa't isa, at ito ang isa sa mga tinitingnan na katangian na naghihiwalay sa mga tao sa ibang mga hayop.<ref name="JEBO">{{cite journal |last1=Horan |first1=Richard D. |last2=Bulte |first2=Erwin |last3=Shogren |first3=Jason F. |date=September 2005 |title=How trade saved humanity from biological exclusion: an economic theory of Neanderthal extinction |lang=en|trans-title=Paano sinalba ng kalakalan ang sangkatauhan mula sa biolohikal na paghihiwalay: isang teoryang ekonomiko ukol sa pagkaubos ng mga Neandertal|journal=[[Journal of Economic Behavior & Organization]] |volume=58 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1016/j.jebo.2004.03.009 |issn=0167-2681 |lccn=81644042 |oclc=6974696}}</ref> Itinuturing ito bilang isang mahalagang katangian ng mga ''[[Homo sapiens]]'' na humihiwalay sa kanila sa ibang mga [[hominid]], na nagpahantong sa pagdami ng pagkain kung saan mahirap ang [[pangangaso]]. Walang ganitong katumbas sa mga [[Neandertal]], na ngayo'y wala na.<ref name="JEBO"/> Madalas nakikipagkalakalan ang mga unang tao ng mga bagay upang makagawa ng mga kagamitan, tulad ng [[obsidiyano]].<ref>{{cite book |editor-last1=Gosch |editor-first1=Stephen S. |editor-last2=Stearns |editor-first2=Peter N. |editor2-link=Peter Stearns |year=2008 |chapter=Beginnings to 1000 BCE |trans-chapter=Mga Simula patungong 1000 BKP|title=Premodern Travel in World History|trans-title=Premodernong Paglalakbay sa Kasaysayan ng Mundo|lang=en|publisher=[[Routledge]] |pages=7–9 |isbn=978-0-415-22940-1 |lccn=2007004687 |oclc=82286698}}</ref> Noong [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]], pinakamahalagang ruta ng kalakalan ang mga ruta na nagbibigay ng pagkain, tulad ng [[Kalakalan ng pampalasa|palitan ng pampalasa]] at ang [[Daang Seda]].<ref>{{cite web |last=Henriques |first=Martha |url=https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |title=How spices changed the ancient world |lang=en|trans-title=Paano binago ng mga pampalasa ang sinaunang mundo|website=[[BBC]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125075428/https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |archive-date=25 January 2021}}</ref> Posibleng nakabase ang mga sinaunang anyo ng ekonomiya ng mga tao sa [[ekonomiya ng regalo|pagreregalo]] kesa sa [[palitan ng paninda]].<ref>{{cite web |last=Strauss |first=Ilana E. |date=26 February 2016 |url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |title=The Myth of the Barter Economy|lang=en|trans-title=Ang Mito ng Ekonomiya ng Palitan|website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215153209/https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |archive-date=15 February 2021}}</ref> Produkto ang mga unang anyo ng [[pera]], tulad ng mga hayop.<ref>{{cite journal |last=Semenova |first=Alla |date=14 April 2011 |title=Would You Barter with God? Why Holy Debts and Not Profane Markets Created Money|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-economics-and-sociology_2011-04_70_2/page/n85 |lang=en|trans-title=Pakikipagpalitan ka ba sa Diyos? Kung Paano Ginagawa ang Pera Dahil sa Banal na Utang at Hindi ng Merkado|journal=[[American Journal of Economics and Sociology]] |volume=70 |issue=2 |pages=376–400 |doi=10.1111/j.1536-7150.2011.00779.x |issn=0002-9246 |eissn=1536-7150 |lccn=45042294 |oclc=1480136}}</ref> Kalaunan, naging sistematiko ang mga ito na iniisyu ng mga pamahalaan sa pamamagitan ng mga [[barya]], [[salaping papel]], at sa modernong panahon, [[perang digital]].<ref>{{cite journal |last=Evans |first=David S. |date=24 January 2005 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |title=The Growth and Diffusion of Credit Cards in Society|lang=en|trans-title=Ang Paglaki at Pagsama ng Credit Card sa Lipunan |journal=Payment Card Economics Review |volume=2 |pages=59–76 |ssrn=653382 |issn=1946-4983 |lccn=2004240967 |oclc=54674679 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114070303/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |url-status=live }}</ref> === Tunggalian === {{Main|Digmaan|Karahasan}} [[File:Soviet troops and T-34 tanks counterattacking Kursk Voronezh Front July 1943.jpg|thumb|Ang [[Labanan sa Kursk]] (1943), sa kasagsagan ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] sa Europa.]] Sentro ng mahabang debate ang hayagang [[pagpatay]] ng mga tao sa kapwa nila tao nang maramihan tuwing [[digmaan]]. Ayon sa ilang mga iskolar, natural na bahagi ng pagiging tao ang [[karahasan]], at ang digmaan ay nabuo bilang paraan upang mawala ang mga kakumpetensiya. Halos katulad din sa ibang mga hominid ang antas ng pagpatay ng mga tao sa kapwa tao, bagamat mas madalang itong gawin sa mga bata kumpara sa ibang mga hominid.<ref>{{cite web |last=Yong |first=Ed |date=28 September 2016 |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |title=Humans: Unusually Murderous Mammals, Typically Murderous Primates |lang=en|trans-title=Mga Tao: Mga Mamalyang Mahilig Pumatay, ay Madalas Pumatay ng mga Primata|website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121602/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |archive-date=7 May 2021}}</ref> Sa kabilang banda, ipinagpapalagay din ng ilang mga iskolar na bago lang (relatibo sa haba ng kasaysayan) ang konsepto ng digmaan na nabuo dahil sa nagbabagong pangangailangan. Bagamat hindi napagkakasunduan, tinatayang nabuo lang sa mga tao ang naturang konsepto noong mga 10,000 taon na ang nakaraan o mas bago, depende sa rehiyon.<ref name="Ferguson">{{cite web |last=Ferguson |first=R. Brian |date=1 September 2018 |url=https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |title=War Is Not Part of Human Nature |lang=en|trans-title=Hindi Bahagi ng Pagiging Tao ang Digmaan|website=Scientific American |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130124940/https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |archive-date=30 January 2021}}</ref> Ayon sa mga pag-aaral, tinatayang nasa 2% ng mga namatay na tao ay dulot ng pagpatay (''homicide''), na halos kapareho lang din sa ibang mga lipunan ng hayop na naggugrupo.<ref name="Gomez">{{cite journal |last1=Gómez |first1=José María |last2=Verdú |first2=Miguel |last3=González-Megías |first3=Adela |last4=Méndez |first4=Marcos |date=October 2016 |title=The phylogenetic roots of human lethal violence|lang=en|trans-title=Ang pilohenetikong ugat ng nakakamatay na karahasan ng mga tao |journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=233–237 |bibcode=2016Natur.538..233G |doi=10.1038/nature19758 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680701 |s2cid=4454927}}</ref> Gayunpaman, nakadepende pa rin ang porsyentong ito sa kultura at norm ng lipunan. Sa mga lipunang may matinding pagtingin sa [[legal na proseso]], nasa 0.01% lang ang antas na ito.<ref name="Pagel">{{cite journal |last=Pagel |first=Mark |date=October 2016 |url=https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |title=Animal behaviour: Lethal violence deep in the human lineage |lang=en|trans-title=Ugali ng hayop: Malalim ang nakakamatay na karahasan sa linya ng mga tao|journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=180–181 |bibcode=2016Natur.538..180P |doi=10.1038/nature19474 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680700 |s2cid=4459560 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520203015/https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |archive-date=20 May 2022|format=PDF}}</ref> == Tingnan din == * [[Kontratang panlipunan]] * [[Panlipunang uri]] * [[Sosyolohiya]] == Sanggunian == === Pagsipi === {{reflist}} === Pinagkunan === {{Refbegin|30em}} * {{cite book |last=Brown |first=Donald E. |year=1988 |title=Hierarchy, History, and Human Nature: The Social Origins of Historical Consciousness |url=https://archive.org/details/hierarchyhistory0000brow |publisher=[[University of Arizona Press]] |isbn=0-8165-1060-1 |language=en |trans-title=Hirarkiya, Kasaysayan, at Kalikasan ng Tao: Ang mga Pinagmulang Panlipunan ng Konsensiyang Historikal |lccn=88015287 |oclc=17954611}} * {{cite book |last1=Conerly |first1=Tanja |last2=Holmes |first2=Kathleen |last3=Tamang |first3=Asha Lal |year=2021 |title=Introduction to Sociology |isbn=978-1-711493-98-5 |oclc=1269073174 |edition=3 |publisher=[[OpenStax]] |publication-place=Houston, TX |language=en |trans-title=Panimula sa Sosyolohiya |url=https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |archive-date=9 October 2022 |access-date=}} * {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1974 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=2 |location=New York |language=en |trans-title=Mga Lipunan ng Tao: Panimula sa Makrososyolohiya |publisher=McGraw-Hill, Inc |isbn=978-0-07-037172-9 |lccn=73008956 |oclc=650644 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/humansocietiesin00lens}} * {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1987 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |url=https://archive.org/details/humansocietiesin0000lens_j4l7 |edition=5 |language=en |trans-title=Mga Lipunan ng Tao: Panimula sa Makrososyolohiya |publisher=[[McGraw-Hill Book Company]] |isbn=0-07-037181-4 |lccn=86010586 |oclc=13703170}} * {{Cite book |last1=Nolan |first1=Patrick |last2=Lenski |first2=Gerhard Emmanuel |author2-link=Gerhard Lenski |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |date=2009 |publisher=[[Paradigm Publishers]] |isbn=978-1-59451-578-1 |lccn=2008026843 |oclc=226355644 |edition=11 (updated) |location=Boulder |language=en |trans-title=Mga Lipunan ng Tao: Panimula ng Makrososyolohiya}} {{Refend}} == Magbasa pa ==   {{Refbegin|30em}} * {{cite encyclopedia |last1=Bicchieri |first1=Cristina |author1-link=Cristina Bicchieri |last2=Muldoon |first2=Ryan |last3=Sontuoso |first3=Alessandro |editor-last1=Zalta |editor-first1=Edward N. |date=24 September 2018 |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |title=Social Norms |encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |edition= |language=en |trans-title=Mga Panlipunang Norm |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |issn=1095-5054 |lccn=sn97004494 |oclc=37550526 |access-date= |archive-date=22 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322042537/https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |url-status=live |trans-chapter=}} * {{cite journal |last1=Boyd |first1=Robert |last2=Richerson |first2=Peter J. |title=Culture and the evolution of human cooperation |trans-title=Kultura at ang ebolusyon ng kooperasyon ng tao |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |language=en |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3281–3288 |doi=10.1098/rstb.2009.0134 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805434 |pmc=2781880}} * {{cite book |editor-last=Calhoun |editor-first=Craig |editor-link=Craig Calhoun |year=2002 |title=Dictionary of the Social Sciences |url=https://archive.org/details/dictionaryofsoci0000unse_t4f7 |publisher=[[Oxford University Press]] |publication-place=New York |language=en |trans-title=Diksiyonaryo ng mga Agham Panlipunan |isbn=0-19-512371-9 |lccn=00068151 |oclc=45505995}} * {{cite journal |last1=Clutton-Brock |first1=T. |last2=West |first2=S. |last3=Ratnieks |first3=F. |last4=Foley |first4=R. |title=The evolution of society |trans-title=Ang ebolusyon ng lipunan |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |language=en |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3127–3133 |doi=10.1098/rstb.2009.0207 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805421 |pmc=2781882}} * {{cite journal |last=Griffen |first=Leonid |year=2021 |trans-title=Ang Lipunan bilang Superorganismo |url=http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |title=The Society as a Superorganism |journal=The Scientific Heritage |language=en |volume=5 |number=67 |pages=51–60 |issn=9215-0365 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921164951/http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |archive-date=21 September 2021 |access-date=}} * {{cite book |last=Jenkins |first=Richard |author-link=Richard Jenkins (sosyologo) |year=2002 |title=Foundations of Sociology: Towards a Better Understanding of the Human World |url=https://archive.org/details/foundationsofsoc0000jenk |location=London |language=en |trans-title=Mga Pundasyon ng Sosyolohiya: Tungo sa Pag-unawa pa lalo sa Mundo ng Tao |publisher=Palgrave MacMillan |isbn=978-0-333-96050-9 |lccn=2002071539 |oclc=49859950}} * {{cite book |last=Lenski |first=Gerhard |author-link=Gerhard Lenski |year=1966 |trans-title=Kapangyarihan at Pribilehiyo: Teorya ng Estratipikasyong Panlipunan |chapter=Agrarian Societies [Parts I & II] |trans-chapter=Mga Lipunang Agraryo [Bahagi I at II] |title=Power and Privilege: A Theory of Social Stratification |url=https://archive.org/details/powerprivilegeth0000lens |publisher=[[S&P Global|McGraw-Hill Book Company]] |pages=[https://archive.org/details/powerprivilegeth0000lens/page/189 189]–296 |language=en |isbn=0-07-037165-2 |lccn=65028594 |oclc=262063}} * {{cite book |last=Postone |first=Moishe |author-link=Moishe Postone |year=1993 |title=Time, Labour, and Social Domination: A Reinterpretation of Marx's Critical Theory |url=https://archive.org/details/timelaborsociald0000post |location=[[Reyno Unido]] |language=en |trans-title=Oras, Trabaho, at Dominasyong Panlipunan: Muling Interpretasyon sa Teoryang Kritikal ni Marx |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-56540-0 |lccn=92035758 |oclc=26853972}} * {{cite book |last=Rummel |first=Ruldolph Joseph |author-link=Rudolph Rummel |year=1976 |language=en |trans-title=Pag-unawa sa Tunggalian at Digmaan |chapter=The State, Political System and Society |trans-chapter=Ang Estado, Sistemang Politikal, at Lipunan |title=Understanding Conflict and War |publisher=[[SAGE Publications]] |isbn=978-0-470-15123-5 |volume=2 |lccn=74078565 |oclc=59238703 |chapter-url=http://www.hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321060614/https://hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |archive-date=21 March 2022 |access-date=12 January 2024}} * {{cite book |last=Williams |first=Raymond |author-link=Raymond Williams |year=1976 |title=Keywords: A Vocabulary of Culture and Society |publisher=Fontana/[[Croom Helm]] |publication-place=London, UK |language=en |trans-title=Keywords: Bokabularyo ng Kultura at Lipunan |isbn=0-85664-289-4 |lccn=76377757 |oclc=2176518}} {{Refend}} {{Political philosophy}} {{Types of societies}} {{Authority control}} {{Subject bar | commons = y | d = y | n = y | q = y | s = y | wikt = y }} [[Kategorya:Lipunan]] [[Kategorya:Mga tao]] [[Kategorya:Mga pangunahing paksa]] jdhan056y4pq93jdetipv56ly1ns9by 0 79375 2204834 1943814 2026-04-24T21:30:39Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204834 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=Disyembre 2013}} {{Infobox animanga/Header | name = Matantei Roki Ragnarok<br>The Mythical Detective Loki Ragnarok | image = | caption = Volume 1 of the North American Release | ja_kanji = 魔探偵ロキ RAGNAROK | ja_romaji = Matantei Roki RAGNAROK | genre = [[Occult detective]], [[Mythic fiction]], Comedy }} {{Infobox animanga/Manga | title = The Mythical Detective Loki | author = [[Sakura Kinoshita]] | publisher = [[Square Enix]] | demographic = [[Shōnen]] | magazine = [[Monthly Shōnen Gangan]] | first = Agosto 1999 | last = Disyembre 2001 | volumes = 7 }} {{Infobox animanga/Manga | title = | author = [[Sakura Kinoshita]] | publisher = [[Mag Garden]] | demographic = [[Shōnen]] | magazine = [[Comic Blade]] | first = Nobyembre 2002 | last = 25 Setyembre 2004 | volumes = 5 }} {{Infobox animanga/Anime | title = | director = [[Hiroshi Watanabe (Animation)|Hiroshi Watanabe]] | writer = | studio = [[Studio Deen]] | network = [[TV Tokyo]] | first = 5 Abril 2003 | last = 27 Setyembre 2003 | episodes = 26 }} {{Infobox animanga/Footer}} Ang {{nihongo|'''''Matantei Roki Ragnarok'''''|魔探偵ロキ RAGNAROK||Ingles: ''The Mythical Detective Loki Ragnarok''}} ay isang [[manga]] na nilikha ni [[Sakura Kinoshita]]. Inilathala ito mula Agosto 1999 hangang Oktubre 2004. Isang [[anime]] ang ibinatay dito na tumatakbo ng 26 yugto (''episode'') mula 5 Abril 2003 hanggang 27 Setyembre 2003 sa Hapon. ==Kuwento== Si Loki, isang diyos ng kapilyuhan, na itinapon sa mundo ng mga mortal. ==Media== ===Manga=== '''Japanese''' *{{cite book | author=Kinoshita, Sakura | title=Matantei Loki 1 | publisher=Enix | year=2003 | isbn=4-901926-53-5}} *{{cite book | author=Kinoshita, Sakura | title=Matantei Loki 2 | publisher= Enix | year=2003 | isbn=4-901926-54-3}} *{{cite book | author=Kinoshita, Sakura | title=Matantei Loki 3 | publisher= Enix | year=2003 | isbn=4-901926-55-1}} *{{cite book | author=Kinoshita, Sakura | title=Matantei Loki 4 | publisher= Enix | year=2003 | isbn=4-901926-56-X}} *{{cite book | author=Kinoshita, Sakura | title=Matantei Loki 5 | publisher= Enix | year=2003 | isbn=4-901926-57-8}} *{{cite book | author=Kinoshita, Sakura | title=Matantei Loki 6 | publisher= Enix | year=2003 | isbn=4-901926-58-6}} *{{cite book | author=Kinoshita, Sakura | title=Matantei Loki 7 | publisher= Enix | year=2003 | isbn=4-901926-59-4}} *{{cite book | author=Kinoshita, Sakura | title=Matantei Loki RAGNAROK 1 | publisher=Mag Garden | year=2002 | isbn=4-901926-16-0}} *{{cite book | author=Kinoshita, Sakura | title=Matantei Loki RAGNAROK 2 | publisher=Mag Garden | year=2003 | isbn=4-901926-39-X}} *{{cite book | author=Kinoshita, Sakura | title=Matantei Loki RAGNAROK 3 | publisher=Mag Garden | year=2003 | isbn=4-901926-80-2}} *{{cite book | author=Kinoshita, Sakura | title=Matantei Loki RAGNAROK 4 | publisher=Mag Garden | year=2004 | isbn=4-86127-031-6}} *{{cite book | author=Kinoshita, Sakura | title=Matantei Loki RAGNAROK 5 | url=https://archive.org/details/matanteirokiragn0005unse | publisher=Mag Garden | year=2004 | isbn=4-86127-099-5}} *{{cite book | author=Kinoshita, Sakura | title=The Mythical Detective Loki Ragnarok Perfect Guidebook | publisher=Mag Garden | year=2003 | isbn=4-901926-83-7}} '''Mga limitadong edisyon''' Ang mga ito ay may kalakip na mga natatanging extra, kagaya ng [[radio drama|audio drama]] sa CD o kolektahing pigurin. *{{cite book | author=Kinoshita, Sakura | title=The Mythical Detective Loki Ragnarok 2 Limited Edition | publisher=Mag Garden | year=2003 | isbn=4-901926-34-9}} *{{cite book | author=Kinoshita, Sakura | title=The Mythical Detective Loki Ragnarok 3 Limited Edition | publisher=Mag Garden | year=2003 | isbn=4-901926-84-5}} *{{cite book | author=Kinoshita, Sakura | title=The Mythical Detective Loki Ragnarok 4 Limited Edition | publisher=Mag Garden | year=2004 | isbn=4-86127-022-7}} *{{cite book | author=Kinoshita, Sakura | title=The Mythical Detective Loki Ragnarok 5 Limited Edition | publisher=Mag Garden | year=2004 | isbn=4-86127-094-4}} '''Ingles (Hilagang Amerika)''' *{{cite book | author=Kinoshita, Sakura | title=The Mythical Detective Loki Ragnarok 1 | publisher=ADV Manga | year=2002 | isbn=1-4139-0055-0}} *{{cite book | author=Kinoshita, Sakura | title=The Mythical Detective Loki Ragnarok 2 | publisher=ADV Manga | year=2003 | isbn=1-4139-0184-0}} *{{cite book | author=Kinoshita, Sakura | title=The Mythical Detective Loki Ragnarok 4 | publisher=ADV Manga | year=2005 | isbn=1-4139-0324-X}} '''Ingles (Singapore)''' *{{cite book | author=Kinoshita, Sakura | title=The Mythical Detective Loki 1 | publisher=Chuang Yi | isbn=981-260-453-7}} *{{cite book | author=Kinoshita, Sakura | title=The Mythical Detective Loki 2 | publisher=Chuang Yi | isbn=981-260-527-4}} *{{cite book | author=Kinoshita, Sakura | title=The Mythical Detective Loki 3 | publisher=Chuang Yi | isbn=981-260-602-5}} *{{cite book | author=Kinoshita, Sakura | title=The Mythical Detective Loki 4 | publisher=Chuang Yi | isbn=981-260-687-4}} *{{cite book | author=Kinoshita, Sakura | title=The Mythical Detective Loki 5 | publisher=Chuang Yi | isbn=981-260-747-1}} *{{cite book | author=Kinoshita, Sakura | title=The Mythical Detective Loki 6 | publisher=Chuang Yi | isbn=981-260-821-4}} *{{cite book | author=Kinoshita, Sakura | title=The Mythical Detective Loki 7 | publisher=Chuang Yi | isbn=981-260-917-2}} *{{cite book | author=Kinoshita, Sakura | title=The Mythical Detective Loki Ragnarok 1 | publisher=Chuang Yi | isbn=981-260-145-7}} *{{cite book | author=Kinoshita, Sakura | title=The Mythical Detective Loki Ragnarok 2 | publisher=Chuang Yi | isbn=981-260-210-0}} *{{cite book | author=Kinoshita, Sakura | title=The Mythical Detective Loki Ragnarok 3 | publisher=Chuang Yi | isbn=981-260-251-8}} *{{cite book | author=Kinoshita, Sakura | title=The Mythical Detective Loki Ragnarok 4 | publisher=Chuang Yi | isbn=981-260-251-8}} *{{cite book | author=Kinoshita, Sakura | title=The Mythical Detective Loki Ragnarok 5 | publisher=Chuang Yi | isbn=981-260-394-8}} ==Sanggunian== {{unreferenced}} {{reflist}} ==Panlabas na kawing== * {{ann manga|2958}} [[Kategorya:ADV Films]] [[Kategorya:ADV Manga]] [[Kategorya:Anime ng 2003]] [[Kategorya:Occult detective anime and manga]] [[Kategorya:Manga published by Gangan Comics]] [[Kategorya:Norse mythology in popular culture]] [[Kategorya:Shōnen]] fnm9dscazkpeujvybnop14rkuvemn1v 0 79527 2204772 2182166 2026-04-24T20:42:34Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204772 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name = Neanderthal |fossil_range = Gitna hanggang Huling [[Pleistoseno]] {{Fossil range|0.6|0.03}} |image= Homo sapiens neanderthalensis.jpg |image_caption = bungo ng Neandertal, [[La Chapelle-aux-Saints]] |status = <!--Fossil, so not listed on IUCN Red List--> |image2 = Neanderthalensis.jpg |image2_alt = 90px |image2_caption = Kalansay ng Neandertal, [[American Museum of Natural History]] |regnum = [[Animal]]ia |phylum = [[Chordate|Chordata]] |classis = [[Mammal]]ia |ordo = [[Primate]]s |familia = [[Hominidae]] |genus = ''[[Homo (genus)|Homo]]'' |species = '''''H. neanderthalensis''''' |binomial = ''Homo neanderthalensis'' |binomial_authority = [[William King (geologist)|King]], 1864 | synonyms = {{collapsible list|title=''Homo''| *''H. stupidus'' <br /><small>[[Ernst Haeckel|Haeckel]], 1895<ref name=haeckel/></small> *''H. europaeus primigenius'' <br /><small>Wilser, 1898</small> *''H. primigenius'' <br /><small>[[Gustav Schwalbe|Schwalbe]], 1906<ref name=schwalbe>{{cite book|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/126001#page/13|first=G.|last=Schwalbe|authorlink=Gustav Schwalbe|year=1906|title=Studien zur Vorgeschichte des Menschen|language=Aleman|trans-title=Studies on the history of man|publisher=Stuttgart, E. Nägele|doi=10.5962/bhl.title.61918|hdl=2027/uc1.b4298459}}</ref></small> *''H. antiquus'' <br /><small>Adloff, 1908</small> *''H. transprimigenius mousteriensis'' <br /><small>Farrer, 1908</small> *''H. mousteriensis hauseri'' <br /><small>[[Hermann Klaatsch|Klaatsch]] 1909<ref name=klaatsch>{{cite journal|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5864483g/f25.image.|first=H.|last=Klaatsch|authorlink=Hermann Klaatsch|year=1909|title=Preuves que l'''Homo Mousteriensis Hauseri'' appartient au type de Neandertal|trans-title=Evidence that ''Homo Mousteriensis Hauseri'' belongs to the Neanderthal type|language=Pranses|journal=L'Homme Préhistorique|volume=7|pages=10–16}}</ref><ref name="romeo1979">{{cite book |last=Romeo |first=Luigi |title=Ecce Homo!:A Lexicon of Man |publisher=John Benjamins Publishing Company |location=Amsterdam |year=1979 |page=92 |url=https://books.google.com/books?id=jj1iftPqCssC&pg=PA92 |isbn=978-9027220066 |via=Google Books (ebook) }}</ref></small> *''H. priscus'' <br /><small>[[Wilhelm Krause (anatomist)|Krause]], 1909</small> *''H. chapellensis'' <br /><small>[[Hugo Berthold von Buttel-Reepen|von Buttel-Reepen]], 1911</small> *''H. calpicus'' <br /><small>[[Arthur Keith|Keith]], 1911</small> *''H. acheulensis moustieri'' <br /><small>Wiegers, 1915</small> *''H. lemousteriensis'' <br /><small>Wiegers, 1915</small> *''H. naulettensis'' <br /><small>Baudouin, 1916</small> *''H. sapiens neanderthalensis'' <br /><small>Kleinshmidt, 1922</small> *''H. heringsdorfensis'' <br /><small>Werthe, 1928</small> *''H. galilensis'' <br /><small>Joleaud, 1931</small> *''H. primigenius galilaeensis'' <br /><small>Sklerj, 1937</small> *''H. kiikobiensis'' <br /><small>Bontsch-Osmolovskii, 1940</small> *''H. sapiens krapinensis'' <br /><small>Campbell, 1962</small> *''H. erectus mapaensis'' <br /><small>Kurth, 1965</small> }} {{collapsible list|title=''Palaeoanthropus''| *''P. neanderthalensis'' <br /><small>[[Theodore McCown|McCown]] and [[Sir Arthur Keith|Keith]], 1939<ref name=mccown1939>{{cite book|first=T.|last=McCown|first2=A.|last2=Keith|authorlink2=Sir Arthur Keith|year=1939|title=The stone age of Mount Carmel. The fossil human remains from the Levalloisso-Mousterian|volume=2|publisher=Clarenden Press}}</ref></small> *''P. heidelbergensis'' <br /><small>[[Theodore McCown|McCown]] and [[Sir Arthur Keith|Keith]], 1939<ref name=mccown1939/></small> *''P. ehringsdorfensis'' <br /><small>Paterson, 1940<ref name=mccown1939/></small> *''P. krapinensis'' <br /><small>Sergi, 1911<ref name=mccown1939/></small> *''P. palestinensis'' <br /><small>[[Theodore McCown|McCown]] and [[Sir Arthur Keith|Keith]], 1939<ref name=mccown1939/></small> *''P. europaeus'' <br /><small>Sergi, 1910</small> }} {{collapsible list|title=''Protanthropus''| *''P. atavus'' <br /><small>[[Ernst Haeckel|Haeckel]], 1895</small> *''P. tabunensis'' <br /><small>Bonarelli, 1944</small> }} {{collapsible list|title=''Acanthropus''| *''A. neanderthalensis'' <br /><small>Arldt, 1915</small> *''A. primigenius'' <br /><small>[[Othenio Abel|Abel]], 1920</small> *''A. neanderthalensis'' <br /><small>[[William Boyd Dawkins|Dawkins]], 1926</small> }} | synonyms_ref = <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=jE7gBAAAQBAJ&pg=PA508|first=F. S.|last=Szalay|first2=E.|last2=Delson|year=2013|title=Evolutionary history of the Primates|publisher=Academic Press|page=508|isbn=978-1-4832-8925-0}}</ref> |range_map = Range of Homo neanderthalensis.png |range_map_width = 220px |range_map_caption = Range of ''Homo neanderthalensis''. Eastern and northern ranges may extend to include Okladnikov in [[Altai Mountains|Altai]] and Mamotnaia in [[Bulubundukin ng Ural|Ural]] }} Ang mga '''Neanderthal''' (<small>English pronunciation</small> {{IPA-en|niˈændərˌθɔls||}}, {{IPA-en|niˈændərˌtɔls||}}, {{IPA-en|niˈændərˌtɑls||}} or {{IPA-en|neɪˈɑndərˌtɑls||}})<ref>''Neanderthl.'' (2012). Dictionary.com. Hinango noong 7 Setyembre 2012, from [http://dictionary.reference.com/browse/neanderthal?s=t link].</ref> ay isang hindi na umiiral ngayong espesye o subespesye sa loob ng henus na [[Homo (henus)|Homo]] at malapit na nauugnay sa mga [[Homo sapiens]](modernong tao). Ang mga ito ay alam mula sa mga specimen ng fossil na may petsa sa panahong [[Pleistocene]] at natagpuan sa Europa at sa mga bahagi ng kanluaran at sentral na Asya. Ang terminong Neanderthal na pagpapaikli ng ''taong Neanderthal'' ay minsang binabaybay na Neandertal na modernong baybay ng [[Lambak na Neander]] sa Alemanya kung saan ang espesyeng ito ay unang natuklasan. Ang mga Neanderthal ay alternatibong inuuri bilang isang subespesye ng [[Homo sapiens]] ('''''Homo sapiens neanderthalensis''''') o bilang isang hiwalay na espesye ng [[Homo]] ('''''Homo neanderthalensis''''').<ref name = "Tattersall">{{Cite journal|author=Tattersall I |author2= Schwartz JH |title=Hominids and hybrids: The place of Neanderthals in human evolution |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]] |volume=96 |issue=13 |pages=7117–9 |date=Hunyo 1999 |pmid=10377375 |pmc=33580 |doi= 10.1073/pnas.96.13.7117|url=http://www.pnas.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=10377375 |accessdate=17 Mayo 2009|bibcode = 1999PNAS...96.7117T|quote= Thus, although many students of human evolution have lately begun to look favorably on the view that these distinctive hominids merit species recognition in their own right as ''H. neanderthalensis'' (e.g., refs. 4 and 5), at least as many still regard them as no more than a variant of our own species, ''H. sapiens''.}}</ref> Ang unang katangiang proto-Neanderthal ay lumitaw sa Europa mga 600,000–350,000 taon ang nakalilipas.<ref>{{Cite journal| author = J. L. Bischoff |display-authors=et al. | year = 2003 | title = The Sima de los Huesos Hominids Date to Beyond U/Th Equilibrium (>350 kyr) and Perhaps to 400–500 kyr: New Radiometric Dates | journal = J. Archaeol. Sci. | issue = 30 | page = 275 | volume = 30 | doi = 10.1006/jasc.2002.0834}}</ref> Ang mga katangiang Proto-Neanderthal ay minsang pinapangkat sa isa pang espesyeng [[phenetika|phenetiko]] na ''[[Homo heidelbergensis]]'', o isang anyong migrante na o ''[[Homo rhodesiensis]]''. Ang pinakabatang mga natuklasang Neanderthal ay kinabibilangan ng Hyena Den (UK) na itinuturing na mas matanda sa 30,000 taon ang nakalilipas samantalang ang mga Neanderthal na [[Vindija]] (Croatia) ay muling pinetsahan sa pagitan ng 33,000 at 32,000 taon ang nakalilipas. Walang tiyak na mga specimen na mas bata sa 30,000 taon ang nakalilipas ay natagpuan. Gayunpaman, ang ebidensiya ng apoy ng mga Neanderthal sa Gibraltar ay nagpapakitan ang mga ito ay nagpatuloy doon hanggang 24,000 taon ang nakalilipas. Ang [[Cro-Magnon]] o mga labing kalansay ng sinaunang modernong tao na may katangiang Neanderthal ay natagpuan sa [[Lagar Velho]] (Portugal) at pinetsahan ng 24,500 tao ang nakalilipas at pinakahulugang mga indikasyon ng malawak na paghahalong mga populasyon.<ref>{{Cite journal|author=Duarte C |author2= Maurício J |author3= Pettitt PB |author4= Souto P |author5= Trinkaus E |author6= van der Plicht H |author7= Zilhão J |title=The early Upper Paleolithic human skeleton from the Abrigo do Lagar Velho (Portugal) and modern human emergence in Iberia |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]] |volume=96 |issue=13 |pages=7604–9 |date=Hunyo 1999 |pmid=10377462 |pmc=22133 |doi=10.1073/pnas.96.13.7604 |url=http://www.pnas.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=10377462 |accessdate=16 Mayo 2009|bibcode = 1999PNAS...96.7604D }}</ref> Ang ilang mga pagtitipong kultural ay naiugnay sa mga Neanderthal sa Europa. Ang pinaka una ang [[kulturang kasangkapang batong Mousterian]] na may petsang mga 300,000 ang nakalilipas.<ref>Skinner, A., B. Blackwell, R. Long, M.R. Seronie-Vivien, A.-M. Tillier and J. Blickstein; New ESR dates for a new bone-bearing layer at Pradayrol, Lot, France; Paleoanthropology Society March 28, 2007</ref> Ang Huling mga artipaktong Mousterian ay natagpuan sa [[kweba ni Gorham]] sa timog na humaharap sa baybayin ng Gibraltar.<ref>{{Cite journal|doi=10.1038/nature05195 |date=Oktubre 2006 |author=Finlayson, C |author2= Pacheco, Fg |author3= Rodríguez-Vidal, J |author4= Fa, Da |author5= Gutierrez, López Jm |author6= Santiago, Pérez A |author7= Finlayson, G |author8= Allue, E |author9= Baena, Preysler J |author10= Cáceres, I |author11= Carrión, Js |author12= Fernández, Jalvo Y |author13= Gleed-Owen, Cp |author14= Jimenez, Espejo Fj |author15= López, P |author16= López, Sáez Ja |author17= Riquelme, Cantal Ja |author18= Sánchez, Marco A |author19= Guzman, Fg |author20= Brown, K |author21= Fuentes, N |author22= Valarino, Ca |author23= Villalpando, A |author24= Stringer, Cb |author25= Martinez, Ruiz F |author26= Sakamoto, T |title=Late survival of Neanderthals at the southernmost extreme of Europe |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-10-19_443_7113/page/850 |volume=443 |issue=7113 |pages=850–3 |issn=0028-0836 |pmid=16971951 |journal=Nature|bibcode = 2006Natur.443..850F }}</ref><ref>Outside Europe, Mousterian tools were made by both Neanderthals and early modern homo sapiens. (Donald Johanson & Blake Edgar (2006) ''From Lucy to Language'', Simon & Schuster, p. 272)</ref> Ang ibang mga kulturang kasangkapan na nauugnay sa Neanderthal ay kinabibilangan ng [[Châtelperronian]], [[Aurignacian]], at [[Gravettian]]. Ang mga kalaunang pagtitipong kasangkapang ito ay lumilitaw na unti unting umunlad sa loob ng mga populasyon kesa sa pagiging naipakilala ng mga bagong populasyon na dumating sa rehiyon.<ref>{{Cite journal |author=R.G. Bednarik |title=The Expulsion of Eve |journal=Developments in Primatology |pages=25–55 |year=2011 |doi=10.1007/978-1-4419-9353-3_2 |url=http://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9781441993526-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1154940-p174101060 |accessdate=10 Nobyembre 2011 |quote=Timing it by the end of the fossils we choose to include with the "Neanderthals", or the stone tools we call Middle Paleolithic, would be another option, but the first end 28 ka ago, while the second marker could be set anywhere from 40 to 10 ka ago in Europe, and even much later elsewhere' page 45 |isbn=978-1-4419-9352-6 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924123025/http://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9781441993526-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1154940-p174101060 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924123025/http://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9781441993526-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1154940-p174101060 |date=2015-09-24 }}</ref> <gallery> File:Neanderthaler Gallo-Romeins Museum (Tongeren) 24-03-2018 14-23-16.jpg|Isang rekonstruksiyon ng ''Homo neanderthalensis'' <!-- File:Reconstructed Krapina Neanderthals, cropped.png|Isang rekonstruksiyon ng ''Homo neanderthalensis'' --> File:La Qhina 18 Rekonstruktion, Museum Neanderthal.jpg|Isang rekonstruksiyon ng ''Homo neanderthalensis'' File:Neanderthal distribution.jpg|Ang distribusyon ng Neanderthal </gallery> Ang [[kapasidad pang-bungo]] ng Neanderthal ay inakalang kasing laki na sa mga modernong tao at marahil ay mas malaki na nagpapakitan ang sukat ng [[utak]] ng mga ito ay maaaring maihahambing o mas malaki. Noong 2008, ang isang pangkat ng mga siyentipiko ay lumikha ng isang pag-aaral gamit ang isang [[tatlong dimensiyonal]] na tinulungan ng kompyuter na mga rekonstruksiyon ng mga sanggol na Neanderthal batay sa mga fossil na natagpuan sa Rusya at Syria. Ang pag-aaral ay nagpapakitang ang utak ng mga Neanderthal at modernong tao ay may parehong sukat sa kapanganakan ngunit sa pagtanda, ang utak ng Neanderthal ay mas malaki kesa sa utak ng modernong tao.<ref>{{Cite web|url=http://blogs.nationalgeographic.com/blogs/news/chiefeditor/2008/09/neanderthal.html |title=Neanderthal Brain Size at Birth Sheds Light on Human Evolution |publisher=National Geographic |date=2008-09-09 |accessdate=2009-09-19}}</ref> Ang mga neanderthal ay higit na mas malakas sa mga modernong tao na may mga malalakas na mga braso at mga kamay.<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/nature/wildfacts/factfiles/459.shtml |title=Science & Nature—Wildfacts—Neanderthal |publisher=BBC |date= |accessdate=2009-06-21 |archiveurl=https://archive.today/20120719153404/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Neanderthal |archivedate=2012-07-19 |url-status=live }}</ref> Ang mga lalakeng Neanderthal ay may taas na {{Convert|164|–|168|cm|0|abbr=on}} at ang mga babaeng Neanderthal ay may taas na mga {{Convert|152|–|156|cm|0|abbr=on}}.<ref>{{Cite journal|author=Helmuth H |title=Body height, body mass and surface area of the Neanderthals |journal=Zeitschrift Für Morphologie Und Anthropologie |volume=82 |issue=1 |pages=1–12 |year=1998 |pmid=9850627 |doi= |url= }}</ref> Ang [[Proyekong Genome ng Neanderthal]] na inilimbag noong 2010 ay nagmumungkahing ang mga Neanderthal ay nag-ambag ng [[DNA]] sa [[anatomikong modernong mga tao]] na malamang ay sa pamamagitan ng pagtatalik sa pagitan ng mga Neanderthal at pinakaunang mga tao na kumalat mula sa Aprika. Ito ay pinaniniwalaang nangyari sa pagitan ng 80,000 at 50,000 ang nakalilipas o sa sandaling pagkatapos na ang mga proto-Eurasyano ay lumisan mula sa Aprika. Ayon sa pag-aaral, ang 1–4% ng genome ng populasyon ng mga tao na pumuno sa Eurasya ay inambag ng mga Neanderthal.<ref>{{cite book |first1=Gregory |last1=Cochran |first2=Henry |last2=Harpending |title=The 10,000 Year Explosion: How Civilization Accelerated Human Evolution |url=https://archive.org/details/10000yearexplosi0000coch |publisher=Basic Books |year=2009 |location=New York |quote=Logically, if admixture occurred at all, it had to happen somewhere in Neanderthal-occupied territory, which means Europe and Western Asia.}}</ref><ref name = "green"/><ref name = "BBC"/> Ang mga neanderthal ay [[ekstinto|naglaho]] noong mga 35,000 taong nakakaraan.<ref>http://www2.cnrs.fr/en/1415.htm</ref> == Klasipikasyon == Pinagtatalunan pa rin ng mga siyentipiko kung ang mga Neanderthal ay dapat uriin bilang ''Homo neanderthalensis'' bilang isang species ng henus na [[Homo]] o ''Homo sapiens neanderthalensis'' bilang subspecies ng [[Homo sapiens]]<ref name = "Tattersall" /> Ang ilang mga pag-aaral ng morpolohiya ay sumusuporta sa pananaw na ang ''H. neanderthalensis'' ay isang hiwalay na species at hindi isang subspecies ng H. sapiens.<ref name="Harvati">{{Cite journal|author=Harvati K |author2= Frost SR |author3= McNulty KP |title=Neanderthal taxonomy reconsidered: Implications of 3D primate models of intra- and interspecific differences |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]] |volume=101 |issue=5 |pages=1147–52 |date= Pebrero 2004 |pmid=14745010 |pmc=337021 |doi=10.1073/pnas.0308085100 |url= |bibcode = 2004PNAS..101.1147H }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.abc.net.au/news/newsitems/200509/s1450949.htm |title=Modern humans, Neanderthals shared earth for 1,000 years |date=1 Setyembre 2005 |accessdate=19 Setyembre 2006 |publisher=[[ABC News (Australia)]]}}</ref> Ang ebidensiya mula sa mga pag-aaral ng [[mitochondrial DNA]] ay pinakahulugang ebidensiya na ang mga neanderthal ay hindi isang subspecies ng Homo sapiens.<ref>{{Cite journal|author=Hedges SB |title=Human evolution. A start for population genomics |journal=Nature |volume=408 |issue=6813 |pages=652–3 |date=Disyembre 2000 |pmid=11130051 |doi=10.1038/35047193 |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-12-07_408_6813/page/652}}</ref> Dahil ang mga species ay inilalarawan ng [[paghihiwalay na reproduktibo]], ang malakas na ebidensiya sa [[genome]] ng [[interbreeding]] sa pagitan ng dalawang mga species ay nagtulak sa ilang mga siyentipiko na uriin ang mga Neanderthal na isang subspecies ng ''H. sapiens''.<ref name = "Tattersall"/><ref name = "green"/><ref name = "BBC"/> Gayunpaman, may mga nadokumentong mga halimbawa ng mga makakabuo ng supling na [[hybrid]]isasyon sa pagitan ng mga species at [[introgresyon]] kaya hindi ito depinitibo. == Ebolusyon == Ang paghahambing ng mga [[DNA]] ng parehong mga Neanderthal at mga [[Homo sapiens]] ay nagmumungkahing sila ay hiwalay na sumanga mula sa isang karaniwang ninuno sa pagitan ng 400,000 at 100,000 taong nakakalipas. Ang ninunong ito ay pinaniniwalaang ang ''[[Homo heidelbergensis]]''.<ref>http://www.theguardian.com/science/2013/jun/02/why-did-neanderthals-die-out</ref> Ang H. heidelbergensis ay umiral sa pagitan ng 800,000 at 1,300,000 taong nakakalipas at patuloy na nabuhay hanggang 200,000 taong nakakalipas. Noong mga 400,000 taong nakakalipas, ang isang sanga ng H. heidelbergensis ay nag-ebolb tungo sa mga Neanderthal sa Europa<ref>http://www2.cnrs.fr/en/1494.htm</ref> at sa pagitan ng 200,000 at 100,000 taong nakakalipas, ang isang sanga ng H. heidelbergensis ay nag-ebolb naman tungo sa mga [[Homo sapiens]] (modernong tao) sa Aprika.<ref>{{cite web|url=http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/species/homo-heidelbergensis|publisher=Smithsonian National Museum of Natural History|title=Homo heidelbergensis: Evolutionary Tree|accessdate=17 Marso 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nhm.ac.uk/resources-rx/files/43feat_ancenct_human_occup_britain-3012.pdf|first=Chris|last=Stringer|title=The Ancient Human Occupation of Britain|publisher=Natural History Museum, London|accessdate=17 Marso 2013}}</ref><ref>{{cite book|first=Chris |last=Stringer|authorlink=Chris Stringer|title=The Origin of our Species|url=https://archive.org/details/originofourspeci0000stri |pages=[https://archive.org/details/originofourspeci0000stri/page/26 26]–29, 202|publisher=Penguin|year=2011|isbn=978-0-141-03720-2}}</ref><ref>{{cite book|page=[https://archive.org/details/fromlucytolangua0000joha_e5d7/page/38 38]|title=From Lucy to Language|url=https://archive.org/details/fromlucytolangua0000joha_e5d7|first1=Donald|last1=Johansson|first2=Blake|last2=Edgar|publisher=Simon & Schuster|year=2006|isbn=978-0-7432-8064-8}}</ref> == Genome == {{main|Proyektong genome ng Neanderthal}} Ang mga sinaunang imbestigasyon ay nakatuon sa [[DNA na mitokondriyal]] (mtDNA) na dahil sa striktong pagmamanang pang-ina at kalaunang pagiging marupok sa [[paggalaw henetiko]] ay ng isang limitadong halaga sa pagsusuri ng posibilidad ng pakikipagtalik ng mga Neanderthal sa mga taong [[Cro-Magnon]]. Noong 1997, nagawang makuha ng mga henetisista ang isang maliit na sekwensiya ng [[DNA]] mula sa mga butong Neanderthal mula mga 30,000 taon ang nakalilipas.<ref>Brown, Cynthia Stokes. Big History. New York, NY: The New Press, 2008. Print.</ref> Ang pagkuha ng mtDNA mula sa isang ikalawang specimen ay iniulat noong 2000 at hindi nagpakita ng tanda ng pagmula ng modernong tao mula sa mga Neanderthal.<ref name="Ovchinnikov">{{Cite journal|doi=10.1038/35006625 |date=Marso 2000 |author=Ovchinnikov, Iv |author2= Götherström, A |author3= Romanova, Gp |author4= Kharitonov, Vm |author5= Lidén, K |author6= Goodwin, W |title=Molecular analysis of Neanderthal DNA from the northern Caucasus |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-03-30_404_6777/page/490 |volume=404 |issue=6777 |pages=490–3 |issn=0028-0836 |pmid=10761915 |journal=Nature}}</ref> [[Talaksan:Neanderthal DNA extraction.jpg|right|thumb|Ang dalub-agham sa Max Planck Institute ay ineekstrakto ang DNA.]] Noong Hulyo 2006, ang [[Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology]] at [[454 Life Sciences]] ay nag-anunsiyo na kanilang isesekwensiya ang [[genome ng Neanderthal]] sa loob ng susunod na dalawang mga taon. Ang [[genome]] na ito ay inaasahang halos kasing sukat ng [[genome ng tao]] na mga 3 bilyong mga baseng pares at nagsasalo ng karamihan sa mga [[gene]] nito. Inasahang ang ang paghahambing ay magpapalawig ng pagkaunawa sa mga Neanderthal gayundin sa [[ebolusyon]] ng mga tao at [[utak]] ng tao.<ref>{{Cite news|title=Neanderthal genome project launches |url=http://www.msnbc.msn.com/id/13955661/ |date=20 Hulyo 2006 |accessdate=22 Agosto 2006 |last=Moulson |first=Geir |author2=[[Associated Press]] |publisher=[[MSNBC]]}}</ref> Sinubukan ni [[Svante Pääbo]] ang higit sa 70 mga specimen ng Neanderthal. Ang preliminaryong pagseskwensiyang DNA mula sa isang 38,000 taong gulang na pragmento ng buto ng isang [[femur]] na natagpuan sa [[Kwebang Vindija]], Croatia noong 1980 ay nagpapakita na ang mga Neanderthal at modernong tao ay nagsasalo ng 99.5&nbsp;ng kanilang [[DNA]]. Mula sa mga pagtatantiyang analsis ng mtDNA, ang dalawang espesyeng ito ay nagsasalo ng karaniwang ninuno (common ancestor) mga 500,000 taon ang nakalilipas. Ang isang artikulo<ref>{{Cite journal|author=Green RE |author2= Krause J |author3= Ptak SE |display-authors= et al. |title=Analysis of one million base pairs of Neanderthal DNA |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-11-16_444_7117/page/330 |journal=Nature |volume=444 |issue=7117 |pages=330–6 |date=Nobyembre 2006 |pmid=17108958 |doi=10.1038/nature05336|bibcode = 2006Natur.444..330G }}</ref> na lumitaw sa hornal na [[Nature (journal)|''Nature'']] ay kumwenta na ang espesye ay humiwalay mga 516,000 taon ang nakalilipas samantalang ang mga fossil rekord ay nagpapakita ng isang panahon na mga 400,000 ang nakalilipas.<ref>{{Cite news|first=Nicholas |last=Wade |authorlink=Nicholas Wade |date=15 Nobyembre 2006 |title=New Machine Sheds Light on DNA of Neanderthals |url=http://www.nytimes.com/2006/11/15/science/16neanderthalcnd.html |work=[[The New York Times]] |accessdate=18 May 2009}}</ref> Ang isang pag-aaral noong 2007 ay nagpaurong ng punto ng paghihiwalay sa mga 800,000 taon ang nakalilipas.<ref>{{Cite journal|author=Pennisi E |title=Ancient DNA. No sex please, we're Neandertals |journal=Science |volume=316 |issue=5827 |page=967 |date=Mayo 2007 |pmid=17510332 |doi=10.1126/science.316.5827.967a |url=https://archive.org/details/sim_science_2007-05-18_316_5827/page/966}}</ref> Inihayag ni [[Edward Rubin]] ng [[Lawrence Berkeley National Laboratory]] na ang kamakailang pagsubok ng genome ng DNA ng Neanderthal at tao ay magkatulad ng 99.5% hanggang sa halos 99.9%.<ref>{{Cite news |agency=Associated Press |date=16 November 2006 |title=Neanderthal bone gives DNA clues |url=http://www.cnn.com/2006/TECH/science/11/15/neanderthal.ap/index.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061118050935/http://edition.cnn.com/2006/TECH/science/11/15/neanderthal.ap/index.html |archivedate=18 November 2006 |publisher=CNN |accessdate=18 Mayo 2009 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |first=Ker |last=Than |author2=[[LiveScience]] |date=15 Nobyembre 2006 |title=Scientists decode Neanderthal genes |url=http://www.msnbc.msn.com/id/15732243/ |publisher=[[MSNBC]] |accessdate=18 Mayo 2009 |archive-date=3 Enero 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070103091513/http://www.msnbc.msn.com/id/15732243/ |url-status=dead }}</ref> Noong 16 Nobyembre 2006, ang [[Lawrence Berkeley National Laboratory]] ay nag-isyu ng isang press release na nagmumungkahing ang mga Neanderthal at mga sinaunang tao ay malamang hindi nagtalik.<ref>{{cite press release |title=Neanderthal Genome Sequencing Yields Surprising Results And Opens A New Door To Future Studies |publisher=[[Lawrence Berkeley National Laboratory]] |date=16 Nobyembre 2006 |url=http://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061116083223.htm |accessdate=31 Mayo 2009}}</ref> Sinikwensiya ni Edward M. Rubin na direktor ng U.S. Department of Energy's Lawrence Berkeley National Laboratory at ng Joint Genome Institute (JGI) ang isang praksiyon (0.00002) ng henomikang [[nukleyar na DNA]] (nDNA) mula sa isang 38,000 taong gulang femur ng Neanderthal. Kanilang kinwenta ang karaniwang ninuno na mga 353,000 taon ang nakalilipas at isang kumpletong paghihiwalay ng mga ninuno ng espesye na mga 188,000 ang nakalilipas.<ref name="Hayes">{{Cite news |first=Jacqui |last=Hayes |date=15 Nobyembre 2006 |title=DNA find deepens Neanderthal mystery |url=http://www.cosmosmagazine.com/news/853/dna-find-deepens-neanderthal-mystery |work=Cosmos |accessdate=18 Mayo 2009 |archive-date=2009-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326072705/http://www.cosmosmagazine.com/news/853/dna-find-deepens-neanderthal-mystery |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326072705/http://www.cosmosmagazine.com/news/853/dna-find-deepens-neanderthal-mystery |date=2009-03-26 }}</ref> Ang kanilang mga resulta ay nagpapakitang ang mga genome ng mga modernong tao at mga Neanderthal ay hindi bababa sa 99.5% na magkatulad ngunit sa pagkakatulad na henetiko ng mga ito at sa kabila na ang mga ito ay kapwa umiral sa parehong rehiyong heograpiko sa loob ng mga libong tao, hindi nakahanp si Rubin at ang kanyang pangkat ng anumang ebidensiya ng pagtatalik ng dalawa.<ref name="Hayes"/> Noong 2008, inilimbag ni Richard E. Green et al. mula [[Max Planck Institute]] for Evolutionary Anthropology sa Leipzig, Alemanya ang isang buong sekwensiya ng [[DNA na mitokondriyal]] ng Neanderthal at nagmungkahing ang "mga neanderthal ay may isang pangmatagalang epektibong populasyon na mas maliit kesa sa mga modernong tao".<ref>{{Cite journal|doi=10.1016/j.cell.2008.06.021 |date=Agosto 2008 |author=Green, Re |author2= Malaspinas, As |author3= Krause, J |author4= Briggs, Aw |author5= Johnson, Pl |author6= Uhler, C |author7= Meyer, M |author8= Good, Jm |author9= Maricic, T |author10= Stenzel, U |author11= Prüfer, K |author12= Siebauer, M |author13= Burbano, Ha |author14= Ronan, M |author15= Rothberg, Jm |author16= Egholm, M |author17= Rudan, P |author18= Brajković, D |author19= Kućan, Z |author20= Gusić, I |author21= Wikström, M |author22= Laakkonen, L |author23= Kelso, J |author24= Slatkin, M |author25= Pääbo, S |title=A complete Neandertal mitochondrial genome sequence determined by high-throughput sequencing |volume=134 |issue=3 |pages=416–26 |issn=0092-8674 |pmid=18692465 |pmc=2602844 |journal=Cell}}</ref> Sa pagsusulat sa ''Nature'' tungkol sa mga natuklasan nina Green et al, isinaad ni James Morgan na ang sekwensiyang mtDNA ay naglalaman ng mga pahiwatig na ang mga Neanderthal ay namuhay sa isang maliit at hiwalay na mga populasyon at malamang ay hindi nakipagtalik sa kanilang mga kapitbahay na tao.<ref>{{Cite journal|doi=10.1073/pnas.0606966103 |author=Evans PD |author2= Mekel-Bobrov N |author3= Vallender EJ |author4= Hudson RR |author5= Lahn BT |title=Evidence that the adaptive allele of the brain size gene microcephalin introgressed into Homo sapiens from an archaic Homo lineage |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]] |volume=103 |issue=48 |pages=18178–83 |date=Nobyembre 2006 |pmid=17090677 |pmc=1635020 |url= |bibcode=2006PNAS..10318178E}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Evans PD |author2= Gilbert SL |author3= Mekel-Bobrov N |author4= Vallender EJ |author5= Anderson JR |author6= Vaez-Azizi LM |author7= Tishkoff SA |author8= Hudson RR |author9= Lahn BT |title=Microcephalin, a gene regulating brain size, continues to evolve adaptively in humans |journal=Science |volume=309 |issue=5741 |pages=1717–20 |date=Setyembre 2005 |pmid=16151009 |doi=10.1126/science.1113722 |url=https://archive.org/details/sim_science_2005-09-09_309_5741/page/1716|bibcode=2005Sci...309.1717E}}</ref> Sa parehong publikasyon, inihayag ni Svante Pääbo na sa nakaraang ginawa sa Max Planck Institute, ang "kontaminasyon ay talagang isang isyu" at kanilang kalaunang natanto na ang 11% ng kanilang sampol ay DNA ng modernong tao.<ref name = "Human genome tales">{{Cite journal|journal = Science |year = 2009 |volume = 32|issue = 5916|pages = 866–871 |doi = 10.1126/science.323.5916.866 |title = NEANDERTAL GENOMICS: Tales of a Prehistoric Human Genome |author = Elizabeth Pennisi|pmid = 19213888}}</ref><ref name = "pmid19661919">{{Cite journal| pmid = 19661919|title = The Neandertal genome and ancient DNA authenticity | journal = EMBO J. |year = 2009| volume = 28 |issue = 17| pages = 2494–502 | url = http://www.nature.com/emboj/journal/v28/n17/abs/emboj2009222a.html |pmc = 2725275 | doi = 10.1038/emboj.2009.222 | author = Green RE |author2= Briggs AW |author3= Krause J |author4= Prüfer K |author5= Burbano HA |author6= Siebauer M |author7= Lachmann M |author8= Pääbo S.}}</ref> Simula nito, ang maraming mga gawang preparasyon ay isinagawa sa mga malilinis na area at ang 4 na baseng pares na mga tag ay idinagdag sa DNA sa sandaling ito ay nakuha upang ang DNA ng Neanderthal ay matukoy. Sa 3 bilyong mga naskwensiyang nucleotide, ang analisis ng mga ⅓ ay hindi napagkita ng paghahalo sa pagitan ng mga modernong tao at mga Neanderthal ayon kay Pääbo. Ito ay umayon sa gawa ni Noonan mula sa naunang dalawang taon. Ang uri ng [[microcephalin]] na karaniwan sa labas ng Aprika na iminungkahing ng pinagmulang Neanderthal at responsable sa mabilis na paglago ng utak sa mga tao ay hindi natagpuan sa mga Neanderthal. Hindi rin natagpuan ang uring [[MAPT]] na isang napakatandang uring pangunahing natagpuan sa mga Europeo.<ref name="Human genome tales"/> Gayunpaman, sa isang analisis ng isang unang drapto ng genome ng Neanderthal ng parehong pangkat na inilabas noong Mayo 2010 ay nagpapakitang may pagtatalik na nangyari sa pagitan ng mga Neanderthal at tao.<ref name = "green">{{Cite journal| author = Richard E. Green |display-authors=et al | title = A Draft Sequence of the Neanderthal Genome | url = https://archive.org/details/sim_science_2010-05-07_328_5979/page/710 | journal = Science | volume = 328 | issue = 5979 | pages = 710–722 | year = 2010 | pmid = 20448178 | doi = 10.1126/science.1188021|bibcode = 2010Sci...328..710G }}</ref><ref name = "BBC">{{Cite news | last = Rincon | first = Paul | title = Neanderthal genes 'survive in us' | publisher = [[BBC]] | date = 2010-05-06 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8660940.stm | accessdate = 2010-05-07}}</ref> Ayon kay Pääbo na nanguna sa pag-aaral: "Tayong mga namumuhay sa labas ng Aprika ay nagdadala ng isang maliit na DNA ng Neanderthal sa atin". Ayon kay Dr. David Reich ng [[Harvard Medical School]], "ang proporsiyon ng minana sa Neanderthal na henetikong materyal ay mga 1 hanggang 4 na porsiyento. Ito ay napakaliit ngunit napaka tunay na proporsiyon ng lahing nasa mga hindi Aprikano ngayon". Ang pagsasaliksik na ito ay naghambing ng genome ng Neanderthal sa limang mga modernong tao mula sa Tsina, Pransiya, sub-saharan Aprika, at Papua New Guinea. Ang natagpuan ay ang mga 1 hanggang 4 na porsiyento ng mga [[gene]] ng mga hindi-Aprikano ay nagmula sa mga Neanderthal kumpara sa basenglinyang inilarawan ng dalawang mga Aprikano.<ref name = "green"/> Ito ay nagpapakitang may isang [[pagdaloy ng gene]] mula sa mga Neanderthal tungo sa mga modernong tao(i.e., pagtatalik sa pagitan ng dalawang mga populasyong ito). Dahil sa ang tatlong mga hindi-Aprikanong genome ay nagpapakita ng isang magkatulad na proporsiyon ng mga sekwensiyang Neanderthal, ang pagtatalik ay dapat nangyari sa simula ng migrasyon ng mga modernong tao mula Aprika at marahil ay sa Gitnang Silangan. Walang ebidensiya para sa [[daloy ng gene]] sa direksiyong mula sa mga modernong tao tungo sa mga Neanderthal ay natagpuan. Ang huling resulta ay maasahan kung ang pag-uugnayan sa pagitan ng maliit na nagkokolonisang populasyon ng mga modernong tao at isang mas malaking residenteng populasyon ng mga Neanderthal. Ang isang labis na limitadong halaga ng pagtatalik ay maaaring magpaliwanag sa mga pagkakatuklas kung ito ay nangyari ng sapat na maaaga sa prosesong kolonisasyon.<ref name = "green"/> Bagaman ang pagtatalik ay nakikitang ang pinaka-[[parsimonya|parsimonyosong]] interpretasyon ng mga pagkakatuklas na henetiko, sinaad ng mga may akda na hindi konklusibong maalis ang alternatibong scenario kung saan ang pinagmulang populasyon ng mga hindi Aprikanong modernong tao ay mas malapit na kaugnay na sa mga Neanderthal kesa ang ibang mga Aprikano sanhi ng sinaunang mga paghahating henetiko sa loob ng Aprika.<ref name = "green"/> Kabilang sa mga [[gene]] na naipakitang iba sa pagitan ng mga kasalukuyang nabubuhay na tao at mga Neanderthal ang ''[[RPTN]]'', ''[[SPAG17]]'', ''[[CAN15]]'', ''[[TTF1]]'' at ''[[PCD16]]''.<ref name = "green"/> == Pag-aasal == Ang mga Neanderthal ay gumawa ng labis na maunlad na mga kasangkapan,<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-11408298|title=Neanderthals were able to 'develop their own tools'|first=Katia|last=Moskvitch|work=[[BBC News]]|publisher=[[BBC]]|date=2010-09-24|accessdate=2010-10-01}}</ref> may isang [[wika]] (ang kalikasan nito ay pinagdedebatihan) at namuhay sa isang masalimuot na mga pangkat na nakikisalamuha. Ang lugar na arkeolohikal ng Moldova sa silangang Ukraine ay nagmumungkahing ang ilang mga Neanderthal ay nagtayo ng mga tirahan gamit ang mga buto ng hayop. Ang isang gusali ay gawa sa mga bungo ng [[mammoth]], mga panga, mga pangil, mga buto ng hita at may 25 sahig ng gawaan ng apoy sa loob.<ref>{{cite news | url = http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/8963177/Neanderthals-built-homes-with-mammoth-bones.html | title = Neanderthals built homes with mammoth bones | work = Telegraph.co.uk | first = Richard | last = Gray | date = 18 Disyembre 2011 | access-date = 2012-09-08 | archive-date = 2014-10-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141008072707/http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/8963177/Neanderthals-built-homes-with-mammoth-bones.html | url-status = dead }}</ref> Bagaman ang mga Neanderthal ay malaking mga [[karniborosa]],<ref name=neandercarnivore/><ref>{{Cite web |url=http://www.ploscollections.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0014769;jsessionid=B5ED8399160D7F46A7647ADE513F5B9C.ambra01 |title=Molar Macrowear Reveals Neanderthal Eco-Geographic Dietary Variation |access-date=2012-09-08 |archive-date=2012-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120809000519/http://www.ploscollections.org/article/info:doi/10.1371/journal.pone.0014769;jsessionid=B5ED8399160D7F46A7647ADE513F5B9C.ambra01 |url-status=dead }}</ref> at mga [[maninilang apeks]];<ref name=neanderapex/> ang mga pag-aaral ay nagpakitang ang mga Neanderthal ay nagluto ng mga gulay sa kanilang diyeta.<ref name="vegetable" /><ref name=Example2006>{{cite journal|last1=Henry|first1=A. G.|last2=Brooks|first2=A. S.|last3=Piperno|first3=D. R.|title=Microfossils in calculus demonstrate consumption of plants and cooked foods in Neanderthal diets (Shanidar III, Iraq; Spy I and II, Belgium)|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=108|issue=2|year=2010|pages=486–491|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.1016868108}}</ref> Noong 2010, iniulat ng isang mananaliksik sa Estados Unidos ang pagkakatuklas sa isang nilutong materyang gulay sa ngipin ng isang bungong Neanderthal na sumasalungat sa mas naunang paniniwalang ang mga Neanderthal ay eksklusibo o halos eksklusibong mga karniborosa(kumakain ng karne)<ref name=neandercarnivore>{{Cite journal|author=Richards MP |author2= Pettitt PB |author3= Trinkaus E |author4= Smith FH |author5= Paunović M |author6= Karavanić I |title=Neanderthal diet at Vindija and Neanderthal predation: The evidence from stable isotopes |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]] |volume=97 |issue=13 |pages=7663–6 |date=Hunyo 2000 |pmid=10852955 |pmc=16602 |doi=10.1073/pnas.120178997 |url= |bibcode = 2000PNAS...97.7663R }}</ref> at mga maninilang apeks.<ref name = neanderapex>{{Cite journal|title=Isotopic evidence for diet and subsistence pattern of the Saint-Césaire I Neanderthal: review and use of a multi-source mixing model.| author=Bocherens H |author2= Drucker DG |author3= Billiou D |author4= Patou-Mathis M |author5= Vandermeersch B.|journal=Hum Evol.|date=Hulyo 2005 |volume=49|issue=1|pages=71–87|pmid=15869783|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15869783|doi=10.1016/j.jhevol.2005.03.003}}</ref><ref name="vegetable">Ghosh, Pallab. "[http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-12071424 Neanderthals cooked and ate vegetables]." BBC News. 27 Disyembre 2010.</ref> == Anatomiya == {{Main|Anatomiya ng Neanderthal}} Ang anatomiya ng Neanderthal ay mas matipuno kesa sa [[anatomikong modernong mga tao]] at ang mga ito ay may kulang na [[neoteniya|neotenisadong]] mga bungo. <ref name="Montagu">Montagu, A. (1989). Growing Young. Bergin & Garvey: CT.</ref> [[Talaksan:Homo neanderthalensis 2 cogitas3d.png|thumb|Rekonstruksiyong pang mukha ng Neanderthal ni Cícero Moraes]] == Habitat at saklaw == Ang mga sinaunang Neanderthal ay namuhay sa [[Huling panahong glasyal]] na sumasakop sa mga 100,000 taon. Dahil sa nakapipinsalang mga epekto ng panahong yelo sa mga lugar ng Neanderthal, walang labis na alamn tungkol sa mga sinaunang espesye nito. Ang mga bansa kung saan ang mga labi nito ay alam ay kinabibilangan ng karamihan ng Europa na timog ng linya ng pagyeyelo kabilang ang timog na baybayin ng Gran Britanya,<ref name="dargie2007p9">{{Cite book|title=A History of Britain |url=https://archive.org/details/historyofbritain0000darg_v9w6 |first=Richard |last=Dargie |year=2007 |page=[https://archive.org/details/historyofbritain0000darg_v9w6/page/9 9] |oclc=124962416 |isbn=978-0-572-03342-2 |publisher=Arcturus |location=London}}</ref> Central Europe and the Balkans,<ref>{{cite press release |title=Ancient tooth provides evidence of Neanderthal movement |publisher=[[Durham University]] |date=11 Pebrero 2008 |url=http://www.dur.ac.uk/news/newsitem/?itemno=6163 |accessdate=18 Mayo 2009}}</ref> ilang mga lugar sa Ukraine at sa kanlurang Rusya at silangan ng Europa sa Sibera hanggang sa mga [[Kabundukang Altai]] at timog hanggang sa [[Levant]] sa [[Ilog Indus]]. Tinatayang ang kabuuang populasyong ng Neanderthal sa buong habitat na ito ay may bilang na mga 70,000 sa rurok nito.<ref>O'Neill, Dennis. [http://anthro.palomar.edu/homo2/mod_homo_2.htm "Evolution of Modern Humans: Neanderthals"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226112024/https://www2.palomar.edu/anthro/homo2/mod_homo_2.htm |date=2018-12-26 }}, ''Palomar College'', 10 Hunyo 2011, hinango noong 21 Agosto 2011.</ref> Ang mga fossil ay hindi pa natatagpuan sa Aprika hanggang ngayon ngunit may mga natagpuan na medyo malapit sa Aprika sa parehong Gibralta at sa Levant. Sa ilang mga lugar sa Levant, ang mga labi ng Neanderthal ay may petsang pagkatapos na ang mga parehong lugar ay tinahanan ng mga modernong tao. Ang mga fossil ng mga [[mamalya]] sa parehong panahon ay nagpapakita ng mga umangkop (adapted) sa lamig na mga hayop na umiiral ng katabi ng mga Neanderthal na ito sa rehiyon ng Silangang Mediteranneo. Ito ay nagpapahiwatig na ang mga Neanderthal ay mas mahusay na nakaangkop ng biolohiko sa malamig na panahon kesa sa mga modernong tao at minsan ay nagpaalis sa mga modernong taong ito nang ang klima ay naging sapat na malamig.<ref name = "Jordan01">Jordan, P. (2001) ''Neanderthal: Neanderthal Man and the Story of Human Origins.'' The History Press {{ISBN|978-0-7509-2676-8}}.</ref> Ang mga ''Homo sapiens sapiens''ang lumilitaw na tanging mga uri ng tao sa Lambak ng Ilog Nilo sa mga panahong ito at ang mga Neanderthal ay hindi alam na namuhay sa timog kanluran ng modernong Israel. Nang ang karagdagang pagbabago sa klima ay nagsanhi ng mas mainit na temperatura, ang saklaw ng Neanderthal ay umurong sa hilaga kasama ng mga umangkop sa lamig na mga espesye ng hayop. Maliwanag na ang mga pinukaw ng panahong paglipat ng populasyong ito ay nangyari bago ang mga modernong tao ay nagkamit ng kapakinabangang pakikipagtunggali sa mga Neanderthal dahil ang mga paglipat ng populasyong ito ay nangyari sa loob ng mga sampung libong mga taon bago palitan ng mga modernong tao ang mga neanderthal sa kabila ng kamakailang ebidensiya ng pagtatalik ng mga modernong tao at Neanderthal.<ref name = "Jordan01" /> May mga hiwalay na pag-unlad sa linya ng tao sa ibang mga rehiyon gaya ng Katimugang Aprika na medyo katulad ng mga Neanderthal sa Europa at Kanlurang/Sentral na Sya ngunit ang mga taong ito ay hindi aktuwal na mga Neanderthal. Ang isang gayong halimbawa ang [[Kabwe skull|Rhodesian Man]] (''[[Homo rhodesiensis]]'') na umiral bago ang anumang mga Europeong Neanderthal ngunit may mas modernong hanay ng mga ngipin. Hanggang ngayon ay walang malapit na koneksiyon ang natagpuan sa pagitan ng mga parehong tao at ang mga Neanderthal sa Kanluran/Sentral na Eurasya kahit paano sa parehong panahon ng klasikong mga Eurasyanong Neanderthal. Ang ''H. rhodesiensis'' ay tila nag-ebolb nang hiwalay at mas nauna kesa sa klasikong mga Neanderthal sa isang kaso ng [[ebolusyong konberhente]]. Lumilitaw na hindi tama batay sa kasalukuyang pagsasaliksik at mga alam na natagpuang fossil na tukuyin ang anumang fossil sa labas ng Europa o Kanluran o Sentral na Asya bilang isang tunay na Neanderthal. Ang mga tunay na Neanderthal ay may alam na saklaw na posibleng lumalawig hanggang sa malayong silangan gaya ng Kabundukang Altai ngunit hindi mas malayo sa silangan o timog at maliwanag na hindi sa Aprika. Sa ano pa mang kaso, sa Aprika, ang lupaing malapit na timog ng saklaw ng Neanderthal ay inangkin ng mga modernong tao simula hindi bababa sa 160,000 bago ang kasalukuyan. Ang mga fossil ng klasikong Neanderthal ay natagpuan sa isang malaking area mula hilagang Alemanya hanggang Israel at mga bansang Meditarrano tulad ng Espanya<ref name=ArsuagaEtal>{{Cite journal|year=1989 |last1=Arsuaga |first1=J.L|last2=Gracia|first2=A|last3=Martinez |first3=I|last4=Bermudez de Castro|first4=J.M|last5=Rosas| first5=A|last6=Villaverde |first6=V|last7=Fumanal|first7=M.P |title=The human remains from Cova Negra (Valencia, Spain) and their place in European Pleistocene human evolution|journal=Journal of Human Evolution|volume=19|pages=55–92|doi=10.1016/0047-2484(89)90023-7|postscript=<!--None-->}}</ref> at Italya<ref name=MallegniPiperno&Segre1987>{{Cite journal|author=Mallegni, F. |author2= Piperno, M. |author3= Segre, A|year=1987|title=Human remains of ''Homo sapiens neanderthalensis'' from the Pleistocene deposit of Sants Croce Cave, Bisceglie (Apulia), Italy|journal=American Journal of Physical Anthropology |pmid=3111268|volume=72|issue=4|pages=421–429|doi=10.1002/ajpa.1330720402|postscript=<!--None-->}}</ref> sa timog at mula sa Inglatera at Portugal sa kanluran hanggang sa Uzbekistan sa silangan. Ang areang ito ay malamang na hindi lahat natirhan sa parehong panahon. Ang hilagang hangganan ng saklaw, sa partikular ay madalas na lumiit sa pagsisimula ng mga panahong malamig. Sa kabilang dako, ang hilagang hangganan ng saklaw nito na kinatawan ng mga fossil ay maaaring hindi ang tunay na hilagang hangganan na tinirhan ng mga ito dahil ang mukhang mga Gitnang Paleolitikong mga artipakto ay natagpuan ng mas malayo sa hilaga hanggang 60° N sa kapatagang Rusyano.<ref>{{Cite journal|author=Pavlov P |author2= Roebroeks W |author3= Svendsen JI |title=The Pleistocene colonization of northeastern Europe: a report on recent research |journal=Journal of Human Evolution |volume=47 |issue=1–2 |pages=3–17 |year=2004 |pmid=15288521 |doi=10.1016/j.jhevol.2004.05.002 |url= }}</ref> Ang kamakailang ebidensiya ay nagpalawig ng saklaw ng Neanderthal ng mga {{convert|1250|mi|km}} silangan tungo sa katimugang Mga Kabundukang Altai sa Siberia.<ref>{{Cite news|first=Nicholas |last=Wade |authorlink=Nicholas Wade |date=2 Oktubre 2007 |title=Fossil DNA Expands Neanderthal Range |url=http://www.nytimes.com/2007/10/02/science/02nean.html |work=[[The New York Times]] |accessdate=18 Mayo 2009}}</ref><ref>{{Cite news|first=Kate |last=Ravilious |date=1 Oktubre 2007 |title=Neandertals Ranged Much Farther East Than Thought |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2007/10/070930-neanderthals.html |publisher=[[National Geographic Society]] |accessdate=18 Mayo 2009}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist|refs= <ref name=haeckel>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZXxZAAAAQAAJ&pg=PA601|first=E.|last=Haeckel|authorlink=Ernst Haeckel|year=1895|title=Systematische Phylogenie: Wirbelthiere|language=Aleman|page=601}}</ref> }} === Talaaklatan === * C. David Kreger ([[2000-06-30]]) [http://www.archaeologyinfo.com/homoneaderthalensis.htm Homo Neanderthalensis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226112020/http://archaeologyinfo.com/homo-neanderthalensis/ |date=2018-12-26 }} * Dennis O'Neil ([[2004-12-06]]) [http://anthro.palomar.edu/homo2/mod_homo_2.htm ''Evolution of Modern Humans Neandertals''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226112024/https://www2.palomar.edu/anthro/homo2/mod_homo_2.htm |date=2018-12-26 }}, nakuha noong 12/26/2004 * [http://jqjacobs.net/anthro/paleo/neanderthal.html ''Neanderthal DNA Sequencing''], sekuwensiya ng DNA ng Neandertal * Solecki, Ralph S. "Shanidar." Grolier Multimedia Encyclopedia. 2007. [http://gme.grolier.com/cgi-bin/article?assetid=0264140-0 Grolier sa Internet]{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 25 Nobyembre 2007 {{Human Evolution}} [[Kategorya:Mga Neanderthal]] ts5bd9rrr3e3o8twqyoqlovs3d8qvzb 0 83687 2204652 1995413 2026-04-24T19:12:10Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204652 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Council of Constantinople 381 BnF MS Gr510 fol355.jpg|thumb|200px|Ang Ikalawang Konsehong Ekumenikal na ang mga pagdaragdag nito sa [[Kredo ng Niseno|orihinal na Kredo ng Niseno]] ang naglatag sa puso ng isa sa mga teolohikal na pagtatalo na nakakabit sa Paghahati ng Silangan-Kanluran. (Ilustrasyon, 879–882 AD, mula sa manuskripto, ''Mga Homiliya ni Gregory Nazianzus'', ''Bibliothèque nationale de France'')]] Ang '''Paghahati ng Silangan-Kanluran''' o ang '''Dakilang Paghahati''' o '''East–West Schism''' o '''Great Schism''',<ref>The term "Great Schism" is sometimes also applied to the [[Western Schism]]. See "Great Schism", ''Oxford Dictionary of the Christian Church'', Oxford University Press 2005 ISBN 978-0-19-280290-3.</ref> ang paghahati noong panahong [[mediebal]] ng [[Kristiyanismong Chalcedoniano]] tungo sa [[Griyegong Silangan at Latin Kanluran|mga sangay na Silanganin(Griyego) at Kanluranin(Latin)]] na kalaunang nakilala bilang [[Simbahang Silangang Ortodokso]] at [[Simbahang Katoliko Romano]].<ref name="Cross">{{Cite book|editor=Cross, F. L., ed. |title=The Oxford Dictionary of the Christian Church |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_o5w8 |location=New York |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=0-19-280290-9}}, article "Great Schism (1)"</ref><ref>See M. G. D'Agostino, Il Primato della Sede di Roma in Leone IX (1049–1054). Studio dei testi latini nella controversia greco-romana nel periodo pregregoriano, Edizioni San Paolo, Cinisello Balsamo 2008.</ref><ref>See A. Bayer, ''Spaltung der Christenheit. Das sogennante Morgenlaendische Schisma von 1054'', Koeln-Weimar-Wien 2002.</ref> Ang mga alitang teolohikal sa pagitan ng dalawang ito ay kinabibilangan ng [[Filioque]], kung ang may lebadura o walang lebadurang tinapay ay dapat gamitin sa [[Eukarista]],<ref>A late 11th century pamphlet, ''Against the Franks'' [http://loki.stockton.edu/~papadema/Syndey_Palatianos.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720051937/http://loki.stockton.edu/~papadema/Syndey_Palatianos.pdf |date=2011-07-20 }} falsely attributed to [[Photios I of Constantinople|Photios]] lists this as second point, right after the filioque. J. Hergenröther, Monumenta Graeca ad Photium eiusque historiam pertinentiam, Regensburg 1869, pp. 62–71. Hans-Georg Beck, Byzantinisches Lesebuch, München 1982, pp. 245–247.</ref> pag-aangkin ng [[Papa ng Simbahang Katoliko Romano]] ng pangkalahatang hurisdiksiyon sa ibang mga simbahan, at ang lugar ng [[Constantinople]] sa [[pentarkiya]].<ref>Martin Lembke, lecture in the course "Meetings with the World's Religions", Centre for Theology and Religious Studies, Lund University, Spring Term 2010.</ref> Noong 1053, ang unang hakbang ay isinagawa sa proseso na humantong sa pormal na paghahati. Inutos ng [[Patriarka ng Constantinople]] na si [[Michael Cerularius]] ang pagpapasara ng lahat ng mga simbahang Latin sa Constantinople.<ref>{{cite book |url=http://books.google.com/books?id=mlM1SRCdXtkC&pg=PA44&dq=Dragani+%22intolerance+into+practice%22&hl=en&sa=X&ei=1o_2ULyLFNCXhQeZk4BQ&redir_esc=y#v=onepage&q=Dragani%20%22intolerance%20into%20practice%22&f=false |title=Anthony Dragani, '&#39;Adrian Fortescue and the Eastern Christian Churches'&#39; (Gorgias Press 2007 ISBN 978-1-59333345-4), p. 44 |publisher=Books.google.com |date= |accessdate=2013-02-23 }}{{Dead link|date=Enero 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=JqgNAQAAMAAJ&q=Caerularius+azyme&dq=Caerularius+azyme&hl=en&sa=X&ei=PYz2UIacEdCxhAfs3IHQDg&redir_esc=y |title=Karl Bihlmeyer, Hermann Tüchle, '&#39;Church History: The Middle Ages'&#39; (Newman Press 1967), p. 102 |publisher=Books.google.com |date= |accessdate=2013-02-23}}</ref><ref name=Bury>{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=9lHeh36S8ooC&pg=PT1522&dq=%22cut+short+any+attempt+at+conciliation%22&hl=en&sa=X&ei=qtD7UP2dAcewhAee-oCQCg&redir_esc=y |title=John Bagnell Bury, '&#39;The Cambridge Medieval Histories'&#39; (Plantagenet Publishing 1923), vol. 4, p. 267 |publisher=Books.google.com |date= |accessdate=2013-02-23}}</ref> Noong 1054, naglakbay ang Romanong legado patungo kay Cerularius upang itanggi ang titulong Patriyarkang Ekumenikal at pilitin ang pag-angkin ng Simbahan sa [[Roma]] bilang ang ulo at ina ng mga simbahan.<ref name="Cross"/> Tumanggi si Cerularius. Tiniwalag sa Iglesiya (''excommunicated'') si Cerularius ng pinuno ng pangkat na Latin, si Kardinal Humbert, samantalang tiniwalag din ni Cerularius si Kardinal Humbert at ang ibang mga legado.<ref name="Cross"/> Ang paghahati ay nanatili sa mga linyang teolohikal, doktrinal, linggwistiko, pampolitika at heograpikal at ang bawat panig ay nag-akusa sa kabilang panig ng pagkahulog sa [[erehiya]] at pagsisimula ng paghahati. Ang mga [[Krusada]], ang [[Masaker ng mga Latin]] noong 1182, paghihiganti ng Simbahang Kanluraning sa paglusob sa Thesalonica noong 1185, pagbihag at paglusob sa Constantinople noong 1204, at pagpapataw ng mga patriarkang Latin ang lalong gumawa sa pagkakasundo na mahirap. Ang pagtatatag ng mga hierarkang Latin sa mga [[estado ng nagkrusada]] ay nangahulugang may dalawang mga magkatunggaling tagapag-angkin sa bawat mga partiarkala na sede ng [[Antioquia]], [[Constantinople]] at [[Herusalem]]. Ang [[Ikalawang Konseho ng Lyon]] noong 1274 at [[Konseho ng Florence]] noong 1439 ay nagtangkang pag-isahin ang dalawang mga simbahan. Sa kabila ng pagtanggap ng mga lumahok na delegasyon ng Silangan, walang epektibong pagkakasundo ang nangyari dahil ang Simbahang Ortodokso ay naniwalang ang mga akto ng konseho ay dapat pagtibayin ng mas malawakang Simbahan at mga akto ng konsehong ito ay hindi kailanman nagkamit ng malawakang pagtanggap sa mga simbahang Ortodokso. Noong 1484, 31 taon pagkatapos ng [[pagbagsak ng Constantinople]] sa mga Turkong Ottoman, ang synod ng Constantnople ay tumakwil sa Unyon ng Florence na opisyal na nagsasaad na ang posisyon ay nakuha ng Ortodokso sa pangkalahatan. == Mga sanggunian == {{reflist}} {{authority control}} [[Kategorya:Kristiyanismo]] 9msrfbcs3wu7hlyj1z1893ge7wlvmfn 0 85445 2204840 2199628 2026-04-24T21:34:36Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204840 wikitext text/x-wiki ::''Huwag ikalito ito sa [[Dinastiyang Han]].'' {{Infobox ethnic group | group = Tsinong Han | native_name = {{lang|zh-hans|汉族}} / {{lang|zh-hant|漢族}} o {{lang|zh-hans|汉人}} / {{lang|zh-hant|漢人}} | rawimage = | image = <!-- WP:NOETHNICGALLERIES --> | image_caption = Isang parehang Tsinong Han na nakasuot ng hanfu | population = '''1.4 bilyon'''<ref name="Han_Groups">{{cite book|first = James B.|last = Minahan|title = Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia|url = https://books.google.com/books?id=oZCOAwAAQBAJ|year = 2014|publisher = ABC-CLIO|isbn = 978-1-61069-018-8|pages = 89–95|access-date = 21 Mayo 2020|archive-date = 7 Hunyo 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20200607133434/https://books.google.com/books?id=oZCOAwAAQBAJ|url-status = live}}</ref> | popplace = [[China|Republikang Bayan ng Tsina]]<br />1,285,001,720<ref name="ciastat">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/#people-and-society CIA Factbook] (sa Ingles) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213122152/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/ |date=2021-02-13}}: "Han Chinese 91.1%" out of a reported population of 1,410,539,758 (2022 est.)</ref><br/> [[Republika ng Tsina]] (Taiwan)<br />>22,000,000<ref name="taiwansnapshot">{{cite web|url = https://www.taiwan.gov.tw/images/content/ts.JPG|title = Taiwan snapshot|access-date = 15 Marso 2020|archive-date = 15 Marso 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20200315131914/https://www.taiwan.gov.tw/images/content/ts.JPG|url-status = live|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url = https://academic.oup.com/hmg/article/25/24/5321/2581402|title = Population structure of Han Chinese in the modern Taiwanese population based on 10,000 participants in the Taiwan Biobank project &#124; Human Molecular Genetics &#124; Oxford Academic|website = Academic.oup.com|date= |access-date=2022-02-14|archive-date=8 Setyembre 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20200908084043/https://academic.oup.com/hmg/article/25/24/5321/2581402|url-status=live|language=en}}</ref><br/> | region1 = [[Thailand]] | pop1 = 7,053,240 | ref1 = <ref name="ocac.gov.tw">{{cite web|url=http://www.ocac.gov.tw/english/public/public.asp?selno%3D1163%26no%3D1163%26level%3DB|title=Overseas Compatriot Affairs Commission, R.O.C.|accessdate=2016-09-23|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110104195124/http://www.ocac.gov.tw/english/public/public.asp?selno=1163&no=1163&level=B|archivedate=2011-01-04|language=en}}</ref> | region2 = [[Malaysia]] | pop2 = 6,910,000 | ref2 = <ref>{{cite web|url = https://www.thestar.com.my/news/nation/2022/02/14/census-malaysias-population-grew-by-17-over-last-decade-to-324-million-104-comprised-those-above-60-says-pm|title = confirmed latest statistics|year=2022|language=en}}</ref> | region3 = [[Estados Unidos]] | pop3 = 3,795,000–5,100,000 | ref3 = <ref>{{cite web|title = Race Reporting for the Asian Population by Selected Categories: 2010 more information|url = http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_SF1_QTP8&prodType=table|archive-url = https://archive.today/20161012022855/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_SF1_QTP8&prodType=table|url-status = dead|archive-date = 12 Oktubre 2016|publisher =United States Census Bureau|access-date = 19 Enero 2014|language=en}}</ref><ref name="acs17">{{cite web|url = https://data.census.gov/cedsci/table?q=chinese%20alone%20or%20in%20combination&t=Race%20and%20Ethnicity&tid=ACSDT1Y2018.B02018&hidePreview=true|title = ACS Demographic and Housing Estimates|date=Disyembre 2019|publisher=U.S. Census Bureau|access-date=20 Marso 2020|archive-date=4 Disyembre 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20201204133538/https://data.census.gov/cedsci/table?q=chinese%20alone%20or%20in%20combination&t=Race%20and%20Ethnicity&tid=ACSDT1Y2018.B02018&hidePreview=true|url-status=live|language=en}}</ref> | region4 = [[Indonesia]] | pop4 = 2,832,510 | ref4 = <ref>{{cite web|url=https://media.neliti.com/media/publications/49956-ID-kewarganegaraan-suku-bangsa-agama-dan-bahasa-sehari-hari-penduduk-indonesia.pdf|language=Indonesian|author=|date=2011|title=Jumlah dan Persentase Penduduk menurut Kelompok Suku Bangsa|website=media.neliti.com|publisher=Kewarganegaraan, suku bangsa, agama dan bahasa sehari-hari penduduk Indonesia|access-date=30 Mayo 2022}}</ref> | region5 = [[Singapore]] | pop5 = 2,670,000 | ref5 = <ref>{{cite web|url = https://www.statista.com/topics/5763/demographics-of-singapore/|title = Topic: Demographics of Singapore|access-date = 27 Agosto 2021|archive-date = 27 Agosto 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210827163841/https://www.statista.com/topics/5763/demographics-of-singapore/|url-status=live|language=en}}</ref> | region6 = [[Myanmar]] | pop6 = 1,638,000 | ref6 = <ref>{{cite web|url = https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/|title = The World Factbook|access-date = 17 Pebrero 2016|archive-date = 2021-02-10|archive-url = https://web.archive.org/web/20210210200835/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/|url-status = live|language=en}}</ref> | region7 = [[Kanada]] | pop7 = 1,469,000 | ref7 = <ref>{{cite web|url = http://www.asiapacific.ca/statistics/population/population-2011-census/population-ethnic-origin-province|title = Population by Ethnic Origin by Province|author = Asia Pacific Foundation of Canada|publisher = Asia Pacific Foundation of Canada|access-date = 17 Pebrero 2016|archive-date = 22 Marso 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20160322152756/http://www.asiapacific.ca/statistics/population/population-2011-census/population-ethnic-origin-province|url-status = live|language=en}}</ref> | region8 = [[Pilipinas]] | pop8 = 1,350,000 | ref8 = <ref name="senate.gov.ph">{{Cite press release|title=Senate declares Chinese New Year as special working holiday|date=Enero 21, 2013|publisher=PRIB, Office of the Senate Secretary, Senate of the Philippines|url=http://www.senate.gov.ph/press_release/2013/0121_prib1.asp|last1=Macrohon|first1=Pilar|archive-url=https://web.archive.org/web/20210516035425/http://legacy.senate.gov.ph/press_release/2013/0121_prib1.asp|archive-date=Mayo 16, 2021|language=en}}</ref> | region9 = [[Australya]] | pop9 = 1,214,000 | ref9 = <ref name="2016Aus">{{cite web|website = 2016 Census QuickStats|title = Australia|publisher = Australian Bureau of Statistics|url = http://quickstats.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/036|access-date = 31 Oktubre 2018|archive-date = 30 Oktubre 2018|archive-url = https://web.archive.org/web/20181030150040/http://quickstats.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/036|url-status = live|language=en}}</ref> | region10 = [[Biyetnam]] | pop10 = 992,600 | ref10 = <ref>{{cite journal |last1=Poston |first1=Dudley |last2=Wong |first2=Juyin |date=2016 |title=The Chinese diaspora: The current distribution of the overseas Chinese population |url=https://www.researchgate.net/publication/307898102 |journal=Chinese Journal of Sociology |volume=2 |issue=3 |pages=348–373 |doi=10.1177/2057150X16655077 |s2cid=157718431 |access-date=2022-01-23|language=en}}</ref> | region11 = [[Hapon]] | pop11 = 922,000 | ref11 = <ref>{{cite web|url = http://www.rbzwdb.com/hrxw/2018/01-17/12748.shtml|title = 在日华人统计人口达92万创历史新高|website = www.rbzwdb.com|access-date = 15 Abril 2020|archive-date = 22 Disyembre 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20201222050823/http://www.rbzwdb.com/hrxw/2018/01-17/12748.shtml|url-status = live|language=en}}</ref> | region12 = [[Reino Unido]] | pop12 = 433,000 | ref12 = <ref>{{cite web|url = http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-local-authorities-in-the-united-kingdom---part-1/rft-ks201uk.xls|title = 2011 Census: Ethnic group, local authorities in the United Kingdom|publisher = Office for National Statistics|date = 11 Oktubre 2013|access-date = 13 Abril 2015|archive-date = 23 Enero 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20160123182221/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-local-authorities-in-the-united-kingdom---part-1/rft-ks201uk.xls|url-status = live|language=en}}</ref> | region13 = [[Peru]] | pop13 = 376,000 | ref13 = <ref>{{cite web|url = https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/peru/|title = South America: Peru |publisher=Central Intelligence Agency|website = The World Factbook |access-date = 2020-02-20|archive-date = 19 Nobyembre 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20211119135020/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/peru/|url-status = live|language=en}}</ref> | region14 = [[Italya]] | pop14 = 334,000 | ref14 = <ref>{{cite web|url = http://www.istat.it/it/files/2016/09/Cittadini-non-comunitari_2016.pdf?title=Cittadini+non+comunitari++-+29%2Fset%2F2016+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf|title = Cittadini Non Comunitari: Presenza, Nuovi Ingressi e Acquisizioni di Cittadinanza: Anni 2015–2016|website = Istat.it|access-date = 12 Disyembre 2017|archive-date = 21 Oktubre 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20161021203925/http://www.istat.it/it/files/2016/09/Cittadini-non-comunitari_2016.pdf?title=Cittadini+non+comunitari++-+29%2Fset%2F2016+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf|url-status = live|language=en}}</ref> | region15 = [[Bagong Zealand]] | pop15 = 231,000 | ref15 = <ref name="autogenerated3">{{cite web|url = https://www.stats.govt.nz/information-releases/2018-census-totals-by-topic-national-highlights|title = 2018 Census totals by topic – national highlights &#124; Stats NZ|website = Stats.govt.nz|access-date = 2020-02-20|archive-date = 23 Setyembre 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20190923102431/https://www.stats.govt.nz/information-releases/2018-census-totals-by-topic-national-highlights|url-status = live|language=en}}</ref> | region16 = [[Alemanya]] | pop16 = 212,000 | ref16 = <ref>{{cite web|url = http://www.bib-demografie.de/DE/Aktuelles/Presse/Archiv/2017/2017-03-01-zuwanderung-aussereuropaeische-Laender-fast-verdoppelt.html|title = BiB – Bundesinstitut für Bevölkerungsforschung – Pressemitteilungen – Zuwanderung aus außereuropäischen Ländern fast verdoppelt|language = de|website=Bib-demografiie.de|access-date=12 Disyembre 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20171209232407/http://www.bib-demografie.de/DE/Aktuelles/Presse/Archiv/2017/2017-03-01-zuwanderung-aussereuropaeische-Laender-fast-verdoppelt.html|archive-date = 2017-12-09|url-status=dead|df=dmy-all|language=en}}</ref> | region17 = [[Timog Korea]] | pop17 = 210,000 | ref17 = <ref>{{cite web|url = http://m.pulsenews.co.kr/view.php?no=638478&year=2016|title = Foreign national population in Korea up more than 40% in 5 yrs|website = Maeil Business News Korea|date = 8 Setyembre 2016|access-date = 10 Mayo 2018|archive-date = 25 Enero 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210125010618/https://m.pulsenews.co.kr/view.php?no=638478&year=2016|url-status = live}}</ref>{{NoteTag|Sa 710,000 mamamayang Tsino naninirahan sa Korea noong 2016, 500,000 dito ang etnikong Koreano.}} | region18 = [[Kambodya]] | pop18 = 210,000 | ref18 = <ref>{{cite web|url = https://www.phnompenhpost.com/national/chinese-living-kingdom-more-doubles-17|title = Chinese living in Kingdom more than doubles since '17|access-date = 2018-09-15|date = 2018-09-14|archive-date = 15 Setyembre 2018|archive-url = https://web.archive.org/web/20180915122242/https://www.phnompenhpost.com/national/chinese-living-kingdom-more-doubles-17|url-status = live|language=en}}</ref> | region19 = [[Arhentina]] | pop19 = 200,000 | ref19 = <ref name=autogenerated1>{{cite web|url=https://www.americasquarterly.org/tag/argentina-china-relations/|title=Argentina-China Relations Archives|access-date=3 Setyembre 2021|archive-date=14 Disyembre 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211214010555/https://www.americasquarterly.org/tag/argentina-china-relations/|url-status=live|language=en}}</ref><ref name=autogenerated2>{{cite web|url=https://www.coha.org/chinese-argentines-and-the-pace-of-cultural-integration/|title=Chinese Argentines and the Pace of Cultural Integration|date=26 Hulyo 2011|access-date=3 Setyembre 2021|archive-date=14 Disyembre 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211214010555/https://www.coha.org/chinese-argentines-and-the-pace-of-cultural-integration/|url-status=live|language=en}}</ref> | region20 = [[Laos]] | pop20 = 185,765 | ref20 = <ref name="ocac.gov.tw"/> | region21 = [[Espanya]] | pop21 = 172,000 | ref21 = <ref>{{cite web|url = http://www.ine.es/prensa/np980.pdf|title = Cifras de Población a 1 de enero de 2016 : Estadística de Migraciones 2015 : Adquisiciones de Nacionalidad Española de Residentes 2015|language = es|website = Ine.es|access-date = 2017-12-12|archive-date = 2 Marso 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20190302095423/http://www.ine.es/prensa/np980.pdf|url-status = live|language=en}}</ref> | region22 = [[Mehiko]] | pop22 = 70,000 | ref22 = <ref>{{cite news|url = http://www.sandiegouniontribune.com/sdut-chinese-mexicans-celebrate-repatriation-to-mexico-2012nov23-story.html|title = Chinese-Mexicans celebrate repatriation to Mexico|newspaper = The San Diego Union-Tribune|date = Nobyembre 23, 2012|access-date = 2017-08-20|archive-date = 26 Pebrero 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210226212627/https://www.sandiegouniontribune.com/sdut-chinese-mexicans-celebrate-repatriation-to-mexico-2012nov23-story.html|url-status = live|language=en}}</ref> | region23 = [[Brunei]] | pop23 = 42,132 | ref23 = <ref>{{Cite web|title=Population by Religion, Sex and Census Year|url=http://www.deps.gov.bn/SiteAssets/Time-Series3.html|language=en|access-date=2023-05-04|archive-date=2021-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210401024235/http://www.deps.gov.bn/SiteAssets/Time-Series3.html|url-status=dead}}</ref> | region24 = [[Rusya]] | pop24 = 28,943 | ref24 = <ref>{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/pril2_dok2.xlsx|title=Национальный состав населения по субъектам Российской Федерации|access-date=Abril 5, 2020|archive-date=6 Agosto 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/69hjsvlp7?url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/pril2_dok2.xlsx|url-status=live|language=en}}</ref> | region25 = [[Kolombya]] | pop25 = 25,000 | ref25 = <ref>{{Cite journal|last1=Gómez|first1=Diana A.|last2=Díaz|first2=Luz M.|last3=Gómez|first3=Diana A.|last4=Díaz|first4=Luz M.|date=2016|title=Las organizaciones chinas en Colombia|journal=Migración y desarrollo|language=es|volume=14|issue=26|pages=75–110|doi=10.35533/myd.1426.dag.lmd|issn=1870-7599|doi-access=free|language=en}}</ref> | region26 = [[Costa Rica]] | pop26 = 19,000 | ref26 = <ref>{{cite web|title = X Censo Nacional de Población y VI de Vivienda 2011, Características Sociales y Demográficas|url = http://www.inec.go.cr/sites/default/files/documentos/inec_institucional/estadisticas/resultados/repoblaccenso2011-12.pdf.pdf|website = National Institute of Statistics and Census of Costa Rica|access-date = 2016-09-22|page = 61|date = Hulyo 2012|quote = Cuadro 23. Costa Rica: Población total por autoidentificación étnica-racial, según provincia, zona y sexo. Chino(a) 9,170|archive-date = 19 Hunyo 2018|archive-url = https://web.archive.org/web/20180619090918/http://www.inec.go.cr/sites/default/files/documentos/inec_institucional/estadisticas/resultados/repoblaccenso2011-12.pdf.pdf|url-status = live|language=en}}</ref> | region27 = [[Irlanda]] | pop27 = 11,000 | ref27 = <ref>[http://beyond2020.cso.ie/Census/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=1835] {{webarchive|url = https://web.archive.org/web/20121016092935/http://beyond2020.cso.ie/Census/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=1835|date=Oktubre 16, 2012|language=en}}</ref> | languages = [[wikang Tsino|Tsino]] | religions = Mayorya: Hindi relihiyoso, [[Budismong Mahayana]], [[katutubong relihiyong Tsino]] (kabilang ang [[Taoismo]], [[pagsamba sa mga ninuno]], [[Confucianismo]] at iba pa) Minorya: [[Kristiyanismo]]<ref name="CSLS2010">2010 Chinese Spiritual Life Survey conducted by Dr. Yang Fenggang, Purdue University's Center on Religion and Chinese Society. Statistics published in: Katharina Wenzel-Teuber, David Strait. ''[http://www.china-zentrum.de/fileadmin/redaktion/RCTC_2012-3.29-54_Wenzel-Teuber_Statistical_Overview_2011.pdf People's Republic of China: Religions and Churches Statistical Overview 2011] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303184353/http://www.china-zentrum.de/fileadmin/redaktion/RCTC_2012-3.29-54_Wenzel-Teuber_Statistical_Overview_2011.pdf|date=2015-03-03}}''. Religions & Christianity in Today's China, Vol. II, 2012, No. 3, pp.&nbsp;29–54, {{ISSN|2192-9289}} (sa Ingles).</ref> | related = Bai{{•}}Hui<br/>Ibang mga Sino-Tibetano | footnotes = May ibang sanggunian ang direktang tinutukoy ang Tsinong Han bilang "[[mga Tsino|Tsino]]" o pinapangkat naman sila sa ibang Sino-Tibetano. }} {{Infobox Chinese | s = 汉族 | t = 漢族 | p = Hànzú | l = [[pangkat etniko]]ng [[dinastiyang Han|Han]] | myr = Hàndzú | w = {{Lang-zh|c=|s=|t=|w=Han4-tsu2|labels=no}} | mi = {{IPAc-cmn|h|an|4|z|u|2}} | j = Hon3 zuk6 | y = Hon juhk | ci = {{IPA-yue|hɔ̄ːn tsʊ̀k}} | bpmf = ㄏㄢˋ ㄗㄨˊ | wuu = Hoe zoh | buc = Háng-cŭk | poj = Hàn-cho̍k | teo = Hàng-tsôk | h = Hòn-tshu̍k | order = st }} Ang '''mga Han''' ({{zh|s = 汉人|t = 漢人|p = Hànrén|labels = no}}) (o '''Tsinong Han''' ({{zh|s = 汉族|t = 漢族|p = Hànzú|l = pangkat-etnikong [[Dinastiyang Han|Han]]}}) ay isang [[pangkat etniko]] sa Silangang Asya na katutubo sa [[Tsina]]. Sila ang pinakamalaking pangkat etniko sa mundo, na binubuo ng tinatayang 18% ng populasyon ng mundo. Binubuo ang mga Han ng iba't ibang subgrupo na nagsasalita ng mga bariyedad o uri ng [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last1 = Zhang|first1 = Feng|last2=Su|first2=Bing|last3=Zhang|first3=Ya-ping|last4=Jin|first4=Li|title = Genetic Studies of Human Diversity in East Asia|pmc=2435565|journal = Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=362|issue=1482|pages=987–996|date=22 Pebrero 2007|pmid=17317646|doi = 10.1098/rstb.2007.2028|language=en}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Zhao|first1=Yong-Bin|last2=Zhang|first2=Ye|last3=Zhang|first3=Quan-Chao|last4=Li|first4=Hong-Jie|last5=Cui|first5=Ying-Qiu|last6=Xu|first6=Zhi|last7=Jin|first7=Li|last8=Zhou|first8=Hui|last9=Zhu|first9=Hong|title = Ancient DNA Reveals That the Genetic Structure of the Northern Han Chinese Was Shaped Prior to three-thousand Years Ago|journal=PLoS ONE|year=2015|volume=10|issue=5|page=e0125676|doi=10.1371/journal.pone.0125676|pmid=25938511|pmc=4418768|bibcode=2015PLoSO..1025676Z|doi-access=free|language=en}}</ref> Tinatayang nasa 1.4 bilyong Tsinong Han na pangunahing natitipon sa Republikang Bayan ng Tsina (kabilang ang [[Kalupaang Tsina]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]), kung saan binubuo sila ng mga 92% ng kabuuang populasyon.<ref name="ciastat" /> Sa [[Taiwan|Taywan]], binubuo ito ng mga 97% ng populasyon.<ref name="中華民國國情簡介2016">{{cite web|language=zh-TW|url = http://www.ey.gov.tw/state/News_Content3.aspx?n=7C222A52A60660EC&s=FFD5D521BBC119F8|script-title=zh:中華民國國情簡介|trans-title=ROC Vital Information|year=2016|website=Executive Yuan|access-date=23 Agosto 2016|quote={{lang|zh-TW|臺灣住民以漢人為最大族群，約占總人口97%}}|archive-url = https://web.archive.org/web/20170218124716/http://www.ey.gov.tw/state/News_Content3.aspx?n=7C222A52A60660EC&s=FFD5D521BBC119F8|archive-date=18 Pebrero 2017|url-status=dead}}</ref><ref name="Yearbook2014">{{cite book|year=2014|title = The Republic of China Yearbook 2014|author = Executive Yuan|url = http://www.ey.gov.tw/Upload/UserFiles/YB%202014%20all%20100dpi.pdf|access-date = 11 Hunyo 2016|isbn=978-986-04-2302-0|page=36|archive-date=20 Agosto 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20170820161048/http://www.ey.gov.tw/Upload/UserFiles/YB%202014%20all%20100dpi.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Binubuo din ng mga 75% ng kabuuang populasyon ng [[Singapore|Singapura]] na Tsinong Han.<ref>{{cite web|url = http://www.nptd.gov.sg/Portals/0/Homepage/Highlights/population-in-brief-2015.pdf|title = Home|access-date = 14 Pebrero 2016|url-status=dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20160216110141/http://www.nptd.gov.sg/Portals/0/Homepage/Highlights/population-in-brief-2015.pdf|archive-date = 16 Pebrero 2016}}</ref> Nagmula sa Hilagang Tsina, mababakas ang liping Tsinong Han sa Huaxia, isang kompederasyon ng mga kalipunang pang-[[agrikultura]] na namuhay sa may [[Ilog Dilaw]].<ref name="auto">{{cite book |title = Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |last = Minahan |first = James B. |publisher=ABC-CLIO |year=2015 |isbn = 978-1-61069-017-1 |pages=89–90 |language=en}}</ref><ref name="auto1">{{cite book |title = Origin of Man in Southeast Asia 2: Early Dominant Peoples of the Mainland Region |last= Schliesinger |first = Joachim |publisher= Booksmango|year = 2016 |pages=13–14 |language=en }}</ref> Kabilang sa kolektibong kompederasyong [[Neolitiko]]ng ito ang mga kalipunang pang-agrikultura na Hua at Xia, kaya ganito ang pangalan nila. Nanirahan sila sa mga Kalagitnaang Kapatagan sa palibot ng gitna at mas mababang bahagi ng Ilog Dilaw sa Hilagang Tsina.<ref>{{cite book |title = Chinese Business: Landscapes and Strategies |last=Liu |first=Hong |publisher=Routledge |year=2017 |isbn= 978-1-138-91825-2 |page=34 | language=en }}</ref><ref name="auto2">{{cite book |title=Chinese History: A New Manual |last= Wilkinson |first=Endymion Porter |publisher=Harvard University Asia Center |year=2015 |isbn= 978-0-674-08846-7 |page=709 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |title = The Magic Lotus Lantern and Other Tales from the Han Chinesen |url = https://archive.org/details/magiclotuslanter0000yuan |last = Yuan |first=Haiwang|publisher=Libraries Unlimited|isbn=978-1-59158-294-6|year=2006|page=[https://archive.org/details/magiclotuslanter0000yuan/page/6 6]|language=}}</ref><ref name="auto1" /> Mga ninuno ng mga makabagong Tsinong Han ang mga kalipunang ito na nagsimula ng [[kabihasnan]]g Tsino. Sa loob ng panahon ng mga Estadong Nikikidigma, nagdulot ito ng pag-usbong ng sinaunang nakikilalang kamalayan ng Tsino sa panahong Zhou na tinutukoy ang sarili bilang Huaxia (literal na "ang magandang kadakilaaan"), na katangi-tanging ginamit upang purihin ang isang [[kalinangan]]g "sibilisado", taliwas sa tinuturing na "barbaro" sa katabi at karatig na paligid na nasa hangganan ng mga Kahariang Zhou na pinapanirahan ng iba't ibang hindi Tsinong Han na pumapalibot sa kanila.<ref name="auto3">{{Cite book|title=Encyclopedia of China: History and Culture|last=Perkins|first=Dorothy|publisher=Checkmark Books|year=1998|isbn=978-0-8160-2693-7|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00perk_0/page/202 202]|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00perk_0/page/202|language=en}}</ref><ref name="auto2"/><ref>{{Cite book|title=Origin of Man in Southeast Asia 2: Early Dominant Peoples of the Mainland Region|last= Schliesinger|first= Joachim|publisher = Booksmango|year = 2016|page = 14|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|title = A History of East Asia: From the Origins of Civilization to the Twenty-First Century|url = https://archive.org/details/historyofeastasi0000char_2edi|last1= Holcombe|first1= Charles|publisher= Cambridge University Press|year=2017|isbn= 978-1-10754489-5|edition=2nd|page=[https://archive.org/details/historyofeastasi0000char_2edi/page/48 49]|language=en}}</ref> Sa maraming pamayanang Tsino sa ibayong-dagat, ginagamit ang katawagang '''''mga Hua''''' ({{zh|s = 华人|t = 華人|p = Huárén|labels = no}}) o '''''Huazu''''' ({{zh|s = 华族|t = 華族|p = Huázú|labels = no}}) para sa mga etnisidad na Tsinong Han na iba sa '''''Zhongguo Ren''''' ({{zh|s = 中国人|t = 中國人|labels=no}}) na may mga konotasyon at implikasyon na pagiging mamamayan ng Tsina, kabilang ang mga may etnisidad na hindi Tsinong Han.<ref name="chang">{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=vouLBQAAQBAJ&pg=PA162 |title = Language, Politics and Identity in Taiwan: Naming China |first1 = Hui-Ching |last1 = Chang |first2 = Richard |last2 = Holt |pages=162–64 |isbn=978-1-135-04635-4 |publisher=Routledge |date=20 Nobyembre 2014 |access-date=12 Oktubre 2018 |archive-date=9 Marso 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210309063612/https://books.google.de/books?id=vouLBQAAQBAJ&pg=PA162&redir_esc=y |url-status=live |language=en}}</ref><ref name="sheng">{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=zZZABAAAQBAJ&pg=PA53 |title = China and Taiwan: Cross-strait Relations Under Chen Shui-bian |author=Sheng Lijun |page=53 |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |year=2002 |isbn=978-981-230-110-9 |access-date=12 Oktubre 2018 |archive-date=8 Marso 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210308023908/https://books.google.ae/books?id=zZZABAAAQBAJ&pg=PA53&redir_esc=y |url-status=live|language=en }}</ref><ref name="hack">{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=yO_wBgAAQBAJ&pg=PA96 |title = War Memory and the Making of Modern Malaysia and Singapore |author1 = Karl Hack |author2 = Kevin Blackburn |publisher = NUS Press |year = 2012 |isbn = 978-9971-69-599-6 |page = 96 |access-date = 12 Oktubre 2018 |archive-date = 8 Marso 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210308010409/https://books.google.de/books?id=yO_wBgAAQBAJ&pg=PA96&redir_esc=y |url-status = live |language=en}}</ref> Patuloy na lumawak ang mga kalipunang Huaxia mula sa Hilagang Tsina tungo sa Katimugang Tsina sa nakaraang dalawang milenyo, sa pamamagitan ng pananakop ng militar at [[kolonisasyon]].<ref name="auto4">{{cite book|title = Origin of Man in Southeast Asia 2: Early Dominant Peoples of the Mainland Region|last = Schliesinger|first = Joachim|publisher = Booksmango|year= 2016|pages=10–17}}</ref><ref name="auto5">{{cite book|title = A Panoramic View of Chinese Culture|last = Dingming|first = Wu|publisher = Simon & Schuster|year=2014}}</ref> Kumalat ang kalinangang Huaxia tungong timog mula sa sentro ng Palanggana ng Ilog Dilaw na kinuha ang iba't ibang mga pangkat na hindi etnikong Han na naging sinisado sa loob ng mga siglo at iba't ibang punto ng kasaysayan ng Tsina.<ref>{{cite book|title = Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia|last = Minahan|first = James B.|publisher=ABC-CLIO|year=2015|isbn = 978-1-61069-017-1|page=91|language=en}}</ref><ref name="auto5" /><ref name="auto2" /> Unang lumitaw ang pangalang "Han" sa mga Dinastiyang Hilaga at Katimugan, na naging inspirasyon ng [[dinastiyang Han]], na tinuturing na isa sa unang mga ginuntuang panahon ng kasaysayang Tsino. Bilang isang pinag-isa at magkakasamang imperyo, umusbong ang Tsinang Han bilang sentro ng impluwensiyang heopolitikal sa Silangang Asya noong panahong iyon, na umuungos ang karamihan sa pananakop nito sa mga katabing rehiyon at makukumpura sa kontemporaryong [[Imperyong Romano]] sa sukat ng populasyon, at naabot sa heograpiya at kultura.<ref>{{cite book |title = East Asia At The Center: Four Thousand Years of Engagement With The World |url = https://archive.org/details/eastasiaatcenter0000cohe |last = Cohen |first = Warren I. |publisher = Columbia University Press |year=2000 |page=[https://archive.org/details/eastasiaatcenter0000cohe/page/59 59] |language=en }}</ref><ref name="auto6">{{cite book |title = Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |last= Minahan |first= James B. |publisher=ABC-CLIO |year=2015 |isbn= 978-1-61069-017-1 |page=92 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |title = East Asia: A New History |last=Walker |first=Hugh Dyson |publisher=AuthorHouse |year=2012 |page=119 }}</ref><ref>{{cite book |title = East Asia Before the West: Five Centuries of Trade and Tribute |url = https://archive.org/details/eastasiabeforewe0000unse |last=Kang |first=David C. |publisher=Columbia University Press |year=2012 |isbn=978-0-231-15319-5 |pages=[https://archive.org/details/eastasiabeforewe0000unse/page/32 33]–34|language=en}}</ref> Naimpluwensiya ng prestihiyo at katanyagan ng dinastiyang Han ang maraming sinaunang Huaxia upang kilalanin ang sarili bilang "Ang Taong-bayang Han."<ref name="auto3" /><ref name="auto7">{{cite book |title=China: A History: From the Great Qing Empire through the People's Republic of China, 1644–2009 |url=https://archive.org/details/chinahistory0002tann |last= Tanner |first=Harold Miles |publisher = Hackett Pub Co. |year=2010 |isbn=978-1-60384-204-4 |page=[https://archive.org/details/chinahistory0002tann/page/82 83] |language=en}}</ref><ref name="auto8">{{cite book |title = America's Changing Neighborhoods: An Exploration of Diversity through Places |last= Ueda |first= Reed |publisher=Greenwood |year=2017 |isbn=978-1-4408-2864-5 |page=403 |language=en}}</ref><ref name="auto9">{{cite book |last = Eno |first = R. |title = The Han Dynasty (206 B.C. – A.D. 220) |url = http://www.indiana.edu/~e232/09-Han.pdf |publisher = Indiana University Press |page = 1 |access-date = 22 Enero 2018 |archive-date = 11 Hulyo 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190711015633/http://www.indiana.edu/~e232/09-Han.pdf |url-status = dead |language=en }}</ref><ref>{{cite book |title=China at War: An Encyclopedia: An Encyclopedia |last=Li |first=Xiaobing |publisher= Pentagon Press |year=2012 |isbn=978-81-8274-611-4 |publication-date=30 Hunyo 2012 |page=155 |language=en }}</ref> Hanggang sa ngayon, kinuha ng Tsinong Han simula noong kinuha ang kanilang etnikong pangalan mula sa dinastiyang ito at ang sulat Tsino na tinutukoy na mga karakter na Han.<ref name="auto6" />{{sfnp|Schaefer|2008|p=279}}<ref name="auto9" /> ==Mga pananda== <references group="pananda"/> == Mga sanggunian == {{reflist|colwidth=30em}} [[Kategorya:Tsina]] [[Kategorya:Mga pangkat etniko sa Tsina]] dpacbk3bs74g6ju5rxcswqkp2oz8iaw 0 98569 2204686 2199452 2026-04-24T19:37:45Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 7 books for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204686 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | align = right | direction = horizontal | background color = white | image1 = Blue Linckia Starfish.JPG | width1 = 180 | alt1 = Ang mga ekosistema ng [[bahurang koral]] ay lubos na produktibong ekosistemang pandagat. | image2 = HohRiverTrail 7322.jpg | width2 = 180 | footer_background = white | footer_align = center | footer = Kaliwa: Ang mga ekosistema ng [[bahurang koral]] ay lubos na produktibong ekosistemang pandagat.<ref>{{cite journal|last=Hatcher|first=Bruce Gordon|year=1990|title=Coral reef primary productivity. A hierarchy of pattern and process|url=https://archive.org/details/sim_trends-in-ecology-evolution_1990_5_5/page/148|trans-title=Pangunahing produktibidad ng bahurang koral. Isang herarkiya ng padron at proseso|lang=en|journal=Trends in Ecology and Evolution|volume=5|issue=5|pages=149–155|doi=10.1016/0169-5347(90)90221-X|pmid=21232343|bibcode=1990TEcoE...5..149H }}</ref> Kanan: Katamtamang maulang kagubatan, isang ekosistemang panlupa. }} Ang '''ekosistema''' (o '''sistemang ekolohikal''') ay isang sistemang binubuo ng mga [[organismo]] na nakikipag-ugnayan sa kanilang kapaligiran.<ref name="Chapin-2011m">{{Cite book|last=Chapin|first=F. Stuart III|title=Principles of terrestrial ecosystem ecology|url=https://archive.org/details/principlesofterr0000chap_x8m4|date=2011|publisher=Springer|others=P. A. Matson, Peter Morrison Vitousek, Melissa C. Chapin|isbn=978-1-4419-9504-9|edition=2nd|location=New York|chapter=Glossary|oclc=755081405|language=en|trans-title=Mga prinsipyo ng ekolohiya ng ekosistemang panlupa|trans-chapter=Glosaryo}}</ref>{{rp|458}} Ang mga biyotiko at abiyotikong sangkap ay magkakaugnay sa pamamagitan ng mga siklo ng sustansiya at daloy ng [[enerhiya]]. Dahil ang ekosistema ay binubuo ng mga interaksiyon sa pagitan ng mga [[organismo]], at sa pagitan ng mga organismo at ang kanilang kapaligiran, sila ay maaaring maging kahit anong laki, subalit madalas ay ang pinapaligiran nila ay tiyak at limitadong lugar (ngunit may mga ilang siyentipiko na nagsasabi na ang buong [[planeta]] ay isang ekosistema). Enerhiya, tubig, [[nitroheno]], at mga mineral sa lupa ay iba pang importanteng bahaging ''abiotic'' ng isang ekosistema. Ang enerhiya na dumadaloy sa mga ekosistema ay pangunahing nakukuha mula sa [[araw]]. Ito ay karaniwang pumapasok sa sistema gamit ng ''[[photosynthesis]]'', isang proseso na kumukuha ng [[karbon]] mula sa [[atmospera]]. Sa pagkakain ng mga [[halaman]], o iba pang organismo, ang mga [[hayop]] ay mayroong mahalagang parte sa paggalaw ng [[materya]] at enerhiya sa sistema. Naiimpluwensiyahan rin nila ang dami ng mga halaman at ''microbial biomass'' na mayroon sa paligid. Sa pag-agnas ng patay na organikong materya, ang mga ''decomposer'' o taga-agnas ay nagbabalik ng karbon sa atmospera at tumutulong sa siklo ng pagkain sa pamamagitan ng pagbabalik ng mga pagkaing nakakalusog na naka-imbak sa patay na ''biomass'' sa isang anyo na puwedeng gamitin kaagad ng mga halaman at iba pang [[mikrobiyo]]. ==Mga proseso== [[Talaksan:River gambia Niokolokoba National Park.gif|thumb|Mayaman sa [[saribuhay]] ang mga ekosistema ng [[maulang gubat]]. Ito ang [[Ilog Gambia]] sa Pambansang Liwasan ng Niokolo-Koba sa [[Senegal]].]] [[Talaksan:Baja California Desert.jpg|thumb|[[Sanghalamanan]] ng desyerto ng Baja California, rehiyon ng Cataviña, Mehiko]] === Mga panlabas at panloob na salik === Ang mga ekosistema ay kinokontrol ng kapwa panlabas at panloob na mga salik. Ang mga panlabas na salik, na tinatawag ding mga salik ng katayuan, ay kumokontrol sa pangkalahatang istruktura ng isang ekosistema at sa paraan ng paggana ng mga proseso sa loob nito, ngunit hindi naman naiimpluwensiyahan ng mismong ekosistema. Sa malalawak na saklaw na heograpikal, ang [[klima]] ang salik na “pinakamalakas na nagtatakda sa mga proseso at istruktura ng ekosistema”.<ref name="Chapin-2011a">{{Cite book|last=Chapin|first=F. Stuart III|title=Principles of terrestrial ecosystem ecology|url=https://archive.org/details/principlesofterr0000chap_x8m4|date=2011|publisher=Springer|others=P. A. Matson, Peter Morrison Vitousek, Melissa C. Chapin|isbn=978-1-4419-9504-9|edition=2nd|location=New York|chapter=Chapter 1: The Ecosystem Concept|oclc=755081405|language=en|trans-title=Mga prinsipyo ng ekolohiya ng ekosistemang panlupa|trans-chapter=Kabanata 1: Ang Konsepto ng Ekosistema}}</ref>{{rp|14}} Ang klima ang nagtatakda ng [[biyoma]] kung saan nakaugat ang ekosistema. Ang mga padron ng ulan at pana-panahong temperatura ay nakaaapekto sa potosintesis at sa gayon ay nagtatakda sa dami ng enerhiyang magagamit ng ekosistema.<ref name="Chapin-2011d" />{{rp|145}} Tinutukoy ng batayang materyal ng lupa ang katangian ng lupa sa isang ekosistema at nakaaapekto sa suplay ng mga sustansiyang mineral. Kinokontrol din ng [[topograpiya]] ang mga proseso ng ekosistema sa pamamagitan ng pag-aapekto sa mga salik tulad ng mikroklima, pag-unlad ng lupa, at paggalaw ng tubig sa loob ng sistema. Halimbawa, maaaring magkaiba nang malaki ang mga ekosistema kung matatagpuan sa isang maliit na depresyon sa tanawin kumpara sa isang nasa katabing matarik na gilid ng burol.<ref name="Chapin-2011b">{{Cite book|last=Chapin|first=F. Stuart III|title=Principles of terrestrial ecosystem ecology|url=https://archive.org/details/principlesofterr0000chap_x8m4|date=2011|publisher=Springer|others=P. A. Matson, Peter Morrison Vitousek, Melissa C. Chapin|isbn=978-1-4419-9504-9|edition=2nd|location=New York|chapter=Chapter 2: Earth's Climate System|oclc=755081405|trans-title=Mga prinsipyo ng ekolohiya ng ekosistemang panlupa|trans-chapter=Kabanata 2: Sistema ng Klima ng Daigdig}}</ref>{{rp|39}}<ref name="Chapin-2011c">{{Cite book|last=Chapin|first=F. Stuart III|title=Principles of terrestrial ecosystem ecology|url=https://archive.org/details/principlesofterr0000chap_x8m4|date=2011|publisher=Springer|others=P. A. Matson, Peter Morrison Vitousek, Melissa C. Chapin|isbn=978-1-4419-9504-9|edition=2nd|location=New York|chapter=Chapter 3: Geology, Soils, and Sediments|oclc=755081405|language=en|trans-title=Mga prinsipyo ng ekolohiya ng ekosistemang panlupa|trans-chapter=Kabanata 3: Heolohiya, Mga Lupa, at Latak}}</ref>{{rp|66}} Kabilang sa iba pang panlabas na salik na may mahalagang papel sa paggana ng mga ekosistema ang oras at potensiyal na biyota, ang mga organismong naroroon sa isang rehiyon at maaaring sumakop sa isang partikular na lugar. Ang mga ekosistemang nasa magkakatulad na kapaligiran ngunit matatagpuan sa iba't ibang bahagi ng mundo ay maaaring gumana nang lubhang magkaiba dahil lamang sa mayroon silang magkakaibang pangkat ng mga espesyeng naroroon.<ref>{{Cite journal|last1=Simberloff|first1=Daniel|last2=Martin|first2=Jean-Louis|last3=Genovesi|first3=Piero|last4=Maris|first4=Virginie|last5=Wardle|first5=David A.|last6=Aronson|first6=James|last7=Courchamp|first7=Franck|last8=Galil|first8=Bella|last9=García-Berthou|first9=Emili|date=2013|title=Impacts of biological invasions: what's what and the way forward|journal=Trends in Ecology & Evolution|volume=28|issue=1|pages=58–66|doi=10.1016/j.tree.2012.07.013|pmid=22889499|bibcode=2013TEcoE..28...58S |issn=0169-5347|hdl=10261/67376|hdl-access=free|lang=en|trans-title=Mga epekto ng mga biyolohikal na pagsalakay: ano ang ano at ang mga susunod na hakbang}}</ref> Hindi tulad ng mga panlabas na salik, ang mga panloob na salik ng ekosistema ay hindi lamang kumokontrol sa mga proseso ng ekosistema kundi kinokontrol din ng mga prosesong ito.<ref name="Chapin-2011a" />{{rp|16}} Bagama't ang mga papasok na mapagkukunan ay karaniwang kinokontrol ng mga panlabas na proseso tulad ng klima at batayang materyal ng lupa, ang pagkakaroon ng mga mapagkukunang ito sa loob ng ekosistema ay kinokontrol ng mga panloob na salik tulad ng agnas, kompetisyon ng mga ugat, o paglililim.<ref>{{Cite web|date=2018-07-17|title=46.1A: Ecosystem Dynamics|url=https://bio.libretexts.org/Bookshelves/Introductory_and_General_Biology/Book%3A_General_Biology_(Boundless)/46%3A_Ecosystems/46.1%3A__Ecology_of_Ecosystems/46.1A%3A_Ecosystem_Dynamics|access-date=2021-08-02|website=Biology LibreTexts|language=en|archive-date=2021-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210802144400/https://bio.libretexts.org/Bookshelves/Introductory_and_General_Biology/Book:_General_Biology_(Boundless)/46:_Ecosystems/46.1:__Ecology_of_Ecosystems/46.1A:_Ecosystem_Dynamics|url-status=live|trans-title=46.1A: Dinamika ng Ekosistema}}{{open access}}[[File:CC-BY icon.svg|50px]] Text was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=2017-10-16 }}.</ref> Ang iba pang mga salik tulad ng pagkagambala, sukseyon, at ang mga uri ng espesyeng naroroon ay mga panloob na salik din. === Pangunahing produksiyon === [[Talaksan:Seawifs global biosphere.jpg|upright=1.8|thumb|Pandaigdigang kasaganaan ng mga pototropo sa karagatan at lupa, mula Setyembre 1997 hanggang Agosto 2000. Bilang isang pagtatantya ng biyomasa ng mga autotropo, isa lamang itong magaspang na tagapagpahiwatig ng potensiyal ng pangunahing produksiyon at hindi isang aktwal na pagtatantiya nito.]] Ang pangunahing produksiyon ay ang paggawa ng mga organikong bagay mula sa mga di-organikong pinagkukunan ng karbono. Pangunahing nangyayari ito sa pamamagitan ng [[potosintesis]]. Ang enerhiyang nalalakip sa prosesong ito ay sumusuporta sa buhay sa Daigdig, habang ang karbono ay bumubuo sa malaking bahagi ng organikong bagay sa buhay at patay na biyomasa, karbono ng lupa, at mga fossil fuel. Ito rin ang nagtutulak sa siklo ng karbono, na nakaaapekto sa pandaigdigang klima sa pamamagitan ng [[epektong greenhouse]]. Sa pamamagitan ng proseso ng [[potosintesis]], ang mga halaman ay sumasagap ng enerhiya mula sa liwanag at ginagamit ito upang pagsamahin ang [[dioksido de karbono]] at tubig upang makagawa ng [[karbohidrata]] at [[oksiheno]]. Ang kabuuang potosintesis na isinasagawa ng lahat ng halaman sa isang ekosistema ay tinatawag na kabuuang pangunahing produksiyon (''gross primary production'' o GPP).<ref name="Chapin-2011d">{{Cite book|last=Chapin|first=F. Stuart III|title=Principles of terrestrial ecosystem ecology|url=https://archive.org/details/principlesofterr0000chap_x8m4|date=2011|publisher=Springer|others=P. A. Matson, Peter Morrison Vitousek, Melissa C. Chapin|isbn=978-1-4419-9504-9|edition=2nd|location=New York|chapter=Chapter 5: Carbon Inputs to Ecosystems|oclc=755081405|language=en|trans-title=Mga prinsipyo ng ekolohiya ng ekosistemang panlupa|trans-chapter=Kabanata 5: Pagpasok ng Karbono sa mga Ekosistema}}</ref>{{rp|124}} Humigit-kumulang kalahati ng GPP ay ginagamit ng mga halaman sa respirasyon upang makapagbigay ng enerhiyang sumusuporta sa kanilang paglaki at pagpapanatili.<ref name="Chapin-2011e">{{Cite book|last=Chapin|first=F. Stuart III|title=Principles of terrestrial ecosystem ecology|url=https://archive.org/details/principlesofterr0000chap_x8m4|date=2011|publisher=Springer|others=P. A. Matson, Peter Morrison Vitousek, Melissa C. Chapin|isbn=978-1-4419-9504-9|edition=2nd|location=New York|chapter=Chapter 6: Plant Carbon Budgets|oclc=755081405|language=en|trans-title=Mga prinsipyo ng ekolohiya ng ekosistemang panlupa|trans-chapter=Kabanata 6: Mga Badyet ng Karbono ng Halaman}}</ref>{{rp|157}} Ang natitirang bahagi ng GPP na hindi nagagamit sa respirasyon ay kilala bilang netong pangunahing produksiyon (''net primary production'' o NPP).<ref name="Chapin-2011e" />{{rp|157}} Ang kabuuang potosintesis ay nalilimitahan ng iba't ibang salik sa kapaligiran. Kabilang dito ang dami ng liwanag na magagamit, ang lawak ng [[Dahon (halaman)|dahon]] na ginagamit ng halaman upang makahuli ng liwanag (ang paglilim ng ibang mga halaman ay isang pangunahing limitasyon ng potosintesis), ang bilis kung saan naihahatid ang dioksido de karbono sa mga kloroplasto upang suportahan ang potosintesis, ang pagkakaroon ng sapat na tubig, at ang pagkakaroon ng angkop na temperatura para sa potosintesis.<ref name="Chapin-2011d" />{{rp|155}} === Daloy ng enerhiya === Ang [[enerhiya]] at [[karbono]] ay pumapasok sa mga ekosistema sa pamamagitan ng potosintesis, isinasama sa buhay na mga tisyu, inililipat sa ibang mga organismo na kumakain ng buhay at patay na materyal ng halaman, at sa huli ay inilalabas sa pamamagitan ng respirasyon.<ref name="Chapin-2011e" />{{rp|157}} Ang karbono at enerhiyang isinama sa mga tisyu ng halaman (netong pangunahing produksiyon) ay maaaring kainin ng mga hayop habang buhay pa ang halaman, o manatiling hindi kinakain kapag ang tisyu ng halaman ay namatay at naging detritus. Sa mga ekosistemang panlupa, ang karamihan ng netong pangunahing produksiyon ay nauuwi sa pag-agnas ng mga tagaagnas. Ang natitira ay kinakain ng mga hayop habang buhay pa ang halaman at pumapasok sa sistemang tropikong nakabatay sa halaman. Pagkatapos mamatay ang mga halaman at hayop, ang organikong bagay na nakapaloob sa mga ito ay pumapasok sa sistemang tropikong nakabatay sa detritus.<ref name="Chapin-2011i">{{Cite book|last=Chapin|first=F. Stuart III|title=Principles of terrestrial ecosystem ecology|url=https://archive.org/details/principlesofterr0000chap_x8m4|date=2011|publisher=Springer|others=P. A. Matson, Peter Morrison Vitousek, Melissa C. Chapin|isbn=978-1-4419-9504-9|edition=2nd|location=New York|chapter=Chapter 10: Trophic Dynamics|oclc=755081405|language=en|trans-title=Mga prinsipyo ng ekolohiya ng ekosistemang panlupa|trans-chapter=Kabanata 10: Dinamikang Tropiko}}</ref> Ang respirasyon ng ekosistema ay ang kabuuang respirasyon ng lahat ng buhay na organismo (mga halaman, hayop, at mga tagaagnas) sa ekosistema.<ref>{{Cite journal|last1=Yvon-Durocher|first1=Gabriel|last2=Caffrey|first2=Jane M.|last3=Cescatti|first3=Alessandro|last4=Dossena|first4=Matteo|last5=Giorgio|first5=Paul del|last6=Gasol|first6=Josep M.|last7=Montoya|first7=José M.|last8=Pumpanen|first8=Jukka|last9=Staehr|first9=Peter A.|date=2012|title=Reconciling the temperature dependence of respiration across timescales and ecosystem types|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-07-26_487_7408/page/472|journal=Nature|language=En|volume=487|issue=7408|pages=472–476|bibcode=2012Natur.487..472Y|doi=10.1038/nature11205|issn=0028-0836|pmid=22722862|s2cid=4422427|trans-title=Pagtutugma ng pagdepende sa temperatura ng respirasyon sa iba't ibang antas ng panahon at mga uri ng ekosistema}}</ref> Ang netong produksiyon ng ekosistema ay ang pagkakaiba sa pagitan ng kabuuang pangunahing produksiyon (GPP) at respirasyon ng ekosistema.<ref name="Lovett-2006">{{Cite journal|last1=Lovett|first1=Gary M.|last2=Cole|first2=Jonathan J.|last3=Pace|first3=Michael L.|date=2006|title=Is Net Ecosystem Production Equal to Ecosystem Carbon Accumulation?|journal=Ecosystems|language=en|volume=9|issue=1|pages=152–155|doi=10.1007/s10021-005-0036-3|bibcode=2006Ecosy...9..152L |issn=1435-0629|s2cid=5890190 |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/24840588 |trans-title=Katumbas ba ng Netong Produksiyon ng Ekosistema sa Pag-ipon ng Karbono sa Ekosistema?}}</ref> Sa kawalan ng pagkagambala, ang netong produksiyon ng ekosistema ay katumbas ng netong pag-ipon ng karbono sa ekosistema. ==Mga sanggunian== {{Reflist}} [[Kategorya:Ekolohiya]] [[Kategorya:Mga ekosistema|*]] {{Earth}} {{Nature nav}} iuzs7u4cghpc2df4qvxdhh15rb0vzxa 0 101394 2204714 2199736 2026-04-24T19:55:42Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204714 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Instrumento|kasangkapang pangmusika|Instrumento (musika)}}{{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit sa paksa. --> '''Kasangkápan''' o '''kagamitán''' ang tawag sa anumang [[bagay]] na nagpapahintulot sa gumagamit na matapos ang isang [[gawain]] na karaniwang mabagal o imposibleng magawa kung wala ito. Tipikal na tumutukoy ito sa mga bagay na kayang gawin ang isang partikular na bagay kagaya ng [[paghihiwa]], [[pagpuputol]], o [[paglilipat]]. Bagamat [[tao]] ang pinakakaraniwan na gumagamit ng mga kasangkapan para sa kanilang mga gawain simula pa noong unang gumamit sila ng mga [[kasangkapang gawa sa bato]] ilang libong taon na ang nakaraan, kaya ring [[Paggamit ng mga kasangkapan bukod sa tao|gumamit ng ibang mga hayop]] ng mga simpleng kasangkapan para magawa ang ilang mga gawain. Ginawa ang ilan sa mga pinakaunang kasangkapan ng tao na gawa sa mga likas na materyales kagaya ng [[Bato (heolohiya)|bato]], [[Buto (anatomiya)|buto]], at [[kahoy]] para sa [[paghahanda ng pagkain]], [[pangangaso]], paggawa ng mga [[sandata]], at para makagawa ng mga materyal para sa mga [[kasuotan]] at mga kasanayang tulad ng [[pagpapalayok]], pagtatayo ng [[bahay]], [[Negosyo|pagnenegosyo]], [[Impraestruktura|imprastraktura]], at [[transportasyon]]. Dumami ang mga naging posibleng kasangkapan sa pag-usbong ng [[pagpapanday]] sa mga [[bakal]]. Naging posible pa lalo ang mga mas komplikadong kasangkapan nang matuklasan para magamit ang mapagkukunan ng [[enerhiya]] kagaya ng paggamit sa mga [[Domestikasyon|domestikadong hayop]], [[hangin]], at [[singaw]] pagsapit ng [[Rebolusyong Industriyal]]. Umusbong ang mga kasangkapang na nagpapahintulot sa [[otomasyon]] pagsapit ng ika-19 at ika-20 siglo, na nagpataas sa pagkaproduktibo ng mga [[hanapbuhay]]. == Kasaysayan == {{Main|Kasaysayan ng teknolohiya}} [[File:Prehistoric_Tools_-_Les_Combarelles_-_Les_Eyzies_de_Tayac_-_MNP.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Prehistoric_Tools_-_Les_Combarelles_-_Les_Eyzies_de_Tayac_-_MNP.jpg|thumb|Mga prehistorikong [[kasangkapang gawa sa bato]] na tinatayang ginamit 10,000 taon ang nakaraan sa isang kuweba sa [[Pransiya]].]] Pinaniniwalaan ng mga [[Antropolohiya|antropologo]] na isang mahalagang hakbang sa [[ebolusyon ng tao]] ang paggamit nito ng mga kasangkapan.<ref name="lilley">{{Cite book |last=Miller |first=Terry E. |url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.49387 |title=Sam, Sam-Ang |date=2001 |publisher=Oxford University Press |series=Oxford Music Online |language=en |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.49387 |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730093814/https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000049387 |archive-date=2022-07-30 |url-status=live}}</ref> Dahil parehong ginagamit ng tao (''Homo sapiens'') at mga [[chimpanzee]], ipinagpapalagay na ang paggamit ng kasangkapan ay naganap [[Huling karaniwang ninuno ng tao at chimpanzee|bago naghiwalay ang dalawang espesye]].<ref>{{Cite journal |last1=Whiten |first1=David J. |last2=Whiten |first2=Phyllis |date=April 2009 |title=Why Are Things Shaped the Way They Are? |trans-title=Bakit Ganon ang Itsura ng mga Bagay-bagay? |url=http://dx.doi.org/10.5951/tcm.15.8.0464 |url-status=live |journal=Teaching Children Mathematics |language=en |volume=15 |issue=8 |pages=464–472 |doi=10.5951/tcm.15.8.0464 |issn=1073-5836 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730093811/https://pubs.nctm.org/view/journals/tcm/15/8/article-p464.xml |archive-date=2022-07-30 |access-date=}}</ref> Gayunpaman, maaaring gawa ito sa mga nabubulok na materyales tulad ng mga sanga o mga batong hindi agarang masasabing kasangkapan dahil sa kawalan nito ng kahit anong sadyang pagbabago. Napetsahan ang mga pinakaunang [[kasangkapang gawa sa bato]] noong bandang 2.5 milyong taon ang nakaraan.<ref name="encylopediahumanevolution">{{Cite book |url=https://archive.org/details/cambridgeencyclo00step |title=The Cambridge Encyclopedia of Human Evolution |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=978-0-521-32370-3 |editor-last=Jones, S. |location=Cambridge |language=en |trans-title=Ang Ensiklopediya ng Cambridge ukol sa Ebolusyon ng Tao |editor-last2=Martin, R. |editor-last3=Pilbeam, D. |url-access=registration}}</ref> Gayunpaman, ipinagpapalagay ng isang pag-aaral noong 2010 na kinakain ng espesyeng ''[[Australopithecus afarensis]]'' ang mga karne ng hayop sa tulong ng mga bato. Ibig sabihin, maaaring gumagamit na ang mga [[bakulaw]] ng kasangkapan noon pang 3.4 milyong taon ang nakaraan.<ref>{{Cite journal |last1=McPherron |first1=Shannon P. |last2=Zeresenay Alemseged |last3=Curtis W. Marean |last4=Jonathan G. Wynn |last5=Denne Reed |last6=Denis Geraads |last7=Rene Bobe |last8=Hamdallah A. Bearat |year=2010 |title=Evidence for stone-tool-assisted consumption of animal tissues before 3.39 million years ago at Dikika, Ethiopia |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-08-12_466_7308/page/856 |trans-title=Patunay para sa pagkain sa mga tisyu ng hayop sa tulong ng mga kasangkapan gawa sa bato bago 3.39 milyong taon ang nakaraan sa Dikika, Etiopiya |journal=Nature |language=en |volume=466 |issue=7308 |pages=857–60 |bibcode=2010Natur.466..857M |doi=10.1038/nature09248 |pmid=20703305 |s2cid=4356816}}</ref> Napetsahan naman ang mga pisikal na kasangkapan nahukay sa [[Etiopiya]] noong 2.6 milyong taon ang nakaraan.<ref>{{Cite journal |last1=Sahnouni |first1=Mohamed |last2=Semaw |first2=Sileshi |last3=Rogers |first3=Michael |date=2013-07-04 |title=The African Acheulean |trans-title=Ang Acheulean ng Aprika |url=http://dx.doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199569885.013.0022 |url-status=live |journal=Oxford Handbooks Online |language=en |doi=10.1093/oxfordhb/9780199569885.013.0022 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730093812/https://academic.oup.com/edited-volume/28041/chapter-abstract/211941833?redirectedFrom=fulltext |archive-date=2022-07-30 |access-date=}}</ref> Isa sa mga pinakaunang walang dudang kasangkapan na nakita ay isang [[kinakamay na palakol]]. Itinuturing na pinakamahalagang alas ng mga tao ang paggamit ng kasangkapan; dahil sa mga ito, nagawa ng mga tao na gawin ang mga bagay na hindi kayang gawin ng katawan nito tulad ng paggamit sa mga matutulis na bagay kagaya ng [[sibat]] o [[palaso]] upang makapatay ng mga hayop sa pamamagitan ng pagtagos ng tulis nito sa balat ng hayop. Base sa mga markang nakita sa mga buto sa mga [[Arkeolohiya|arkeolohikong]] lugar, ipinagpapalagay na kumukuha ang mga unang tao ng karne mula sa mga tira-tira ng ibang mga [[Pandaragit|mandaragit]] kesa sa pamamagitan ng pagpatay sa mga hayop.<ref name="Holmes">{{Cite web |last=Holmes |first=Bob |title=Man's early hunting role in doubt |trans-title=Pinagdududahan ang maagang gampanin sa pangangaso ng tao |url=https://www.newscientist.com/article/dn3222-mans-early-hunting-role-in-doubt.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150612111518/http://www.newscientist.com/article/dn3222-mans-early-hunting-role-in-doubt.html |archive-date=12 June 2015 |access-date= |website=New Scientist |publisher= |language=en}}</ref> [[File:Screws.jpg|thumb|Mga tornilyo.]] Unang naimbento ang ilan sa anim na klasikong [[simpleng makina]] ([[gulong at ehe]], [[dalawit]], [[kalo]], [[rampa]], [[kalso]], at [[tornilyo]]) sa [[Mesopotamya|Mesopotamia]].<ref name="Eisenbrauns">{{cite book |last1=Moorey |first1=Peter Roger Stuart |title=Ancient Mesopotamian Materials and Industries: The Archaeological Evidence |trans-title=Mga Sinaunang Materyales at Industriya ng Mesopotamia: Ang Arkeolohikong Patunay|lang=en|date=1999 |publisher=[[Eisenbrauns]] |isbn=9781575060422}}</ref> Unang ginamit sa [[gulong pampalayok]] ang [[gulong]] at [[ehe]] sa ngayo'y [[Iraq|Irak]] noong {{BCE|ika-5 milenyo|link=true}}.<ref>{{cite book |author=D.T. Potts |title=A Companion to the Archaeology of the Ancient Near East |trans-title=Katulong sa Arkeolohiya ng Sinaunang Malapit na Silangan|lang=en|year=2012 |page=285}}</ref> Kalaunan, ginamit ito sa paggawa sa mga pinakaunang [[Sasakyan|sasakyang]] may gulong noong sumunod na milenyo.<ref>{{cite journal |last1=Attema |first1=P. A. J. |last2=Los-Weijns |first2=Ma |last3=Pers |first3=N. D. Maring-Van der |date=December 2006 |title=Bronocice, Flintbek, Uruk, Jebel Aruda and Arslantepe: The Earliest Evidence Of Wheeled Vehicles In Europe And The Near East|lang=en|trans-title=Bronocice, Flintbek. Uruk, Jebel Aruda ar Arslantepe: Mga Pinakaunang Patunay ng mga Sasakyang may Gulong sa Europa at sa Malapit na Silangan |journal=Palaeohistoria |publisher=[[University of Groningen]] |volume=47/48 |pages=10–28 (11)}}</ref> Ginamit naman ang dalawit sa mga [[sigonyal]] sa Mesopotamia at [[sinaunang Ehipto]].<ref>{{cite book |last1=Paipetis |first1=S. A. |title=The Genius of Archimedes – 23 Centuries of Influence on Mathematics, Science and Engineering | trans-title=Ang Kahenyuhan ni Arkimedws – 23 Siglo ng Impluwensiya sa Matematika, Agham, at Inhinyera|lang=en|last2=Ceccarelli |first2=Marco |date=2010 |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |isbn=9789048190911 |page=416}}</ref><ref>{{cite book |last1=Faiella |first1=Graham |url=https://books.google.com/books?id=bGMyBTS0-v0C&pg=PA27 |title=The Technology of Mesopotamia|trans-title=Ang Teknolohiya ng Mesopotamia|lang=en |date=2006 |publisher=[[The Rosen Publishing Group]] |isbn=9781404205604 |page=27 |archive-date=2020-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103045623/https://books.google.com/books?id=bGMyBTS0-v0C&pg=PA27 |url-status=live }}</ref> May mga patunay naman ukol sa paggamit sa mga kalso sa parehong rehiyon noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=}}.<ref name="Eisenbrauns" /> Pinakahuling naimbento sa mga simpleng makina ang tornilyo,<ref name="Woods">{{cite book |last=Woods |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=E1tzW_aDnxsC&pg=PA58 |title=Ancient Machines: From Wedges to Waterwheels |lang=en|trans-title=Mga Sinaunang Makina: Mula Kalso hanggang Lagumba|author2=Mary B. Woods |publisher=Twenty-First Century Books |year=2000 |isbn=0-8225-2994-7 |pages=58 |archive-date=2020-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200104003216/https://books.google.com/books?id=E1tzW_aDnxsC&pg=PA58 |url-status=live }}</ref> na unang lumabas sa Mesopotamia noong kapanahunan ng [[Imperyong Neo-Asirya]].<ref name="Eisenbrauns" /> Nakita sa [[sinaunang Malapit na Silangan]] ang mga pinakamaagang patunay ng paggamit sa mga [[lagumba]] at [[molinong pantubig]] noong {{BCE|ikaapat na milenyo|link=false}}, lalo na sa [[Imperyong Akemenida|Imperyong Persyano]] noong bago {{BCE|350|link=}}. Maaaring ito ang pinakaunang halimbawa ng paggamit sa [[mekanikal na enerhiya]].<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/technology/waterwheel-engineering|title=Waterwheel |website=Britannica|lang=en|trans-title=Lagumba}}</ref> Gayunpaman, hindi maiimbento ang [[Distornilyador|disturnilyador]], na siyang ginagamit sa kasalukuyan upang ipihit ang mga tornilyo, hanggang noong huling bahagi ng ika-15 siglo. [[Image:CordlessDrill.jpg|thumb|Isang [[barena]]]] Pagsapit ng [[Rebolusyong Industriyal]], nagsilitawan ang mga [[kasangkapang de-makina]]. Nagsimula itong gawin gamit ng mga kahoy, bagamat pinalitan ito kalaunan ng mga metal dahil sa paghina ng kahoy mula sa init at iba pang mga elemento ng kalikasan. Sumikat ang paggamit sa metal sa paggawa sa mga kasangkapan pagsapit ng ika-19 na siglo.<ref>{{Cite book |last=Rolt |first=L.T.C. |title=A Short History of Machine Tools |url=https://archive.org/details/AShortHist_00_Rolt |trans-title=Maiksing Kasaysayan ng mga Kasangkapang De-makina|lang=en|publisher=MIT Press |year=1965 |isbn=9780262180139}}</ref> Nagmula ang mga kasangkapang metal mula sa mga [[paggawa ng orasan|gumagawa ng mga orasan]] at mga [[kasangkapang pang-agham]] na nangangailangan ng matinding katumpakan. Madalas, mga napakaliit na mekanismo ang kanilang ginagawa nang mano-mano, kaya umusbong ang mga kasangkapang de-makina upang magawa ang mga ito nang mas maayos at mabilis.<ref name="Roe1916">{{citation |last=Roe |first=Joseph Wickham |title=English and American Tool Builders|trans-title=Mga Ingles at Amerikanong Tagagawa ng mga Kasangkapan|lang=en |url=https://books.google.com/books?id=X-EJAAAAIAAJ |year=1916 |location=New Haven, Connecticut |publisher=Yale University Press |lccn=16011753}}</ref> == Sa ibang hayop == {{Main|Paggamit ng kasangkapan bukod sa tao}} Bukod sa mga tao, may ibang mga hayop na napatunayan gumagamit din ng mga kasangkapan upang magawa ang mga gawain tulad ng pagkuha ng makakain at maiinom, paglilinis sa katawan, depensa, komunikasyon, at iba pa.<ref name=":0">{{Cite book |last1=Shumaker |first1=Robert W. |title=Animal tool behavior: the use and manufacture of tools by animals |url=https://archive.org/details/animaltoolbehavi0000shum |last2=Kristina R. |first2=Walkup |last3=Beck |first3=Benjamin |last4=Burghardt |first4=Gordon M. |date=2011 |publisher=JHU Press |isbn=978-1-4214-0128-7 |edition=2 |location=Baltimore, Estados Unidos |language=en |trans-title=Paggamit ng kasangkapan ng mga hayop: ang paggamit at paggawa ng mga kasangkapan ng mga hayop |oclc=1269071005}}</ref> Nangangailangan ng mataas-taas na antas ng [[kognisyon]] ang paggamit sa mga kasangkapan, kaya inakala noon ng mga siyentipiko na tanging tao lamang ang kayang gumawa nito.<ref name=":1">{{Cite book |last=Waal |first=F. B. M. de |title=Are we smart enough to know how smart animals are? |url=https://archive.org/details/arewesmartenough0000waal |date=2016 |publisher=Norton & Company |isbn=978-0-393-24619-3 |edition=1 |location=New York |language=en |trans-title=Sapat ba ang talino natin para malaman kung gaano katalino ang mga hayop? |oclc=947844682}}</ref> Kasalukuyang may debate ukol sa kung ano ang maituturing na kasangkapan at kung ang paggamit ba sa mga ito ay maituturing ding isang tunay na paggamit (kumpara sa aksidente o hindi pinag-isipang paggamit).<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Cite book |title=Tool use in animals: cognition and ecology |url=https://archive.org/details/tooluseinanimals0000cric |date=2013 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-33647-6 |editor-last=Sanz |editor-first=Crickette Marie |location=Cambridge |language=en |trans-title=Paggamit ng kasangkapan ng mga hayop: kognisyon at ekolohiya |oclc=828424636 |editor-last2=Call |editor-first2=Josep |editor-last3=Boesch |editor-first3=Cristophe}}</ref> Ilan sa mga hayop na naobserbahan na gumagamit ng mga kasangkapan ay mga [[unggoy]], [[bakulaw]], [[elepante]], at ilang uri ng [[ibon]]. Ipinagpapalagay na natatangi sa mga tao ang paggamit ng mga kasangkapan upang makagawa ng iba pang mga kasangkapan.<ref name=":0" /><ref name="CooperRobertson1997">{{Cite book |last1=Bjorklund |first1=David F. |url=https://books.google.com/books?id=Jd8d-i13CnUC |title=International review of industrial and organizational psychology |last2=Bering |first2=Jesse M. |date=5 June 1997 |publisher=John Wiley and Sons |others=Robertson, Ivan T. |isbn=978-0-471-96111-6 |editor-last=Cooper, Cary L. |page=113 |language=en |trans-title=Pandaigdigang rebyu sa sikolohiyang industriyal at pang-organisasyon |chapter=Big brains, slow development and social complexity:The development and evolutionary origins of social cognition |trans-chapter=Malalaking utak, mababagal na pagdebelop at pagkakomplikadong panlipunan: Ang pagdebelop at ebolusyonal na pinagmulan ng kognisyong panlipunan |access-date= |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Jd8d-i13CnUC&pg=PA113 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170106215654/https://books.google.com/books?id=Jd8d-i13CnUC |archive-date=6 January 2017 |url-status=live}}</ref> == Tingnan din == * [[Instrumento (musika)]] * [[Kasangkapang pang-agham]] == Sanggunian == {{reflist}} == Link sa labas == * {{commons category-inline|Tools}} {{Technology topics}} {{authority control}} [[Kategorya:Gamit]] d2o4s6bno4nnlp66fbiatd570d32e2v 0 102122 2204798 2204588 2026-04-24T21:03:22Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204798 wikitext text/x-wiki Ang '''paganismo'''<ref name=Gaboy>{{cite-Gaboy|''Paganism'', paganismo; ''heathen''; ''infidel''; ''rustic''}}</ref> ay (Ingles: ''paganism'', mula sa [[wikang Latin|Latin]]g ''paganus'', na nangangahulugang "naninirahan sa kanayunan", "rustiko", o "karaniwan")<ref name=Gaboy/><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://encarta.msn.com/dictionary_/pagan.html |access-date=2009-08-17 |archive-date=2010-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100618160830/http://encarta.msn.com/dictionary_/pagan.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100618160830/http://encarta.msn.com/dictionary_/pagan.html |date=2010-06-18 }} (sa Ingles)</ref> ay isang pangkalahatang katawagang ginagamit upang tukuyin ang sari-saring mga [[pananampalataya]]ng maraming [[diyos]] o [[relihiyon]]g [[politeistiko]]. Kinabibilangan ang nilarawang pangkat sa karamihan ng mga silanganing relihiyon, relihiyon at mitolohiya ng Katutubong mga Amerikano, pati na ang hindi-[[Abrahamikong relihiyon|Abrahamikong]] mga relihiyong-bayan sa pangkalahatan. Hindi ibinibilang sa mas makitid na mga kahulugan ang anuman sa mga relihiyon ng mundo at hinahangganan ang katawagan sa lokal o rural na mga daloy na hindi naisaayos bilang mga relihiyong sibil. Katangian ng mga tradisyong '''pagano''' ang kawalan ng proselitismo at ang pagkakaroon ng isang nabubuhay na [[mitolohiya]] na nagpapaliwanag ng gawaing pampananampalataya.<ref>"''[http://www.wicca.utvinternet.com/manifest.htm And it Harms No-one''", ''A Pagan Manifesto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081218212131/http://www.wicca.utvinternet.com/manifest.htm |date=2008-12-18 }}'', Janet Farrar & Gavin Bone, 1998. (sa Ingles)</ref> Ang salitang ''pagano'' ay isang paghango ng [[Kristiyano]] mula sa "[[hentil]]" ng [[Hudaismo]], at bilang ganito, mayroon itong kalakip na pagkiling na Abrahamiko, at mga pahiwatig o konotasyong nagpapasama, nagpapalala, o nagpapababa ng antas, kapag nasa piling o inihahambing ng mga [[monoteista]]ng Kanluranin,<ref>"''Pagan''", ''Encyclopedia Britannica'', ika-11 edisyon, 1911, nakuha noong 22 Mayo 2007.[http://encyclopedia.jrank.org/ORC_PAI/PAGAN_Lat_paganus_of_or_belongi.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091119114022/http://encyclopedia.jrank.org/ORC_PAI/PAGAN_Lat_paganus_of_or_belongi.html |date=2009-11-19 }} (sa Ingles)</ref> na maihahambing sa "hindi-binyagan", taong itinuturing na lapastangan sa relihiyon, o taong nalalabuan ng paniniwala, o kaya "hindi sibilisado" (''heathen'' sa Ingles),<ref name=Gaboy/> at impiyel o taong walang pinaniniwalaang relihiyon o walang relihiyon (katulad ng taong hindi naniniwala sa [[Kristiyanismo]] o [[Islam]]; Ingles: ''infidel''<ref name=Gaboy/> na kilala rin bilang ''kafir'' (كافر) at ''mushrik'' sa Islam. Sa kadahilanang ito, iniiwasan ng mga [[etnolohista]] (o [[etnologo]]) ang salitang "paganismo," dahil sa kawalan ng katiyakan at sari-saring mga kahulugan, sa pagtukoy sa mga pananalig na tradisyonal o makasaysayan, kaya't mas ninanais ang mas tumpak na mga kaurian o kategoryang katulad ng [[politeismo]], [[shamanismo]], [[panteismo]], o [[animismo]]; subalit may ibang mga dalubhasang hindi sumasang-ayon sa ganitong mga katawagan dahil, ayon sa kanila, mga aspeto lamang ang mga ito na pinagsasaluhan ng iba't ibang mga pananampalataya at hindi nagpapahiwatig sa mga mismong relihiyon. Magmula noong hulihan ng ika-20 daang taon, naging malawakan ang paggamit ng ''pagano'' o ''paganismo'' bilang pansariling katawagang ginagamit na mga sumusunod sa neopaganismo.<ref>[https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/classic/A1032166 "''A Basic Introduction to Paganism''"], BBC, nakuha noong 19 Mayo 2007. (sa Ingles)</ref> Bilang ganito, sari-saring makabagong mga iskolar o dalubhasa ang nagsimulang gamitin ang salita sa tatlong magkakahiwalay na mga kapangkatan ng mga pananampalataya: sa politeismong historikal (katulad ng politeismong Seltiko), pambayan/etniko/indihena o katutubo (katulad ng relihiyong-pambayang Intsik at Aprikanong tradisyonal na relihiyon), at neopaganismo (katulad ng ''[[Wicca]]'' at Hermanikong neopaganismo). == Depinisyon == {{blockquote|Maaaring nakaliligaw pa nga na sabihing mayroong isang relihiyong tinatawag na paganismo sa simula ng [Karaniwang Panahon] ... Maaaring hindi gaanong nakalilito kung sasabihing ang mga pagano, bago ang kanilang pakikipagtagisan sa Kristiyanismo, ay wala talagang relihiyon sa kahulugang karaniwang ginagamit ang salitang iyon ngayon. Wala silang tradisyon ng diskurso tungkol sa ritwal o mga usaping panrelihiyon (maliban sa debateng pilosopikal o mga traktadong antiquarian), walang organisadong sistema ng mga paniniwala na hinihingan silang panghawakan, walang estruktura ng awtoridad na natatangi sa larangang panrelihiyon, higit sa lahat ay walang pagtalima sa isang tiyak na grupo ng mga tao o hanay ng mga ideya maliban sa kanilang pamilya at kontekstong pampolitika. Kung ito ang tamang pananaw sa buhay pagano, sumusunod na dapat nating tingnan ang paganismo bilang isang relihiyong naimbento lamang sa pagitan ng ikalawa at ikatlong siglo AD, sa pakikipagtagisan at pakikipag-ugnayan sa mga Kristiyano, Hudyo, at iba pa.|J A North 1992, 187–88|{{sfn|Cameron|2011|pp=26–27}}}} Ang pagbibigay-kahulugan sa paganismo ay napakakomplikado at problematiko. Mahalaga ang pag-unawa sa konteksto ng kaugnay nitong terminolohiya.{{sfn|Davies|2011|loc=Defining paganism}} Ang mga unang Kristiyano ay tumukoy sa iba’t ibang hanay ng mga kulto sa kanilang paligid bilang iisang grupo dahil sa kaginhawahan at [[rhetoric|retorika]].{{sfn|Cameron|2011|p=26}} Bagaman karaniwang ipinahihiwatig ng paganismo ang [[polytheism|politeismo]], ang pangunahing pagkakaiba sa pagitan ng mga klasikal na pagano at mga Kristiyano ay hindi simpleng usapin ng [[monotheism|monoteismo]] laban sa politeismo, sapagkat hindi lahat ng pagano ay mahigpit na politeista. Sa buong kasaysayan, marami sa kanila ang naniwala sa isang kataas-taasang diyos. Gayunpaman, karamihan sa mga naturang pagano ay naniwala sa isang uri ng mas mababang mga diyos o daimon—tingnan ang henoteismo—o mga banal na emanasyon.{{sfn|Cameron|2011|pp=28, 30}} Para sa mga Kristiyano, ang pinakamahalagang pagkakaiba ay kung ang isang tao ba ay sumasamba sa ''iisang tunay na Diyos''. Ang mga hindi (maging politeista, monoteista, o [[atheist|ateista]]) ay itinuturing na nasa labas ng [[Christian Church|Simbahan]] at samakatuwid ay tinawag na pagano.{{sfn|Cameron|2011|pp=27, 31}} Sa kabilang banda, para sa mga klasikal na pagano, magiging kakaiba ang paghihiwalay ng mga grupo batay sa bilang ng mga [[deity|diyos]] na kanilang sinasamba. Mas itinuturing nilang makabuluhang pagkakaiba ang mga kolehiyong pari (tulad ng [[College of Pontiffs|Kolehiyo ng mga Pontipise]] o Epulones) at mga gawaing pangkulto.{{sfn|Cameron|2011|p=29}} Ang pagtukoy sa paganismo bilang isang katutubong relihiyong bago ang Kristiyanismo ay hindi rin lubos na katanggap-tanggap. Hindi lahat ng makasaysayang tradisyong pagano ay bago ang Kristiyanismo o katutubo sa kanilang mga lugar ng pagsamba.{{sfn|Davies|2011|loc=Defining paganism}} Dahil sa kasaysayan ng katawagan nito, tradisyonal na saklaw ng paganismo ang sama-samang mga kulturang bago at hindi Kristiyano sa loob at paligid ng klasikal na daigdig; kabilang ang mga Greko-Romano, [[Seltiko]], [[Hermaniko]], at Slabikong mga tribo.{{sfn|Cameron|2011|p=28}} Gayunpaman, sa makabagong paggamit ng mga dalubhasa sa [[tradisyong-pambayan]] at lalo na ng mga makabagong pagano, pinalawak ang orihinal na apat-na-libong-taong saklaw na ginamit ng mga unang Kristiyano upang isama ang mga katulad na tradisyong panrelihiyon na umaabot hanggang sa [[prehistory|prehistorya]].{{sfn|Davies|2011|loc=Chapter 1: The ancient world}} ==Tingnan din== *[[Barbaro]] *[[Relihiyon]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Talababa== * {{Cite book |last=Cameron |first=Alan G. |title=The Last Pagans of Rome |year=2011 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=New York |isbn=978-0-19-978091-4 |url=https://books.google.com/books?id=NHgvpINWV_QC |oclc=553365192|language=en}} * {{Cite book |last=Davies |first=Owen |title=Paganism: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/paganismveryshor0000davi |year=2011 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=New York |isbn=978-0-19-162001-0|language=en}} [[Kaurian:Paganismo|*]] [[Kategorya:Kristiyanismo]] [[Kategorya:Kasaysayan ng relihiyon]] [[Kategorya:Relihiyon]] afq5had54qlxp7pnq526oatq73xxbg7 0 102462 2204811 2150815 2026-04-24T21:11:45Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204811 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata | image = Linus Pauling 1962.jpg | caption = Si Pauling noong 1962 | birth_date = {{birth date|1901|2|28}}}} Si '''Linus Carl Pauling''' (28 Pebrero 1901 – 19 Agosto 1994) ay isang Amerikanong ''chemist'', ''biochemist,'' aktibista para sa kapayapaan, manunulat, at tagapagturo. Siya ay naglathala ng mahigit 1200 artikulo at aklat, kung saan humigit- kumulang 850 sa mga ito ay may kinalaman sa mga paksang siyentipiko.  Tinagurian umano siya ng ''New Scientist'' bilang isa sa 20 dakilang siyentista ng panahon, at noong 2000, siya ay kinilala bilang ika-16 na pinakamahalagang siyentista sa kasaysayan. Si Pauling ay isa mga tagapagtatag ng larangan ng ''quantum chemistry'' at ''molecular biology''.  Dahil sa kanyang ambag sa agham, si Pauling ay pinagkalooban ng ''Nobel Prize'' sa Kimika noong 1954. Sa taong 1962, dahil naman sa kanyang pangkapayapaan na aktibismo, siya ay napagkalooban ng ''Nobel Peace Prize''. Ito ang nagbigay daan sa kanya bilang ang kaisa-isang taong tumanggap ng dalawang ''Nobel Prize'' nang walang kahati. Isa siya sa apat lamang na indibidwal na nagtamo ng mahigit sa isang ''Nobel Prize'' (ang iba ay sina Marie Curie, John Bardeen, at Frederick Sanger). Isa rin siya sa dalawang tao lamang na nakatanggap ng nasabing gantimpala sa iba’t-ibang larangan; ang isa ay si Marie Curie. Pinag-aralan din ni Pauling ang istruktura ng DNA, isang problema na nalutas nina James Watson at Francis Crick. Sa mga sumunod na taon, itinaguyod niya ang ''orthomolecular medicine'', ''megavitamin therapy'', ''dietary supplements'', at ang pag-inom ng maraming dosis ng bitamina C, ngunit wala sa mga ito ang natanggap sa ''mainstream scientific community''.[[Talaksan:Pauling.jpg|thumb|right|Si Linus Pauling.]] ==Talambuhay== Si Pauling ay ipinanganak noong Pebrero 28, 1901, sa [[Portland, Oregon]]. Ang kanyang ama, si Herman Pauling, ay isang durugista na may lahing Aleman, at ang kanyang ina, si Lucy Pauling, ay may pinagmulang lahing Ingles-Eskoses. Si Linus ay pumasok sa mga paaralan sa Condon at Portland, pagkatapos ay nag-aral sa [[Oregon State College]], nakakuha ng batsilyer ng agham sa inhenyeriyang kemikal noong 1922. Nagturo siya sa kolehiyo at kalaunan ay naging Teaching Fellow sa [[California Institute of Technology]], kung saan nakakuha siya ng Ph. D. sa kemistri noong 1925.<ref>{{Cite web |title=Nobel Prize in Chemistry 1954 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1954/pauling/biographical/ |access-date=2025-02-12 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref> == Mga publikasyon == ===Mga aklat=== {{Library resources box|by=yes|onlinebooksby=yes|viaf= 91892412}} * {{Cite book |last1=Pauling |first1=Linus |title=Introduction to Quantum Mechanics with Applications to Chemistry |last2=Wilson |first2=E. B. |publisher=Reprinted by [[Dover Publications]] |year=1985 |isbn=978-0-486-64871-2 |author-mask=2 |orig-year=Originally published in 1935}} * {{Cite book |last=Pauling |first=Linus |title=The Nature of the Chemical Bond and the Structure of Molecules and Crystals |publisher=[[Cornell University Press]] |year=1939 |author-mask=——}} * {{Cite book |last=Pauling |first=Linus |title=General Chemistry: An Introduction to Descriptive Chemistry and Modern Chemical Theory |publisher=[[W. H. Freeman and Company|Freeman]] |year=1947 |author-mask=——}} ** Greatly revised and expanded in 1947, 1953, and 1970. Reprinted by [[Dover Publications]] in 1988. * {{Cite journal |last1=Pauling |first1=Linus |title=The Architecture of Molecules |last2=Hayward |first2=Roger |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|Proceedings of the National Academy of Sciences]] |publisher=[[W. H. Freeman and Company|Freeman]] |year=1964 |isbn=978-0-7167-0158-3 |volume=51 |location=San Francisco |pages=977–84 |doi=10.1073/pnas.51.5.977 |pmc=300194 |pmid=16591181 |author-mask=2 |doi-access=free |issue=5|bibcode=1964PNAS...51..977P }} ** [http://scarc.library.oregonstate.edu/coll/pauling/bond/index.html Manuscript notes and typescripts (clear images)] * {{Cite book |last=Pauling |first=Linus |title=No more war! |url=https://archive.org/details/nomorewr0000linu |publisher=Dodd, Mead & Co |year=1958 |isbn=978-1-124-11966-3 |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Pauling |first=Linus |title=Vitamin C, the Common Cold and the Flu |url=https://archive.org/details/vitaminccommonco0000paul |publisher=[[W. H. Freeman and Company|Freeman]] |year=1977 |isbn=978-0-7167-0360-0 |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Pauling |first=Linus |title=How to Live Longer and Feel Better |url=https://archive.org/details/howtolivelongerf00linu |publisher=Avon |year=1987 |isbn=978-0-380-70289-3 |author-mask=2}} * {{Cite book |last1=Cameron |first1=E. |author1-link=Ewan Cameron |title=Cancer and Vitamin C: A Discussion of the Nature, Causes, Prevention, and Treatment of Cancer With Special Reference to the Value of Vitamin C |url=https://archive.org/details/cancervitamincdi0000came |last2=Pauling |first2=Linus |publisher=Camino |year=1993 |isbn=978-0-940159-21-1 |author-mask2=2}} * {{Cite book |last=Pauling |first=Linus |title=Linus Pauling On Peace: A Scientist Speaks Out on Humanism and World Survival |url=https://archive.org/details/linuspaulingonpe0000unse |publisher=Rising Star Press |year=1998 |isbn=978-0-933670-03-7 |author-mask=2}} * {{Cite book |last1=Hoffer |first1=Abram |title=Healing Cancer: Complementary Vitamin & Drug Treatments |url=https://archive.org/details/healingcancercom0000hoff |last2=Pauling |first2=Linus |publisher=CCNM Press |year=2004 |isbn=978-1-897025-11-6 |location=Toronto |author-mask2=2}} * {{Cite book |last1=Ikeda |first1=Daisaku |title=A Lifelong Quest for Peace: A Dialogue |last2=Pauling |first2=Linus |publisher=I. B. Tauris |others=Richard L. Gage (ed., trans.) |year=2008 |isbn=978-1-84511-889-1 |location=London |author-mask2=2}} ===Mga artikulo sa dyornal=== * {{Cite journal |last=Pauling |first=L. |author-mask=2 |year=1927 |title=The Theoretical Prediction of the Physical Properties of Many-Electron Atoms and Ions. Mole Refraction, Diamagnetic Susceptibility, and Extension in Space |journal=[[Proceedings of the Royal Society|Proceedings of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences]] |volume=114 |issue=767 |pages=181–211 |bibcode=1927RSPSA.114..181P |doi=10.1098/rspa.1927.0035 |doi-access=free}} * {{Cite journal |last=Pauling |first=L. |author-mask=2 |year=1929 |title=The Principles Determining the Structure of Complex Ionic Crystals |journal=Journal of the American Chemical Society |volume=51 |issue=4 |pages=1010–1026 |doi=10.1021/ja01379a006|bibcode=1929JAChS..51.1010P }} * {{Cite journal |last=Pauling |first=L. |author-mask=2 |year=1931 |title=The Nature of the Chemical Bond. I. Application of Results Obtained from the Quantum Mechanics and from a Theory of Paramagnetic Susceptibility to the Structure of Molecules |journal=Journal of the American Chemical Society |volume=53 |issue=4 |pages=1367–1400 |doi=10.1021/ja01355a027|bibcode=1931JAChS..53.1367P }} * {{Cite journal |last=Pauling |first=L. |author-mask=2 |year=1931 |title=The Nature of the Chemical Bond. II. The One-Electron Bond and the Three-Electron Bond |journal=Journal of the American Chemical Society |volume=53 |issue=9 |pages=3225–3237 |doi=10.1021/ja01360a004|bibcode=1931JAChS..53.3225P }} * {{Cite journal |last=Pauling |first=L. |author-mask=2 |year=1932 |title=The Nature of the Chemical Bond. III. The Transition from One Extreme Bond Type to Another |journal=Journal of the American Chemical Society |volume=54 |issue=3 |pages=988–1003 |doi=10.1021/ja01342a022|bibcode=1932JAChS..54..988P }} * {{Cite journal |last=Pauling |first=L. |author-mask=2 |year=1932 |title=The Nature of the Chemical Bond. IV. The Energy of Single Bonds and the Relative Electronegativity of Atoms |journal=Journal of the American Chemical Society |volume=54 |issue=9 |pages=3570–3582 |doi=10.1021/ja01348a011|bibcode=1932JAChS..54.3570P }} * {{Cite journal |last1=Pauling |first1=L. |last2=Wheland |first2=G. W. |author-mask=2 |year=1933 |title=The Nature of the Chemical Bond. V. The Quantum-Mechanical Calculation of the Resonance Energy of Benzene and Naphthalene and the Hydrocarbon Free Radicals |url=https://authors.library.caltech.edu/11409/1/PAUjcp33c.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://authors.library.caltech.edu/11409/1/PAUjcp33c.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |journal=The Journal of Chemical Physics |volume=1 |issue=6 |pages=362 |bibcode=1933JChPh...1..362P |doi=10.1063/1.1749304}} * {{Cite journal |last=Pauling |first=L. |author-mask=2 |year=1935 |title=The Structure and Entropy of Ice and of Other Crystals with Some Randomness of Atomic Arrangement |journal=Journal of the American Chemical Society |volume=57 |issue=12 |pages=2680–2684 |doi=10.1021/ja01315a102|bibcode=1935JAChS..57.2680P }} * {{Cite journal |last=Pauling |first=L. |author-mask=2 |year=1940 |title=A Theory of the Structure and Process of Formation of Antibodies* |journal=Journal of the American Chemical Society |volume=62 |issue=10 |pages=2643–2657 |doi=10.1021/ja01867a018|bibcode=1940JAChS..62.2643P }} * {{Cite journal |last=Pauling |first=L. |author-mask=2 |year=1947 |title=Atomic Radii and Interatomic Distances in Metals |journal=Journal of the American Chemical Society |volume=69 |issue=3 |pages=542–553 |doi=10.1021/ja01195a024|bibcode=1947JAChS..69..542P }} * {{Cite journal |last1=Pauling |first1=L. |last2=Itano |first2=H. A. |last3=Singer |first3=S. J. |author3-link=Seymour Jonathan Singer |last4=Wells |first4=I. C. |author-mask=2 |year=1949 |title=Sickle Cell Anemia, a Molecular Disease |journal=Science |volume=110 |issue=2865 |pages=543–548 |bibcode=1949Sci...110..543P |doi=10.1126/science.110.2865.543 |pmid=15395398|s2cid=31674765 }} * {{Cite journal |last1=Pauling |first1=L. |last2=Corey |first2=R. B. |last3=Branson |first3=H. R. |author3-link=Herman Branson |author-mask=2 |year=1951 |title=The structure of proteins: Two hydrogen-bonded helical configurations of the polypeptide chain |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=37 |issue=4 |pages=205–11 |bibcode=1951PNAS...37..205P |doi=10.1073/pnas.37.4.205 |pmc=1063337 |pmid=14816373 |doi-access=free}} == Mga sanggunian == {{reflist}} {{English|Linus Pauling}} {{Authority control}} {{BD|1901|1994|Pauling, Linus}} [[Kategorya:Mga kimiko mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga guro]] [[Kategorya:Mga aktibista]] [[Kategorya:Mga laureado ng Gantimpalang Nobel]] [[Kategorya:Mga manunulat mula sa Estados Unidos]] {{stub}} bhmzag9cvtndgztphznyi6qkbuff856 0 102936 2204671 2200260 2026-04-24T19:26:30Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204671 wikitext text/x-wiki {{pp-move-indef}} {{Infobox Olympic games|1896|Summer|Olympics| | image = Commemorative album of 1896 Olympic Games - cover by E. Gilli%C3%A9ron.jpg | caption = Cover ng opisyal na ulat para sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 1896 | host_city = [[Atenas]], Gresya | nations = 14 | athletes = 241 (lahat lalaki) | events = 43 sa 9 na paligsahan (10 disiplina) | opening = [[Kalendaryong Gregoryano]]: 6 Abril 1896<br>[[Kalendaryong Huliyano]]: 25 Marso 1896 | closing = [[Kalendaryong Gregoryano]]: 15 Abril 1896<br>[[Kalendaryong Huliyano]]: 3 Abril 1896 | opened_by = [[Jorge I ng Gresya|Haring Jorge I]] | stadium = [[Estadyo Panatinaiko]] | next = [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1900|Paris 1900]] }} Ang '''Palarong Olimpiko sa Tag-init ng 1896''' ({{lang-gr|Θερινοί Ολυμπιακοί Αγώνες 1896|Therinoí Olympiakoí Agónes 1896|link=no}}), opisyal na kilala bilang ang '''Mga Laro ng I Olimpiyada''' ({{lang-gr|Αγώνες της 1ης Ολυμπιάδας|Agónes tis 1is Olympiádas|link=no}}) at karaniwang kilala bilang '''''Athens 1896''''' ({{lang-gr|Αθήνα 1896}}), ay ang unang internasyonal na [[Palarong Olimpiko]] na ginanap sa modernong kasaysayan. Itinatag ng [[Pandaigdigang Lupong Olimpiko]] (IOC), na nilikha ng aristokratang Pranses na si [[Pierre de Coubertin]], ginanap ang Palaro sa [[Atenas]], Gresya, mula 6 hanggang 15 Abril 1896. Labing-apat na bansa at 241 mga atleta (lahat lalaki) ang lumahok sa Palaro.<ref name="IOC1896">{{cite web |title=Athens 1896 Summer Olympics |url=https://olympics.com/en/olympic-games/athens-1896 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250522094443/https://olympics.com/en/olympic-games/athens-1896 |archive-date=22 Mayo 2025 |access-date=28 Hulyo 2025 |website=Olympics.com |publisher=International Olympic Committee |language=en}}</ref> Maliban sa koponan ng [[Estados Unidos]], lahat ng mga atleta ay Europeo o di kaya'y naninirahan sa [[Europa]]. Sa aktwal na Palaro, binigyan ang mga nanalo ng medalyang pilak, habang binigyan naman ng mga medalyang tanso ang mga pumangalawa.<ref name="OlympicMedalCount">{{cite web |author=<!-- not stated --> |date=10 Setyembre 2019 |title=Olympic Summer Games Medals from Athens 1896 to Tokyo 2020 |url=https://stillmed.olympic.org/media/Document%20Library/OlympicOrg/Factsheets-Reference-Documents/Games/Records-and-Medals/Reference-document-OG-Medals.pdf |access-date=28 Hulyo 2025 |website=olympic.org |publisher=The Olympics Study Center |location= |archive-date=3 Septiyembre 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200903041318/https://stillmed.olympic.org/media/Document%20Library/OlympicOrg/Factsheets-Reference-Documents/Games/Records-and-Medals/Reference-document-OG-Medals.pdf |url-status=dead }}</ref> Para umakma naman sa modernong pagtatala sa mga nanalo, pinalitan ito ng IOC ng ginto para sa mga nanalo, pilak para sa mga pumangalawa, at tanso para naman sa mga pumangatlo. Nakakuha ng medalya ang sampu sa 14 na bansang lumahok sa Palaro. Pinakamaraming nakuhang ginto ang Estados Unidos, kung saan nakahakot sila ng 11 sumatotal, habang ang punong-abalang bansa naman na Gresya ang nakakuha ng pinakamaraming medalya sa lahat-lahat, kung saan nakakuha sila ng 46 sumatotal. Ang pagkapanalo ni Spyridon Louis sa maraton ang itinuturing na pinaka-''highlight'' ng Palaro para sa mga Griyego. Gayunpaman, ang pinakamatagumpay na atleta sa Palaro ay si [[Carl Schuhmann]] ng [[Alemanya]], isang mambubuno at himnasta, kung saan naipanalo niya ang apat na paligsahan. Lagpas 65% sa mga atleta ay Griyego. Walang pumalag sa pagpili sa Atenas bilang ang punong-abalang lungsod sa kauna-unahang edisyon ng modernong Palaro sa kongresong inorganisa ni Coubertin sa Paris noong ika-23 ng Hunyo 1894 dahil sa kadahilanan na ang Gresya ang lugar kung saan ginanap ang Sinaunang Palarong Olimpiko. Ang pangunahing estadyo ng Palaro ay ang Estadyo Panatinaiko, kung saan ginanap rin ang mga paligsahan sa atletika (''athletics'') at pagbubuno (''wrestling''). Ginamit rin ang mga Belodromo ng New Phaliron para sa pagsisiklista, gayundin ang Zappeion para naman sa [[eskrima]] (''fencing''). Pormal na binuksan ang Palaro noong ika-6 ng Abril sa Estadyo Panatinaiko. Matapos magbigay ng isang mensahe si Prinsipe Konstantino ng Gresya, na siyang pangulo rin ng komite sa pag-oorganisa sa Palaro, binuksan ng kanyang amang si Haring Jorge I. Matapos nito, itinanghal ng siyam na banda at 150 mang-aawit sa koro ang Himno Olimpiko, isang komposisyon ni Spyridon Samaras at titik ng makatang si Kostis Palamas. Isang tagumpay ang itinuring sa Olimpiko ng 1896. Ang Mga Laro ay may pinakamalaking internasyonal na pakikilahok ng anumang kaganapang pampalakasan hanggang sa petsang iyon.<ref name="Young">{{Cite book |last=Young |first=David C. |title=The Modern Olympics: A Struggle for Revival |publisher=Johns Hopkins University Press |year=1996 |isbn=0-8018-7207-3 |location=Baltimore |language=en}}</ref> Estadyo Panatinaiko ay umapaw sa pinakamaraming tao na nanood ng isang sporting event.  Pagkatapos ng mga Laro, si Coubertin at ang IOC ay hiniling ng ilang kilalang tao, kabilang si [[Haring Jorge]] ng Gresya at ilan sa mga Amerikanong katunggali sa Atenas, na idaos ang lahat ng mga sumusunod na Laro sa Atenas. Gayunpaman, ang [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1900]] ay planado na para sa Paris, at, maliban sa [[Palarong Interkalado 1906]], hindi bumalik ang Olimpiko sa Gresya hanggang sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004]], 108 taon ang nakalipas. == Pagpapanumbalik ng mga Palaro == Noong ika-19 na siglo, ilang maliliit na pagdiriwang ng palakasan sa buong Europa ang pinangalanan sa [[Sinaunang Palarong Olimpiko]]. Ang Olimpiko sa taong 1870 sa Estadyo Panatinaiko, na inayos para sa okasyon, ay dinaluhan ng 30,000 katao. Ipinagpatibay ni [[Pierre de Coubertin]], isang mananalaysay at tagapagturong Pranses, ang ideya ni [[William Penny Brookes]] na magtatag ng isang pambansang maramihan at palakasang maramihan na kaganapan.<ref>Bijkerk (2004), 457</ref><ref>Toohey (2007), 20</ref> Noong 1890, sumulat si Coubertin ng isang artikulo sa ''La Revue Athlétique'', na nagtataguyod ng kahalagahan ng Much Wenlock, isang bayan sa kanayunan sa kondadong Ingles ng Shropshire. Dito, noong Oktubre 1850, itinatag ng lokal na manggagamot na si William Penny Brookes ang ''Wenlock Olympian Games'', isang pagdiriwang ng mga palakasan at libangan na kinabibilangan ng [[atletiks]] at mga larong pangkoponan, tulad ng [[kriket]], [[futbol]] at ''quoits''.<ref>Mullins, "Pierre de Coubertin and the Wenlock Olympian Games"</ref> Kumuha rin ng inspirasyon si Coubertin mula sa mga naunang larong Griyego na inorganisa sa ilalim ng pangalan na Olimpiko ng negosyante at pilantropo na si Evangelis Zappas noong 1859, 1870 at 1875.<ref>Matthews (2005), 66; Young (1996), 81</ref> Pinondohan ng mga pamana ni Evangelis Zappas at ng kaniyang pinsan na si Konstantinos Zappas ang Palaro sa Atenas noong 1896,<ref>Memoire sure le conflit entre la Grece et la Roumanie concernant l'affaire Zappa – Athens 1893, by F. Martens</ref><ref>L'affaire Zappa – Paris 1894, by G. Streit</ref> at ni George Averoff,  na partikular na hiniling ng pamahalaan ng Gresya, sa pamamagitan ng prinsipeng tagapagmana na si Constantine, na i-sponsor ang ikalawang pagsasaayos ng Estadyo Panatinaiko. Ginawa ito ng pamahalaan ng Gresta sa kabila ng gastos sa pag-aayos ng estadyo sa marmol na pinondohan nang buo ni Evangelis Zappas apatnapung taon na ang nakalilipas. Noong 18 Hunyo 1894, nag-organisa si Coubertin ng isang kongreso sa Sorbonne, Paris, upang ipakita ang kaniyang mga plano sa mga kinatawan ng mga lipunan ng mga isport mula sa 11 bansa. Kasunod ng pagtanggap ng kaniyang panukala ng kongreso, kailangang pumili ng petsa para sa unang modernong Palarong Olimpiko. Iminungkahi ni Coubertin na ang Palaro ay gaganapin kasabay ng 1900 ''Universal Exposition'' ng Paris. Sa pag-aalala na maaaring mabawasan ang interes ng publiko sa anim na taong paghihintay, pinili ng mga miyembro ng kongreso na isagawa ang Palaro sa taong 1896. ==Mga sanggunian== {{reflist}} == Karagdagang pagbabasa == * {{Cite book |last=Bijkerk |first=Anthony T. |title=Encyclopedia of the Modern Olympic Movement |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2004 |isbn=0-313-32278-3 |editor=John E. Findling, Kimberly D. Pelle |chapter=Pierre de Coubertin |oclc=52418065}} * {{Cite book |last=Matthews |first=George R. |url=https://books.google.com/books?id=WKRUmep515oC&q=Wenlock,+Brookes,+Coubertin |title=America's First Olympics: The St. Louis Games Of 1904 |publisher=University of Missouri Press |year=2005 |isbn=0-8262-1588-2 |chapter=The Ghost of Plato |oclc=58468164 |access-date=28 Hulyo 2025}} * {{cite web |last=Mullins |first=Samuel P. |title=Pierre de Coubertin and the Wenlock Olympian Games |url=http://www.ioa.leeds.ac.uk/1980s/84099.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110218043658/http://www.ioa.leeds.ac.uk/1980s/84099.htm |archive-date=18 Pebrero 2011 |access-date=28 Hulyo 2025 |work=Proceedings of the International Olympic Academy–Selected 1980s Proceedings |publisher=University of Leeds}} * {{Cite book |last=Toohey |first=Kristine |title=The Olympic Games: A Social Sciences Perspective |url=https://archive.org/details/olympicgamessoci0ed2tooh_i1z5 |publisher=CABI |year=2007 |isbn=978-1-84593-355-5}} {{Palarong Olimpiko}} [[Kategorya:Palarong Olimpiko sa Tag-init 1896]] [[Kategorya:Unang Kaganapan]] {{stub}} s40pa2po1j9rgs969ez4fdr7sqdvjjb 0 102976 2204833 2085963 2026-04-24T21:29:12Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204833 wikitext text/x-wiki {{Infobox union | name = KMU | country = [[Pilipinas]] | affiliation = [[Bagong Alyansang Makabayan|Bayan]], [[International Trade Union Confederation|ITUC]], [[World Federation of Trade Unions|WFTU]], [[International Metalworkers' Federation|IMwF]] | members = | full_name = Kilusang Mayo Uno | native_name = | image = KMU logo.png | founded = {{start date and age|1980|5|1}} | current = | head = | dissolved_date = | dissolved_state = | merged_into = | office = [[Lungsod Quezon]], [[Kalakhang Maynila]] | people = Elmer Labog, Tagapangulo | website = [http://www.kilusangmayouno.com/ kilusangmayouno.com] | footnotes = }} Ang '''Kilusang Mayo Uno''' ('''KMU''') ay isang pambansang sentrong unyon ng kalakalan sa [[Pilipinas]]. Ito ang alyansa ng mga daan-daang mga progresibong samahan sa paggawa sa ilalim nito. Nilikha ito noong [[Mayo 1]], [[1980]] noong panahon ni [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulong]] [[Ferdinand Marcos]] upang katawanin ang mga samahan ng mga progresibong manggagawa sa Pilipinas na sinusulong ang Pambansang [[Demokrasya|Demokratikong]] pakikibaka - partikular ang pagtanggal sa nakikitang [[Imperyalismo]] ng [[Estados Unidos]]. == Mga kampanya == Nanawagan ang KMU noong 1999 para sa isang kabuuan ng pagtaas ng sahod na ₱125. Noong Disyembre 2006, inaprubahan ng Mababang Kapulungan ang House Bill 435 na nagpapataas ng ₱125 sa sahod. Nanguna rin ang KMU sa isang kampanya laban sa mga pagpatay sa labas ng batas. Mula pa noong 2001, higit sa 70 unyonista at aktibista sa paggawa ang napatay ng mga mamamatay na pangkat. Ang pangulo ng unyon ng [[Nestlé]] Philippines at Tagapangulo ng PAMANTIK na si Diosdado Fortuna ay kabilang sa mga napatay. Naglunsad din sila ng isang pandaigdigang kampanya laban sa pulitikal na pagpatay at nagsampa ng reklamo sa [[International Labour Organization]] laban sa pamahalaan ni dating [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulong]] [[Gloria Macapagal-Arroyo]]. Mayroon din silang isang patuloy na kampanya upang i-boykot ang Nestlé, na inaakusahan nila ng paglabag sa mga karapatan sa paggawa sa mga pasilidad ng kumpanya sa lalawigan ng [[Laguna]]. Kasama sa mga naunang kampanya ay ang welga sa transportasyon noong 2004 upang iprotesta ang pagtaas ng presyo sa langis, at isang kampanya upang palayain ang yumaong kongresistang si [[Crispin Beltran]] mula sa pagkakulong ng [[Pambansang Pulisya ng Pilipinas]]. == Mga ibang panawagan == Tulad ng ibang mga militanteng grupo, nananawagan din ang kilusan ng wastong pagpopondo sa mga pangunahing serbisyong panlipunan na magpapagaan sa mga pasakit ng isang pangkaraniwang manggagawa at mga Pilipino sa pangkalahatan. Bukod sa pakikibaka para sa mga karapatan ng mga manggagawa, ang KMU ay naging aktibong kritiko rin ng Palasyo, na binabanggit ang gobyernong Aquino bilang isang papet ng mga imperyalistang Estados Unidos. Tinukoy nila ang pagpapakalinga ng gobyerno sa mga korporasyon para sa rehabilitasyon ng mga lugar na sinalanta ng [[Bagyong Yolanda]], isang pamamaraan upang kunin ang murang paggawa mula sa mga biktima ng mga natural na kalamidad. == Mga Sanggunian == {{reflist}} *{{cite book | year = 2005 | title = Trade Unions of the World | url = https://archive.org/details/tradeunionsofwor0000unse_r8t5 | editor = [[International Centre for Trade Union Rights|ICTUR]] |display-editors=etal | edition = 6th | publisher = John Harper Publishing | location = London, UK | isbn = 0-9543811-5-7}} == Mga kawing panlabas == *[http://www.kilusangmayouno.com Opisyal na pook-sapot ng KMU] {{pilipinas-stub}} [[Kategorya:Bagong Alyansang Makabayan]] hypcg6c9u8ctd26z3rs0mbnoqsd0hzd 0 106497 2204644 2090493 2026-04-24T16:41:59Z Amherst99 14634 2204644 wikitext text/x-wiki {{Infobox pepper | name = Siling ''bird's eye'' | image = chilli45.jpg | heat = Very Hot | scoville = 50,000–100,000 }} {{Infobox cultivar |name = Siling bird's eye |image = Thai peppers.jpg |image_caption = ilang mga siling bird's eye sa palumpong |species = ''[[Capsicum annuum]]''<ref name=DeWitt>{{cite book|author=DeWitt, D.; Bosland, P.W.|year=2009|title=The Complete Chile Pepper Book: A Gardener's Guide to Choosing, Growing, Preserving, and Cooking|url=https://archive.org/details/completechilepep0000dewi|publisher=Timber Press|isbn=978-0881929201}}</ref> |cultivar=''Bird's Eye'' }} Ang '''siling bird's eye ''(bird's eye chili)'' ''' o '''siling Thai''' ({{lang-vi|Ớt hiểm}}, {{lang-th|พริกขี้หนู}}, {{RTGS|''phrik khi nu''}}, {{IPA-th|pʰrík kʰîː nǔː|IPA}}, literal na kahulugan: Siling dumi ng daga; {{lang-id|Cabai rawit}}; {{lang-ms|Cili api or Cili padi}}) ay isang uring kultibar ng [[sili]]ng mula sa espesyang ''Capsicum annuum'', na karaniwang matatagpuan sa [[Timog-silangang Asya]]. Ito ay kadalasang napagkakamalang [[siling labuyo]] ''([[Capsicum frutescens]])'' dahil sa pagkakahawig nito, subalit ang totoo ang dalawang ito ay magkaibang uri. Ang siling ''bird's eye'' ay matatagpuan din sa [[India]], sa Meghalaya at Kerela; ito ay ginagamit sa tradisyunal na lutuing Kerala (sa Malayalam tinatawag itong ''kanthari mulagu'' {{lang-ml|കാന്താരി മുളക്}}). Tinatawag naman itong ''jal·ik meseki'' ng mga Garo sa Meghalaya (''jal·ik'' = sili; ''meseki'' = dumi ng daga). Matatagpuan din ang siling ito sa mga rural na bahagi ng [[Sri Lanka]] (kilala sa tawag na කොච්චි (''kochchi'') sa wikang Sinhalese), na kung saan ginagamit itong panghalili sa mga siling berde. Isa rin itong pangunahing sangkap sa ''kochchi sambal'', isang ensaladang gawa sa kinayod na niyog, dinurog na siling ''bird's eye'' at tinimplahan ng asin at katas ng dayap. Malawak ang gamit ng siling ito sa mga [[lutuing Taylandes|lutuing Thai]], Lao, Khmer at Vietnamese. ==Mga sanggunian== {{Reflist}} [[Kategorya:Sili]] {{stub}} s5u0nfkkchup4xkhyls5i4hu37w88r7 0 110091 2204692 2197143 2026-04-24T19:42:24Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204692 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Pierre-Auguste Renoir - Suzanne Valadon - La Natte - Girl Braiding Her Hair.jpg|thumb|''Suzanne Valadon'', larawang ipininta ni Renoir, 1885. Ipinakikita sa larawang ito ang anyo o hubog ng hati sa pagitan ng dalawang mga suso ng isang babae mula sa pagtanaw na patagilid.]] [[Talaksan:Aria Giovanni DSC 1310.JPG|thumb|Ang erotikang artistang Amerikano na si Aria Giovanni na nagpapakita ng hati sa pagitan ng dibdib.]] Ang '''hati sa pagitan ng dibdib''' (Ingles: ''[[cleavage]]'', literal na "kahatiang nakabuka", mula sa ''[[cleave]]'', "buksan sa pamamagitan ng paghati" o "ibuka sa pamamagitan ng paghati"<ref name=Hammond>{{cite-Hammond|''Cleave'', ''cleavage''}}, pahina 45.</ref>) ay ang biyak o gatla sa gitna ng mga [[suso (anatomiya)|suso]] ng isang [[babae]] na nakahimlay sa ibabaw ng isternum, na ipinapakita o pinalilitaw ng isang kasuotan na may mababang "leeg" o mababang butas na pangleeg ng isang baro. Kaugnay ito ng mababang gupit sa damit ng mga kababaihan, katulad ng pormal na mahabang damit o balintawak, [[damit panglangoy]] o [[damit pangligo]], mga pang-itaas na kasuotang pangkasuwal, at iba pang mga kasuotang dinisenyo upang mabigyang-diin ang pagpapansin sa mga suso. Ang itaas na bahagi ng hati sa dibdib ay maaaring higit na mabigyang-diin ng pananamit tulad ng mababang bukas na kuwelyo na naglalantad sa paghahating ito, at kadalasan ay ginagamit ang termino upang ilarawan ang mismong mababang hiwa ng kuwelyo, sa halip na ang terminong ''décolletage''. Si Joseph Breen, ang pinuno ng Production Code Administration (o Pamamahala ng Kodigong Pamproduksyon) ng industriya ng pelikula sa [[Estados Unidos]], ang nagpanukala ng termino sa kasalukuyang kahulugan nito habang sinusuri ang pelikulang ''The Outlaw'' noong 1943 na pinagbidahan ni [[Jane Russell]]. Ipinaliwanag ang termino sa magasin na ''Time'' noong Agosto 5, 1946. Pinakakaraniwan itong ginagamit sa wika ng Kanluraning [[moda]] ng kababaihan upang tukuyin ang mga hiwa ng kuwelyo na naglalantad o nagbibigay-diin sa ''décolletage'' (pagpapakita ng itaas na bahagi ng dibdib). May ilang mga taong tumuturing sa paggamit ng hati sa pagitan ng mga dibdib bilang isang anyo ng pambabaeng [[ligaw-biro]] o [[pang-uupat]] sa loob ng hangganan ng pamayanan, pangkat ng mga taong kaalinsabay o kauri, at personal na mga pamantayan ng [[kayumian]], pati na para sa epektong [[estetiko]] at [[erotiko]] nito. Maraming mga babae ang gumagamit ng pagitan ng mga dibdib upang dagdagan o pag-igihin ang kanilang pagiging [[kaakit-akit]] o [[kariktang seksuwal]]. May ilang mga taong nakakaramdam ng kasiyahang [[Erotisismo|erotiko]] mula sa pagtingin sa pagitan ng mga suso ng isang babae, may ilan namang nasisiyahan mula sa paglalantad ng pagitan ng mga suso ng kanilang kaparehang babae, at may ilang mga babaeng nagpapakita ng pagitan ng kanilang mga suso para sa kasiyahan ng kanilang mga katambal. == Tipolohiya == [[File:Cleavage_of_a_woman.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cleavage_of_a_woman.jpg|thumb|240x240px|Hati sa dibdib ng isang babae]] Bagaman maraming pag-aaral na ang naisagawa upang uriin ang mga dibdib batay sa kanilang mga hugis, kurba, at laki, kakaunti pa rin ang naisagawang pananaliksik upang uriin ang hati sa dibdib,<ref>{{Cite journal |last1=D. v. Heimburg |last2=K. Exner |last3=G. Lemperle |year=1996 |title=The tuberous breast deformity: classification and treatment |url=https://www.jprasurg.com/article/S0007-1226(96)90000-4/pdf |journal=British Journal of Plastic Surgery |language=en |volume=49 |issue=6 |pages=339{{ndash}}345 |doi=10.1016/S0007-1226(96)90000-4 |pmid=8881778 |doi-access=free}}</ref><ref name="MAAK2" /> sa kabila ng pagiging mahalaga nito sa pagtukoy ng kaanyuang [[Estetika|estetiko]].<ref name="MAAK2">{{Cite journal |last1=Muhammad Adil Abbas Khan |last2=Ammar Asrar Javed |last3=Nigel Mercer |date=15 January 2016 |title=Cleavage classification: categorizing a vital feminine aesthetic landmark |url=https://parjournal.net/article/view/1262#B3 |journal=Plastic and Aesthetic Research |volume=3 |issue=1 |page=36 |doi=10.20517/2347-9264.2015.84 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Adam R. Kolker |last2=Meredith S. Collins |year=2015 |title=Treatment Strategy for Improving Consistency in Aesthetic Correction |journal=Plastic and Reconstructive Surgery |language=en |volume=136 |issue=2 |pages=269e–270e |doi=10.1097/PRS.0000000000001429 |pmid=25909297 |doi-access=free |s2cid=22386643}}</ref> == Kultura == Sa karamihan ng mga [[kultura]], karaniwang itinuturing ng kalalakihan na kaakit-akit ang dibdib ng kababaihan.<ref>{{Cite book |last=Buss |first=David |url=https://books.google.com/books?id=Sn6JDwAAQBAJ |title=Evolutionary Psychology: The New Science of the Mind |date=2019 |publisher=Routledge |isbn=978-0429590061 |edition=6 |language=en |chapter=Men's Long-Term Mating Strategies}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jan Havlíček |last2=Vít Třebický |last3=Jaroslava Varella Valentova |last4=Karel Kleisner |last5=Robert Mbe Akoko |last6=Jitka Fialová |last7=Rosina Jash |last8=Tomáš Kočnar |last9=Kamila Janaina Pereira |last10=Zuzana Štěrbová |last11=Marco Antonio Correa Varella |year=2017 |title=Men's preferences for women's breast size and shape in four cultures |url=https://dspace.stir.ac.uk/bitstream/1893/24421/1/EHB-15-265R1.pdf |journal=Evolution and Human Behavior |language=en |volume=38 |issue=2 |pages=217–226 |bibcode=2017EHumB..38..217H |doi=10.1016/j.evolhumbehav.2016.10.002 |hdl-access=free |last12=Jana Vokurková |last13=Ernest Vunan |last14=S Craig Roberts |hdl=1893/24421}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Barnaby J Dixson |last2=Paul L Vasey |last3=Katayo Sagata |last4=Nokuthaba Sibanda |last5=Wayne L Linklater |last6=Alan F Dixson |year=2011 |title=Men's preferences for women's breast morphology in New Zealand, Samoa, and Papua New Guinea |url=https://www.researchgate.net/publication/46404564 |journal=Archives of Sexual Behavior |language=en |volume=40 |issue=6 |pages=1271–1279 |doi=10.1007/s10508-010-9680-6 |pmid=20862533 |s2cid=34125295}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Frank W. Marlowe |year=2004 |title=Mate preferences among Hadza hunter-gatherers |url=https://www.unl.edu/rhames/courses/readings/Marlowe-hadza-mate-selection-criteria.pdf |journal=Human Nature |language=en |volume=15 |issue=4 |pages=365–376 |doi=10.1007/s12110-004-1014-8 |pmid=26189412 |s2cid=9584357 |access-date=2026-01-02 |archive-date=2019-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214043330/https://www.unl.edu/rhames/courses/readings/Marlowe-hadza-mate-selection-criteria.pdf |url-status=dead }}</ref> Minsan ay gumagamit ang mga babae ng ''décolletage'' na naglalantad ng hati sa dibdib upang mapahusay ang kanilang kakitang pisikal at seksuwal, at upang mapalakas ang kanilang pakiramdam ng pagiging babae. Ang pagpapakita ng hati sa dibdib sa pamamagitan ng mababang hiwa ng kuwelyo ay madalas ituring na isang anyo ng [[pakikipaglandian]] o panunukso, bukod pa sa estetiko o erotikong epekto nito. Ayon sa Kinsey Reports, karamihan sa mga lalaki ay nakararamdam ng erotikong kasiyahan sa pagtingin sa hati sa dibdib ng isang babae.<ref>{{Cite book |last1=Alfred C. Kinsey |title=Sexual Behaviour in the Human Male |url=https://archive.org/details/bwb_P8-AYC-364 |last2=Wardell B. Pomeroy |last3=Clyde E. Martin |publisher=Saunders |year=1948 |isbn=978-0253334121 |language=en}}</ref> Sa pagdidisenyo ng mga kasuotan, ang paglikha ng mga hugis na humihila ng pansin sa mukha o sa dibdib ay nakatutulong upang mailihis ang tingin mula sa mga bahagi ng katawan na itinuturing na hindi gaanong kaaya-aya.<ref>{{Cite book |last1=Cole |first1=Holly |url=https://books.google.com/books?id=nenbAAAAMAAJ&pg=PA81 |title=Costuming for Film: The Art and the Craft |last2=Burke |first2=Kristin |publisher=Silman-James Press |year=2005 |isbn=978-1879505803 |page=81 |language=en}}</ref> Ang mga lalaking nagko-''cross-dress'' (o pagbibihis kabaligtaran sa kasarian) at mga [[Transgender|babaeng trans]] ay madalas ding nagnanais ng anyong-hating-dibdib na kahawig ng sa babae upang magmukhang mas pambabae ang kanilang katawan. Ang kapani-paniwalang hati sa dibdib ay maaaring maglihis ng pansin mula sa mga aspektong hindi gaanong pambabae ng anyo at mapabuti ang kakayahang makapasa o mapagkamalang babae.<ref>{{Cite web |year=2007 |title=Creating Cleavage |url=http://www.malebreastenlargement.net/howtocreatecleavage.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071017114351/http://malebreastenlargement.net/howtocreatecleavage.html |archive-date=2007-10-17 |website=Male Breast Enlargement |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Boyd |first=Helen |url=https://books.google.com/books?id=NsM_BAAAQBAJ&pg=PA126 |title=She's Not the Man I Married: My Life with a Transgender Husband |publisher=Basic Books |year=2007 |isbn=978-1580051934 |pages=126 |language=en}}</ref>{{multiple image | align = left | direction = horizontal | total_width = 500 | image1 = E1275480 (4315537281) crop.jpg | caption1 = Isang [[modelo]] ang nakasuot ng damit-gabing may mababang hati sa dibdib o ''décolleté'' sa isang palabas ng moda. | image2 = Parvathy Omanakuttan at SNDT Chrysalis 2012 fashion show (4).jpg | caption2 = Si Parvathy Omanakuttan na nakasuot ng [[sari (damit)|sari]] na may mababang hati sa dibdib o ''décolleté'' sa isang palabas ng moda. | footer = | alt1 = | image3 = Janine Gutierrez at 81st International Film Festival.jpg | caption3 = Si [[Janine Gutierrez]] na may kasuotang na may mababang hati sa dibdib o ''décolleté'' sa ika-81 Internasyunal na Pistang Pelikula ng [[Venecia]] }} Malaki ang pagkakaiba-iba sa pagitan ng mga kultura at lipunan hinggil sa antas ng pagpapakita ng hati sa dibdib na katanggap-tanggap sa publiko.<ref>{{Cite web |last=Salmansohn |first=Karen |date=Oktubre 29, 2007 |title=The Power of Cleavage |url=https://www.huffingtonpost.com/karen-salmansohn/the_power_of_cleavage_b_70260.html |website=The Huffington Post |language=en}}</ref> Sa kontemporaryong lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], ang lawak ng pagpapakita ng dibdib ng isang babae ay nakadepende sa panlipunan at kultural na konteksto. Ang pagpapakita ng alinmang bahagi ng dibdib ng babae ay maaaring ituring na hindi naaangkop at maaaring ipagbawal sa ilang itinuturing na sensitibong lugar, gaya ng mga lugar ng [[Hanapbuhay|trabaho]], [[simbahan]], at [[paaralan]], samantalang sa ibang espasyo tulad ng mga salu-salo, [[dalampasigan]], at mga palanguyan, maaari namang pahintulutan ang mas malawak na pagpapakita ng hati sa dibdib.<ref name="LedD">{{Cite book |last=Leder |first=D. |title=The Body in Medical Thought and Practice |url=https://archive.org/details/bodyinmedicaltho0000unse |publisher=Springer Science+Business Media |year=1992 |isbn=978-0792316572 |page=[https://archive.org/details/bodyinmedicaltho0000unse/page/222 223] |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Stuart Macadam |first1=Patricia |url=https://books.google.com/books?id=a7esQgAACAAJ&pg=PA175 |title=Breastfeeding: Biocultural Perspectives |last2=Dettwyler |first2=Katherine A. |publisher=Routledge |year=1995 |isbn=978-0202011929 |page=175 |language=en}}</ref> Napansin ng historyador ng [[sining]] na si James Laver na ang nagbabagong pamantayan hinggil sa hati sa dibdib ay karaniwang mas naaangkop sa kasuotang panggabi kaysa sa kasuotang pang-araw. Ang paglalantad ng mga [[utong]] at [[bilutong]] ay halos palaging itinuturing na [[malaswa]] at, sa ilang pagkakataon, ay itinuturing na lantad na [[kahubaran]].<ref name="LedD2">{{Cite book |last=Leder |first=D. |title=The Body in Medical Thought and Practice |url=https://archive.org/details/bodyinmedicaltho0000unse |publisher=Springer Science+Business Media |year=1992 |isbn=978-0792316572 |page=[https://archive.org/details/bodyinmedicaltho0000unse/page/222 223] |language=en}}</ref> == Mga kontrobersiya == Sa kabila ng mahabang kasaysayan nito, nananatiling kontrobersyal ang pagpapakita ng hati sa dibdib.<ref>{{Cite news |last=Stinson |first=Lashonda |date=2007-08-03 |title=Cleavage seems to be spilling over into everyday fashion |language=en |work=Ocala StarBanner |url=https://www.ocala.com/story/news/2007/08/03/cleavage-seems-to-be-spilling-over-into-everyday-fashion/31213481007/}}</ref> Iniulat ng magasin ng kababaihan sa UK na ''Stylist'' noong 2017 at ng pahayagang Indiyano na ''Mid-Day'' noong 2019 na laganap ang “c''leavage shaming''” (o pagpapahiya sa nagpapakita ng hati sa dibdib) sa balita at sa [[hatirang pangmadla]].<ref>{{Cite news |last=Dray |first=Kayleigh |year=2017 |title=Susanna Reid's absolutely flawless response to "cleavage-shaming" headlines |language=en |work=Stylist |url=https://www.stylist.co.uk/people/susanna-reid-good-morning-britain-cleavage-shaming-piers-morgan-dress-boobs-breasts/34669}}</ref><ref>{{Cite news |last=Shiware |first=Shweta |date=2019-11-10 |title=To Show And Tell |language=en |work=Mid-Day |url=https://www.mid-day.com/articles/to-show-and-tell/22063165}}</ref> Ang mga aktres ng Bollywood na sina Disha Patani, [[Deepika Padukone]], Priyanka Chopra, Nargis Fakhri, at iba pa ay na-''troll'' at pinahiya dahil sa pagsusuot ng mga kasuotang naglalantad ng hati sa dibdib sa hatirang pangmadla at pangunahing balita, kabilang na sa ''The Times of India''.<ref>{{Unbulleted list|{{Cite news |last=DNA Web Team |date=2018-02-10 |title=Not just Priyanka Chopra, here are other actresses who were dragged into controversy over a little cleavage-show |url=https://www.dnaindia.com/bollywood/report-not-just-priyanka-chopra-here-are-other-actresses-who-were-dragged-into-controversy-over-a-little-cleavage-show-2586853 |work=DNA |language=en }}|{{cite news |title=Disha Patani, Deepika Padukone and now Priyanka Chopra has courted cleavage controversies |author=News Desk |work=Asianet Newsable |date=2018-03-31 |url=https://newsable.asianetnews.com/entertainment/disha-patani-deepika-padukone-and-now-priyanka-chopra-has-courted-cleavage-controversies |language=en |access-date=2026-01-01 |archive-date=2025-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250225015859/https://newsable.asianetnews.com/entertainment/disha-patani-deepika-padukone-and-now-priyanka-chopra-has-courted-cleavage-controversies |url-status=dead }}|{{cite news |title=Disha Patani's epic answer to slut shaming, says her idea of 'Indian girl' is different |author=Express Web Desk |work=The Indian Express |date=2017-02-23 |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/disha-patani-slut-shamin-4540354/ |language=en }}|{{cite news |title=Dear TOI, it's 2014: Slut-shaming Deepika Padukone over her cleavage is so passe |last=Dasgupta |first=Piyasree |work=First Post |date=2014-10-23 |url=https://www.firstpost.com/living/dear-toi-its-2014-slut-shaming-deepika-padukone-over-her-cleavage-is-so-passe-1724023.html |language=en }}|{{cite news |title=Priyanka Chopra looks super hot in bold dress, but Twitteratti can't stop laughing |author=News Desk |work=Deccan Chronicle |date=2018-05-05 |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/bollywood/050518/priyanka-chopra-dress-blazer-trolled-twitter-cut-out-breast-funny-meme.html |language=en }}}}</ref> Naging pambihira rin ang atensiyong ibinigay ng midya nang magsuot ng mga kasuotang naglalantad ng hati sa dibdib ang mga politiko na sina [[Angela Merkel]], [[Hillary Clinton]], at Jacqui Smith, maging mula sa mga pahayagang ''The Washington Post'' at ''The New York Times''.<ref>{{Cite news |date=15 Abril 2008 |title=Merkel 'Surprised' by Attention to Low-cut Dress |language=en |work=Der Spiegel |url=http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,547512,00.html}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 Abril 2008 |title=Angela Merkel Raises Eyebrows with Cleavage Display |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,3269347,00.html |publisher=Deutsche Welle |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Palmer |first1=Barbara |title=Breaking the Political Glass Ceiling: Women and Congressional Elections |last2=Simon |first2=Dennis |publisher=Routledge |year=2010 |isbn=978-1135891756 |page=138 |language=en}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Babae]] [[Kategorya:Anyo ng tao]] [[br:Krubuilh dispak]] [[Kategorya:Anatomiya ng dibdib]] 1qll4gwdoce5trwq8ms1b7x55pum3cl 0 113117 2204832 2060933 2026-04-24T21:28:56Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204832 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|Ibadan}} {{Ibang gamit|Abadan (paglilinaw)}} {{Infobox settlement |name = Abadan |official_name = Ābādān |native_name = {{lang|fa|آبادان}} |settlement_type = Lungsod |image_skyline = دانشکده نفت آبادان.jpg | image_caption = Tanaw mula sa Abadan Oil Faculty | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = | mapsize = | map_caption = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = Iran | pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_mapsize = | pushpin_relief = | pushpin_map_caption = Kinaroroonan sa [[Iran]] at [[Asya]] | coordinates = {{coord|30|20|21|N|48|18|15|E|region:IR|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Talaan ng mga bansa|Bansa]] | subdivision_name = {{flag|Iran}} | subdivision_type1 = [[Mga lalawigan ng Iran|Lalawigan]] | subdivision_type2 = [[Mga kondado ng Iran|Kondado]] | subdivision_type3 = [[Bakhsh|Distrito]] | subdivision_type4 = | subdivision_name1 = [[Lalawigan ng Khuzestan|Khuzestan]] | subdivision_name2 = [[Kondado ng Abadan|Abadan]] | subdivision_name3 = Central | subdivision_name4 = | established_title = | established_date = | leader_title = [[Alkalde]] | leader_name = Hosein Hamid-Pour | leader_title2 = Tagapangulo ng Sangguniang Panlungsod | area_footnotes = | area_magnitude = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = 1275 | area_metro_km2 = | area_urban_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = 3 | elevation_ft = | population_footnotes = | population_as_of = Senso 2016 | population_density_km2 = 167 | population_urban = 231,476 <ref name=2016cen/> | population_metro = | population_est = | population_est_as_of = | population_blank1_title = Ranggo ng populasyon sa Iran | population_blank1 = [[Talaan ng mga lungsod sa Iran ayon sa populasyon|Pang-40]] | population_demonym = Abadani&nbsp;([[Wikang Ingles|en]]) | area_code = (+98) 061 | blank_name = [[Köppen climate classification|Klima]] | blank_info = [[Klimang bahagyang-tigang#Malamig na mga klimang bahagyang-tigang|BSk]] | website = [http://Abadan.ir/ www.Abadan.ir] | footnotes = | timezone = [[Pamantayang Oras ng Iran|IRST]] | utc_offset = +03:30 | timezone_DST = [[Iran Daylight Saving Time|IRDT]] | utc_offset_DST = +04:30 }} Ang '''Ābādān''' ({{Audio|En-Abadan Pronunciation.ogg|pakinggan}} {{lang-fa|آبادان}}, {{IPA-fa|ʔɒːbɒːˈdɒːn|pron}}) ay isang lungsod sa lalawigan ng [[Khuzestan]] sa timog-kanlurang [[Iran]]. Kabisera ito ng [[Kondado ng Abadan]]. Ito ay nasa [[Pulo ng Abadan]] (68&nbsp;kilometro ang haba, 3–19&nbsp;kilometro o 2–12&nbsp;milya ang lapad), at ang pulo ay hinahangganan ng daanang tubig na [[Shatt al-Arab]] sa kanluran at ng labasan ng tubig ng [[Ilog Karun]] na [[Bahmanshir]] (ang [[Arvand Rood]]) sa silangan. Nasa layo itong {{convert|53|km|mi|}} mula sa [[Golpong Persiko]],<ref name="eb">[http://search.eb.com/eb/article-9003216 "Abadan."] ''[[Encyclopædia Britannica]]''. 18 Pebrero 2007</ref> malapit sa hangganang Iran-Irak. ==Demograpiya== {{Historical populations |align=left |1910 |400 |1949 |173000 |1956 |220000 |1980 |300000 |1986 |6 |1991 |84774 |2001 |206073 |2006 |217988 |2016 |231476 |align-fn=center |footnote=1949:{{sfn|Hein|Sedighi|2016}}, 1991:<ref name=col>{{harvnb|Lagassé|2000|p=2}}</ref>, 2006:{{sfn|Vadahti|2006}}, 2016: <ref name=2016cen>{{cite web|url=https://www.amar.org.ir/english|title=Statistical Center of Iran > Home|website=www.amar.org.ir}}</ref> }} {{clear}} Bumaba sa halos sero ang sibilyang populasyon ng lungsod sa loob ng walong taon ng [[Digmaang Iran-Irak]] (1980–1988). Naitala lamang ng Senso 1986 ang anim na katao. Noong 1991, bumalik upang tumira sa lungsod ang 84,774 na katao.<ref name=col /> Pagsapit ng 2001, tumaas ang populasyon sa 206,073 katao, at sang-ayon sa Senso 2006 ito ay nasa 217,988 katao na may 48,061 mga pamilya.{{sfn|Vadahti|2006}} Isa sa pinakamalaki sa mundo ang [[Abadan Refinery]]. Umabot sa halos 350,000 katao ang populasyon sa kasalukuyan. [[Talaksan:Abadanoilrefinery2.jpg|thumb|Abadan Oil Refinery noong 1970]] Tanging 9% mga tagapangasiwa ng kompanya ng langis ay mula sa Khuzestan. Tumaas ang proporsiyon ng mga katutubong buhat sa [[Tehran]], sa [[Mga Caspian|Caspian]], [[Azerbaijan (Iran)|Azarbaijan]] at [[Lalawigan ng Kurdistan, Iran|Kurdistan]] mula 4% ng mga [[obrero]] (''blue-collar workers'') sa 22% ng mga [[manggagawa sa opisina]] (''white-collar workers'') sa 45% ng mga tagapangasiwa, kaya natitipon lamang ang mga nagsasalita ng [[Wikang Arabe|Arabe]] sa mababang mga antas ng lakas paggawa. Madalas na pinadadala sa lungsod mula sa malayong mga pook ang mga tagapangasiwa.<ref>{{harvnb|Elwell-Sutton|de Planhol|1982|pp=55–56}}</ref> Mayroon din nag-iisang simbahang Armenyo sa gitna ng lungsod. ==Klima== Ang klima sa Abadan ay [[Klimang tigang|matigang]] ([[Köppen climate classification]] ''BWh'') at katulad mpng sa [[Baghdad]], ngunit bahagyang mas-mainit dahil sa mas-mababang latitud ng lungsod. Tuyo at napakainit ang mga [[tag-init]] na may mga temperaturang mataas pa sa {{convert|45|°C|°F}} halos araw-araw, at halos madalas ang mga temperaturang mataas pa sa {{convert|50|°C|°F}}. Kilala ang Abadan bilang isa sa pinakamainit na mga tinitirhang pook sa mundo at nakararanas ng maraming mga [[bagyo ng buhangin]] at [[Bagyo ng alikabok|alikabok]]. Banayad na mabasa-basa at malatagsibol ang mga [[taglamig]], bagamat maaaring magkaroon ng napakalamig na mga panahon. Nasa {{convert|16–20|°C|°F}} ang mga temperatura kapag taglamig. Ang [[Pinakamainit na pook sa Daigdig|kumpirmadong pinakamataas na temperatura sa mundo]] ay isang biglaang pagtaas ng temperatura sa kasagsagan ng isang ''heat burst'' noong Hunyo 1967, na may temperaturang {{convert|87|°C|°F}}.<ref>{{harvnb|Burt|2004|p=36}}</ref> Ang pinakamababang naitalang antas ng temperatura sa lungsod ay {{convert|-4|°C|°F}} na naitala noong Enero 20, 1964 at Pebrero 3, 1967, habang pinakamataas naman ang {{convert|53|°C|°F}} na naitala noong Hulyo 11, 1951 at Agosto 9, 1981.<ref name=records /> {{Weather box |width = auto |location = Abadan (1951-2010) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 29.0 |Feb record high C = 34.0 |Mar record high C = 39.2 |Apr record high C = 42.8 |May record high C = 48.4 |Jun record high C = 53.0 |Jul record high C = 53.0 |Aug record high C = 53.0 |Sep record high C = 49.4 |Oct record high C = 43.2 |Nov record high C = 37.0 |Dec record high C = 29.8 |Jan high C = 18.1 |Feb high C = 20.9 |Mar high C = 25.9 |Apr high C = 32.2 |May high C = 39.2 |Jun high C = 43.8 |Jul high C = 45.4 |Aug high C = 45.4 |Sep high C = 42.5 |Oct high C = 36.1 |Nov high C = 26.8 |Dec high C = 19.9 |year high C = 33.0 |Jan mean C = 12.7 |Feb mean C = 15.0 |Mar mean C = 19.4 |Apr mean C = 25.2 |May mean C = 31.2 |Jun mean C = 35.2 |Jul mean C = 36.7 |Aug mean C = 36.3 |Sep mean C = 33.0 |Oct mean C = 27.5 |Nov mean C = 20.0 |Dec mean C = 14.3 |year mean C = 25.5 |Jan low C = 7.3 |Feb low C = 9.1 |Mar low C = 13.0 |Apr low C = 18.1 |May low C = 23.3 |Jun low C = 26.5 |Jul low C = 28.0 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 23.4 |Oct low C = 18.9 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.7 |year low C = 18.1 |Jan record low C = -4.0 |Feb record low C = -4.0 |Mar record low C = -1.0 |Apr record low C = 7.0 |May record low C = 12.0 |Jun record low C = 17.0 |Jul record low C = 17.0 |Aug record low C = 19.4 |Sep record low C = 14.0 |Oct record low C = 7.0 |Nov record low C = -1.6 |Dec record low C = -1.0 |year record low C = -4.0 |Jan precipitation mm = 35.5 |Feb precipitation mm = 20.0 |Mar precipitation mm = 19.2 |Apr precipitation mm = 14.4 |May precipitation mm = 3.2 |Jun precipitation mm = 0.1 |Jul precipitation mm = 0.0 |Aug precipitation mm = 0.0 |Sep precipitation mm = 0.1 |Oct precipitation mm = 3.9 |Nov precipitation mm = 20.5 |Dec precipitation mm = 36.4 |year precipitation mm = 153.3 |Jan rain days = 4.7 |Feb rain days = 3.4 |Mar rain days = 3.3 |Apr rain days = 2.2 |May rain days = 0.9 |Jun rain days = 0.0 |Jul rain days = 0.0 |Aug rain days = 0.0 |Sep rain days = 0.0 |Oct rain days = 0.6 |Nov rain days = 2.6 |Dec rain days = 4.6 |year rain days = 22.3 |Jan sun = 180.6 |Feb sun = 195.0 |Mar sun = 222.3 |Apr sun = 221.6 |May sun = 262.9 |Jun sun = 292.1 |Jul sun = 305.1 |Aug sun = 290.4 |Sep sun = 290.4 |Oct sun = 263.4 |Nov sun = 202.4 |Dec sun = 182.5 |Jan humidity = 70 |Feb humidity = 61 |Mar humidity = 51 |Apr humidity = 44 |May humidity = 33 |Jun humidity = 26 |Jul humidity = 28 |Aug humidity = 31 |Sep humidity = 34 |Oct humidity = 45 |Nov humidity = 58 |Dec humidity = 69 |year humidity = 45 |source 1 = Iran Meteorological Organization (records),<ref name= records>* {{cite web |url= http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/khz/ABADAN/7.asp |title= Highest record temperature in Abadan by Month 1951–2010 |publisher= Iran Meteorological Organization |accessdate= April 8, 2015 |archive-date= Nobiyembre 27, 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20151127075208/http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/khz/ABADAN/7.asp |url-status= dead }} * {{cite web |url= http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/khz/ABADAN/6.asp |title= Lowest record temperature in Abadan by Month 1951–2010 |publisher= Iran Meteorological Organization |accessdate= April 8, 2015 |archive-date= Nobiyembre 27, 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20151127063020/http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/khz/ABADAN/6.asp |url-status= dead }}</ref> (temperatures),<ref name=temperatures>* {{cite web |url=http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/khz/Abadan/3.asp |title=Average Maximum temperature in Abadan by Month 1951–2010 |publisher=Iran Meteorological Organization |accessdate=April 8, 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151127081232/http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/khz/Abadan/3.asp |archivedate=27 November 2015 |df= }} * {{cite web |url=http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/khz/ABADAN/5.asp |title=Average Mean Daily temperature in Abadan by Month 1951–2010 |publisher=Iran Meteorological Organization |accessdate=April 8, 2015 |archive-date=Disyembre 8, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208021742/http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/khz/ABADAN/5.asp |url-status=dead }} * {{cite web |url=http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/khz/ABADAN/2.asp |title=Average Minimum temperature in Abadan by Month 1951–2010 |publisher=Iran Meteorological Organization |accessdate=April 8, 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151127013834/http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/khz/ABADAN/2.asp |archivedate=27 November 2015 |df= }}</ref> (precipitation),<ref name= precipitation>{{cite web |url= http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/khz/ABADAN/25.asp |title= Monthly Total Precipitation in Abadan by Month 1951–2010 |publisher= Iran Meteorological Organization |accessdate= April 8, 2015 |archive-date= Disyembre 3, 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20151203201542/http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/khz/ABADAN/25.asp |url-status= dead }}</ref> (humidity),<ref name=humidity> {{cite web|url=http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/khz/ABADAN/14.asp |title=Average relative humidity in Abadan by Month 1951–2010 |publisher=Iran Meteorological Organization |accessdate=April 8, 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151126230756/http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/khz/ABADAN/14.asp |archivedate=26 November 2015 |df= }}</ref> (days with precipitation),<ref name=precipdays> {{cite web|url=http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/khz/ABADAN/29.asp |title=No. Of days with precipitation equal to or greater than 1 mm in Abadan by Month 1951–2010 |publisher=Iran Meteorological Organization |accessdate=April 8, 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151127034032/http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/khz/ABADAN/29.asp |archivedate=27 November 2015 |df= }}</ref> (sunshine)<ref name=sunshine> {{cite web|url=http://www.chaharmahalmet.ir/statistics/archive/iran/khz/ABADAN/42.asp |title=Monthly total sunshine hours in ABADAN by Month 1951–2010 |publisher=Iran Meteorological Organization |accessdate=April 8, 2015 }}{{dead link|date=June 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |date=November 2015 }} == Mga sanggunian == {{reflist}} ;Mga akda at websayt ==References== * {{cite book | last = Abrahamian | first = Ervand |authorlink=Ervand Abrahamian | title = A History of Modern Iran | url = https://archive.org/details/historyofmoderni0000abra | year = 2008 | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge, UK | isbn = 978-0-521-52891-7 | ref = harv }} * {{cite book | last = Axworthy | first = Michael |authorlink=Michael Axworthy | title = Revolutionary Iran: A History of the Islamic Republic | url = https://archive.org/details/revolutionaryira0000axwo | year = 2013 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford, UK | isbn = 978-0-19-932226-8 | ref = harv }} * {{cite book | last = Burt | first = Christopher C. | title = Extreme Weather: A Guide & Record Book | url = https://archive.org/details/extremeweathergu00burt_0 | publisher = W. W. Norton & Company | isbn = 978-0-393-32658-1 | year = 2004 | location = New York, NY | ref = harv }} * {{cite book | last = Chelkowski | first = Peter | editor1-last = Avery | editor1-first = Peter | editor2-last = Hambly | editor2-first = Gavin | editor3-last = Melville | editor3-first = Charles | chapter = 21: Popular Entertainment, Media and Social Change in Twentieth-century Iran | title = The Cambridge History of Iran | volume = 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic | isbn = 978-0-521-20095-0 | year = 1991 | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge, UK | ref = harv }} * {{cite book | last = Daniel | first = Elton L. | title = The History of Iran | url = https://archive.org/details/historyofiran0000dani | year = 2001 | publisher = Greenwood Press | location = Westport, CT | isbn = 978-0-313-30731-7 | issn = 1096-2905 | lccn = 00-033132 | ref = harv }} * {{cite encyclopedia|last1=Elwell-Sutton |first1=L. P. |last2=de Planhol |first2=X. |editor-last=Yarshater |editor-first=Ehsan |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |title=Ābādān |url=http://www.iranicaonline.org/articles/abadan |accessdate=6 August 2014 |year=1982 |publisher=Routledge & Kegan Paul |volume=I: Āb-Abd-al-HamĪd |isbn=978-0710090904 |pages=51–57 |archivedate=6 August 2014 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6RcUq1Wgn?url=http://www.iranicaonline.org/articles/abadan |ref=harv |deadurl=no |df=dmy }} * {{cite book | last = Ferrier | first = Ronald | editor1-last = Avery | editor1-first = Peter | editor2-last = Hambly | editor2-first = Gavin | editor3-last = Melville | editor3-first = Charles | chapter = 18: The Iranian Oil Industry | title = The Cambridge History of Iran | volume = 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic | isbn = 978-0-521-20095-0 | year = 1991 | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge, UK | ref = harv }} * {{cite book | last = Greaves | first = Rose | editor1-last = Avery | editor1-first = Peter | editor2-last = Hambly | editor2-first = Gavin | editor3-last = Melville | editor3-first = Charles | chapter = 11: Iranian Relations with Britain and British India, 1798-1921 | title = The Cambridge History of Iran | volume = 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic | isbn = 978-0-521-20095-0 | year = 1991 | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge, UK | ref = harv }} * {{cite journal|title=Iran's Global Petroleumscape: The Role of Oil in Shaping Khuzestan and Tehran |first1=Carola |last1=Hein |first2=Mohamad |last2=Sedighi |date=2016 |journal=Architectural Theory Review |volume=21 |issue=3 |pages=349–374 |doi=10.1080/13264826.2018.1379110 |ref=harv}} * {{cite book | last1 = Hoeschel | first1 = David | last2 = Heracleensis | first2 = Marcianus | last3 = von Karyanda | first3 = Skylax | last4 = Messenius | first4 = Dicaearchus | last5 = Characenus | first5 = Isidorus | title = Geographica Marciani Heracleotae, Scylacis caryandensis, artemidoriephesii, dicaearchi messenii, isidori characeni | location = Augsburg | year = 1600 | ref = harv }} * {{cite encyclopedia | editor-last = Hoiberg | editor-first = Dale H. | encyclopedia = Encyclopædia Britannica| title = Ābādān | edition = 15th | year = 2010 | publisher = Encyclopædia Britannica, Inc. | volume = 1: A-ak Bayes | location = Chicago, Illinois | isbn = 978-0-85229-961-6 | pages = 6–7 | lccn = 2002113989 | ref = harv }} * {{cite book | last = Issawi | first = Charles | editor1-last = Avery | editor1-first = Peter | editor2-last = Hambly | editor2-first = Gavin | editor3-last = Melville | editor3-first = Charles | chapter = 16: European Economic Penetration, 1872-1921 | title = The Cambridge History of Iran | volume = 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic | isbn = 978-0-521-20095-0 | year = 1991 | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge, UK | ref = harv }} * {{cite book | last = Keddie | first = Nikki R. | title = Modern Iran: Roots and Results of Revolution | url = https://archive.org/details/moderniranrootsr0000kedd | year = 2003 | publisher = Yale University Press | location = New Haven, CT | isbn = 978-0-300-09856-3 | edition = Revised | ref = harv }} * {{cite encyclopedia | editor-last = Lagassé | editor-first = Paul | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | edition = 6th | year = 2000 | isbn = 978-0-7876-5015-5 | publisher = Columbia University Press | location = New York, NY | lccn = 00-027927 | title = Abadan | ref = harv }} * {{cite book | last = MacPherson | first = Angus | editor-last = Metz | editor-first = Helen Chapin | title = Iran: A Country Study | url = https://archive.org/details/iraqcountrystudy0000hele | series = Area Handbook Series | year = 1989 | lccn = | edition = 4th | chapter = 3: The Economy | publisher = Government Printing Office | location = Washington, DC | ref = harv }} * {{cite web|last=Mather |first=Yassamine |title=Workers organise against regime |url=http://weeklyworker.co.uk/worker/794/workers-organise-against-regime/ |publisher=Weekly Worker |issue=794 |date=19 November 2009 |website=Communist Party of Great Britain |accessdate=6 August 2014 |archivedate=6 August 2014 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6RcVOsDVG?url=http://weeklyworker.co.uk/worker/794/workers-organise-against-regime/ |ref=harv |deadurl=no |df=dmy }} * {{cite encyclopedia | last1 = Melamid | first1 = Alexander | editor-last = Johnston | editor-first = Bernard | encyclopedia = Collier's Encyclopedia | title = Abadan | edition = 1st | year = 1997 | publisher = P. F. Collier | volume = I: A to Ameland | location = New York, NY | ref = harv }} * {{cite web | author = NOAA | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/IR/40831.TXT | title = Abadan Climate Normals 1961-1990 | publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | accessdate = 6 August 2014 | year = 2013 | ref = harv }} * {{cite book| last = Satrapi | first = Marjane | title = Persepolis: The Story of a Childhood | url = https://archive.org/details/persepolis00satr | year = 2003 | publisher = Pantheon Books | location = New York, NY | isbn = 978-0-375-71457-3 | ref = harv }} * {{cite web | last = Vadahti | first = M. | url = http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/{{{1}}}.xls | format = Excel | year = 2006 | title = سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 (بدون احتساب خانوارهاي موسسه اي و غيرساكن) | trans-title = Census of Population and Housing 1385 (excluding institutional households and nomads) | ref = harv | deadurl = yes | archiveurl = http://wayback.archive.org/web/20111114233307/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/06.xls | archivedate = 2011-11-11 }} * {{cite book | last = Wilber | first = Donald N. | title = Iran: Past and Present: From Monarchy to Islamic Republic | edition = 9th | publisher = Princeton University Press | location = Princeton, NJ | isbn = 978-0-691-00025-1 | origyear = 1948 | year = 1984 | ref = harv }} {{Authority control}} [[Kategorya:Mga lungsod ng Iran]] 0ddn0komuyr9pmmm447cdwj4ldnhf45 0 114282 2204842 2193460 2026-04-24T21:36:02Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204842 wikitext text/x-wiki {{contains Georgian text}} {{Infobox Language |name=Heorhiyano |nativename={{lang|ka|ქართული}} ''Kartuli'' |familycolor=Caucasian |states=[[Heyorhiya]], [[Rusya]], [[Estados Unidos]], [[Israel]], [[Ukranya]], [[Turkiya]], [[Iran]], [[Aserbayan]]. |speakers=4 na milyon<ref>{{Harvcoltxt|Price|1998|p=80}}</ref> |fam1=Timog Kawkasiyano o Kartbeliyano |script=Alpabetong Heorhiyano |nation={{flagcountry|Georgia}} |iso1=ka|iso2b=geo|iso2t=kat|iso3=kat}} Ang '''Wikang Heorhiyano''' ({{lang|ka|ქართული ენა}}, ''kartuli ena'') ay ang katutubong wika ng mga [[Heorhiya]]no at ang [[wikang opisyal]] ng [[Heorhiya]], isang bansa sa Kawkaso na nasa [[Gitnang Silangan]]. Ginagamit ito ng 3.9 milyong katao sa Heorhiya mismo, at ng 500,000 tao sa labas ng bansa (na nasa [[Turkiya]], [[Iran]], [[Rusya]], [[Estados Unidos]], at sa mga bansa sa [[Europa]]). Isa itong [[wikang pampanitikan]] para sa lahat ng pangkat etniko sa Heyorhiya, kabilang na ang mga tagapagsalita ng mga Wikang Timog Kawkasiyano o Kartbeliyan, gaya ng mga wikang Svan, Mingreliyano, at Laz. Itinuturing na hiwalay sa [[Wikang Ebreo]] ang mga wikang [[Mga Hudyo|Hudyo-Heorhiyano]] na ginagamit ng 20,000 katao sa Heyorhiya at 60,000 sa [[Israel]]. == Uri == Sa lahat ng Wikang Timog Kawkasiyano, gaya ng mga wikang Svan at Magrelyano ng Hilagang-Kanlurang Heorhiya, at Laz ng baybayin ng [[Turkiya]] sa tabi ng [[Dagat Itim]], mula Melyat, Rize hanggang sa hangganan ng Heorhiya. Ilan sa mga [[diyalekto]] ng Wikang Heorhiyano ay ang Imeretiyano, Racha-Lechkhumiyano, Guriyano, Adjarano, Imerkheviyano (sa Turkiya), Kartliyano, Kakhetyano, Ingilo (sa Aserbayan), Tush, Khevsur, Mokheviyano, Pshaviyano, Fereydan (sa mga bayan ng Fereydunshahr at Fereydan sa Iran), Mtiuletiyano, at Meskhetiyano. == Kasaysayan == Pinaniniwalaang humiwalay ang Wikang Heorhiyano mula sa mga wikang Svan at Mingreliyano-Laz noong unang milenyo (1,000) bago kay [[Hesus|Hesukristo]] (BHK) ayon sa mga manwiwikang sina Georgi Klimov, T.&nbsp;Gamkrelidze, G.&nbsp;Machavariani. Naniniwala sila na Ang Wiakng Svan ang unang humiwalay noong ikalawang milenyo (2,000) BHK mula sa tatlong wika. Ang mga wikang Megrelian at Laz nama'y humiwalay mula sa Heyorhiyano matapos ang isang libong taon. Ang kauna-unahang pagpapatunay sa pananalitang Heorhiyano ay mula sa ''grammarian'' ng [[Sinaunang Roma]]nong Marcus Cornelius Fronto noong ikalawang siglo AD: inimahe ni Fronto ang mga [[Iberianong Kawkasiyano]] kinakausap ang imperador na si [[Marcus Aurelius]] gamit a di-maintindihan nilang wika.<ref>Braund, David (1994), ''Georgia in Antiquity; a History of Colchis and Transcaucasian Iberia, 550 B.C. – A.D. 562'', p. 216. Oxford University Press, ISBN 0-19-814473-3</ref> Ang ebolusyon ng Heorhiyano sa pagiging isang isinusulat na wika ay bunga ng ng pagtanggap ng mga maharlikang Heyorhiyano sa paniniwalang [[Kristiyanismo]] noong ika-4 na siglo. Ang panibagong wikang literal ay binuo mula sa inprastraturang kultural na ganap ang pagkabuo, mula sa panitikan ng Wikang Aramaic at sa panibagong relihiyon.<ref name="woodard">Tuite, Kevin, "Early Georgian", pp. 145-6, in: Woodard, Roger D. (2008), ''The Ancient Languages of Asia Minor''. Cambridge University Press, ISBN 0-521-68496-X</ref> Ang pinakapurong panunulat mula sa wika ay galing pa sa ika-5 siglo. Mayaman ang panitikan ng wika, gaya ng patunay sa pinakamatanda nilang kasulatan, ang "Kadakilaan ng Banal na Reynang si Shushanik" ("''Tsamebay tsmindisa Shushanikisi, dedoplisa''") ni Iakob Tsurtaveli, mula ika-5 siglo AD. Ang pambansang alamat na "[[An Kawal sa loob ng Balat ng Panter]]" ("''Vepkhistqaosani''"), ni Shota Rustaveli, ay mula pa sa ika-12 siglo. Maaaring ihiwalay ang kasaysayan ng wika sa mga sumusunod: * Sinaunang Matandang Heorhiyano: mula ika-5 hanggang ika-8 siglo * Klasikong Matandang Heorhiyano: mula ika-9 hanggang ika-11 siglo * Gitnang Heorhiyano: mula ika-12 hanggang ika-18 siglo * Modernong Heorhiyaano: mula ika-18 siglo hanggang kasalukuyan<ref name="woodard"/> == Mga tunog == === Mga katinig === Ang mga simbolo sa kaliwa ay mula sa IPA habang ang doon naman sa kanan ay mula sa Alpabetong Heorhiyano. {| class="wikitable" |+Mga katinig na Heorhiyano<ref>{{Harvcoltxt|Shosted & Shikovani|2006|p=255}}</ref> !colspan=2|&nbsp; !Labial !Dental/<br />Alveolar !Post-<br />alveolar !Velar !Uvular !Glottal |- align=center !colspan=2|Nasal |{{IPA|m}} მ |{{IPA|n}} ნ | | | | |- align=center !rowspan=3|Plosive !<small>''aspirated''</small> |{{IPA|pʰ}} ფ |{{IPA|tʰ}} თ | |{{IPA|kʰ}} ქ | | |- align=center !<small>binoses</small> |{{IPA|b}} ბ |{{IPA|d}} დ | |{{IPA|ɡ}} გ | | |- align=center !<small>ehektibo</small> |{{IPA|pʼ}} პ |{{IPA|tʼ}} ტ | |{{IPA|kʼ}} კ |{{IPA|qʼ}} ყ | |- align=center !rowspan=3|Affricate !<small>plain</small> | |{{IPA|ts}} ც |{{IPA|tʃ}} ჩ | | | |- align=center !<small>binoses</small> | |{{IPA|dz}} ძ |{{IPA|dʒ}} ჯ | | | |- align=center !<small>ehektibo</small> | |{{IPA|tsʼ}} წ |{{IPA|tʃʼ}} ჭ | | | |- align=center !rowspan=2|Fricative !<small>walang boses</small> | |{{IPA|s}} ს |{{IPA|ʃ}} შ |colspan=2| {{IPA|x}}¹ ხ |{{IPA|h}} ჰ |- align=center !<small>binoses</small> |{{IPA|v}} ვ |{{IPA|z}} ზ | {{IPA|ʒ}} ჟ |colspan=2| {{IPA|ɣ}}¹ ღ | |- align=center !colspan=2|Rhotic | |{{IPA|r}} რ | | | | |- align=center !colspan=2|Lateral | |{{IPA|l}} ლ | | | | |} # Iba-iba ang mga opinyon tungkol sa pagsasauri ng {{IPA|/x/}} t {{IPA|/ɣ/}}; Ayon kay {{Harvcoltxt|Aronson|1990}}, sila ay mga post-velar, ayon naman kay {{Harvcoltxt|Hewitt|1995}}, sila ay napapabilang sa velar hanggang uvular depende sa konteksto. === Mga katinig === {| class="wikitable" |+Mga katinig<ref>{{Harvcoltxt|Shosted & Chikovani|2006|p=261}}</ref> ! !Harapan !Likuran |- align="center" !Nakasara |{{IPA|i}} ი |{{IPA|u}} უ |- align="center" !Nasa gitna |{{IPA|ɛ}} ე |{{IPA|ɔ}} ო |- align="center" !Nakabukas |colspan="2"|{{IPA|a~ɑ}} ა<ref>{{Harvcoltxt|Aronson|1990}} describes this vowel as more fronted than {{IPA|[ɑ]}}</ref> |} === Ponotaktika === Mga kaurian ng Ponotaktikong Heorhiyano. * Mayroon ang wika ng mga kakaibang pagsasama ng mga katinig gaya ng გვფრცქვნი ''gvprckvni'' ("Hiniwa mo kami") at მწვრთნელი ''mc'vrtneli'' ("taga-turo"). == Panunulat == <!--- Georgian has been written in a variety of scripts over its history. Currently one alphabet, [[mkhedruli]] ("military") is almost completely dominant; the others are mostly of interest to scholars reading historical documents. Mkhedruli has 33 letters in common use; a half dozen more are now obsolete. The letters of mkhedruli correspond to the sounds of the Georgian language. According to the traditional accounts written down by [[Leonti Mroveli]] in the 11th century, the first Georgian alphabet was created by the first King of [[Caucasian Iberia]] (also called [[Kartli]]), [[Pharnavaz I of Iberia|Pharnavaz]] in the 3rd century BC. However, the first examples of that alphabet, or its modified version, date from the 5th centuries AD. Over many centuries, the alphabet was modernized. There are now three completely different Georgian alphabets. These alphabets are called [[asomtavruli]] (Capitals), [[nuskhuri]] (Small letters) and mkhedruli. The first two are used together as capital and small letters and they form a single alphabet used in the [[Georgian Orthodox Church]] and called [[khutsuri]] (priests'). In mkhedruli, there are no separate forms for capital letters. Sometimes, however, a capital-like effect, called mtavruli (title or heading), is achieved by scaling and positioning the ordinary letters so that their vertical sizes are identical and they rest on the baseline with no descenders. These capital-like letters are often used in page headings, chapter titles, monumental inscriptions, and the like. == Talawikaan == Georgian has a rich [[derivation (linguistics)|word-derivation]] system. By using a root, and adding some definite prefixes and suffixes, one can derive many nouns and adjectives from the root. For example, from the root -''Kart''-, the following words can be derived: ''Kart'''veli''''' (a Georgian person), ''Kart'''uli''''' (the Georgian language) and '''''Sa'''kart'''velo''''' (Georgia). Most [[Georgian surnames]] end in -''dze'' ("son") (Western Georgia), -''shvili'' ("child") (Eastern Georgia), -''ia'' (Western Georgia, [[Samegrelo]]), -''ani'' (Western Georgia, [[Svaneti]]), -''uri'' (Eastern Georgia), etc. The ending -''eli'' is a particle of nobility, equivalent to French ''de'', German ''von'' or Polish -''ski''. At least two personalities with Georgian surnames are known abroad: [[Eduard Shevardnadze]] and [[Joseph Stalin]], whose birth name was ''Dzhugashvili''. In the 1990s, British soccer team [[Manchester City]] had a number of Georgian players with these surname endings, such as Georgi Kinkladze, Murtazi Shelia, Kakakber Tshkadadze and Mikhail Kavelashvilli. Georgian has a [[vigesimal]] number system, based on the counting system of 20, like [[Basque language|Basque]] or Old French. In order to express a number greater than 20 and less than 100, first the number of 20s in the number is stated and the remaining number is added. For example, 93 is expressed as ოთხმოცდაცამეტი - ''otkh-m-ots-da-tsamet'i'' (lit. four-times-twenty-and-thirteen). ---> == Mga halimbawa == === Paggawa ng mga salita === * Mula sa ugat na salitang -''ts'er''- ("sulat"), ang mga salitang '''''ts'er'''ili'' ("liham/sulat") at ''m'''ts'er'''ali'' ("manunulat"). * Mula sa ugat na salitang -''tsa''- ("bigay"), ang salitang ''gada'''ts'''ema'' ("pagpapahayag"). * Mula sa ugat na salitang -''tsda''- ("subok"), ang salitang ''gamo'''tsd'''a'' ("pagsusulit). * Mula sa ugat na salitang -''gav''- ("kagaya"), ang mga salitang ''ms'''gav'''si'' ("pareho") at ''ms'''gav'''seba'' ("pagkakapareha"). * Mula sa ugat na salitang -''šen''- ("gawa"), ang salitang '''''šen'''oba'' ("gusali"). * Mula sa ugat na salitang -''tskh''- ("bake"), the word ''nam'''tskh'''vari'' ("cake") is derived. * Mula sa ugat na salitang -''tsiv''- ("cold"), the word ''ma'''tsiv'''ari'' ("refrigerator") is derived. * Mula sa ugat na salitang -''pr''- ("fly"), the words ''tvitm'''pr'''inavi'' ("plane") and ''a'''pr'''ena'' ("take-off") are derived. Maaari ring gumawa ng salitang pandiwa mula sa mga pangngalan: * Mula sa salitang -''omi''- ("digmaan"), ang pandiwang '''''om'''ob'' ("pakikidigma"). * Mula sa salitang -''sadili''- ("tanghalian"), ang pandiwang '''''sadil'''ob'' ("pagtatanghalian"). * Mula sa salitang -''sauzme'' ("almusal/agahan"), ang pandiwang ''ts'a'''sauzm'''eba'' ("pag-aalmusal ng kakaunti"); ang pang-abay na ''ts'a''- sa Heyorhiyano ay maaaring idagdag ang "''PANDIWA'' ''ng kakaunti''." * Mula sa ugat na salitang -''sakhli''- ("tahanan"), ang pandiwang ''gada'''sakhl'''eba'' ("paglipat"). Maaari ring gumawa ng mga pandiwa mula sa mga pang-uri: * Mula sa pang-uring -''ts'iteli''- ("red"), ang pandiwang ''ga'''ts'itl'''eba'' ("pamumula"). * Mula sa pang-uring -''brma'' ("blind"), ang pandiwang ''da'''brma'''veba'' ("pagkabulag") * Mula sa pang-uringe -''lamazi''- ("maganda"), ang pandiwang ''ga'''lamaz'''eba'' ("pagiging maganda"). === Mga salitang may 2 magkakadikit na katinig: === Karaniwan sa wika na magkaroon ng maraming magkakadikit na katinig sa wika. Ang mga sumusund ay may 2 magkakadikit na katinig: ** {{Audio|Ka-Წყალი-2.oga|'''წყ'''ალი}}, ('''''ts'q''''ali''), "tubig" ** '''სწ'''ორი, ('''''sts''''ori''), "tama" ** '''რძ'''ე , ('''''rdz'''e''), "gatas" ** '''თმ'''ა, ('''''tm'''a''), "buhok" ** '''მთ'''ა, ('''''mt'''a''), "bundok" ** '''ცხ'''ენი, ('''''tskh'''eni''), "kabayo" * Ang mga sumusund ay may 4 magkakadikit na katinig: ** '''თქვ'''ენ, ('''''tkv'''en''), "kayo" ** '''მწვ'''ანე, ('''''mts'v'''ane''), "luntian/berde" ** '''ცხვ'''ირი, ('''''tskhv'''iri''), "ilong" ** '''ტკბ'''ილი, ('''''t'k'b'''ili''), "matamis" ** '''მტკ'''ივნეული, ('''''mt'k' '''ivneuli''), "masakit" ** '''ჩრდ'''ილოეთი, ('''''črd'''iloeti''), "Hilaga" * Ang mga sumusund ay may 4 magkakadikit na katinig: ** '''მკვლ'''ელი, ('''''mk'vl'''eli''), "mamamatay tao" ** '''მკვდ'''არი, ('''''mk'vd'''ari''), "patay" ** '''მთვრ'''ალი, ('''''mtvr'''ali''), "lasing" ** [[screeve|'''მწკრ'''ივი]]; ('''''mts'k'r'''ivi''), "row" * Mayroon ding kakaibang mga kaso. Ang mga sumusund ay may 6 magkakadikit na katinig: ** '''მწვრთნ'''ელი, ('''''mts'vrtn'''eli''), "taga-turo" * Ang mga sumusund ay may 8 magkakadikit na katinig: ** '''გვფრცქვნ'''ი ('''''gvprtskvn'''i''), "Hiniwa mo kami" ** '''გვბრდღვნ'''ი ('''''gvbrdgvn'''i''), "Sinira mo kami" == Mga sanggunian == {{reflist}} == Bibliyograpiya == * {{cite book |last=Aronson |first=Howard I. |year=1990 |title=Georgian: a reading grammar |url=https://archive.org/details/georgianreadingg0000aron |edition=second |publisher=Slavica |place=Columbus, OH }} * Zaza Aleksidze. ''Epistoleta Tsigni'', Tbilisi, 1968, 150 pp (in Georgian) * Korneli Danelia, Zurab Sarjveladze. ''Questions of Georgian Paleography'', Tbilisi, 1997, 150 pp (in Georgian, English summary) * {{cite book |last=Hewitt |first=B. G. |year=1995 |title=Georgian: a structural reference grammar |publisher=John Benjamins |place=Amsterdam }} * [[Pavle Ingorokva]]. Georgian inscriptions of antique.- Bulletin of ENIMK, vol. X, Tbilisi, 1941, pp.&nbsp;411–427 (in Georgian) * [[Ivane Javakhishvili]]. ''Georgian Paleography'', Tbilisi, 1949, 500 pp (in Georgian) * Elene Machavariani. ''The graphical basis of the Georgian Alphabet'', Tbilisi, 1982, 107 pp (in Georgian, French summary) * Ramaz Pataridze. ''The Georgian Asomtavruli'', Tbilisi, 1980, 600 pp (in Georgian) * {{cite book |last=Price |first=Glanville |title=An Encyclopedia of the Languages of Europe |year=1998 |publisher=Blackwell }} * {{citation |last = Shosted |first = Ryan K. |last2 = Vakhtang |first2 = Chikovani |year= 2006 |title=Standard Georgian |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=36 |issue=2 |pages=255-264 }} * "Great discovery" (about the expedition of Academician Levan Chilashvili).- Newspaper ''Kviris Palitra'', Tbilisi, April 21-27, 2003 (in Georgian) == Mga kawing panlabas == * [http://www.seelrc.org:8080/grammar/pdf/stand_alone_georgian.pdf Reference grammar of Georgian by Howard Aronson (SEELRC, Duke University)] * [http://www.armazi.com/georgian/ Online Georgian Grammar by P. J. Hillery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021015170100/http://www.armazi.com/georgian/ |date=2002-10-15 }} * [http://www.translate.ge Georgian English, English Georgian online dictionary] * [http://czudovo.info/list.php?what=1&ln=ka&in=from_en English-Georgian, German-Georgian and Russian-Georgian dictionaries] * [http://www.georgianweb.com/language/dictionary/index.html English-Georgian HTML Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070122120120/http://www.georgianweb.com/language/dictionary/index.html |date=2007-01-22 }} * [http://www.aboutgeorgia.net/language/ About Georgia - Language and Alphabet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070129031120/http://www.aboutgeorgia.net/language/ |date=2007-01-29 }} * [http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/unicode/tituut.asp Georgian fonts, compliant with Unicode 4.0, also available for MAC OS 9 or X] * [https://addons.mozilla.org/firefox/addon/10573 A keyboard for typing georgian characters for firefox]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.kartvfund.org.ge/page3.html Summer School of Georgian at Tbilisi State University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930020817/http://www.kartvfund.org.ge/page3.html |date=2007-09-30 }} {{DEFAULTSORT:Heorhiyano, Wikang}} [[Kategorya:Mga wika ng Asya]] [[Kategorya:Wika sa Europa]] [[Kategorya:Mga wika ng Aserbayan]] 2mjza9p3ektfl23bbkp5ls37fyrqpxm 0 116173 2204689 2198065 2026-04-24T19:40:43Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204689 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:StrawberryIce.jpg|thumb|right|200px|Sorbetes na nasa apa.]] Ang '''sorbetes''' ([[Wikang Kastila|Kastila]]: ''sorbete'', [[Wikang Ingles|Ingles]]: ''ice cream''), tinawag din ay '''elado''' ([[Wikang Kastila|Kastila]]: ''helado''), ay isang pinalamig, pinatigas, o pinagyelong [[panghimagas]] o [[Snack|meryenda]]. Ito ay maaaring gawa mula sa [[Gatas|gatas (dairy)]] o [[krema]], o gatas na gawa sa [[Soymilk|balatong]], [[Cashew milk|kasoy]], [[Coconut milk|buko]] o [[Almond milk|almendras]], na may idinagdag na mga [[sweetener|pampatamis]] tulad ng [[Sugar|asukal]] o alternatibong [[pampalasa]] tulad ng [[Chocolate|kakaw]] o [[Vanilla|baynilya]]. Kadalasang idinadagdag ang mga [[Food coloring|pampakulay]] at pati na rin ang mga pampatatag. Hinahalo ang timpla para magkaroon ng mga puwang ng hangin at pinapalamig sa temperaturang mas mababa sa nagyeyelong punto ng tubig upang maiwasan ang pagbubuo ng mga malalaking [[Ice crystal|yelong kristal]]. Ang resulta ay isang makinis, hatinsolidong bula na solido sa mga mababang temperatura (mas mababa sa {{convert|35|F|C|order=flip|disp=o}}). Lumalabot ito habang tumataas ang temperatura. Umiiba ang pangalang "sorbetes" depende sa bansa. Ginagamit ang mga salitang "[[Frozen custard|nagyelong kastard]]," "[[Frozen yogurt|nagyelong yogurt]]," "[[gelato]]," "''ice cream''," at iba pa para sa mga iba't ibang baryante at estilo. Sa mga ilang bansa, tulad ng Estados Unidos, tumutukoy lang ang "''ice cream''" sa tiyak na baryante, at pinapangasiwaan ng karamihan ng mga gobyerno ang komersyal na paggamit ng mga iba't ibang salita ayon sa kaugnay na dami ng mga pangunahing sangkap, lalo na ang dami ng krema.<ref>{{cite web |title=Ice Cream Labeling: What Does it all Mean? |url=http://www.idfa.org/news--views/media-kits/ice-cream/ice-cream-labeling/ |publisher=[[International Foodservice Distributors Association]] |accessdate=9 Agosto 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080514083818/http://www.idfa.org/facts/icmonth/page5.cfm |archivedate=14 Mayo 2008}}</ref> Tinatawag naman na "nagyelong panghimagas" ("''frozen dessert''") ang mga produkto na hindi nakakatugon sa pamantayan para tawaging sorbetes.<ref>{{cite web |date=17 Abril 2013 |title=Ice Cream’s Identity Crisis |url=https://www.nytimes.com/2013/04/17/dining/remembering-when-breyers-ice-cream-was-you-know-ice-cream.html |work=The New York Times |accessdate=1 Enero 2017}}</ref> Sa mga ibang bansa, tulad ng [[Italy|Italya]] and [[Argentina|Arhentina]], isang salita lamang ang ginagamit para sa lahat ng baryante. Mayroon ding mga katapat na mga alternatibo sa dairy, tulad ng [[Goat#Milk, butter and cheese|gatas ng kambing]] o [[Sheep milk|tupa]], o mga [[Milk substitute|kapalit ng gatas]] (hal. [[Soy milk|soya]] or [[Tofu|tokwa]]) para sa mga [[Lactose intolerance|''lactose intolerant'']], may [[Milk allergy|alerhiya sa protina ng dairy]], or [[Vegan|begano]]. [[Talaksan:Carrot Ice Cream.jpg|thumb|Sorbetes na karot ]] Maaaring ihain ang sorbetes sa mga putahe, para kainin gamit ang kutsara, o dilaan mula sa mga nakakaing apa. Maaaring ihain ang sorbetes kasama ng mga ibang panghimagas, tulad ng [[Apple pie|''apple pie'']], o bilang sangkap sa mga [[Ice cream float|''ice cream float'']], [[Sundae|''sundae'']], [[Milkshake|''milkshake'']], [[Ice cream cake|''ice cream cake'']] at kahit sa mga inihurnong pagkain, tulad ng [[Baked Alaska|''Baked Alaska'']]. == Kasaysayan == === Persya === Posibleng nagsimula ang kasaysayan ng sorbetes noong 500 BK sa [[Achaemenid Empire|Imperyong Akemenida]] kung saan nagkaroon ng yelong pinagsamahan ng pampalasa para bumuo ng mga meryenda sa tag-init.<ref>{{Cite web|url=http://www.icecreamhistory.net/frozen-dessert-history/who-invented-ice-cream/|title=Who Invented Ice Cream? - Ice Cream Inventor|website=www.icecreamhistory.net|language=Ingles|access-date=2018-08-31|quote=History of ice creams begun around 500 B.C. in the Persian Empire where ice was used in combination with grape juices, fruits, and other flavors to produce very expensive and hard to produce summertime treats.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.fr/books?id=IJCVgTGfxf0C&pg=PT60&lpg=PT60&dq=earliest+ice+cream+persian+empire&source=bl&ots=X-voyuOBJi&sig=O7CurWyAsuWusunmJqrVctjqiFo&hl=fr&sa=X&ved=2ahUKEwjopKv-rZjdAhWQZ1AKHb34Cvc4ChDoATABegQICRAB#v=onepage&q=earliest%20ice%20cream%20persian%20empire&f=false|title=Book of Firsts|publisher=RW Press|isbn=9781909284296|language=Ingles|quote=c. 550-330 BC, First mention of flavoured snow or ice : during the Persian Empire}}</ref> Noong 400 BK, nag-imbento ang mga Persyano ng espesyal na pagkaing pinalamig na gawa sa [[Rose water|tubig-rosas]] at [[Vermicelli|bihon]], na inihain sa mga kabunyian noong tag-init.<ref>{{cite web|url=http://www.thenibble.com/reviews/main/desserts/the-history-of-ice-cream.asp|title=History of Ice Cream|work=thenibble.com}}</ref> Pinaghalo sa yelo ang mga [[Saffron|''saffron'']], prutas, at iba pang mga pampalasa.{{see also|Faloodeh}} === Sinaunang Griyego === Noong ika-5 siglo BK, kinain ng mga sinaunang [[Greeks|Griyego]] ang niyebe na hinalo sa pulot at prutas sa mga merkado ng Atenas. Hinikayat ni [[Hippocrates]] ang kanyang mga pasyente na kumain ng yelo "''dahil pinapasigla nito ang mga katas-buhay at dinadagdagan ang ginhawa."'' === Tsina === Kinain ang nagyelong halo ng [[Milk|gatas]] and [[Rice|kanin]] sa [[China|Tsina]] noong mga 200 BK.<ref name="BBCorigin">[http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/find_out/guides/tech/ice-cream/newsid_3634000/3634978.stm The origin of ice-cream], BBC. Retrieved 26 October 2009.</ref> "Ibinuhos ang halo ng niyebe at [[Niter|salitre]] sa itaas ng mga panlabas ng mga lalagyang puno ng arnibal, dahil tulad ng asin na nagtataas ng [[Boiling point|punto ng pag-kulo]] ng tubig, ibinababa niya ang [[Freezing point|punto ng pagyeyelo]] nang mas mababa sa sero."<ref>{{cite book|first=Maguelonne|last=Toussaint-Samat|year=2005|title=A history of food|isbn=978-0-631-19497-2|publisher=[[Blackwell Publishing]]|location=[[Malden, Massachusetts]]|oclc=223367668|pages=749–750|others=translated from the French by Anthea Bell}}</ref><ref name="fdtmlnQuoteToussaint-Samat">{{cite web |last=Olver |first=Lynne |date=30 Septyembre 2007 |title=ice cream & ice |url=http://www.foodtimeline.org/foodicecream.html |work=Food Timeline |accessdate=9 Agosto 2008}}</ref> === Roma === Nagpadala si [[Roman Emperor|Romanong Emperardor]] [[Nero]] (37–68 PK) ng yelo mula sa mga kabundukan at hinalo ito sa mga prutas para bumuo ng pinalamig na pagkain.<ref>{{cite book|last=Andrews|first=Tamra|year=2000|title=Nectar and Ambrosia:An Encyclopedia of Food in World Mythology|isbn=978-1-57607-036-9|publisher=[[ABC-CLIO]]|location=[[Santa Barbara, California]]|oclc=224083021|page=121}}</ref> === Indyanong subkontinente === [[Talaksan:Matkakulfi.jpg|alt=|thumb|250x250px|[[Kulfi]] sa loob ng [[Matki (earthen pot)|matka na palayok]] mula sa Indya.]] Noong ikalabing-anim na siglo, ginamit ng mga [[List of Mughal emperors|emperador Mughal]] mula sa [[Indian subcontinent|Indyanong subkontinente]] ang mga riley ng mga mangangabayo upang magdala ng yelo mula sa [[Hindu Kush]] pupunta sa [[Delhi]], kung saan ginamit ito sa mga sorbeteng prutas.<ref>{{cite book|last=Tannahill|first=Reay|year=1989|title=Food in History|url=https://archive.org/details/foodinhistory00tann|location=[[New York City|New York]]|publisher=[[Three Rivers Press]]|isbn=0-517-88404-6|oclc=32450569}}</ref> Ang [[Kulfi|kulfI]] ay isang tanyag na nagyelong panghimagas mula sa Indyanong subkontinente at kadalasang nilalarawan bilang "tradisyonal na sorbetes ng Indya." Nagmula ito sa ikalabing-anim na siglo sa [[Mughal Empire|Imperyong Mughal]]. === Europa === [[Talaksan:Catherine-de-medici.jpg|left|thumb|244x244px|Italyanang dukesa [[Catherine de' Medici]], nakredito sa pagpapakilala ng sorbetes sa Pransiya noong ika-16 na siglo]] Noong ikinasal ni Italyanang dukesa [[Catherine de' Medici]] ang [[Duke of Orléans|Duke ng Orléans]] ([[Henry II of France|Enrique II ng Pransiya]]) noong 1533, di-umano'y siyang nagdala sa Pransiya ng mga Italyanong tagapagluto na may mga resipi para sa mga pinalasang yelo o sorbet.<ref name="Cool2">{{cite book|last=Powell|first=Marilyn|year=2005|title=Cool: The Story of Ice Cream|url=http://www.penguin.ca/nf/Book/BookDisplay/0,,0_9780143052586,00.html?sym=EXC|location=[[Toronto]]|publisher=Penguin Canada|isbn=978-0-14-305258-6|oclc=59136553}}</ref> Pagkalipas ng isang daang taon, iniulat na sobrang nahanga si [[Charles I ng Inglatera]] sa "nagyelong niyebe" na nag-alok siya sa kanyang sorbetero ng [[Pension|pensiyon]] habang buhay bilang kabayaran sa pagtago ng pormula, upang maging [[Royal Prerogative|tanging karapatan ng maharlika]] ang sorbetes.<ref>{{cite web |last=Goff |first=H. Douglas |title=Ice Cream History and Folklore |url=http://www.foodsci.uoguelph.ca/dairyedu/ichist.html |work=Dairy Science and Technology Education Series |publisher=[[University of Guelph]] |accessdate=9 Agosto 2008}}</ref> Walang makasaysayang katibayan na sumusuporta sa mga kuwento na ito, na unang naglitaw noong ikalabinsiyam na siglo. Lumitaw ang unang resipi sa [[French language|Pranses]] para sa pinalasang yelo noong 1674, sa ''Recueil de curiositéz rares et nouvelles de plus admirables effets de la nature'' ni Nicholas Lemery.<ref name="Cool" /> Inilathala ang mga resipi ''sorbetti'' sa edisyong 1694 ng ''Lo Scalco alla Moderna'' (Ang Modernong Tagapangasiwa) ni Antonio Latini.<ref name="Cool" /> Nagsimulang lumitaw ang mga resipi ng pinalasang yelo sa ''Nouvelle Instruction pour les Confitures, les Liqueurs, et les Fruits'' ni François Massialot na nagsimula sa edisyon ng 1692. Nagreresulta ang mga resipi ni Massialot sa pagkakahabing magaspang at malamikbato. Ipinahayag ni Latini na ang resulta ng kanyang mga resipi ay dapat magkaroon ng mainam na pagkamaugnayin ng asukal at niyebe.<ref name="Cool" /> == Mga sanggunian == {{reflist|refs= <ref name="Cool">{{cite book |last=Powell |first=Marilyn |year=2005 |title=Cool: The Story of Ice Cream |url=http://www.penguin.ca/nf/Book/BookDisplay/0,,0_9780143052586,00.html?sym=EXC |location=[[Toronto]] |publisher=Penguin Canada |isbn=978-0-14-305258-6 |oclc=59136553}}</ref> }} == Mga kawing panlabas == * [http://www.howcast.com/videos/183161-How-To-Make-Homemade-Ice-Cream-in-a-Plastic-Bag Paano gumawa ng gawang-bahay na sorbetes na nasa loob ng bag na plastik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100619043042/http://www.howcast.com/videos/183161-How-To-Make-Homemade-Ice-Cream-in-a-Plastic-Bag/print?print=true |date=2010-06-19 }}, mula sa [[howcast.com]] *[http://www.howcast.com/videos/183161-How-To-Make-Homemade-Ice-Cream-in-a-Plastic-Bag/print?print=true Paano gumawa ng gawang-bahay na sorbetes na nasa loob ng bag na plastik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100619043042/http://www.howcast.com/videos/183161-How-To-Make-Homemade-Ice-Cream-in-a-Plastic-Bag/print?print=true |date=2010-06-19 }} (bersyong nalilimbag), mula sa [[howcast|howcast.com]] [[Kategorya:Produktong gatas]] [[Kategorya:Panghimagas]] 5691hwnbxv3eeuwvkn8699pb65go4ha 0 119813 2204698 2058635 2026-04-24T19:45:58Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204698 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = Robert Mugabe |image = Mugabe 1979 a.jpg |imagesize = |office = [[Talaan ng mga Pangulo ng Zimbabwe|Pangulo ng Simbabwe]] |primeminister = [[Morgan Tsvangirai]] |vicepresident = [[Simon Muzenda]]<br>[[Joseph Msika]]<br>[[Joice Mujuru]] |term_start = 31 Disyembre 1987 |term_end = 21 Nobyembre 2017 |predecessor = [[Canaan Banana]] |successor = [[Emmerson Mnangagwa]] |office2 = [[Punong Ministro ng Simbabwe]] |president2 = [[Canaan Banana]] |term_start2 = 18 Abril 1980 |term_end2 = 31 Disyembre 1987 |predecessor2 = [[Abel Muzorewa]] <small>([[Punong Ministro ng Rhodesia|Simbabwe Rhodesia]])</small> |successor2 = Nilansag <small>Muling binuhay 2009: [[Morgan Tsvangirai]]</small> |office3 = [[Non-Aligned Movement|Secretary-General of the Non-Aligned Movement]] |term_start3 = 6 Setyembre 1986 |term_end3 = 7 Setyembre 1989 |predecessor3 = [[Zail Singh]] |successor3 = [[Janez Drnovsek]] |birth_date = {{Birth date|1924|02|21|df=y}} |birth_place = Kutama, [[Harare|Salisbury]], [[Katimugang Rhodesia]] | death_date = {{Death date and age|2019|09|06|1924|2|21|df=y}} | death_place = [[Gleneagles Hospital]], [[Singapore]] |spouse = [[Sally Hayfron]] (patay na)<br />[[Grace Marufu]] |party = [[Simbabwe African National Union – Patriotic Front|ZANU-PF]] <small>(1987–2017)</small><br />[[Simbabwe African National Union|ZANU]] <small>(1963–1987)</small><br />[[Simbabwe African People's Union|ZAPU]] <small>(1961–1963)</small> |alma_mater = [[Pamantasan ng Fort Hare]]<br />[[Pamantasan ng Oxford]]<br />[[Pamantasan ng Timog Aprika]]<br />[[Pamantasan ng London]] |signature = Signature of Robert Mugabe clear.svg }} Si '''Robert Gabriel Karigamombe Mugabe''' (ipinanganak 21 Pebrero 1924 – 6 Setyembre 2019) ay dating nanungkulan bilang ikalawang [[Talaan ng mga Pangulo ng Simbabwe|Pangulo]] ng [[Simbabwe]] mula 1987 hanggang 2017. Nanungkulan muna siya bilang [[pinuno ng pamahalaan]] simula 1980, bilang [[Punong Ministro ng Simbabwe|Punong Ministro]] mula 1980 hanggang 1987.<ref name="chan2003">{{cite book |first=Stephen|last=Chan |title=Robert Mugabe: A Life of Power and Violence |url=https://archive.org/details/robertmugabelife00chan|year=2003 |page=[https://archive.org/details/robertmugabelife00chan/page/123 123]}}</ref> == Tingnan din == *[[Ubu Roi]] *[[ZANU-PF]] == Mga sanggunian == * [[South African Press Association|SAPA]]-[[Deutsche Presse-Agentur|DPA]]. "[http://www.iol.co.za/index.php?from=rss_Africa&set_id=1&click_id=68&art_id=nw20081221092151134C488254 Bob vows to hold power]." ''[[IOL]]''. 21 December 2008. (accessed February 21, 2009). ===Mga tala=== {{reflist|2}} === Talambuhay === *{{citebook|author=Chan, Stephen|title=Robert Mugabe: A life of power and violence|url=https://archive.org/details/robertmugabelife0000step|year=2003|publisher=IB Taurus|location=London|isbn=9781860648731}} * East, R. and Thomas, Richard J. ''Profiles of People in Power: The World ´s Government Leaders'', 2003 ISBN 185743126X. * Holland, Heidi. ''Dinner with Mugabe'', 2008. Penguin, South Africa. ISBN 9780143025573. * Meredith, Martin : ''Mugabe: Power and Plunder in Simbabwe '', 2003. Oxford [rev. updated ed.] ISBN 1586482130 (American ed.: ''Our votes, our guns'' *Mwakikagile, Godfrey. ''Nyerere and Africa: End of an Era'', 2006, Chapter Eight: "The Rhodesian Crisis: Tanzania's Role." New Africa Press, South Africa. ISBN 9780980253412. * Nolan, Cathal J. ''Notable U.S. Ambassadors Since 1775: A Biographical Dictionary'', 1997 ISBN 0313291950 * The Times (SA) Online. [http://www.thetimes.co.za/PrintEdition/Insight/Article.aspx?id=717837 'The angry little boy who showed them all'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080624081816/http://www.thetimes.co.za/PrintEdition/Insight/Article.aspx?id=717837 |date=2008-06-24 }}. Published: 01 Mar 2008. * Who's Who : African Nationalist Leaders in Rhodesia by Robert Cary and Diana Mitchell, 1977,1980,1994 Reprinted by Mardon Printers (PTY) Ltd, Harare. == Mga kawing panlabas == {{sisterlinks}} * [http://www.un.org/ga/63/generaldebate/zimbabwe.shtml President Mugabe's address to the 63rd session of the United Nations General Assembly], September 25, 2008 * [http://www.swans.com/library/art8/gowans21.html "Mugging Mugabe"] (a commentary in defence of Mugabe) * [http://www.newzimbabwe.com/pages/palace.html "The truth about Mugabe"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120328195503/http://www.newzimbabwe.com/pages/palace.html |date=2012-03-28 }} (an anti-Mugabe commentary) * [http://www.lalkar.demon.co.uk/issues/contents/jul2000/Zimbabwe.htm "Zimbabwe election – a defeat for imperialism"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050308203914/http://www.lalkar.demon.co.uk/issues/contents/jul2000/Zimbabwe.htm |date=2005-03-08 }} * [http://www.crisisweb.org/home/index.cfm?id=2192&l=1 "Zimbabwe's silent selective starvation"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050323215551/http://www.crisisweb.org/home/index.cfm?id=2192&l=1 |date=2005-03-23 }} * [http://www.iwmf.org/features/4240 "Robert Mugabe's War to Crush Press Freedom in Zimbabwe"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120420004042/http://iwmf.org/features/4240 |date=2012-04-20 }} * [https://web.archive.org/web/20020606110353/http://www.rsf.org/article.php3?id_article=1088 Reporters Without Borders profile on Mugabe] * [http://www.africanconnections.com/Robert_Mugabe_pre.html Opening Remarks - 4th African-African American Summit, Harare 1997 (video excerpt)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311183839/http://www.africanconnections.com/Robert_Mugabe_pre.html |date=2012-03-11 }} * [https://web.archive.org/web/20040606143849/http://www.freedomhouse.org/research/freeworld/2003/countryratings/zimbabwe.htm Freedom House report on Zimbabwe] * [http://www.ifex.org/en/content/view/full/65364/ IFEX– Media Coverage Favours Mugabe] * [http://openvault.wgbh.org/ton/MLA000476/index.html: "Robert Mugabe at UMass"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090902220224/http://openvault.wgbh.org/ton/MLA000476/index.html: |date=2009-09-02 }} from the WGBH series, Ten O'clock News * [https://web.archive.org/web/20060108200647/http://www.iht.com/articles/2005/12/27/opinion/edellis.php Indict Zimbabwe's demagogue before the International Criminal Court] * [http://www.usip.org/pubs/specialreports/sr92.html "Zimbabwe and the Politics of Torture"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060322140727/http://www.usip.org/pubs/specialreports/sr92.html |date=2006-03-22 }} * [https://archive.today/20121220224211/www.hrw.org/doc?t=africa&c=zimbab Human Rights Watch on Zimbabwe] * [http://zimbabwemetro.com/2007/11/30/comrade-mugabe-is-our-leader%e2%80%9dwar-vets-march-for-mugabe/ “Comrade Mugabe is our leader”, War Vets million man march for Mugabe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131126013732/http://zimbabwemetro.com/2007/11/30/comrade-mugabe-is-our-leader%e2%80%9dwar-vets-march-for-mugabe/ |date=2013-11-26 }} Zimbabwe Metro * [http://www.newyorker.com/reporting/2008/10/27/081027fa_fact_anderson "The Destroyer: ''Robert Mugabe and the destruction of Zimbabwe''".] {{start box}} {{s-off}} {{s-bef|before=[[Abel Muzorewa]]|as=[[Punong Ministro ng Zimbabwe Rhodesia]]}} {{s-ttl|title=[[Prime Minister of Zimbabwe]]|years=1980–1987}} {{s-vac|reason=Post abolished 1987 &ndash; 2009|next=[[Morgan Tsvangirai]]}} |- {{s-bef|before=[[Zail Singh]]}} {{s-ttl|title=[[Non-Aligned Movement#Secretaries General|Secretary General of Non-Aligned Movement]]|years=1986–1989}} {{s-aft|after=[[Janez Drnovšek]]}} |- {{s-bef|before=[[Canaan Banana]]}} {{s-ttl|title=[[President of Zimbabwe]]|years=1987 – kasalukuyan}} {{s-inc}} |- {{s-bef|before=[[Paul Biya]]<br /><small>[[Cameroon]]</small>}} {{s-ttl|title=[[Chairperson of the African Union]]|years=1997–1998}} {{s-aft|after=[[Blaise Compaoré]]<br /><small>[[Burkina Faso]]</small>}} {{s-ppo}} {{s-bef|before=[[Herbert Chitepo]]}} {{s-ttl|title=Leader of the [[Zimbabwe African National Union]]|years=1975–1987}} {{s-non|reason=Merged with ZAPU}} |- {{s-new|party|reason=ZANU/ZAPU merger}} {{s-ttl|title=Leader of the [[Zimbabwe African National Union-Patriotic Front]]|years=1987 – kasalukuyan}} {{s-inc}} {{end box}} {{Robert Mugabe}} <!--{{Mga ministro ng pamahalaan ng Zimbabwe}} {{African Union chairpersons}}--> {{Mga pangulo ng Zimbabwe}} {{Mga Punong Ministro ng Zimbabwe}} {{NAMSecretary-General}} <!--Metadata (see [[Wikipedia:Persondata]])--> {{BD|1924|2019|Mugabe, Robert}} [[Kategorya:Mga pangulo ng Zimbabwe]] [[Kategorya:Katoliko Romanong taga Zimbabwe]] ij4bm8qlkqr69myndfk796o7yz3n9uv 0 122666 2204679 2085849 2026-04-24T19:31:30Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204679 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Silangang Rehiyon ng Anatolia | native_name = ''Doğu Anadolu Bölgesi'' | native_name_lang = tr | settlement_type = [[mga rehiyon ng Turkiya|Rehiyon ng Turkiya]] | image_map = Latrans-Turkey location Eastern Anatolia Region.svg | subdivision_type = Bansa | subdivision_name = [[Turkiya]] | area_total_km2 = 165,436 }} Ang '''Silangang Rehiyon ng Anatolia''' ({{lang-tr|Doğu Anadolu Bölgesi}}) ay isang [[mga rehiyon ng Turkiya|pangheograpiyang rehiyon]] ng [[Turkiya]]. Ang rehiyon at ang pangalang "Doğu Anadolu Bölgesi" ay binigyan kahulugan sa Unang Kongreso ng Heograpiya noong 1941. Mayroong itong pinakamataas na katamtamang altitud, pinakamalawak na lugar pangheograpiya, at pinakambabang densidad ng populasyon ng lahat ng mga rehiyon sa Turkiya. Bago nakuha ang kasalukuyang pangalan nito mula sa estadong Turko, karamihan sa rehiyon ay bahagi ng anim na lalawigan sa [[Armenia]] sa rehiyon na kilala bilang ang mga Kataasan ng Armenia o ''Armenian Highlands''.<ref>Lynch, H.F.B., "Armenia, Travels and Studies" London, 1901, vol2 p391. "The natural boundary between [[Armenia]] and [[Asia Minor]] is the course of the Western Euphrates between the town of Kemah, and its passage through Taurus below Keban-Maden." (sa Ingles)</ref><ref>Oswald, Felix "A Treatise on the Geology of Armenia", London, 1906. (sa Ingles)</ref> Pagpakatapos ng pagpatay ng Lahing Armenyo, ang katawagang heopolitikal na "Silangang Anatolia" ay ginawa upang palitan ang pangalang Kanlurang Armenia na nakilala ang pangalang ito sa kasaysayan.<ref name="Sahakyan">{{cite book|last=Sahakyan|first=Lusine|title=Turkification of the Toponyms in the Ottoman Empire and the Republic of Turkey|year=2010|publisher=Arod Books|location=Montreal|isbn=978-0969987970|language=Ingles}}</ref><ref name="Hovannisian3">{{cite book|last1=Hovannisian|first1=Richard|title=The Armenian Genocide: Cultural and Ethical Legacies|date=2007|publisher=Transaction Publishers|location=New Brunswick, N.J.|isbn=1412835925|page=3|url=https://books.google.com/books?id=K3monyE4CVQC|language=Ingles}}</ref><ref name="Cheterian">{{cite book|last1=Cheterian|first1=Vicken|title=Open Wounds: Armenians, Turks and a Century of Genocide|url=https://archive.org/details/openwoundsarmeni0000chet|date=2015|publisher=Oxford University Press|location=Oxford and New York City|isbn=1849044589|page=[https://archive.org/details/openwoundsarmeni0000chet/page/64 65]|quote=As a result of policies such as these, the expression Armenian Plateau, which had been used for centuries to denote the mountainous highlands around Lake Van and Lake Sevan, was eliminated and replaced by the expression 'eastern Anatolia'.|language=Ingles}}</ref><ref name="Galichian">{{cite book|last1=Galichian|first1=Rouben|\title=Historic Maps of Armenia: The Cartographic Heritage|date=2004|publisher=I.B. Tauris|location=London and New York City|isbn=1860649793|page=8-9|language=Ingles}}</ref><ref name="JSAS">{{cite book|title=Journal of the Society for Armenian Studies|date=2005|location=Los Angeles|volume=14-16|page=55|quote=Most of historical Armenia presently constitutes a part of Turkey (renamed "Eastern Anatolia"), which conducts a policy of minimizing the role of the Armenians in history|language=ingles}}</ref> == Subdibisyon == * Seksyon ng '''Mataas na [[Eufrates]]''' ({{lang-tr|Yukarı Fırat Bölümü}}) * Seksyon ng '''Erzurum - Kars''' ({{lang-tr|Erzurum - Kars Bölümü}}) * Seksyon ng '''Mataas na Murat - Van''' ({{lang-tr|Yukarı Murat - Van Bölümü}}) ** Lugar ng '''Mataas na Murat''' ({{lang-tr|Yukarı Murat Yöresi}}) ** Lugar ng '''Van''' ({{lang-tr|Van Yöresi}}) * Seksyon ng '''Hakkari''' ({{lang-tr|Hakkari Bölümü}}) == Mga lalawigan == Mga lalawigan na buong nasa Silangang Rehiyon ng Anatolia: *[[Lalawigan ng Ağrı|Ağrı]] *[[Lalawigan ng Bingöl|Bingöl]] *[[Lalawigan ng Elazığ|Elazığ]] *[[Lalawigan ng Hakkâri|Hakkari]] *[[Lalawigan ng Iğdır|Iğdır]] *[[Lalawigan ng Kars|Kars]] *[[Lalawigan ng Tunceli|Tunceli]] *[[Lalawigan ng Van|Van]] Mga lalawigan na karamihang nasa Silangang Rehiyon ng Anatolia: *[[Lalawigan ng Ardahan|Ardahan]] *[[Lalawigan ng Erzurum|Erzurum]] *[[Lalawigan ng Şırnak|Şırnak]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga rehiyon ng Turkiya]] p1s3qg04z05mwbsb9s5y5x3rohdhiu3 0 124999 2204776 2182154 2026-04-24T20:44:19Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204776 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng mga paksa. -->'''Pangkát-étnikó''' (isinusulat din nang walang [[gitling]]) o '''etnisidád''' ang tawag sa pangkat ng [[taumbayan]] na may pare-parehong [[pagkakakilanlan]] batay sa mga matutukoy na katangian na naghihiwalay sa kanila sa ibang mga pangkat. Kabilang sa mga katangiang ito ang magkaparehong mga ninuno, tradisyon, lipunan, relihiyon, at kasaysayan. Napapanatili ang mga ito sa pamamagitan ng matagal-tagal na [[endogamya]] (pagpapares sa katulad ng pangkat-etniko) at maaaring magtaglay ang mga ito ng isang napakatiyak na henetikal na ninuno, bagamat meron ding mga pangkat-etniko na may magkakahalong ninuno. Itinuturing din ito paminsan-minsan bilang kasingkahulugan ng ''[[sambayanan]]'' o ''[[bansa]]'' lalo na sa konteksto ng [[etnikong nasyonalismo]], gayundin sa ''[[lahi]]'', bagamat hindi lahat ng nasa isang pangkat-etniko ay magkapareho palagi ng lahi. Sa pamamagitan ng [[Asimilisasyong kultural|asimilisasyon]], [[akulturasyon]], [[Amalgamasyon (politika)|amalgamasyon]], pagbabago ng [[wika]], [[Kasalan|kasal]], [[Pag-ampon|pag-aampon]], at [[Pagpapalit ng relihiyon|pagpapalit]] ng [[relihiyon]], maaaring magbago kalaunan ang pangkat-etniko ng mga indibiduwal o pangkat. Maaari itong mahati sa mga subpangkat o [[tribo]], na maaari ding humiwalay kalaunan dahil sa endogamya o heograpiya. Sa kabilang banda, maaari namang magsama ang dalawang pangkat-etniko at bumuo ng isang [[panetnisidad]] na kalauna'y maaaring humantong sa tuluyang pagsasama ng dalawa (kagaya sa mga lugar na itinuturing na {{Lang|en|[[melting pot]]}}) sa prosesong tinatawag na [[etnohenesis]]. May mga teorya na inilatag ang mga siyentipiko ukol sa pagkakaroon ng mga etnisidad. Dalawa sa mga ito ang nananaig: primordialismo at konstruktibismo. Tinitingnan sa pananaw ng primordialismo ang mga pangkat-etniko bilang mga likas na penomenang umuusbong sa mga [[Katalinuhan ng mga hayop|matatalinong hayop]]. Gayunpaman, sa modernong panahon, tinitingnan na ito bilang mga [[Panlipunang gawain|panlipunang gawa]] simula noong dekada 1960s. == Etimolohiya == Direktang salin ang ''pangkat-etniko'' mula sa [[wikang Ingles]] na {{Lang|en|ethnic group}}. [[Salitang hiram|Nagmula]] naman sa [[Wikang Espanyol|Espanyol]] na {{Lang|es|étnico}} ang salitang ''etniko'', at {{Lang|es|etnicidad}} naman sa ''etnisidad''.<ref>{{Cite-UPDF2|etniko|url=https://diksiyonaryo.ph/search/etniko#google_vignette|access-date=15 Setyembre 2025}}</ref> Pare-parehong itong nanggaling sa [[Wikang Griyego|Griyego]] na {{Lang|grc|ethnos}} sa pamamagitan ng anyong [[pang-uri]] nito na {{Lang|grc|ethnikos}}, na siyang hiniram naman ng [[wikang Latin]] na {{Lang|la|ethnicus}} na siyang hiniram naman ng mga modernong salita.<ref>{{Cite book |last=Liddell |first=Henry George |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)qniko/s |title=A Greek-English Lexicon |last2=Scott |first2=Robert |publisher=Clarendon Press |year=1940 |isbn=9780198642268 |editor-last=Jones |editor-first=Henry Stuart |edition=9 |location=Oxford |language=en |trans-title=Leksikon sa Griyego-Ingles |chapter=ethnikos |script-chapter=el:ἐθνικός |access-date=15 Setyembre 2025 |orig-date=1846 |via=Perseus by Tufts University}}</ref> Pinakamalapit na [[Wikang Tagalog|salitang Tagalog]] ang ''[[Mga katutubo|katutubo]]'' o [[lahi|''lahi'']], bagamat hindi ito eksaktong naglalarawan nang buo sa naturang konsepto.<ref>{{Cite web |date=2023-02-17 |title=Pareho ba ang Etnisidad at Lahi? Tuklasin ang 7 pangunahing pagkakaiba |url=https://ancestrum.com/tl/ang-etnisidad-at-lahi-ay-pareho/ |access-date=2025-09-15 |website=Ancestrum |language=}}</ref> Hanggang noong kalagitnaan ng ika-19 na siglo, tumutukoy sa mga wika sa Europa ang salitang ''etniko'' upang ilarawan ang mga taong hindi [[Mga Kristiyano|Kristiyano]] o hindi nasasakupan ng impluwensiya ng Kristiyanismo, partikular na sa mga bansang itinuturing na mga [[pagano]] base sa salin sa Griyego ng [[Septuagint]] na {{Lang|el|ta ethne}} ({{Literal na pagsasalin|mga bansa}}) para sa [[Wikang Hebreo|Hebreo]] {{Lang|he|goyim}}, na nangangahulugang "mga dayuhang bansa na hindi [[Mga Hebreo|Hebreo]] o [[Mga Hudyo|Hudyo]]". Gayunpaman, ginagamit ang naturang kataga sa sinaunang Griyego upang tumukoy sa kahit anong malalaking grupo, mapatao man o hayop. Sa klasikong Griyego unang lumitaw ang kataga sa kahulugang halos katulad ng pangkat-etniko sa modernong panahon at madalas sinasalin bilang "bansa". Pagsapit ng [[Griyegong Koine|helenistikong Griyego]], nagsimula itong tumukoy sa mga dayuhang bansa, partikular na sa mga itinuturing bilang "[[barbaro]]".<ref>{{Cite book |last=Liddell |first=Henry George |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3De%29%2Fqnos)qniko/s |title=A Greek-English Lexicon |last2=Scott |first2=Robert |publisher=Clarendon Press |year=1940 |isbn=9780198642268 |editor-last=Jones |editor-first=Henry Stuart |edition=9 |location=Oxford |language=en |trans-title=Leksikon sa Griyego-Ingles |chapter=ethnos |script-chapter=el:ἔθνος |access-date=15 Setyembre 2025 |orig-date=1846 |via=Perseus by Tufts University}}</ref> ==Kahulugan== Nagsimula ang pag-aaral sa mga pangkat-etniko noon pang klasikong panahon sa Europa kasabay ng pag-aaral sa kasaysayan. Pinasimulan ng mga may-akdang Griyego tulad nina [[Anaksimandro]] at [[Herodoto]] ang dalawang pag-aaral sa sinaunang mundo noong {{BCE|480|link=yes}}. Ang [[mga Griyego]] mismo ang unang nagpaunlad sa konsepto ng kanilang pangkat-etniko. [[Pang-aalipin|Nang-aalipin]] lamang sila ng mga hindi Griyego bunsod ng kanilang etnikong [[nasyonalismo]], liban sa ilang mga grupo kagaya ng sa [[Kaharian ng Macedonia|Masedonya]] na pinamumunuan sa paraang hindi Griyego, at ng [[Isparta|Sparta]] na may kakaibang paraan ng pamumuno.<ref>{{Cite journal |last=Rosivach |first=Vincent J. |date=1999 |title=Enslaving "Barbaroi" and the Athenian Ideology of Slavery |trans-title=Pang-aalipin sa mga "Barbaroi" at ang Ideolohiyang Atiko sa Pang-aalipin |url=https://www.jstor.org/stable/4436537 |journal=Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte |language=en |volume=48 |issue=2 |pages=129–157 |issn=0018-2311 |jstor=4436537}}</ref> Pinaniniwalaan nila na mas mataas pa rin kesa sa mga barbaro ang kanilang pinakamabababang uri; halimbawa, inilarawan ni [[Aristoteles]] sa ''[[Politika (Aristoteles)|Politika]]'' ang mga barbaro bilang mga "likas na alipin" kumpara sa mga Griyego. Binigay naman ni Herodoto ang mga salik sa pagiging Griyego: magkaparehong pinagmulan, wika, paniniwala, at tradisyon.<ref>{{cite book |last1=Leoussi |first1=Athena S. |title=Nationalism and Ethnosymbolism: History, Culture, and Ethnicity in the Formation of Nations |last2=Grosby |first2=Steven |date=2006 |publisher=[[Edinburgh University Press]] |page=115 |language=en |trans-title=Nasyonalismo at Etnosimbolismo: Kasaysayan, Kultura, at Etnisidad sa Pagbubuo ng mga Bansa}}</ref> Gayunpaman, hindi lahat ng mga Griyego ay pabor sa salik ng dugo, kagaya ni [[Isokrates]], na naniniwalang kabilang sa mga maituturing na Griyego ang mga taong katulad ng kultura.<ref>{{cite book |author=Isocrates |title=Panegyricus |language=en |translator=George Norlin |chapter=50 |chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0144%3Aspeech%3D4%3Asection%3D50}}</ref> Nakadepende sa kahulugan kung mapapabilang ba sa pangkalahatang kultura ang konsepto ng etnisidad. Marami sa mga siyentipiko kagaya nina [[Fredrik Barth]] at [[Eric Wolf]] ang hindi naniniwalang kabilang ito. Ayon sa kanila, resulta ang etnisidad ng interaksyon sa loob ng ilang partikular na uri ng mga grupo, hindi bilang katangiang matatagpuan sa sangkatauhan sa pangkalahatan.<ref>{{cite web |date=1 April 1992 |title=Challenges of measuring an ethnic world |trans-title=Mga hamon sa pagsukat sa mundong etniko |url=http://publications.gc.ca/site/eng/81217/publication.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160920133111/http://publications.gc.ca/site/eng/81217/publication.html |archive-date=20 September 2016 |access-date= |website=Publications.gc.ca |publisher=The Government of Canada |language=en}}</ref> Ayon kay [[Thomas Hylland Eriksen]], may dalawang pangunahing isyu ang pinagdedebatehan hanggang kamakailan lamang ukol sa pag-aaral sa etnisidad: * una, sa pagitan ng pananaw na ''primordialismo'', na naniniwalang nabubuo ang mga pangkat-etniko bunsod ng panlipunang kaugnayan at interaksyon,<ref>{{cite book |title=Old Societies and New States: The Quest for Modernity in Africa and Asia |date=1967 |publisher=The Free Press |editor-last=Geertz |editor-first=Clifford |location=New York |language=en |trans-title=Mga Lumang Lipunan at Bagong Estado: Para sa Modernisasyon sa Aprika at Asya}}</ref> at ''instrumentalismo'', na naniniwala naman na isang instrumento ang etnisidad sa politika at pagkamit ng mga layuning tulad ng [[kapangyarihan]] o [[yaman]].<ref>{{cite book |last=Cohen |first=Abner |title=Two-Dimensional Man: An essay on power and symbolism in complex society |date=1974 |publisher=[[Routledge]] & Kegan Paul |location=London |language=en |trans-title=Dalawang Dimensiyong Tao: Isang sanaysay sa kapangyarihan at simbolismo sa komplikadong lipunan}}</ref> * ikalawa, sa pagitan ng pananaw na ''konstruktibismo'', na naniniwalang resulta ang etnisidad ng mga pinagpatong-patong na pagkakakilanlang nabuo sa paglipas ng panahon,<ref>{{Cite book |last=Gellner |first=Ernest |title=Nations and Nationalism |publisher=Blackwell |year=2006 |isbn=9781405134422 |edition=2 |language=en |trans-title=Mga Bansa at Pagkamakabansa |orig-date=1983}}</ref> at ''esensiyalismo'', na naniniwala namang pawang mga [[Ontolohiya|ontolohikal]] na kategorya ang etnisidad na siyang nagbibigay ng pagkakakilanlan sa isang indibiduwal.<ref>{{Cite book |last=Smith |first=Anthony |title=National Identity |url=https://archive.org/details/nationalidentity0000smit |publisher=University of Nevada Press |year=1991 |isbn=9780874172041 |language=en |trans-title=Pambansang Pagkakakilanlan}}</ref> Ayon kay Eriksen, naungusan ang mga debateng ito, lalo na sa [[antropolohiya]], ng pagtugon ng mga iskolar sa paghahalo ng politika sa pagkakakilanlan ng mga pangkat-etniko at bansa. Ilan sa mga halimbawa nito ang isyu ng [[multikulturalismo]] sa mga bansang may malaking migranteng populasyon kagaya ng [[Estados Unidos]], at ang isyu sa [[poskolonyalismo]] sa mga bansa sa [[Karibe]] at [[Timog Asya]].<ref>{{cite book |last=Eriksen |first=T. H. |title=Social identity, intergroup conflict, and conflict reduction |date=2001 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor1-last=Ashmore |location=Oxford |pages=42–70 |language=en |trans-title=Panlipunang pagkakakilanlan, hidwaan sa grupo, at pagpapahupa ng hidwaan |chapter=Ethnic identity, national identity and intergroup conflict: The significance of personal experiences |trans-chapter=Etnikong pagkakakilanlan, pambansang pagkakakilanlan, at hidwaan sa grupo: Ang kahalagahan ng personal na karanasan |editor2-last=Jussim |editor3-last=Wilder}}</ref> Itinuturing ni [[Max Weber]] ang etnisidad bilang isang {{Lang|de|künstlich}} (gawa-gawa, [[Gawaing panlipunan|panlipunang gawa]]) dahil nakabatay ito sa paniniwala sa isang magkakaugnay na {{Lang|de|[[Gemeinschaft]]}} (pamayanan). Hindi nagawa ang grupo dahil sa paniniwala sa naturang pamayanan; nagawa ang paniniwala ng grupo. Dagdag pa niya, nabubuo ang mga grupo dahil sa layunin na makuha ang lahat ng kapangyarihan at katayuan. Iba ang pananaw na ito ni Weber sa nananaig na pananaw noong panahon niya, na naniniwala na likas na konsepto ang etnisidad na nakabase sa mga katangiang namamana mula sa isang karaniwang ninuno na noo'y tinatawag na "[[lahi]]".<ref name="mb2">{{cite journal |last=Banton |first=Michael |date=2007 |title=Weber on Ethnic Communities: A critique |url=https://archive.org/details/sim_nations-and-nationalism_2007-01_13_1/page/18 |trans-title=Si Weber ukol sa mga Pamayanang Etniko: Isang Kritik |journal=[[Nations and Nationalism (journal)|Nations and Nationalism]] |language=en |volume=13 |pages=19–35 |doi=10.1111/j.1469-8129.2007.00271.x |number=1}}</ref> Sumasang-ayon sa ideyang ito si [[Fredrik Barth]], na pinalawak pa nang husto ang pananaw ni Weber sa pagpapakilala sa ideya ng nagbabagong etnisidad bilang resulta ng pagkakakilanlan ipinapakita sa iba at sa pansariling pagkakakilanlan sa isang pangkat-etniko.<ref>{{Cite book |last=Barth |first=Fredrik |url=https://archive.org/details/ethnicgroupsboun0000unse|title=Ethnic Groups and Boundaries: The Social Organization of Culture Difference |date=1969 |publisher=Little, Brown |isbn=978-0-316-08246-4 |pages=[https://archive.org/details/ethnicgroupsboun0000unse/page/n11 9]–10 |language=en |trans-title=Mga Pangkat-etniko at Hangganan: ang Panlipunang Organisasyon ng Pagkakaiba sa Kultura}}</ref> Pinag-iingat ng ilang mga antropologo kagaya ni [[Ronald Cohen]] laban sa pagtutukoy ng mga tagalabas sa mga pangkat-etniko. Ayon sa kanya, maaaring iba ang pananaw ng mga tagaloob ukol sa mga katangiang kinakailangan upang masabing kasapi sa kanilang grupo mula sa pananaw ng mga tagalabas.<ref name="cohen">{{cite journal |last=Cohen |first=Ronald |date=1978 |title=Ethnicity: Problem and Focus in Anthropology |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1978_7/page/382 |trans-title=Etnisidad: Problema at Pokus sa Antropolohiya |journal=[[Annual Review of Anthropology]] |language=en |location=Palo Alto, Estados Unidos |publisher=[[Stanford University Press]] |volume=7 |pages=383–384 |doi=10.1146/annurev.an.07.100178.002115}}</ref> Ayon kay [[Paul James]], nababago o di kaya'y nasisira ng kolonisasyon ang pagkakaroon ng pagkakakilanlan, ngunit hindi galing sa wala ang mga ito. Aniya: {{Quote|text=Palaging puno ng tensiyon at kontradiksiyon ang kahit anong pagkakategorya sa pagkakakilanlan kahit na nakataga na sa bato ang mga ito dahil sa kolonisasyon, pagbubuo ng bansa, o modernisasyon sa pangkalahatan. Minsan, mapanira ang mga kontradiksiyon na ito, pero maaari din itong maging maganda at positibo.{{efn|Orihinal na sipi: {{lang|en|Categorizations about identity, even when codified and hardened into clear typologies by processes of colonization, state formation or general modernizing processes, are always full of tensions and contradictions. Sometimes these contradictions are destructive, but they can also be creative and positive.}}<ref>{{Cite journal |year=2015 |last1=James |first1=Paul |author1-link=Paul James (akademiko) |title=Despite the Terrors of Typologies: The Importance of Understanding Categories of Difference and Identity||trans-title=Kahit sa Kilabot ng Tipolohiya: Ang Kahalagahan ng Pag-unawa sa mga Kategorya ng Pagkakaiba at Pagkakakilanlan|lang=en|url=https://www.academia.edu/11768378 |journal=Interventions: International Journal of Postcolonial Studies |volume=17 |issue=2 |pages=174–195 |doi=10.1080/1369801X.2014.993332 |s2cid=142378403 | archive-date=2021-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817215458/https://www.academia.edu/11768378 |url-status=live}}</ref>}}}} Samantala, kontra naman sa ideya ng pagpapalawak ng kahulugan ng etnisidad ang ilang mga iskolar kagaya ni [[Kanchan Chandra]], na naniniwala sa isang mahigpit na kahulugan ng mga kategoryang nakabase sa isang magkaugnay na paniniwala sa iisang pinagmulan.<ref>{{Cite journal |last=Chandra |first=Kanchan |date=2006 |title=What is Ethnic Identity and Does it Matter? |trans-title=Ano ang Pagkakakilanlang Etniko at Mahalaga ba Ito? |journal=Annual Review of Political Science |language=en |volume=9 |issue=1 |pages=397–424 |doi=10.1146/annurev.polisci.9.062404.170715 |issn=1094-2939 |doi-access=free}}</ref> Sang-ayon sa ideyang ito si [[Jóhanna Birnir]], na naniniwala sa etnisidad bilang isang pagkakakilanlang mula sa paniniwala sa isang katangiang hindi o mahirap mabago kagaya ng wika, lahi, o lugar.<ref>{{Cite book |last=Birnir |first=Jóhanna Kristín |url=https://books.google.com/books?id=JtxHWKJOBN4C |title=Ethnicity and Electoral Politics |date=2006 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1139462600 |pages=66 |language=en |trans-title=Etnisidad at Politika ng Elektoral |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422004640/https://books.google.com/books?id=JtxHWKJOBN4C |archive-date=22 April 2022 |url-status=live}}</ref> == Pananaw == Maraming pananaw ang inilatag ng mga siyentipiko ukol sa kalikasan ng etnisidad bilang isang salik sa pamumuhay at lipunan. Ayon kay [[Jonathan M. Hall]], isang mahalagang pangyayari sa pag-aaral ang [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil umiwas ang mga siyentipiko sa esensiyalistang pananaw sa mga pangkat-etniko at lahi bunsod ng [[rasismo]] ng mga [[Partidong Nazi|Nazi]]. Sa modernong panahon, tinitingnan ang etnisidad bilang nagbabago at hindi nakataga sa bato, na resulta ng [[Panlipunang gawain|panlipunang gawa]] at hindi ng [[henetika]].<ref>{{Cite journal |last=Konstan |first=David |year=1997 |title=Defining Ancient Greek Ethnicity |trans-title=Saklaw ng Etnisidad ng Sinaunang Griyego |url=http://commonweb.unifr.ch/artsdean/pub/gestens/f/as/files/3610/33969_110704.pdf |format=PDF |journal=Diaspora: A Journal of Transnational Studies |language=en |publisher=University of Cambridge Press |volume=6 |issue=1 |pages=97–98 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180417063958/http://commonweb.unifr.ch/artsdean/pub/gestens/f/as/files/3610/33969_110704.pdf |archive-date=17 Abril 2018}}</ref> Ilan sa mga pananaw ang primordialismo, perenyalismo, at konstruktibismo. * Ipinagpapalagay sa ''primordialismo'' na likas sa tao ang etnisidad na siyang pinagpapatuloy ng mga modernong pangkat-etniko. Naiuugnay ang mga ito sa ideya ng mga [[bansa]], at nagmula sa mga pananaw na nag-uugnay sa etnisidad sa biolohiya at kadugo. ** Sa esensiyalistang pananaw, isang katotohanan sa simula pa lang ang pagkakaroon ng etnisidad ng mga tao bago pa man nabuo ang mga pinakaunang lipunan. Sa pananaw na ito, tinitingnan ang mga pangkat-etniko bilang likas at hindi lamang resulta ng kasaysayan.<ref name="smith13">{{Harv|Smith|1999|loc=p. 13}}</ref> ** Samantala, tinitingnan naman sa isang baryasyon ng pananaw na ito ang mga pangkat-etniko bilang karugtong ng [[kamag-anakan]] at kadugo kung saan kultura ang tinitingnang basehan ng pagiging kabilang sa grupo.<ref name="smith13" /> ** Ayon naman sa antropologong si [[Clifford Geertz]], hindi likas sa tao ang etnisidad ngunit nagmumukhang likas ito dahil kasama ito sa karanasang nararanasan nila sa mundo.<ref name="smith13" /> * Sa ''perenyalismo'', tinitingnan ang pangkat-etniko at bansa bilang magkaparehong konsepto. Kalimitan itong ginagamit sa konteksto ng mga bansa, na tinitingnan bilang isang organisasyong politikal na may mahabang buhay.<ref>{{Harv|Smith|1999|loc=5}}</ref> ** Tinitingnan sa habambuhay na pananaw na may mga pangkat-etniko na patuloy na nabubuhay sa paglipas ng panahon. ** Ayon sa isang pananaw, nagbabago, lumilitaw, at naglalaho ang mga pangkat-etniko sa paglipas ng panahon. ** Isang instrumento naman ang tingin ng isang pananaw sa mga pangkat-etniko na siyang ginagamit sa pagkakaroon ng [[katayuang panlipunan]].<ref name="Noel1968">{{Cite journal |last=Noel |first=Donald L. |year=1968 |title=A Theory of the Origin of Ethnic Stratification |url=https://archive.org/details/sim_social-problems_fall-1968_16_2/page/156 |trans-title=Isang Teorya sa Pinagmulan ng Katayuang Panlipunan |journal=Social Problems |language=en |volume=16 |issue=2 |pages=157–172 |doi=10.2307/800001 |jstor=800001}}</ref> * Sa ''konstruktibismo'', ipinagpapalagay na ang mga pangkat-etniko ay resulta ng interaksyon ng mga lipunan kaya tinitingnan ito bilang isang panlipunang gawa. Kumokontra ang pananaw na ito sa ideya na likas sa tao ang etnisidad.<ref name="Bobo1996">{{Cite journal |last1=Bobo |first1=Lawrence |last2=Hutchings |first2=Vincent L. |year=1996 |title=Perceptions of Racial Group Competition: Extending Blumer's Theory of Group Position to a Multiracial Social Context |trans-title=Mga Pananaw sa Kompetisyon ng Grupo ng Lahi: Pagpapalawak sa Teorya ni Blumer sa Posisyon ng Grupo sa Konteksto ng Lipunang may Maraming Lahi |journal=[[American Sociological Review]] |language=en |publisher=[[American Sociological Association]] |volume=61 |issue=6 |pages=951–972 |doi=10.2307/2096302 |jstor=2096302}}</ref> ** Ayon sa mga modernistang pagtingin sa pananaw, ang ideya ng etnisidad at mga mapagkukunan ng maipagmamalaking bagay para sa pangkat-etniko tulad ng [[nasyonalismo]] ay pawang mga modernong imbensiyon.<ref>{{Harv|Smith|1999|loc=pp. 4–7}}</ref> == Talababa == {{Notelist}} == Sanggunian == === Pagsipi === {{reflist}} === Pinagkunan === * {{cite book |last1=Ananta |first1=Aris |last2=Arifin |first2=Evi Nurvidya |last3=Hasbullah |first3=M Sairi |last4=Handayani |first4=Nur Budi |last5=Pramono |first5=Agus |year=2015 |title=Demography of Indonesia's Ethnicity|trans-title=Demograpiya ng Etnisidad ng Indonesia|lang=en|url=https://books.google.com/books?id=crKfCgAAQBAJ |publisher=[[Institute of Southeast Asian Studies]] |isbn=978-981-4519-87-8}} * {{cite book |title=Racial Formation in the United States from the 1960s to the 1980s|lang=en|trans-title=Pagbubuo ng Lahi sa Estados Unidos mila dekada 1960s hanggang 1980s|url=https://archive.org/details/racialformationi00omim |url-access=registration |last2=Winant |first2=Howard |publisher=[[Routledge]] |year=1986 |location=New York |last1=Omi |first1=Michael}} * {{Citation |last=Smith |first=Anthony D. |year=1987 |title=The Ethnic Origins of Nations |trans-title=Ang mga Etnikong Pinagmulan ng mga Bansa|lang=en|publisher=Blackwell |author-link=Anthony D. Smith}} * {{Citation |last=Smith |first=Anthony D. |year=1999 |title=Myths and memories of the Nation |lang=en|trans-title=Mga mito at alaala ng Bansa|publisher=[[Oxford University Press]] |author-link=Anthony D. Smith}} == Link sa labas == {{Commons category|Ethnic groups}} {{Library resources box |by=no |onlinebooks=no |others=no |about=yes |label=Ethnicity}} * [http://escholarship.org/uc/item/32r9x0jr Ethnicity] sa EScholarship.org * [http://www.apa.org/pi/oema/index.aspx Office of Ethnic Minority Affairs] – American Psychological Association * ''[https://growup.ethz.ch/ Ethnic Power Relations (EPR) Atlas]'' * [https://www.infoplease.com/world/countries/ethnicity-and-race-by-countries Mga pangkat-etniko ng iba't-ibang bansa] {{Ethnicity}} [[Kategorya:Mga pangkat-etniko| ]] 492fhjm4pp1b0ptlh24rzugcjrcg8ej 0 126195 2204760 2201778 2026-04-24T20:34:15Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204760 wikitext text/x-wiki [[File:XFCE-4.10-Desktop.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:XFCE-4.10-Desktop.png|thumb|Ang Xfce na ''desktop environment'' ay nag-aalok ng isang ''[[graphical user interface]]'' kasunod ng metapora ng ''desktop''.]] Sa larangan ng [[Disenyo|disenyong]] [[Industriya|industriyal]] ng interaksiyong tao at [[kompyuter]], ang '''''user interface''''' (UI, literal na '''ugnayang pantao-makina''') ay ang espasyo kung saan nagaganap ang pakikipag-ugnayan sa pagitan ng tao at makina. Layunin ng interaksiyong ito na pahintulutan ang epektibong pagpapatakbo at pagkontrol ng [[makina]] mula sa panig ng [[tao]], habang sabay na nagbibigay ang makina ng mga impormasyong nakatutulong sa proseso ng pagpapasya ng mga gumagamit. Kabilang sa mga halimbawa ng malawak na konseptong ito ang mga interaktibong aspekto ng mga ''[[operating system]]'' ng kompyuter, mga kasangkapang pangkamay, mga kontrol ng mabibigat na makinarya, at mga kontrol ng proseso. Ang mga konsiderasyon sa pagdidisenyo ng ''user interface'' ay kaugnay o sumasaklaw sa mga disiplinang tulad ng [[Ergonomiya|ergonomika]] at [[sikolohiya]]. Sa pangkalahatan, ang layunin ng pagdidisenyo ng user interface ay makalikha ng isang UI na madaling gamitin, episyente, at kasiya-siya (''user-friendly'') sa pagpapatakbo ng makina sa paraang nagbubunga ng ninanais na resulta (ibig sabihin, pinakamataas na kakayahang magamit o ''usability''). Karaniwan itong nangangahulugan na ang gumagamit ay kailangang magbigay ng kaunting input upang makamit ang ninanais na output, at na binabawasan ng makina ang mga hindi kanais-nais na output para sa gumagamit. Ang mga ''user interface'' ay binubuo ng isa o higit pang mga antas (''layers''), kabilang ang ''human–machine interface'' (HMI) na karaniwang nag-uugnay sa mga makina sa pisikal na ''input [[Hardware (kompyuter)|hardware]]'' (tulad ng mga [[Tipaan (ng kompyuter)|keyboard]], [[Mouse ng kompyuter|mouse]], o game pad) at ''output hardware'' (tulad ng mga [[monitor ng kompyuter]], ispiker, at printer). Ang isang aparatong nagpapatupad ng HMI ay tinatawag na ''human interface device'' (HID). Ang mga ''user interface'' na hindi na gumagamit ng pisikal na galaw ng mga bahagi ng katawan bilang tagapamagitan sa pagitan ng [[utak]] at makina ay hindi gumagamit ng kagamitang pampasok (''input'') o pampalabas (''output'') maliban sa mga elektrod; ang mga ito ay tinatawag na ''brain–computer interface'' (BCI) o ''brain–machine interface'' (BMI). Ang iba pang katawagan para sa ''human–machine interface'' ay ''man–machine interface'' (MMI), at kapag ang makina ay isang kompyuter, tinatawag itong ''human–computer interface''. Ang iba pang mga antas ng UI ay maaaring makipag-ugnayan sa isa o higit pang pandama ng tao, kabilang ang: ''tactile'' UI (haplos o paghipo), ''visual'' UI (paningin), ''auditory'' UI (tunog), ''olfactory'' UI (pang-amoy), ''equilibria'' UI (balanse), at ''gustatory'' UI (panlasa). Ang ''composite user interface'' (CUI) ay mga UI na nakikipag-ugnayan sa dalawa o higit pang pandama. Ang pinakakaraniwang CUI ay ang ''[[graphical user interface]]'' (GUI), na binubuo ng ''tactile'' UI at ''visual'' UI na may kakayahang magpakita ng mga grapika. Kapag dinagdagan ng tunog ang GUI, ito ay nagiging ''multimedia user interface'' (MUI). May tatlong malalawak na kategorya ng CUI: ''standard'' (pamantayan), ''virtual'' (birtuwal), at ''augmented'' (awmentado). Ang ''standard'' CUI ay gumagamit ng karaniwang ''human interface device'' tulad ng keyboard, mouse, at monitor ng kompyuter. Kapag hinaharangan ng CUI ang tunay na mundo upang lumikha ng ''virtual reality'' o realidad na birtuwal, ito ay tinatawag na ''virtual'' at gumagamit ng ''virtual reality interface''. Kapag naman hindi hinaharangan ang tunay na mundo at lumilikha ng ''augmented reality'' o realidad na awmentadao, ito ay tinatawag na ''augmented'' at gumagamit ng ''augmented reality interface''. Maaari ring uriin ang CUI batay sa dami ng pandamang kanilang ginagamit, bilang X-''sense virtual reality interface'' o X-''sense augmented reality interface'', kung saan ang X ay ang bilang ng pandamang sangkot. Halimbawa, ang Smell-O-Vision ay isang 3-''sense'' (3S) ''standard'' CUI na may biswal na ''display'' o pagpapakita, tunog, at amoy; kapag ang ''virtual reality interface'' ay may kasamang amoy at haplos, ito ay tinatawag na 4-''sense'' (4S) ''virtual reality interface''; at kapag ang ''augmented reality interface'' ay may kasamang amoy at haplos, ito ay tinatawag na 4-''sense'' (4S) ''augmented reality interface''. Ang ''user interface'' o ''human–machine interface'' ay ang bahagi ng makina na humahawak sa interaksiyon sa pagitan ng tao at makina. Ang mga ''membrane switch'', ''rubber keypad'', at ''touchscreen'' ay mga halimbawa ng pisikal na bahagi ng ''Human Machine Interface'' na maaari nating makita at mahawakan.<ref>{{Cite web |title=Eurotherm Parker SSD Link Hardware L5392 {{!}} Automation Industrial |url=https://l5392.com/blog |access-date=2024-01-11 |website=l5392.com |language=en}}</ref> Ang mga ''multimodal interface'' ay nagbibigay-daan sa mga gumagamit na makipag-ugnayan gamit ang higit sa isang paraan ng pagpasok (''input modality'').<ref>{{Cite book |last1=Cohen |first1=Philip R. |title=Proceedings of the 5th annual ACM symposium on User interface software and technology - UIST '92 |url=https://archive.org/details/proceedingsofacm0000acms_j4t7 |year=1992 |isbn=0897915496 |pages=[https://archive.org/details/proceedingsofacm0000acms_j4t7/page/142 143]–149 |language=en |chapter=The role of natural language in a multimodal interface |doi=10.1145/142621.142641 |s2cid=9010570}}</ref> == Terminolohiya == May pagkakaiba sa pagitan ng ''user interface'' at ''operator interface'' o ''human–machine interface'' (HMI). Ang terminong "''user interface''" ay karaniwang ginagamit sa konteksto ng mga (personal) na sistemang pangkompyuter at mga [[elektronikong aparato]], kung saan ang isang ''[[Network ng kompyuter|network]]'' ng mga kagamitan o kompyuter ay magkakaugnay sa pamamagitan ng MES (''Manufacturing Execution System'') o ''host'' upang magpakita ng [[impormasyon]]. Ang ''human–machine interface'' (HMI) ay karaniwang nakatuon lamang sa isang makina o kagamitan, at ito ang paraan ng ugnayan sa pagitan ng tao at ng makina/kagamitan. Sa kabilang banda, ang ''operator interface'' ay ang paraan ng pag-''access'' o pagkontrol sa maraming kagamitan na magkakaugnay sa pamamagitan ng isang ''host control system''. Maaaring magbigay ang isang sistema ng ilang ''user interface'' upang matugunan ang iba;t ibang uri ng gumagamit. Halimbawa, ang isang ''computerized library database'' o kompyuterisadong kalipuna ng datos ng [[aklatan]] ay maaaring magkaroon ng dalawang ''user interface'': isa para sa mga patron ng aklatan (may limitadong mga tungkulin at nakatuon sa kadalian ng paggamit) at isa pa para sa mga kawani ng aklatan (mas malawak ang mga tungkulin at nakatuon sa kahusayan).<ref>{{Cite web |date=7 Mayo 2017 |title=The User Experience of Libraries: Serving The Common Good User Experience Magazine |url=https://uxpamagazine.org/the-user-experience-of-libraries/ |access-date=2022-03-23 |website=uxpamagazine.org |language=en}}</ref> Ang ''user interface'' ng isang mekanikal na sistema, [[sasakyan]], o instalasyong industriyal ay minsan ding tinatawag na ''human–machine interface'' (HMI).<ref>{{cite journal |author1=Griffin, Ben |author2=Baston, Laurel |title=Interfaces |url=http://peace.saumag.edu/faculty/kardas/Courses/CS/Interfaces2007_files/Interfaces2007.ppt |url-status=live |format=Presentation |journal=peace.saumag.edu |language=en |page=5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714160915/http://peace.saumag.edu/faculty/kardas/Courses/CS/Interfaces2007_files/Interfaces2007.ppt |archive-date=14 Hulyo 2014 |access-date=7 Hunyo 2014 |quote=The user interface of a mechanical system, a vehicle or an industrial installation is sometimes referred to as the human–machine interface (HMI).}}</ref> Ang HMI ay isang pagbabago ng orihinal na terminong MMI (''man–machine interface'').<ref name="Nigeria">{{cite journal |title=User Interface Design and Ergonomics |url=http://www.nou.edu.ng/NOUN_OCL/pdf/SST/CIT%20811.pdf |url-status=live |journal=Course Cit 811 |language=en |location=NATIONAL OPEN UNIVERSITY OF NIGERIA |publisher=SCHOOL OF SCIENCE AND TECHNOLOGY |page=19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714234100/http://www.nou.edu.ng/NOUN_OCL/pdf/SST/CIT%20811.pdf |archive-date=14 Hulyo 2014 |access-date=7 Hunyo 2014 |quote=In practice, the abbreviation MMI is still frequently used although some may claim that MMI stands for something different now.}}</ref> Sa praktika, madalas pa ring ginagamit ang daglat na MMI.<ref name="Nigeria" /> Isa pang daglat ay HCI, subalit mas karaniwan itong ginagamit para sa ''human–computer interaction''.<ref name="Nigeria" /> Iba pang terminong ginagamit ay ''operator interface console'' (OIC) at ''operator interface terminal'' (OIT).<ref>{{cite book |title=Recent advances in business administration |date=2010 |publisher=Wseas |isbn=978-960-474-161-8 |location=[S.l.] |page=190 |language=en |chapter=Introduction Section |quote=Other terms used are operator interface console (OIC) and operator interface terminal (OIT)}}</ref> Anuman ang daglat, ang mga terminong ito ay tumutukoy sa "patong" (''layer'') na naghihiwalay sa taong nagpapatakbo ng makina at sa mismong makina.<ref name="Nigeria" /> Kung walang malinaw at madaling gamitin na ''interface'', hindi makikipag-ugnayan ang mga tao sa mga sistemang pang-impormasyon. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:User interface]] [[Kategorya:Komunikasyong pantao]] bme4l8t7pn5dzir3w0m47jp2j5yatkv 0 134254 2204720 2052594 2026-04-24T20:00:58Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204720 wikitext text/x-wiki ''"Para sa mga pinuno ng [[Imperyo Romano]], tignan ang [[Talaan ng mga Emperador ng Roma]].'' Ang '''Konsulado ng Roma''' ay ang pinakamataas na pwesto na inihahalala sa isang tao sa [[Republikang Romano]] at sa [[Imperyo Romano]]. Kung Konsulado ang Emperador, ang titulo rin ay itinuturing na pinakamataas na pwesto. <!-- For the early [[Roman Republic]] this article observes the Varronian chronology, first presented by [[Marcus Terentius Varro]], in which Year 1 [[Ab urbe condita|AUC]] becomes 754/753 BC (the Roman year was split over two modern years). The first year of the republic is 245 AUC, or 510/509 BC. This chronology was made official in the reign of [[Augustus]], to which the [[Fasti Capitolini]] testify. It is however four years earlier than that of the most verifiable source, [[Livy]]. Livy's date of 506/505 BC is verified by counting his terms of magistrates backward from the known eclipse of 340 BC, which, according to Varro, would have happened in 344 BC.<ref>{{cite web|title=Varronian Chronology|url=http://www.livius.org/cg-cm/chronology/varro.html#rep_f|first=Jona|last=Lendering|date=2008|publisher=Livius.Org}}</ref> The magistrates and their exact dates are not always ascertainable; the sources vary. --> [[File:Consul et lictores.jpg|thumb|left|150px|Ang konsulado at dalawang lictors.]] ==Key== ===Kulay=== * <span style="background-color:#FFFFE0">[[Consular Tribunes]]</span> * <span style="background-color:#E0FFFF">[[Decemviri]]</span> * <span style="background-color:#C1FFC1">[[Roman dictator|Dictator]] year</span> ===Paikli ng mga Titulo (Abbreviation)=== * Imp. = Imperator * suff. = consul suffectus (information for all suffect-consuls is not available, so some may not be listed) ===Letrang sumisimbulo sa mga [[Roman naming conventions|praenomina]]=== {| | valign="top" | * A. = Aulus * Ap. = Appius * C. = Gaius/Caius * Cn. = Gnaeus/Cnaeus * D. = Decimus * K. = Kaeso/Caeso | valign="top" | * L. = Lucius * M. = Marcus * M'. = Manius * Mam. = Mamercus * N. = Numerius * Opet. = Opiter | valign="top" | * P. = Publius * Post. = Postumus * Proc. = Proculus * Q. = Quintus * Ser. = Servius | valign="top" | * Sex. = Sextus * Sp. = Spurius * T. = Titus * Ti. = Tiberius * Vop. = Vopiscus |} == Ika-anim na siglo BC == {| class="wikitable" width="100%" |- bgcolor="#FFDEAD" ! width="4%" | Taon ! width="48%" | Unang Konsul ! width="48%" | Ikalawang Konsul |- | 509 | [[Lucius Junius Brutus|L. Iunius Brutus]] | [[Lucius Tarquinius Collatinus|L. Tarquinius Collatinus]] | [[File:Brutus pushkin.jpg|100px]] |- | suff. | [[Spurius Lucretius Tricipitinus|Sp. Lucretius Tricipitinus]] | [[Publius Valerius Publicola|P. Valerius Poplicola]] |- | suff. | [[Marcus Horatius Pulvillus|M. Horatius Pulvillus]] | |- | 508 | [[Publius Valerius Publicola|P. Valerius Poplicola]] II | [[Titus Lucretius Tricipitinus|T. Lucretius Tricipitinus]] |- | 507 | [[Publius Valerius Publicola|P. Valerius Poplicola]] III | [[Marcus Horatius Pulvillus|M. Horatius Pulvillus]] II |- | 506 | Sp. Larcius Rufus (''or'' Flavus) | [[Titus Herminius Aquilinus|T. Herminius Aquilinus]] |- | 505 | [[Marcus Valerius Volusus|M. Valerius Volusus]] | P. Postumius Tubertus |- | 504 | [[Publius Valerius Publicola|P. Valerius Poplicola]] IV | [[Titus Lucretius Tricipitinus|T. Lucretius Tricipitinus]] II |- | 503 | [[Agrippa Menenius Lanatus (consul 503 BC)|Agrippa Menenius Lanatus]] | P. Postumius Tubertus II |- | 502 | [[Opiter Verginius Tricostus (consul 502 BC)|Opet. Verginius Tricostus]] | [[Spurius Cassius Viscellinus|Sp. Cassius Viscellinus]] |- | 501 | [[Postumus Cominius Auruncus|Post. Cominius Auruncus]] | [[Titus Lartius|T. Lartius Flavus]] (''or'' Rufus) |} == [[5th century BC]] == {| class="wikitable" width="100%" |- bgcolor="#FFDEAD" ! width="4%" | Year ! width="48%" | First consul ! width="48%" | Second consul |- | 500 | Ser. Sulpicius Camerinus Cornutus | [[Manius Tullius Longus|M'. Tullius Longus]] |- | 499 | [[Titus Aebutius Elva|T. Aebutius Elva]] | P. (''or'' C.) Veturius Geminus Cicurinus |- | 498 | Q. Cloelius Siculus | [[Titus Lartius|T. Lartius Flavus]] (''or'' Rufus) II |- | 497 | A. Sempronius Atratinus | M. Minucius Augurinus |- | 496 | [[Aulus Postumius Albus Regillensis|A. Postumius Albus Regillensis]] | T. Verginius Tricostus Caeliomontanus |- | 495 | [[Appius Claudius Sabinus Inregillensis|Ap. Claudius Sabinus Inregillensis]] | P. Servilius Priscus Structus |- | 494 | A. Verginius Tricostus Caeliomontanus | T. Veturius Geminus Cicurinus |- | 493 | [[Postumus Cominius Auruncus|Post. Cominius Auruncus II]] | [[Spurius Cassius Viscellinus|Sp. Cassius Viscellinus]] II |- | 492 | T. Geganius Macerinus | P. Minucius Augurinus |- | 491 | M. Minucius Augurinus II | A. Sempronius Atratinus II |- | 490 | Q. Sulpicius Camerinus Cornutus | Sp. Larcius Flavus (''or'' Rufus) II |- | 489 | C. Iulius Iullus | P. Pinarius Mamercinus Rufus |- | 488 | Sp. Nautius Rutilus | Sex. Furius (Fusus?) |- | 487 | T. Sicinius (Sabinus?) | [[Gaius Aquillius Tuscus|C. Aquillius]] (Tuscus?) |- | 486 | [[Spurius Cassius Viscellinus|Sp. Cassius Viscellinus]] III | Proc. Verginius Tricostus Rutilus |- | 485 | Ser. Cornelius Maluginensis | Q. Fabius Vibulanus |- | 484 | L. Aemilius Mamercus | K. Fabius Vibulanus |- | 483 | M. Fabius Vibulanus | L. Valerius Potitus |- | 482 | Q. Fabius Vibulanus II | [[Gaius Iulius Iullus|C. Iulius Iullus]] |- | 481 | K. Fabius Vibulanus II | Sp. Furius Medullinus Fusus |- | 480 | M. Fabius Vibulanus II | Cn. Manlius Cincinnatus |- | 479 | K. Fabius Vibulanus III | T. Verginius Tricostus Rutilus |- | 478 | L. Aemilius Mamercus II | [[Gaius Servilius Ahala|C. Servilius Structus Ahala]] |- | suff. | | [[Opiter Verginius Tricostus Esquilinus (consul 478 BC)|Opet. Verginius Tricostus Esquilinus]] |- | 477 | C. Horatius Pulvillus | T. Menenius Lanatus |- | 476 | A. Verginius Tricostus Rutilus | Sp. Servilius Structus |- | 475 | P. Valerius Poplicola | [[Gaius Nautius Rutilus|C. Nautius Rutilus]] |- | 474 | L. Furius Medullinus | A. Manlius Vulso |- | 473 | L. Aemilius Mamercus III | Vop. Iulius Iullus |- | 472 | L. Pinarius Mamercinus Rufus | P. Furius Medullinus Fusus |- | 471 | [[Appius Claudius Sabinus Inregillensis|Ap. Claudius Sabinus Inregillensis]]<ref>{{cite book|author=Titus Livius|title=History of Rome|year=1856|url=https://archive.org/details/dli.granth.92228|chapter=Book II.58-60}} Also, {{cite encyclopedia|title=Claudius|url=http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/0775.html|encyclopedia=Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology|volume=1|publisher=Little, Brown & Company, The Ancient Library|date=2005|origyear=1867|location=Boston, Internet}} </ref> | T. Quinctius Capitolinus Barbatus |- | 470 | L. Valerius Potitus II | Ti. Aemilius Mamercus |- | 469 | T. Numicius Priscus | A. Verginius Caeliomontanus |- | 468 | T. Quinctius Capitolinus Barbatus II | Q. Servilius Structus Priscus |- | 467 | Ti. Aemilius Mamercus II | [[Quintus Fabius Vibulanus (467 BC)|Q. Fabius Vibulanus]] |- | 466 | Q. Servilius (Structus) Priscus II | [[Spurius Postumius Albus Regillensis (consul 466 BC)|Sp. Postumius Albinus Regillensis]] |- | 465 | [[Quintus Fabius Vibulanus (467 BC)|Q. Fabius Vibulanus]] II | T. Quinctius Capitolinus Barbatus III |- | 464 | [[Aulus Postumius Albus Regillensis (consul 464 BC)|A. Postumius Albinus Regillensis]] | Sp. Furius Medullinus Fusus |- | 463 | P. Servilius Priscus | L. Aebutius Helva |- | 462 | L. Lucretius Tricipitinus | T. Veturius Geminus Cicurinus |- | 461 | P. Volumnius Amintinus Gallus | Ser. (''or'' P.) Sulpicius Camerinus Cornutus |- | 460 | P. Valerius Poplicola II | C. Claudius Inregillensis Sabinus |- | suff. | [[Lucius Quinctius Cincinnatus|L. Quinctius Cincinnatus]] | |- | 459 | [[Quintus Fabius Vibulanus (467 BC)|Q. Fabius Vibulanus]] III | L. Cornelius Maluginensis Uritinus |- | 458 | [[Gaius Nautius Rutilus|C. Nautius Rutilus]] II | Carve(tus?) |- | suff. | | [[Lucius Minucius Esquilinus Augurinus|L. Minucius Esquilinus Augurinus]] |- | 457 | C. Horatius Pulvillus II | Q. Minucius Esquilinus Augurinus |- | | '''''or:''''' [[Lucius Quinctius Cincinnatus|L. Quinctius Cincinnatus]] II | '''''or:''''' M. Fabius Vibulanus |- | 456 | M. Valerius Maximus Lactuca | Sp. Verginius Tricostus Caeliomontanus |- | 455 | T. Romilius Rocus Vaticanus | C. Veturius Cicurinus |- | 454 | Sp. Tarpeius Montanus Capitolinus | A. Aternius Varus Fontinalis |- | 453 | Sex. Quinctilius | P. Curiatius Fistus Trigeminus |- | suff. | Sp. Furius Medullinus Fusus II | |- | 452 | T. Menenius Lanatus | P. Sestius Capitolinus Vaticanus |- | 451 | Ap. Claudius Crassinus Inregillensis Sabinus | T. Genucius Augurinus |-bgcolor="#E0FFFF" | | '''Decemviri''' | |-bgcolor="#E0FFFF" | | Ap. Claudius Crassinus Inregillensis Sabinus | A. Manlius Vulso |-bgcolor="#E0FFFF" | | T. Genucius Augurinus | Ser. ''or'' P. Sulpicius Camerinus Cornutus |-bgcolor="#E0FFFF" | | T. ''or'' Sp. ''or'' L. Veturius Crassus Cicurinus | P. Curiatius Fistus Trigeminus |-bgcolor="#E0FFFF" | | P. Sestius Capito Vaticanus | T. Romilius Rocus Vaticanus |-bgcolor="#E0FFFF" | | [[Gaius Iulius Iullus|C. Iulius Iullus]] | [[Spurius Postumius Albus Regillensis (consul 466 BC)|Sp. Postumius Albus Regillensis]] |-bgcolor="#E0FFFF" | 450 | '''Decemviri''' | |-bgcolor="#E0FFFF" | | Ap. Claudius Crassinus Inregillensis Sabinus II | Q. Poetelius Libo Visolus |-bgcolor="#E0FFFF" | | M. Cornelius Maluginensis | T. Antonius Merenda |-bgcolor="#E0FFFF" | | M. Sergius Esquilinus | K. Duillius Longus |-bgcolor="#E0FFFF" | | L. Minucius Esquilinus Augurinus | Sp. Oppius Cornicen |-bgcolor="#E0FFFF" | | Q. Fabius Vibulanus | M'. Rabuleius |-bgcolor="#E0FFFF" | 449 | '''Decemviri''' | |-bgcolor="#E0FFFF" | | Ap. Claudius Crassinus Inregillensis Sabinus III | Q. Poetelius Libo Visolus II |-bgcolor="#E0FFFF" | | M. Cornelius Maluginensis II | T. Antonius Merenda II |-bgcolor="#E0FFFF" | | M. Sergius Esquilinus II | K. Duillius Longus II |-bgcolor="#E0FFFF" | | L. Minucius Esquilinus Augurinus II | Sp. Oppius Cornicen II |-bgcolor="#E0FFFF" | | Q. Fabius Vibulanus II | M'. Rabuleius II |- | | [[Lucius Valerius Potitus|L. Valerius Potitus]] | [[Marcus Horatius Barbatus|M. Horatius (Tu?)rrinus Barbatus]] |- | 448 | Lars (''or'' Sp.) Herminius Coritinesanus | T. Verginius Tricostus Caeliomontanus |- | 447 | M. Geganius Macerinus | C. Iulius Iullus |- | 446 | T. Quinctius Capitolinus Barbatus IV | Agrippa Furius Fusus |- | 445 | M. Genucius Augurinus | C. (''or'' Agrippa) Curtius Philo |-bgcolor="#FFFFE0" | 444 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | A. Sempronius Atratinus | T. Cloelius Siculus |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Atilius Luscus | |- | | L. Papirius Mugillanus | L. Sempronius Atratinus |- | 443 | M. Geganius Macerinus II | T. Quinctius Capitolinus Barbatus V |- | 442 | M. Fabius Vibulanus | Post. Aebutius Helva Cornicen |- | 441 | C. Furius Pacilus Fusus | M. (''or'' M'.) Papirius Crassus |- | 440 | Proc. Geganius Macerinus | L. Menenius Lanatus ''or:'' T. Menenius Lanatus II |- | 439 | Agrippa Menenius Lanatus | T. Quinctius Capitolinus Barbatus VI |-bgcolor="#FFFFE0" | 438 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | Mam. Aemilius Macerinus | L. Iulius Iullus |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Quinctius Cincinnatus | |- | 437 | M. Geganius Macerinus III | L. Sergius Fidenas |- | suff. | M. Valerius Lactuca Maximus | |- | 436 | L. Papirius Crassus | M. Cornelius Maluginensis |- | 435 | C. Iulius Iullus II | L. (''or'' Proc.) Verginius Tricostus |- | 434 | C. Iulius Iullus III | L. (''or'' Proc.) Verginius Tricostus II |- | | '''''or:''''' M. Manlius Capitolinus | '''''or:''''' Q. Sulpicius Camerinus Praetextatus |-bgcolor="#FFFFE0" | | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | Ser. Cornelius Cossus | Q. Sulpicius Camerinus Praetextatus |-bgcolor="#FFFFE0" | | M. Manlius Capitolinus | |-bgcolor="#FFFFE0" | 433 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | M. Fabius Vibulanus | L. Sergius Fidenas |-bgcolor="#FFFFE0" | | M. Folius Flaccinator | |-bgcolor="#FFFFE0" | 432 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Pinarius Mamercus | Sp. Postumius Albinus Regillensis |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Furius Medullinus | |- | 431 | T. Quinctius Pennus Cincinnatus | C. (''or'' Cn.) Iulius Mento |- | 430 | C. (''or'' L.) Papirius Crassus (II?) | L. Iulius Iullus |- | 429 | Hostus Lucretius Tricipitinus | L. Sergius Fidenas II |- | 428 | A. Cornelius Cossus | T. Quinctius Pennus Cincinnatus II |- | | '''''or:''''' L. Quinctius Cincinnatus | '''''or:''''' A. Sempronius Atratinus |- | 427 | [[Ahala|C. Servilius Ahala]] | L. Papirius Mugillanus |-bgcolor="#FFFFE0" | 426 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | T. Quinctius Pennus Cincinnatus | M. Postumius Albinus Regillensis |-bgcolor="#FFFFE0" | | C. Furius Pacilus Fusus | A. Cornelius Cossus |-bgcolor="#FFFFE0" | 425 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | A. Sempronius Atratinus | L. Furius Medullinus II |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Quinctius Cincinnatus II | L. Horatius Barbatus |-bgcolor="#FFFFE0" | 424 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | Ap. Claudius Crassus | L. Sergius Fidenas II |-bgcolor="#FFFFE0" | | Sp. Nautius Rutilus | Sex. Iulius Iullus |- | 423 | C. Sempronius Atratinus | Q. Fabius Vibulanus Ambustus |-bgcolor="#FFFFE0" | 422 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Manlius Capitolinus | L. Papirius Mugillanus |-bgcolor="#FFFFE0" | | Q. Antonius Merenda | |- | 421 | N. (''or'' Cn.) Fabius Vibulanus | T. Quinctius Capitolinus Barbatus |-bgcolor="#FFFFE0" | 420 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Quinctius Cincinnatus III <br /> ''or:'' T. Quinctius Pennus Cincinnatus II | M. Manlius Vulso |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Furius Medullinus III | A. Sempronius Atratinus II |-bgcolor="#FFFFE0" | 419 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | Agrippa Menenius Lanatus | Sp. Nautius Rutilus |-bgcolor="#FFFFE0" | | P. Lucretius Tricipitinus | C. Servilius Axilla |-bgcolor="#FFFFE0" | 418 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Sergius Fidenas III | C. Servilius Axilla II |-bgcolor="#FFFFE0" | | M. Papirius Mugillanus | |-bgcolor="#FFFFE0" | 417 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | P. Lucretius Tricipitinus II | Agrippa Menenius Lanatus II |-bgcolor="#FFFFE0" | | Sp. Rutilius Crassus ''or:'' Sp. Veturius Crassus Cicurinus | C. Servilius Axilla III |-bgcolor="#FFFFE0" | 416 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | A. Sempronius Atratinus III | Q. Fabius Vibulanus Ambustus |-bgcolor="#FFFFE0" | | M. Papirius Mugillanus II | Sp. Nautius Rutilus II |-bgcolor="#FFFFE0" | 415 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | P. Cornelius Cossus | N. Fabius Vibulanus |-bgcolor="#FFFFE0" | | C. Valerius Potitus Volusus | Q. Quinctius Cincinnatus |-bgcolor="#FFFFE0" | 414 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | Cn. Cornelius Cossus | Q. Fabius Vibulanus Ambustus II |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Valerius Potitus | P. Postumius Albinus Regillensis |- | 413 | A. Cornelius Cossus | L. Furius Medullinus |- | 412 | Q. Fabius Vibulanus Ambustus | C. Furius Pacilus |- | 411 | M. Papirius Mugillanus (''or'' Atratinus?) | Sp. Nautius Rutilus |- | 410 | M'. Aemilius Mamercinus | C. Valerius Potitus Volusus |- | 409 | Cn. Cornelius Cossus | L. Furius Medullinus II |-bgcolor="#FFFFE0" | 408 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | C. Iulius Iullus | [[Ahala|C. Servilius Ahala]] |-bgcolor="#FFFFE0" | | P. Cornelius Cossus | |-bgcolor="#FFFFE0" | 407 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Furius Medullinus | N. Fabius Vibulanus II |-bgcolor="#FFFFE0" | | C. Valerius Potitus Volusus II | [[Ahala|C. Servilius Ahala]] II |-bgcolor="#FFFFE0" | 406 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | P. Cornelius Rutilus Cossus | N. Fabius Ambustus'' |-bgcolor="#FFFFE0" | | Cn. Cornelius Cossus | L. Valerius Potitus II |-bgcolor="#FFFFE0" | 405 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | T. Quinctius Capitolinus Barbatus | A. Manlius Vulso Capitolinus |-bgcolor="#FFFFE0" | | Q. Quinctius Cincinnatus II | L. Furius Medullinus II |-bgcolor="#FFFFE0" | | C. Iulius Iullus II | M'. Aemilius Mamercinus |-bgcolor="#FFFFE0" | 404 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | C. Valerius Potitus Volusus III | Cn. Cornelius Cossus II |-bgcolor="#FFFFE0" | | M'. Sergius Fidenas | K. Fabius Ambustus |-bgcolor="#FFFFE0" | | P. Cornelius Maluginensis | Sp. Nautius Rutilus III |-bgcolor="#FFFFE0" | 403 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | M'. Aemilius Mamercinus II | M. Quinctilius Varus |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Valerius Potitus III | L. Iulius Iullus |-bgcolor="#FFFFE0" | | Ap. Claudius Crassus Inregillensis | M. Furius Fusus |-bgcolor="#FFFFE0" | 402 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | [[Ahala|C. Servilius Ahala]] III | Q. Sulpicius Camerinus Cornutus |-bgcolor="#FFFFE0" | | Q. Servilius Fidenas | A. Manlius Vulso Capitolinus II |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Verginius Tricostus Esquilinus | M'. Sergius Fidenas II |-bgcolor="#FFFFE0" | 401 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Valerius Potitus IV | Cn. Cornelius Cossus III |-bgcolor="#FFFFE0" | | [[Marcus Furius Camillus|M. Furius Camillus]] | K. Fabius Ambustus II |-bgcolor="#FFFFE0" | | M'. Aemilius Mamercinus III | L. Iulius Iullus |} == [[4th century BC]] == {| class="wikitable" width="100%" |- bgcolor="#FFDEAD" ! width="4%" | Year ! width="48%" | First consul ! width="48%" | Second consul |- | 400 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | P. Licinius Calvus Esquilinus | P. Maelius Capitolinus |-bgcolor="#FFFFE0" | | P. Manlius Vulso | Sp. Furius Medullinus |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Titinius Pansa Saccus | L. Publilius Philo Vulscus |-bgcolor="#FFFFE0" | 399 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | Cn. Genucius Augurinus | C. Duillius Longus |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Atilius Priscus | M. Veturius Crassus Cicurinus |-bgcolor="#FFFFE0" | | M. Pomponius Rufus | Volero Publilius Philo |-bgcolor="#FFFFE0" | 398 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Valerius Potitus V | L. Furius Medullinus III |-bgcolor="#FFFFE0" | | M. Valerius Lactucinus Maximus | Q. Servilius Fidenas II |-bgcolor="#FFFFE0" | | [[Marcus Furius Camillus|M. Furius Camillus]] II | Q. Sulpicius Camerinus Cornutus II |-bgcolor="#FFFFE0" | 397 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Iulius Iullus II | [[Aulus Postumius Albinus Regillensis|A. Postumius Albinus Regillensis]] |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Furius Medullinus IV | P. Cornelius Maluginensis |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Sergius Fidenas | A. Manlius Vulso Capitolinus III |-bgcolor="#FFFFE0" | 396 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Titinius Pansa Saccus II | Q. Manlius Vulso Capitolinus |-bgcolor="#FFFFE0" | | P. Licinius Calvus Esquilinus II | Cn. Genucius Augurinus II |-bgcolor="#FFFFE0" | | P. Maelius Capitolinus II | L. Atilius Priscus II |-bgcolor="#FFFFE0" | 395 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | P. Cornelius Cossus | L. Furius Medullinus V |-bgcolor="#FFFFE0" | | P. Cornelius Scipio | Q. Servilius Fidenas III |-bgcolor="#FFFFE0" | | K. Fabius Ambustus III | M. Valerius Lactucinus Maximus II |-bgcolor="#FFFFE0" | 394 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | [[Marcus Furius Camillus|M. Furius Camillus]] III | L. Valerius Potitus Poplicola |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Furius Medullinus VI | [[Spurius Postumius Albinus Regillensis|Sp. Postumius Albinus Regillensis]] |-bgcolor="#FFFFE0" | | C. Aemilius Mamercinus | P. Cornelius Scipio II |- | 393 | L. Valerius Potitus Poplicola | Ser. Cornelius Maluginensis |- | suff. | L. Lucretius Tricipitinus Flavus | Ser. Sulpicius Camerinus |- | 392 | L. Valerius Potitus Poplicola II | [[Marcus Manlius|M. Manlius Capitolinus]] |-bgcolor="#FFFFE0" | 391 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Lucretius Tricipitinus Flavus | L. Furius Medullinus VII |-bgcolor="#FFFFE0" | | Ser. Sulpicius Camerinus | Agrippa Furius Fusus |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Aemilius Mamercinus | C. Aemilius Mamercinus II |-bgcolor="#FFFFE0" | 390 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | Q. Fabius Ambustus | Q. Sulpicius Longus |-bgcolor="#FFFFE0" | | K. Fabius Ambustus IV | Q. Servilius Fidenas IV |-bgcolor="#FFFFE0" | | N. Fabius Ambustus II | P. Cornelius Maluginensis IV |-bgcolor="#FFFFE0" | 389 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Valerius Potitus Poplicola II | [[Aulus Manlius Capitolinus|A. Manlius Capitolinus]] |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Verginius Tricostus Esquilinus (II?) | L. Aemilius Mamercinus II |-bgcolor="#FFFFE0" | | P. Cornelius | L. Postumius Albinus Regillensis |-bgcolor="#FFFFE0" | 388 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | T. Quinctius Cincinnatus Capitolinus | Q. Servilius Fidenas V |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Iulius Iullus | L. Aquillius Corvus |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Lucretius Tricipitinus Flavus II | Ser. Sulpicius Rufus |-bgcolor="#FFFFE0" | 387 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Papirius Cursor | Cn. Sergius Fidenas Coxo |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Aemilius Mamercinus III | Licinus Menenius Lanatus |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Valerius Potitus Poplicola III | |-bgcolor="#FFFFE0" | 386 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | [[Marcus Furius Camillus|M. Furius Camillus]] IV | Ser. Cornelius Maluginensis |-bgcolor="#FFFFE0" | | Q. Servilius Fidenas VI | L. Quinctius Cincinnatus |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Horatius Pulvillus | P. Valerius Potitus Poplicola |-bgcolor="#FFFFE0" | 385 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | [[Aulus Manlius Capitolinus|A. Manlius Capitolinus]] II | P. Cornelius |-bgcolor="#FFFFE0" | | T. Quinctius (Cincinnatus?) Capitolinus II | L. Papirius Cursor II |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Quinctius Capitolinus | Cn. Sergius Fidenas Coxo II |-bgcolor="#FFFFE0" | 384 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | Ser. Cornelius Maluginensis II | P. Valerius Potitus Poplicola II |-bgcolor="#FFFFE0" | | [[Marcus Furius Camillus|M. Furius Camillus]] V | Ser. Sulpicius Rufus II |-bgcolor="#FFFFE0" | | C. Papirius Crassus | T. Quinctius Cincinnatus Capitolinus III |-bgcolor="#FFFFE0" | 383 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Valerius Potitus Poplicola IV | [[Aulus Manlius Capitolinus|A. Manlius Capitolinus]] IV |-bgcolor="#FFFFE0" | | Ser. Sulpicius Rufus III | L. Lucretius Tricipitinus Flavus III |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Aemilius Mamercinus IV | M. Trebonius |-bgcolor="#FFFFE0" | 382 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | Sp. Papirius Crassus | L. Papirius Mugillanus |-bgcolor="#FFFFE0" | | Ser. Cornelius Maluginensis III | Q. Servilius Fidenas |-bgcolor="#FFFFE0" | | C. Sulpicius Camerinus | L. Aemilius Mamercinus V |-bgcolor="#FFFFE0" | 381 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | [[Marcus Furius Camillus|M. Furius Camillus]] VI | A. Postumius Albinus Regillensis II |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Postumius Albinus Regillensis II | L. Furius Medullinus |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Lucretius Tricipitinus Flavus IV | M. Fabius Ambustus |-bgcolor="#FFFFE0" | 380 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Valerius Potitus Poplicola V | P. Valerius Potitus Poplicola III |-bgcolor="#FFFFE0" | | Ser. Cornelius Maluginensis IV | Licinus Menenius Lanatus II |-bgcolor="#FFFFE0" | | C. Sulpicius Peticus | L. Aemilius Mamercinus VI |-bgcolor="#FFFFE0" | | Cn. Sergius Fidenas Coxo III | Ti. Papirius Crassus |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Papirius Mugillanus II | |-bgcolor="#FFFFE0" | 379 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | P. Manlius Capitolinus | Cn. Manlius Vulso |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Iulius Iullus II | C. Sextilius |-bgcolor="#FFFFE0" | | [[Lucius Albinius|M. Albinius]] | L. Antistius |-bgcolor="#FFFFE0" | | P. Trebonius | C. Erenucius? |-bgcolor="#FFFFE0" | 378 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | Sp. Furius Medullinus | Q. Servillius Fidenas II |-bgcolor="#FFFFE0" | | Licinus Menenius Lanatus III | P. Cloelius Siculus |-bgcolor="#FFFFE0" | | M. Horatius Pulvillus | L. Geganius Macerinus |-bgcolor="#FFFFE0" | 377 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Aemilius Mamercinus | P. Valerius Potitus Poplicola IV |-bgcolor="#FFFFE0" | | C. Veturius Crassus Cicurinus | Ser. Sulpicius Rufus IV ''or:'' Ser. Sulpicius Praetextatus |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Quinctius Cincinnatus III | C. Quinctius Cincinnatus |-bgcolor="#FFFFE0" | 376 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Papirius Mugillanus III | Licinus Menenius Lanatus IV |-bgcolor="#FFFFE0" | | Ser. Cornelius Maluginensis V | Ser. Sulpicius Praetextatus II |- | 375 <br />– <br />371 | colspan="4"| ''vacatio'' |-bgcolor="#FFFFE0" | 370 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | [[Aulus Manlius Capitolinus|A. Manlius Capitolinus]] V | L. Furius Medullinus II |-bgcolor="#FFFFE0" | | Ser. Sulpicius Praetextatus III | Ser. Cornelius Maluginensis VI |-bgcolor="#FFFFE0" | | C. Valerius Potitus Volusus | P. Valerius Potitus Poplicola V |-bgcolor="#FFFFE0" | 369 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | Q. Servilius Fidenas III | C. Veturius Crassus Cicurinus II |-bgcolor="#FFFFE0" | | A. Cornelius Cossus | M. Cornelius Maluginensis |-bgcolor="#FFFFE0" | | Q. Quinctius Cincinnatus | M. Fabius Ambustus II |-bgcolor="#FFFFE0" | 368 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | Ser. Cornelius Maluginensis VII | Ser. Sulpicius Praetextatus IV |-bgcolor="#FFFFE0" | | Sp. Servilius Structus | T. Quinctius Cincinnatus Capitolinus |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Papirius Crassus | L. Veturius Crassus Cicurinus |-bgcolor="#FFFFE0" | 367 | '''Consular Tribunes''' | |-bgcolor="#FFFFE0" | | A. Cornelius Cossus II | M. Cornelius Maluginensis II |-bgcolor="#FFFFE0" | | M. Geganius Macerinus | P. Manlius Capitolinus II |-bgcolor="#FFFFE0" | | L. Veturius Crassus Cicurinus II | P. Valerius Potitus Poplicola VI |- | 366 | L. Aemilius Mamercinus | L. Sextius Sextinus Lateranus (first Plebeian) |- | 365 | L. Genucius Aventinensis | [[Quintus Servilius Ahala|Q. Servilius Ahala]] |- | 364 | C. Sulpicius Peticus | C. Licinius Calvus |- | 363 | Cn. Genucius Aventinensis | L. Aemilius Mamercinus II |- | 362 | [[Quintus Servilius Ahala|Q. Servilius Ahala]] II | L. Genucius Aventinensis II |- | 361 | [[Gaius Licinius Stolo|C. Licinius Stolo]] | C. Sulpicius Peticus II |- | 360 | [[Marcus Fabius Ambustus (consul 360 BC)|M. Fabius Ambustus]] | C. Poetelius Libo Visolus |- | 359 | [[Marcus Popillius Laenas|M. Popillius Laenas]] | Cn. Manlius Capitolinus Imperiosus |- | 358 | [[Gaius Fabius Ambustus|C. Fabius Ambustus]] | C. Plautius Proculus |- | 357 | [[Gaius Marcius Rutilus|C. Marcius Rutilus]] | Cn. Manlius Capitolinus Imperiosus II |- | 356 | [[Marcus Fabius Ambustus (consul 360 BC)|M. Fabius Ambustus II]] | [[Marcus Popillius Laenas|M. Popillius Laenas]] II |- | 355 | C. Sulpicius Peticus III | M. Valerius Poplicola |- | 354 | [[Marcus Fabius Ambustus (consul 360 BC)|M. Fabius Ambustus III]] | T. Quinctius Pennus Capitolinus Crispinus |- | | | ? M. Popillius Laenas (III?) |- | 353 | C. Sulpicius Peticus IV | M. Valerius Poplicola II |- | 352 | P. Valerius Poplicola | [[Gaius Marcius Rutilus|C. Marcius Rutilus]] II |- | 351 | C. Sulpicius Peticus V | T. Quinctius Pennus Capitolinus Crispinus II |- | 350 | [[Marcus Popillius Laenas|M. Popillius Laenas]] III (IV?) | L. Cornelius Scipio |- | 349 | L. Furius Camillus | Ap. Claudius Crassus Inregillensis |- | | ? M. Aemilius | ? T. Quinctius |- | 348 | [[Marcus Valerius Corvus|M. Valerius Corvus]] | [[Marcus Popillius Laenas|M. Popillius Laenas]] IV (V?) |- | 347 | C. Plautius Venno (''oder'' Venox) | [[Titus Manlius Torquatus (347 BC)|T. Manlius Imperiosus Torquatus]] |- | 346 | [[Marcus Valerius Corvus|M. Valerius Corvus]] II | C. Poetelius Libo Visolus II |- | 345 | M. Fabius Dorsuo | Ser. Sulpicius Camerinus Rufus |- | 344 | [[Gaius Marcius Rutilus|C. Marcius Rutilus]] III | [[Titus Manlius Torquatus (347 BC)|T. Manlius Imperiosus Torquatus]] II |- | 343 | [[Marcus Valerius Corvus|M. Valerius Corvus]] III | A. Cornelius Cossus Arvina |- | 342 | [[Quintus Servilius Ahala|Q. Servilius Ahala]] III | [[Gaius Marcius Rutilus|C. Marcius Rutilus]] IV |- | 341 | C. Plautius Venno (''or'' Venox) II | L. Aemilius Mamercinus Privernas |- | 340 | [[Titus Manlius Torquatus (347 BC)|T. Manlius Imperiosus Torquatus]] III | [[Publius Decius Mus (340 BC)|P. Decius Mus]] |- | 339 | Ti. Aemilius Mamercinus | Q. Publilius Philo |- | 338 | L. Furius Camillus | [[Gaius Maenius|C. Maenius]] |- | 337 | C. Sulpicius Longus | P. Aelius Paetus |- | 336 | L. Papirius Crassus | K. Duillius |- | 335 | M. Atilius Regulus Calenus | [[Marcus Valerius Corvus|M. Valerius Corvus]] IV |- | 334 | [[Spurius Postumius Albinus|Sp. Postumius Albinus Caudinus]] | [[Titus Veturius Calvinus|T. Veturius Calvinus]] |-bgcolor="#C1FFC1" | 333 | ''Dictator:'' [[Publius Cornelius Rufinus|P. Cornelius Rufinus]] | |- | 332 | Cn. Domitius Calvinus | A. Cornelius Cossus Arvina II |- | 331 | C. Valerius Potitus | M. Claudius Marcellus |- | 330 | L. Papirius Crassus II | L. Plautius Venno (''or'' Venox) |- | 329 | L. Aemilius Mamercinus Privernas II | C. Plautius Decianus |- | 328 | P. Plautius Proculus | P. Cornelius Scapula |- | | '''''or:''''' C. Plautius Decianus II | '''''or:''''' P. Cornelius Scipio Barbatus |- | 327 | L. Cornelius Lentulus | Q. Publilius Philo II |- | 326 | C. Poetelius Libo Visolus III | [[Lucius Papirius Cursor|L. Papirius Cursor]] |- | 325 | L. Furius Camillus II | D. Iunius Brutus Scaeva |-bgcolor="#C1FFC1" | 324 | ''Dictator:'' [[Lucius Papirius Cursor|L. Papirius Cursor]] | |- | 323 | C. Sulpicius Longus II | Q. Aulius Cerretanus |- | 322 | [[Fabius Maximus Rullianus|Q. Fabius Maximus Rullianus]] | L. Fulvius Curvus |- | 321 | [[Titus Veturius Calvinus|T. Veturius Calvinus]] II | [[Spurius Postumius Albinus|Sp. Postumius Albinus Caudinus]] II |- | 320 | [[Lucius Papirius Cursor|L. Papirius Cursor]] II | Q. Publilius Philo III |- | 319 | [[Lucius Papirius Cursor|L. Papirius Cursor]] III | Q. Aulius Cerretanus II |- | 318 | M. Folius Flaccinator | L. Plautius Venno (''or'' Venox) |- | 317 | [[Gaius Iunius Bubulcus Brutus|C. Iunius Bubulcus Brutus]] | [[Quintus Aemilius Barbula|Q. Aemilius Barbula]] |- | 316 | Sp. Nautius Rutilus | M. Popillius Laenas |- | 315 | [[Lucius Papirius Cursor|L. Papirius Cursor]] IV | Q. Publilius Philo IV |- | 314 | M. Poetelius Libo | C. Sulpicius Longus III |- | 313 | [[Lucius Papirius Cursor|L. Papirius Cursor]] V | C. Iunius Bubulcus Brutus II |- | 312 | M. Valerius Maximus Corvus | [[Publius Decius Mus (312 BC)|P. Decius Mus]] |- | 311 | C. Iunius Bubulcus Brutus III | [[Quintus Aemilius Barbula|Q. Aemilius Barbula II]] |- | 310 | [[Fabius Maximus Rullianus|Q. Fabius Maximus Rullianus]] II | [[Gaius Marcius Rutilus Censorinus|C. Marcius Rutilus Censorinus]] |-bgcolor="#C1FFC1" | 309 | ''Dictator:'' |L. Papirius Cursor | |- | 308 | [[Publius Decius Mus (312 BC)|P. Decius Mus]] II | [[Fabius Maximus Rullianus|Q. Fabius Maximus Rullianus]] III |- | 307 | [[Appius Claudius Caecus|Ap. Claudius Caecus]] | [[Lucius Volumnius Flamma Violens|L. Volumnius Flamma Violens]] |- | 306 | Q. Marcius Tremulus | P. Cornelius Arvina |- | 305 | [[Lucius Postumius Megellus|L. Postumius Megellus]] | Ti. Minucius Augurinus |- | suff. | | M. Fulvius Curvus Paetinus |- | 304 | P. Sempronius Sophus | P. Sulpicius Saverrio |- | 303 | Ser. Cornelius Lentulus | L. Genucius Aventinensis |- | 302 | M. Livius Denter | M. Aemilius Paullus |-bgcolor="#C1FFC1" | 301 | ''Dictator:'' [[Marcus Valerius Corvus|M. Valerius Maximus Corvus]] | |} == [[3rd century BC]] == {| class="wikitable" width="100%" |- bgcolor="#FFDEAD" ! width="4%" | Year ! width="48%" | First consul ! width="48%" | Second consul |- | 300 | [[Marcus Valerius Corvus|M. Valerius Maximus Corvus]] V | Q. Appuleius Pansa |- | 299 | M. Fulvius Paetinus | [[Titus Manlius Torquatus (consul 299 BC)|T. Manlius Torquatus]] |- | suff. | | [[Marcus Valerius Corvus|M. Valerius Maximus Corvus]] VI |- | 298 | [[Lucius Cornelius Scipio Barbatus|L. Cornelius Scipio Barbatus]] | Cn. Fulvius Maximus Centumalus |- | 297 | [[Quintus Fabius Maximus Rullianus|Q. Fabius Maximus Rullianus]] IV | [[Publius Decius Mus (312 BC)|P. Decius Mus]] III |- | 296 | [[Lucius Volumnius Flamma Violens|L. Volumnius Flamma Violens]] II | [[Appius Claudius Caecus|Ap. Claudius Caecus]] II |- | 295 | [[Quintus Fabius Maximus Rullianus|Q. Fabius Maximus Rullianus]] V | [[Publius Decius Mus (312 BC)|P. Decius Mus]] IV |- | 294 | [[Lucius Postumius Megellus|L. Postumius Megellus]] II | [[Marcus Atilius Regulus (consul 294 BC)|M. Atilius Regulus]] |- | 293 | L. Papirius Cursor | [[Spurius Carvilius Ruga#Spurius Carvilius Maximus|Sp. Carvilius Maximus]] |- | 292 | [[Quintus Fabius Maximus Gurges (consul 292 BC)|Q. Fabius Maximus Gurges]] | D. Iunius Brutus Scaeva |- | 291 | L. [[Lucius Postumius Megellus|Postumius Megellus]] III | C. Iunius Bubulcus Brutus |- | 290 | P. Cornelius Rufinus | [[Manius Curius Dentatus|M'. Curius Dentatus]] |- | 289 | M. Valerius Maximus Corvus II | Q. Caedicius Noctua |- | 288 | Q. Marcius Tremulus II | P. Cornelius Arvina II |- | 287 | M. Claudius Marcellus | C. Nautius Rutilus |- | 286 | M. Valerius Maximus (Corvus III ''or'' Potitus?) | C. Aelius Paetus |- | 285 | C. Claudius Canina | M. Aemilius Lepidus |- | 284 | C. Servilius Tucca | [[Lucius Caecilius Metellus Denter|L. Caecilius Metellus Denter]] |- | suff. | | [[Curius Dentatus|M'. Curius Dentatus]] (II ?) |- | 283 | [[Publius Cornelius Dolabella (consul 283 BC)|P. Cornelius Dolabella]] | Cn. Domitius Calvinus Maximus |- | 282 | [[Gaius Fabricius Luscinus|C. Fabricius Luscinus]] | [[Quintus Aemilius Papus|Q. Aemilius Papus]] |- | 281 | [[Lucius Aemilius Barbula|L. Aemilius Barbula]] | Q. Marcius Philippus |- | 280 | [[Publius Valerius Laevinus|P. Valerius Laevinus]] | [[Tiberius Coruncanius|Ti. Coruncanius]] |- | 279 | P. Sulpicius Saverrio | [[Publius Decius Mus (279 BC)|P. Decius Mus]] |- | 278 | [[Gaius Fabricius Luscinus|C. Fabricius Luscinus]] II | [[Quintus Aemilius Papus|Q. Aemilius Papus]] II |- | 277 | P. Cornelius Rufinus II | C. Iunius Bubulcus Brutus II |- | 276 | [[Quintus Fabius Maximus Gurges (consul 292 BC)|Q. Fabius Maximus Gurges]] II | C. Genucius Clepsina |- | 275 | [[Curius Dentatus|M'. Curius Dentatus]] II | L. Cornelius Lentulus Caudinus |- | 274 | [[Curius Dentatus|M'. Curius Dentatus]] III | Ser. Cornelius Merenda |- | 273 | C. Fabius Licinus | C. Claudius Canina II |- | 272 | L. Papirius Cursor II | [[Spurius Carvilius Ruga#Spurius Carvilius Maximus|Sp. Carvilius Maximus]] II |- | 271 | K. Quinctius Claudus | L. Genucius Clepsina |- | 270 | C. Genucius Clepsina II | Cn. Cornelius Blasio |- | 269 | Q. Ogulnius Gallus | C. Fabius Pictor |- | 268 | P. Sempronius Sophus | Ap. Claudius Russus |- | 267 | [[Marcus Atilius Regulus|M. Atilius Regulus]] | [[Lucius Julius Libo|L. Iulius Libo]] |- | 266 | D. Iunius Pera | N. Fabius Pictor |- | 265 | [[Quintus Fabius Maximus Gurges (consul 265 BC)|Q. Fabius Maximus Gurges]] | L. Mamilius Vitulus |- | 264 | [[Appius Claudius Caudex|Ap. Claudius Caudex]] | [[Marcus Fulvius Flaccus (consul 264 BC)|M. Fulvius Flaccus]] |- | 263 | [[Manius Valerius Maximus Corvinus Messalla|M'. Valerius Maximus Mesalla]] | M'. Otacilius Crassus |- | 262 | [[Lucius Postumius Megellus|L. Postumius Megellus]] | Q. Mamilius Vitulus |- | 261 | [[Lucius Valerius Flaccus (consul 261 BC)|L. Valerius Flaccus]] | T. Otacilius Crassus |- | 260 | [[Gnaeus Cornelius Scipio Asina|Cn. Cornelius Scipio Asina]] | [[Gaius Duilius|C. Duilius]] |- | 259 | [[Lucius Cornelius Scipio (consul 259 BC)|L. Cornelius Scipio]] | [[Gaius Aquillius Florus|C. Aquillius Florus]] |- | 258 | [[Aulus Atilius Calatinus|A. Atilius Calatinus]] | [[Gaius Sulpicius Paterculus|C. Sulpicius Paterculus]] |- | 257 | [[Gaius Atilius Regulus (consul 257 BC)|C. Atilius Regulus]] | Cn. Cornelius Blasio II |- | 256 | [[Lucius Manlius Vulso Longus|L. Manlius Vulso Longus]] | Q. Caedicius |- | suff. | | [[Marcus Atilius Regulus|M. Atilius Regulus]] II |- | 255 | Ser. Fulvius Paetinus Nobilior | M. Aemilius Paullus |- | 254 | [[Gnaeus Cornelius Scipio Asina|Cn. Cornelius Scipio Asina]] II | [[Aulus Atilius Calatinus|A. Atilius Calatinus]] II |- | 253 | Cn. Servilius Caepio | C. Sempronius Blaesus |- | 252 | C. Aurelius Cotta | P. Servilius Geminus |- | 251 | [[Lucius Caecilius Metellus (died 221 BC)|L. Caecilius Metellus]] | C. Furius Pacilus |- | 250 | [[Gaius Atilius Regulus (consul 257 BC)|C. Atilius Regulus]] II | [[Lucius Manlius Vulso Longus|L. Manlius Vulso Longus]] II |- | 249 | [[Publius Claudius Pulcher|P. Claudius Pulcher]] | L. Iunius Pullus |- | 248 | C. Aurelius Cotta II | P. Servilius Geminus II |- | 247 | [[Lucius Caecilius Metellus (died 221 BC)|L. Caecilius Metellus]] II | N. Fabius Buteo |- | 246 | M'. Otacilius Crassus II | M. Fabius Licinus |- | 245 | [[Marcus Fabius Buteo|M. Fabius Buteo]] | C. Atilius Bulbus |- | 244 | A. Manlius Torquatus Atticus | C. Sempronius Blaesus II |- | 243 | C. Fundanius Fundulus | C. Sulpicius Galus |- | 242 | [[Gaius Lutatius Catulus|C. Lutatius Catulus]] | [[Aulus Postumius Albinus (consul 242 BC)|A. Postumius Albinus]] |- | 241 | A. Manlius Torquatus Atticus II | Q. Lutatius Cerco |- | 240 | [[Gaius Claudius Centho|C. Claudius Centho]] | M. Sempronius Tuditanus |- | 239 | C. Mamilius Turrinus | Q. Valerius Falto |- | 238 | [[Tiberius Sempronius Gracchus (consul 238 BC)|Ti. Sempronius Gracchus]] | P. Valerius Falto |- | 237 | L. Cornelius Lentulus Caudinus | [[Quintus Fulvius Flaccus|Q. Fulvius Flaccus]] |- | 236 | P. Cornelius Lentulus Caudinus | C. Licinius Varus |- | 235 | [[Titus Manlius Torquatus (235 BC)|T. Manlius Torquatus]] | C. Atilius Bulbus II |- | 234 | [[Lucius Postumius Albinus (consul 234 and 229 BC)|L. Postumius Albinus]] | [[Spurius Carvilius Ruga#Spurius Carvilius Maximus Ruga|Sp. Carvilius Maximus Ruga]] |- | 233 | [[Fabius Maximus|Q. Fabius Maximus Verrucosus]] | [[Manius Pomponius Matho|M'. Pomponius Matho]] |- | 232 | [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 232 BC)|M. Aemilius Lepidus]] | M. Publicius Malleolus |- | 231 | [[Marcus Pomponius Matho|M. Pomponius Matho]] | [[Gaius Papirius Maso|C. Papirius Maso]] |- | 230 | [[Marcus Aemilius Barbula|M. Aemilius Barbula]] | [[Marcus Junius Pera|M. Iunius Pera]] |- | 229 | [[Lucius Postumius Albinus (consul 234 and 229 BC)|L. Postumius Albinus]] II | Cn. Fulvius Centumalus |- | 228 | Sp. Carvilius Maximus Ruga II | [[Fabius Maximus|Q. Fabius Maximus Verrucosus]] II |- | 227 | P. Valerius Flaccus | [[Marcus Atilius Regulus (consul 227 BC)|M. Atilius Regulus]] |- | 226 | [[Marcus Valerius Messalla (consul 226 BC)|M. Valerius Maximus Messalla]] | L. Apustius Fullo |- | 225 | [[Lucius Aemilius Papus|L. Aemilius Papus]] | [[Gaius Atilius Regulus (consul 225 BC)|C. Atilius Regulus]] |- | 224 | [[Titus Manlius Torquatus (235 BC)|T. Manlius Torquatus]] II | [[Quintus Fulvius Flaccus|Q. Fulvius Flaccus]] II |- | 223 | [[Gaius Flaminius Nepos|C. Flaminius]] | [[Publius Furius Sp.f. Philus|P. Furius Philus]] |- | 222 | [[Marcus Claudius Marcellus|M. Claudius Marcellus]] | [[Gnaeus Cornelius Scipio Calvus|Cn. Cornelius Scipio Calvus]] |- | 221 | P. Cornelius Scipio Asina | [[Marcus Minucius Rufus (consul 221 BC)|M. Minucius Rufus]] |- | suff. | | [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 232 BC)|M. Aemilius Lepidus]] |- | 220 | M. Valerius Laevinus | Q. Mucius Scaevola |- | | Q. Lutatius Catulus | L. Veturius Philo |- | 219 | [[Lucius Aemilius Paullus (consul 219 BC)|L. Aemilius Paullus]] | [[Marcus Livius Salinator|M. Livius Salinator]] |- | 218 | [[Publius Cornelius Scipio|P. Cornelius Scipio]] | [[Tiberius Sempronius Longus (consul 218 BC)|Ti. Sempronius Longus]] |- | 217 | [[Gnaeus Servilius Geminus|Cn. Servilius Geminus]] | [[Gaius Flaminius Nepos|C. Flaminius]] II |- | suff. | | [[Marcus Atilius Regulus (consul 227 BC)|M. Atilius Regulus]] II |- | 216 | [[Gaius Terentius Varro|C. Terentius Varro]] | [[Lucius Aemilius Paullus (consul 219 BC)|L. Aemilius Paullus]] II |- | 215 | [[Lucius Postumius Albinus (consul 234 and 229 BC)|L. Postumius Albinus]] III | [[Tiberius Sempronius Gracchus (consul 215 and 213 BC)|Ti. Sempronius Gracchus]] |- | suff. | [[Marcus Claudius Marcellus|M. Claudius Marcellus]] II | |- | suff. | [[Fabius Maximus|Q. Fabius Maximus Verrucosus]] III | |- | 214 | [[Fabius Maximus|Q. Fabius Maximus Verrucosus]] IV | [[Marcus Claudius Marcellus|M. Claudius Marcellus]] III |- | 213 | Q. Fabius Maximus | [[Tiberius Sempronius Gracchus (consul 215 and 213 BC)|Ti. Sempronius Gracchus]] II |- | 212 | [[Quintus Fulvius Flaccus|Q. Fulvius Flaccus]] III | [[Appius Claudius Pulcher (consul 212 BC)|Ap. Claudius Pulcher]] |- | 211 | Cn. Fulvius Centumalus Maximus | [[Publius Sulpicius Galba Maximus|P. Sulpicius Galba Maximus]] |- | 210 | [[Marcus Claudius Marcellus|M. Claudius Marcellus]] IV | [[Marcus Valerius Laevinus|M. Valerius Laevinus]] (II?) |- | 209 | [[Fabius Maximus|Q. Fabius Maximus Verrucosus]] V | [[Quintus Fulvius Flaccus|Q. Fulvius Flaccus]] IV |- | 208 | [[Marcus Claudius Marcellus|M. Claudius Marcellus]] V | T. Quinctius Crispinus |- | 207 | [[Gaius Claudius Nero|C. Claudius Nero]] | [[Marcus Livius Salinator|M. Livius Salinator]] II |- | 206 | L. Veturius Philo | [[Quintus Caecilius Metellus (died 175 BC)|Q. Caecilius Metellus]] |- | 205 | [[Publius Cornelius Scipio Africanus|P. Cornelius Scipio Africanus]] | [[Publius Licinius Crassus Dives (consul 205 BC)|P. Licinius Crassus Dives]] |- | 204 | [[Marcus Cornelius Cethegus|M. Cornelius Cethegus]] | [[Publius Sempronius Tuditanus|P. Sempronius Tuditanus]] |- | 203 | Cn. Servilius Caepio | C. Servilius Geminus |- | 202 | M. Servilius Pulex Geminus | [[Tiberius Claudius Nero (consul 202 BC)|Ti. Claudius Nero]] |- | 201 | Cn. Cornelius Lentulus | [[Publius Aelius Paetus (consul 201 BC)|P. Aelius Paetus]] |} == [[2nd century BC]] == {| class="wikitable" width="100%" |- bgcolor="#FFDEAD" ! width="4%" | Year ! width="48%" | First consul ! width="48%" | Second consul |- | 200 | [[Publius Sulpicius Galba Maximus|P. Sulpicius Galba Maximus]] II | C. Aurelius Cotta |- | 199 | [[Lucius Cornelius Lentulus|L. Cornelius Lentulus]] | [[Publius Villius Tappulus|P. Villius Tappulus]] |- | 198 | [[Sextus Aelius Paetus Catus|Sex. Aelius Paetus Catus]] | [[Titus Quinctius Flamininus|T. Quinctius Flamininus]] |- | 197 | [[Gaius Cornelius Cethegus|C. Cornelius Cethegus]] | [[Quintus Minucius Rufus (consul 197 BC)|Q. Minucius Rufus]] |- | 196 | L. Furius Purpureo | [[Marcus Claudius Marcellus (consul 196 BC)|M. Claudius Marcellus]] |- | 195 | [[Lucius Valerius Flaccus (consul 195 BC)|L. Valerius Flaccus]] | [[Cato the Elder|M. Porcius Cato]] |- | 194 | [[Scipio Africanus Major|P. Cornelius Scipio Africanus]] II | [[Tiberius Sempronius Longus (consul 194 BCE)|Ti. Sempronius Longus]] |- | 193 | [[Lucius Cornelius Merula (consul 193 BC)|L. Cornelius Merula]] | [[Quintus Minucius Thermus (consul 193 BC)|Q. Minucius Thermus]] |- | 192 | [[Lucius Quinctius Flamininus|L. Quinctius Flamininus]] | [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (consul 192 BC)|Cn. Domitius Ahenobarbus]] |- | 191 | [[Publius Cornelius Scipio Nasica|P. Cornelius Scipio Nasica]] | [[Manius Acilius Glabrio (consul 191 BC)|M'. Acilius Glabrio]] |- | 190 | [[Scipio Asiaticus|L. Cornelius Scipio Asiaticus]] | [[Gaius Laelius|C. Laelius]] |- | 189 | [[Marcus Fulvius Nobilior|M. Fulvius Nobilior]] | [[Gnaeus Manlius Vulso|Cn. Manlius Vulso]] |- | 188 | [[Marcus Valerius Messalla (consul 188 BC)|M. Valerius Messalla]] | [[Gaius Livius Salinator|C. Livius Salinator]] |- | 187 | [[Marcus Aemilius Lepidus (187 BC)|M. Aemilius Lepidus]] | [[Gaius Flaminius (consul 187 BC)|C. Flaminius]] |- | 186 | [[Spurius Postumius Albinus (consul 186 BC)|Sp. Postumius Albinus]] | [[Quintus Marcius Philippus|Q. Marcius Philippus]] |- | 185 | [[Appius Claudius Pulcher (consul 185 BC)|Ap. Claudius Pulcher]] | M. Sempronius Tuditanus |- | 184 | [[Publius Claudius Pulcher (consul 184 BC)|P. Claudius Pulcher]] | L. Porcius Licinus |- | 183 | M. Claudius Marcellus | Q. Fabius Labeo |- | 182 | Cn. Baebius Tamphilus | [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus|L. Aemilius Paullus Macedonicus]] |- | 181 | [[Publius Cornelius Cethegus (consul 181 BC)|P. Cornelius Cethegus]] | M. Baebius Tamphilus |- | 180 | [[Aulus Postumius Albinus Luscus|A. Postumius Albinus Luscus]] | C. Calpurnius Piso |- | suff. | | Q. Fulvius Flaccus |- | 179 | [[Quintus Fulvius Flaccus (consul 179 BCE)|Q. Fulvius Flaccus]] | [[Lucius Manlius Acidinus Fulvianus|L. Manlius Acidinus Fulvianus]] |- | 178 | M. Iunius Brutus | A. Manlius Vulso |- | 177 | [[Gaius Claudius Pulcher (consul 177 BC)|C. Claudius Pulcher]] | [[Tiberius Gracchus Major|Ti. Sempronius Gracchus]] |- | 176 | Cn. Cornelius Scipio Hispallus | Q. Petillius Spurinus |- | suff. | C. Valerius Laevinus | |- | 175 | P. Mucius Scaevola | [[Marcus Aemilius Lepidus (187 BC)|M. Aemilius Lepidus]] II |- | 174 | [[Spurius Postumius Albinus Paullulus|Sp. Postumius Albinus Paullulus]] | [[Quintus Mucius Scaevola (consul 174 BC)|Q. Mucius Scaevola]] |- | 173 | [[Lucius Postumius Albinus (consul 173 BC)|L. Postumius Albinus]] | [[Marcus Popillius Laenas (consul 173 BC)|M. Popillius Laenas]] |- | 172 | [[Gaius Popillius Laenas|C. Popillius Laenas]] | [[Publius Aelius Ligus|P. Aelius Ligus]] |- | 171 | [[Publius Licinius Crassus (consul 171 BC)|P. Licinius Crassus]] | [[Gaius Cassius Longinus (consul 171 BC)|C. Cassius Longinus]] |- | 170 | [[Aulus Hostilius Mancinus|A. Hostilius Mancinus]] | [[Aulus Atilius Serranus (consul 170 BC)|A. Atilius Serranus]] |- | 169 | [[Quintus Marcius Philippus|Q. Marcius Philippus]] II | Cn. Servilius Caepio |- | 168 | [[Aemilius Paullus Macedonius|L. Aemilius Paullus Macedonicus]] II | C. Licinius Crassus |- | 167 | Q. Aelius Paetus | M. Iunius Pennus |- | 166 | [[Marcus Claudius Marcellus (consul 166 BC)|M. Claudius Marcellus]] | [[Gaius Sulpicius Gallus|C. Sulpicius Galus]] |- | 165 | T. Manlius Torquatus | Cn. Octavius |- | 164 | A. Manlius Torquatus | Q. Cassius Longinus |- | 163 | [[Tiberius Gracchus Major|Ti. Sempronius Gracchus]] II | M'. Iuventius Thalna |- | 162 | [[Publius Cornelius Scipio Nasica Corculum|P. Cornelius Scipio Nasica Corculum]] | C. Marcius Figulus |- | suff. | P. Cornelius Lentulus | [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (consul 162 BC)|Cn. Domitius Ahenobarbus]] |- | 161 | [[Marcus Valerius Messalla (consul 161 BC)|M. Valerius Messalla]] | C. Fannius Strabo |- | 160 | L. Anicius Gallus | M. Cornelius Cethegus |- | 159 | Cn. Cornelius Dolabella | [[Marcus Fulvius Nobilior (consul 159 BC)|M. Fulvius Nobilior]] |- | 158 | [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 158 BC)|M. Aemilius Lepidus]] | [[Gaius Popillius Laenas|C. Popillius Laenas II]] |- | 157 | [[Sextus Julius Caesar#Sextus Julius Caesar II|Sex. Iulius Caesar]] | L. Aurelius Orestes |- | 156 | L. Cornelius Lentulus Lupus | C. Marcius Figulus II |- | 155 | [[Publius Cornelius Scipio Nasica Corculum|P. Cornelius Scipio Nasica Corculum]] II | [[Marcus Claudius Marcellus (consul 166 BC)|M. Claudius Marcellus]] II |- | 154 | Q. Opimius | [[Lucius Postumius Albinus (consul 154 BC)|L. Postumius Albinus]] |- | suff. | | M'. Acilius Glabrio |- | 153 | [[Quintus Fulvius Nobilior|Q. Fulvius Nobilior]] | T. Annius Luscus |- | 152 | [[Marcus Claudius Marcellus (consul 166 BC)|M. Claudius Marcellus]] III | L. Valerius Flaccus |- | 151 | [[Lucius Licinius Lucullus|L. Licinius Lucullus]] | [[Aulus Postumius Albinus (consul 151 BC)|A. Postumius Albinus]] |- | 150 | T. Quinctius Flamininus | M'. Acilius Balbus |- | 149 | L. Marcius Censorinus | [[Manius Manilius|M'. Manilius]] |- | 148 | [[Spurius Postumius Albinus Magnus|Sp. Postumius Albinus Magnus]] | L. Calpurnius Piso Caesoninus |- | 147 | [[Scipio Aemilianus Africanus|P. Cornelius Scipio Africanus Aemilianus]] | [[Gaius Livius Drusus|C. Livius Drusus]] |- | 146 | [[Gnaeus Cornelius Lentulus|Cn. Cornelius Lentulus]] | [[Lucius Mummius Achaicus|L. Mummius Achaicus]] |- | 145 | [[Quintus Fabius Maximus Aemilianus|Q. Fabius Maximus Aemilianus]] | L. Hostilius Mancinus |- | 144 | [[Servius Sulpicius Galba (consul 144 BC)|Ser. Sulpicius Galba]] | L. Aurelius Cotta |- | 143 | [[Appius Claudius Pulcher (consul 143 BC)|Ap. Claudius Pulcher]] | [[Quintus Caecilius Metellus Macedonicus|Q. Caecilius Metellus Macedonicus]] |- | 142 | [[Lucius Caecilius Metellus Calvus|L. Caecilius Metellus Calvus]] | Q. Fabius Maximus Servilianus |- | 141 | Cn. Servilius Caepio | [[Quintus Pompeius|Q. Pompeius]] |- | 140 | [[Gaius Laelius Sapiens|C. Laelius (Sapiens)]] | Q. Servilius Caepio |- | 139 | Cn. Calpurnius Piso | M. Popillius Laenas |- | 138 | [[Publius Cornelius Scipio Nasica Serapio|P. Cornelius Scipio Nasica Serapio]] | [[Decimus Junius Brutus Callaicus|D. Iunius Brutus Callaicus]] |- | 137 | [[Marcus Aemilius Lepidus Porcina|M. Aemilius Lepidus Porcina]] | [[Gaius Hostilius Mancinus|C. Hostilius Mancinus]] |- | 136 | [[Lucius Furius Philus|L. Furius Philus]] | Sex. Atilius Serranus |- | 135 | Ser. Fulvius Flaccus | Q. Calpurnius Piso |- | 134 | [[Scipio Aemilianus Africanus|P. Cornelius Scipio Africanus Aemilianus]] II | C. Fulvius Flaccus |- | 133 | [[Publius Mucius Scaevola|P. Mucius Scaevola]] | [[Lucius Calpurnius Piso Frugi (consul 133 BC)|L. Calpurnius Piso Frugi]] |- | 132 | [[Publius Popillius Laenas|P. Popillius Laenas]] | [[Publius Rupilius|P. Rupilius]] |- | 131 | [[Publius Licinius Crassus Dives Mucianus|P. Licinius Crassus Dives Mucianus]] | [[Lucius Valerius Flaccus (disambiguation)#Consul in 131 BC|L. Valerius Flaccus]] |- | 130 | L. Cornelius Lentulus | [[Marcus Perperna|M. Perperna]] |- | suff. | Ap. Claudius Pulcher | |- | 129 | [[Gaius Sempronius Tuditanus (consul 129 BC)|C. Sempronius Tuditanus]] | [[Manius Aquillius (129 BC)|M'. Aquillius]] |- | 128 | Cn. Octavius | T. Annius Rufus |- | 127 | [[Lucius Cassius Longinus Ravilla|L. Cassius Longinus Ravilla]] | L. Cornelius Cinna |- | 126 | M. Aemilius Lepidus | L. Aurelius Orestes |- | 125 | M. Plautius Hypsaeus | [[Marcus Fulvius Flaccus (consul 125 BC)|M. Fulvius Flaccus]] |- | 124 | C. Cassius Longinus | [[Gaius Sextius Calvinus (consul 124 BC)|C. Sextius Calvinus]] |- | 123 | [[Quintus Caecilius Metellus Balearicus|Q. Caecilius Metellus Balearicus]] | T. Quinctius Flamininus |- | 122 | [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (consul 122 BC)|Cn. Domitius Ahenobarbus]] | C. Fannius |- | 121 | [[Lucius Opimius|L. Opimius]] | [[Quintus Fabius Maximus Allobrogicus|Q. Fabius Maximus Allobrogicus]] |- | 120 | P. Manilius | [[Gaius Papirius Carbo (consul 120 BC)|C. Papirius Carbo]] |- | 119 | [[Lucius Caecilius Metellus Dalmaticus|L. Caecilius Metellus Dalmaticus]] | L. Aurelius Cotta |- | 118 | M. Porcius Cato | [[Quintus Marcius Rex|Q. Marcius Rex]] |- | 117 | [[Lucius Caecilius Metellus Diadematus|L. Caecilius Metellus Diadematus]] | [[Quintus Mucius Scaevola Augur|Q. Mucius Scaevola Augur]] |- | 116 | C. Licinius Geta | [[Quintus Fabius Maximus Eburnus|Q. Fabius Maximus Eburnus]] |- | 115 | [[Marcus Aemilius Scaurus|M. Aemilius Scaurus]] | [[Marcus Caecilius Metellus (II)|M. Caecilius Metellus]] |- | 114 | M'. Acilius Balbus | [[Gaius Porcius Cato|C. Porcius Cato]] |- | 113 | [[Gaius Caecilius Metellus Caprarius|C. Caecilius Metellus Caprarius]] | [[Gnaeus Papirius Carbo (consul 113 BC)|Cn. Papirius Carbo]] |- | 112 | [[Marcus Livius Drusus (censor)|M. Livius Drusus]] | [[Lucius Calpurnius Piso Caesoninus (consul 112 BC)|L. Calpurnius Piso Caesoninus]] |- | 111 | [[Publius Cornelius Scipio Nasica Serapio (consul 111 BC)|P. Cornelius Scipio Nasica Serapio]] | [[Lucius Calpurnius Bestia|L. Calpurnius Bestia]] |- | 110 | M. Minucius Rufus | [[Spurius Postumius Albinus (consul 110 BC)|Sp. Postumius Albinus]] |- | 109 | [[Quintus Caecilius Metellus Numidicus|Q. Caecilius Metellus Numidicus]] | M. Iunius Silanus |- | 108 | Ser. Sulpicius Galba | Q. ''or'' L. Hortensius |- | suff. | | M. Aurelius Scaurus |- | 107 | [[Lucius Cassius Longinus (consul 107 BC)|L. Cassius Longinus Ravilla]] | [[Gaius Marius|C. Marius]] |- | 106 | [[Quintus Servilius Caepio|Q. Servilius Caepio]] | C. Atilius Serranus |- | 105 | [[Publius Rutilius Rufus|P. Rutilius Rufus]] | [[Gnaeus Mallius Maximus|Cn. Mallius Maximus]] |- | 104 | [[Gaius Marius|C. Marius]] II | [[Gaius Flavius Fimbria (consul 104 BCE)|C. Flavius Fimbria]] |- | 103 | [[Gaius Marius|C. Marius]] III | L. Aurelius Orestes |- | 102 | [[Gaius Marius|C. Marius]] IV | [[Quintus Lutatius Catulus|Q. Lutatius Catulus]] |- | 101 | [[Gaius Marius|C. Marius]] V | [[Manius Aquillius (101 BC)|M'. Aquillius]] |} == [[1st century BC]] == {| class="wikitable" width="100%" |- bgcolor="#FFDEAD" ! width="4%" | Year ! width="48%" | First consul ! width="48%" | Second consul |- | 100 | [[Gaius Marius|C. Marius]] VI | [[Lucius Valerius Flaccus (princeps senatus 86 BC)|L. Valerius Flaccus]] |- | 99 | [[Marcus Antonius Orator|M. Antonius]] | [[Aulus Postumius Albinus|A. Postumius Albinus]] |- | 98 | [[Quintus Caecilius Metellus Nepos|Q. Caecilius Metellus Nepos]] | [[Titus Didius|T. Didius]] |- | 97 | [[Gnaeus Cornelius Lentulus (consul 97 BC)|Cn. Cornelius Lentulus]] | [[Publius Licinius Crassus Dives (consul 97 BC)|P. Licinius Crassus]] |- | 96 | [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (consul 96 BC)|Cn. Domitius Ahenobarbus]] | [[Gaius Cassius Longinus (consul 96 BCE)|C. Cassius Longinus]] |- | 95 | [[Lucius Licinius Crassus|L. Licinius Crassus]] | [[Quintus Mucius Scaevola Pontifex|Q. Mucius Scaevola]] |- | 94 | [[Gaius Coelius Caldus|C. Coelius Caldus]] | [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 94 BC)|L. Domitius Ahenobarbus]] |- | 93 | [[Gaius Valerius Flaccus (consul 93 BCE)|C. Valerius Flaccus]] | [[Marcus Herennius (consul 93 BC)|M. Herennius]] |- | 92 | [[Gaius Claudius Pulcher (consul 92 BC)|C. Claudius Pulcher]] | [[Marcus Perperna (consul 92 BCE)|M. Perperna]] |- | 91 | [[Lucius Marcius Philippus (consul 91 BCE)|L. Marcius Philippus]] | [[Sextus Julius Caesar|Sex. Iulius Caesar]] |- | 90 | [[Lucius Julius Caesar III|L. Iulius Caesar]] | [[Publius Rutilius Lupus (consul 90 BCE)|P. Rutilius Lupus]] |- | 89 | [[Gnaeus Pompeius Strabo|Cn. Pompeius Strabo]] | [[Lucius Porcius Cato|L. Porcius Cato]] |- | 88 | [[Lucius Cornelius Sulla|L. Cornelius Sulla Felix]] | [[Quintus Pompeius]] Rufus |- | 87 | [[Gnaeus Octavius|Cn. Octavius]] | [[Lucius Cornelius Cinna|L. Cornelius Cinna]] |- | suff. | | [[Lucius Cornelius Merula (consul 87 BC)|L. Cornelius Merula]] |- | 86 | [[Lucius Cornelius Cinna|L. Cornelius Cinna]] II | [[Gaius Marius|C. Marius]] VII |- | suff. | | [[Lucius Valerius Flaccus (suffect consul 86 BC)|L. Valerius Flaccus]] |- | 85 | [[Lucius Cornelius Cinna|L. Cornelius Cinna]] III | [[Gnaeus Papirius Carbo|Cn. Papirius Carbo]] |- | 84 | [[Gnaeus Papirius Carbo|Cn. Papirius Carbo]] II | [[Lucius Cornelius Cinna|L. Cornelius Cinna]] IV |- | 83 | [[Lucius Cornelius Scipio Asiaticus (consul 83 BC)|L. Cornelius Scipio Asiaticus]] | [[Gaius Norbanus|C. Norbanus]] |- | 82 | [[Gaius Marius the Younger|C. Marius]] | [[Gnaeus Papirius Carbo|Cn. Papirius Carbo]] III |- | 81 | [[Marcus Tullius Decula|M. Tullius Decula]] | Cn. Cornelius Dolabella |- | 80 | [[Lucius Cornelius Sulla|L. Cornelius Sulla Felix]] II | [[Quintus Caecilius Metellus Pius|Q. Caecilius Metellus Pius]] |- | 79 | [[Publius Servilius Vatia Isauricus (consul 79 BCE)|P. Servilius Vatia Isauricus]] | [[Appius Claudius Pulcher (praetor 88 BC)|Ap. Claudius Pulcher]] |- | 78 | [[Marcus Aemilius Lepidus (120-77 BC)|M. Aemilius Lepidus]] | [[Quintus Lutatius Catulus (Capitolinus)|Q. Lutatius Catulus]] |- | 77 | D. Iunius Brutus | [[Mamercus Aemilius Lepidus Livianus|Mam. Aemilius Lepidus Livianus]] |- | 76 | Cn. Octavius | [[Gaius Scribonius Curio|C. Scribonius Curio]] |- | 75 | L. Octavius | [[Gaius Aurelius Cotta|C. Aurelius Cotta]] |- | 74 | [[Lucullus|L. Licinius Lucullus]] | M. Aurelius Cotta |- | 73 | [[Marcus Terentius Varro Lucullus|M. Terentius Varro Lucullus]] | [[Gaius Cassius Longinus (consul 73 BCE)|C. Cassius Longinus]] |- | 72 | [[Lucius Gellius Publicola|L. Gellius Publicola]] | [[Gnaeus Cornelius Lentulus Clodianus|Cn. Cornelius Lentulus Clodianus]] |- | 71 | [[Publius Cornelius Lentulus Sura|P. Cornelius Lentulus Sura]] | Cn. Aufidius Orestes |- | 70 | [[Pompey|Cn. Pompeius Magnus]] | [[Marcus Licinius Crassus|M. Licinius Crassus Dives]] |- | 69 | [[Quintus Hortensius|Q. Hortensius Hortalus]] | [[Quintus Caecilius Metellus Creticus (died 55 BC)|Q. Caecilius Metellus Creticus]] |- | 68 | [[Lucius Caecilius Metellus|L. Caecilius Metellus]] | [[Quintus Marcius Rex (consul 68 BCE)|Q. Marcius Rex]] |- | suff. | Servilius Vatia (only designation) | |- | 67 | [[Gaius Calpurnius Piso (consul 67 BC)|C. Calpurnius Piso]] | [[Manius Acilius Glabrio (consul 67 BC)|M'. Acilius Glabrio]] |- | 66 | [[Manius Aemilius Lepidus (consul 66 BCE)|M'. Aemilius Lepidus]] | [[Lucius Volcatius Tullus (consul 66 BC)|L. Volcacius Tullus]] |- | 65 | [[Lucius Aurelius Cotta|L. Aurelius Cotta]] | [[Lucius Manlius Torquatus|L. Manlius Torquatus]] |- | 64 | [[Lucius Julius Caesar IV|L. Iulius Caesar]] | C. Marcius Figulus |- | 63 | [[Marcus Tullius Cicero|M. Tullius Cicero]] | [[Gaius Antonius Hybrida|C. Antonius Hibrida]] |- | 62 | [[Decimus Junius Silanus (Consul 62 BC)|D. Iunius Silanus]] | [[Lucius Licinius Murena|L. Licinius Murena]] |- | 61 | [[Marcus Pupius Piso Frugi Calpurnianus|M. Pupius Piso Frugi Calpurnianus]] | [[Marcus Valerius Messalla Niger|M. Valerius Messalla Niger]] |- | 60 | [[Quintus Caecilius Metellus Celer (consul)|Q. Caecilius Metellus Celer]] | [[Lucius Afranius (consul)|L. Afranius]] |- | 59 | [[Julius Caesar|C. Iulius Caesar]] | [[Marcus Calpurnius Bibulus|M. Calpurnius Bibulus]] |- | 58 | [[Lucius Calpurnius Piso Caesoninus (consul 58 BC)|L. Calpurnius Piso Caesoninus]] | [[Aulus Gabinius|A. Gabinius]] |- | 57 | [[Publius Cornelius Lentulus Spinther|P. Cornelius Lentulus Spinther]] | [[Quintus Caecilius Metellus Nepos Iunior|Q. Caecilius Metellus Nepos]] |- | 56 | [[Gnaeus Cornelius Lentulus Marcellinus|Cn. Cornelius Lentulus Marcellinus]] | [[Lucius Marcius Philippus|L. Marcius Philippus]] |- | 55 | [[Pompey|Cn. Pompeius Magnus]] II | [[Marcus Licinius Crassus|M. Licinius Crassus Dives]] II |- | 54 | [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 BC)|L. Domitius Ahenobarbus]] | [[Appius Claudius Pulcher (consul 54 BC)|Ap. Claudius Pulcher]] |- | 53 | [[Gnaeus Domitius Calvinus|Cn. Domitius Calvinus]] | [[Marcus Valerius Messalla Rufus|M. Valerius Messalla Rufus]] |- | 52 | [[Pompey|Cn. Pompeius Magnus]] III | [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Q. Caecilius Metellus Pius Scipio]] |- | 51 | [[Servius Sulpicius Rufus|Ser. Sulpicius Rufus]] | [[Marcus Claudius Marcellus (consul 51 BC)|M. Claudius Marcellus]] |- | 50 | [[Lucius Aemilius Lepidus Paullus|L. Aemilius Lepidus Paullus]] | [[Gaius Claudius Marcellus Minor|C. Claudius Marcellus]] |- | 49 | [[Gaius Claudius Marcellus Maior|C. Claudius Marcellus]] | [[Lucius Cornelius Lentulus Crus|L. Cornelius Lentulus Crus]] |- | 48 | [[Julius Caesar|C. Iulius Caesar]] II | [[Publius Servilius Vatia Isauricus (consul 48 BCE)|P. Servilius Isauricus]] |- | 47 | [[Quintus Fufius Calenus|Q. Fufius Calenus]] | [[Publius Vatinius|P. Vatinius]] |- | 46 | [[Julius Caesar|C. Iulius Caesar]] III | [[Marcus Aemilius Lepidus (triumvir)|M. Aemilius Lepidus]] |- | 45 | [[Julius Caesar|C. Iulius Caesar]] IV | ''without colleague'' |- | suff. | [[Quintus Fabius Maximus (consul 45 BC)|Q. Fabius Maximus]] | [[Trebonius|C. Trebonius]] |- | suff. | [[Gaius Caninius Rebilus|C. Caninius Rebilus]] | |- | 44 | [[Julius Caesar|C. Iulius Caesar]] V | [[Mark Antony|M. Antonius]] |- | suff. | [[Publius Cornelius Dolabella|P. Cornelius Dolabella]] | |- | 43 | [[Gaius Vibius Pansa Caetronianus|C. Vibius Pansa Caetronianus]] | [[Aulus Hirtius|A. Hirtius]] |- | suff. | [[Augustus|C. Iulius Caesar]] (Octavianus) | [[Quintus Pedius|Q. Pedius]] |- | suff. | [[Gaius Carrinas (consul 43 BC)|C. Carrinas]] | [[Publius Ventidius Bassus|P. Ventidius Bassus]] |- | 42 | [[Marcus Aemilius Lepidus (triumvir)|M. Aemilius Lepidus]] II | [[Lucius Munatius Plancus|L. Munatius Plancus]] |- | 41 | [[Lucius Antonius (brother of Mark Antony)|L. Antonius Pietas]] | [[Publius Servilius Vatia Isauricus (consul 48 BCE)|P. Servilius Isauricus]] II |- | 40 | [[Gnaeus Domitius Calvinus|Cn. Domitius Calvinus]] II | [[Gaius Asinius Pollio (consul 40 BC)|C. Asinius Pollio]] |- | suff. | [[Lucius Cornelius Balbus (maior)|L. Cornelius Balbus]] | [[Publius Canidius Crassus|P. Canidius Crassus]] |- | 39 | [[Lucius Marcius Censorinus (consul 39 BC)|L. Marcius Censorinus]] | [[Gaius Calvisius Sabinus (consul 39 BC)|C. Calvisius Sabinus]] |- | suff. | [[C. Cocceius Balbus]] | [[Alfenus Varus|P. Alfenus Varus]] |- | 38 | [[Ap. Claudius Pulcher]] | [[Gaius Norbanus Flaccus|C. Norbanus Flaccus]] |- | suff. | [[L. Cornelius Lentulus]] | [[L. Marcius Philippus]] |- | 37 | [[Marcus Vipsanius Agrippa|M. Vipsanius Agrippa]] | [[L. Caninius Gallus]] |- | suff. | | [[Titus Statilius Taurus|T. Statilius Taurus]] |- | 36 | [[Lucius Gellius Publicola (consul 36 BCE)|L. Gellius Publicola]] | [[Marcus Cocceius Nerva (consul 36 BC)|M. Cocceius Nerva]] |- | suff. | L. Nonius Asprenas | Q. Marcius |- | 35 | [[Sextus Pompeius|Sex. Pompeius]] | [[Lucius Cornificius|L. Cornificius]] |- | suff. | P. Cornelius Dolabella | T. Peducaeus |- | 34 | [[Mark Antony|M. Antonius]] II | [[Lucius Scribonius Libo|L. Scribonius Libo]] |- | suff. | L. Sempronius Atratinus | |- | suff. | [[Aemilius Lepidus Paullus|Paullus Aemilius Lepidus]] | [[L. Decidius Saxa]] |- | suff. | | M. Herennius Picens |- | 33 | [[Augustus|Imp. Caesar Divi f.]] II | [[Lucius Volcatius Tullus (consul 33 BC)|L. Volcacius Tullus]] |- | suff. | L. Autronius Paetus | |- | suff. | L. Flavius | C. Fonteius Capito |- | suff. | M. Acilius Glabrio | |- | suff. | L. Vinicius | Q. Laronius |- | 32 | [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (consul 32 BC)|Cn. Domitius Ahenobarbus]] | [[Gaius Sosius|C. Sosius]] |- | suff. | L. Cornelius Cinna | M. Valerius Messalla |- | 31 | [[Mark Antony|M. Antonius]] III ''(only in the east)'' | [[Augustus|Imp. Caesar Divi f.]] III |- | suff. | [[Marcus Valerius Messalla Corvinus|M. Valerius Messalla Corvinus]] | |- | suff. | [[Marcus Titius|M. Titius]] | |- | suff. | Cn. Pompeius | |- | 30 | [[Augustus|Imp. Caesar Divi f.]] IV | [[Marcus Licinius Crassus Dives (consul 30 BC)|M. Licinius Crassus]] |- | suff. | | C. Antistius Vetus |- | suff. | | [[Cicero Minor|M. Tullius Cicero]] |- | suff. | | L. Saenius |- | 29 | [[Augustus|Imp. Caesar Divi f.]] V | [[Sextus Appuleius|Sex. Appuleius]] |- | suff. | | [[Potitus Valerius Messala|Potitus Valerius Messalla]] |- | 28 | [[Augustus|Imp. Caesar Divi f.]] VI | [[Marcus Vipsanius Agrippa|M. Vipsanius Agrippa]] II |- | 27 | [[Augustus|Imp. Caesar Divi f. Augustus]] VII | [[Marcus Vipsanius Agrippa|M. Vipsanius Agrippa]] III |- | 26 | [[Augustus|Imp. Caesar Divi f. Augustus]] VIII | [[Titus Statilius Taurus|T. Statilius Taurus]] II |- | 25 | [[Augustus|Imp. Caesar Divi f. Augustus]] IX | M. Iunius Silanus |- | 24 | [[Augustus|Imp. Caesar Divi f. Augustus]] X | C. Norbanus Flaccus |- | 23 | [[Augustus|Imp. Caesar Divi f. Augustus]] XI | A. Terentius Varro Murena |- | suff. | [[Lucius Sestius Quirinalis Albinianus|L. Sestius Albanianus Quirinalis]] | Cn. Calpurnius Piso |- | 22 | [[Marcus Claudius Marcellus Aeserninus|M. Claudius Marcellus Aeserninus]] | [[Lucius Arruntius|L. Arruntius]] |- | 21 | [[Marcus Lollius|M. Lollius]] | Q. Aemilius Lepidus |- | 20 | M. Appuleius | P. Silius Nerva |- | 19 | C. Sentius Saturninus | [[Quintus Lucretius Vespillo|Q. Lucretius Vespillo]] |- | suff. | [[Marcus Vinicius (consul 19 BC)|M. Vinicius]] | |- | 18 | P. Cornelius Lentulus Marcellinus | Cn. Cornelius Lentulus |- | 17 | [[Gaius Furnius|C. Furnius]] | C. Iunius Silanus |- | 16 | [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 16 BC)|L. Domitius Ahenobarbus]] | [[Publius Cornelius Scipio (consul 16 BC)|P. Cornelius Scipio]] |- | suff. | | L. Tarius Rufus |- | 15 | [[Marcus Livius Drusus Libo|M. Livius Drusus Libo]] | [[Lucius Calpurnius Piso (consul 15 BC)|L. Calpurnius Piso]] |- | 14 | [[Marcus Licinius Crassus Dives (consul 14 BC)|M. Licinius Crassus Frugi]] | Cn. Cornelius Lentulus Augur |- | 13 | [[Tiberius|Ti. Claudius Nero]] I | [[Publius Quinctilius Varus|P. Quinctilius Varus]] |- | 12 | [[Marcus Valerius Messalla Appianus|M. Valerius Messalla Appianus]] | [[Quirinius|P. Sulpicius Quirinius]] |- | suff. | C. Valgius Rufus | L. Volusius Saturninus |- | suff. | C. Caninius Rebilus | |- | 11 | Q. Aelius Tubero | [[Paullus Fabius Maximus]] |- | 10 | [[Africanus Fabius Maximus]] | [[Iullus Antonius]] |- | 9 | [[Nero Claudius Drusus]] | T. Quinctius Crispinus Sulpicianus |- | 8 | C. Marcius Censorinus | [[Gaius Asinius Gallus|C. Asinius Gallus]] |- | 7 | [[Tiberius|Ti. Claudius Nero]] II | [[Gnaeus Calpurnius Piso|Cn. Calpurnius Piso]] |- | 6 | [[Decimus Laelius Balbus|D. Laelius Balbus]] | C. Antistius Vetus |- | 5 | [[Augustus|Imp. Caesar Divi f. Augustus]] XII | L. Cornelius Sulla |- | suff. | L. Vinicius | [[Quintus Haterius|Q. Haterius]] |- | suff. | C. Sulpicius Galba | |- | 4 | C. Calvisius Sabinus | [[L. Passienus Rufus]] |- | suff. | C. Caelius (Rufus?) | Galus Sulpicius |- | 3 | L. Cornelius Lentulus | [[Marcus Valerius Messalla Messallinus|M. Valerius Messalla Messallinus]] |- | 2 | [[Augustus|Imp. Caesar Divi f. Augustus]] XIII | [[Marcus Plautius Silvanus|M. Plautius Silvanus]] |- | suff. | C. Fufius Geminus | L. Caninius Gallus |- | suff. | Q. Fabricius | |- | 1 | Cossus Cornelius Lentulus | L. Calpurnius Piso |- | suff. | A. Plautius | A. Caecina Severus |} == [[1st century]] == {| class="wikitable" width="100%" |- bgcolor="#FFDEAD" ! width="4%" | Year ! width="48%" | First consul ! width="48%" | Second consul |- | 1 | [[Gaius Caesar|C. Iulius Caesar]] | [[Lucius Aemilius Paullus (consul 1)|L. Aemilius Paullus]] |- | suff. | | M. Herennius Picens |- | 2 | P. Vinicius | [[Alfenus Varus|P. Alfenus Varus]] |- | suff. | P. Cornelius Lentulus Scipio | T. Quinctius Crispinus Valerianus |- | 3 | [[Lucius Aelius Lamia (consul 3)|L. Aelius Lamia]] | M. Servilius |- | suff. | P. Silius | [[Lucius Volusius Saturninus|L. Volusius Saturninus]] |- | 4 | [[Sextus Aelius Catus|Sex. Aelius Catus]] | C. Sentius Saturninus |- | suff. | C. Clodius Licinus | Cn. Sentius Saturninus |- | 5 | L. Valerius Messalla Volesus | [[Gnaeus Cornelius Cinna Magnus|Cn. Cornelius Cinna Magnus]] |- | suff. | C. Vibius Postumus | C. Ateius Capito |- | 6 | [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 6)|M. Aemilius Lepidus]] | L. Arruntius |- | suff. | | L. Nonius Asprenas |- | 7 | [[Quintus Caecilius Metellus Creticus Silanus|Q. Caecilius Metellus Creticus Silanus]] | A. Licinius Nerva Silianus |- | suff. | Faustus (II) Cornelius Sulla | Lucilius Longus |- | 8 | [[Marcus Furius Camillus (consul of 8 AD)|M. Furius Camillus]] | Sex. Nonius Quinctilianus |- | suff. | [[Lucius Apronius|L. Apronius]] | A. Vibius Habitus |- | 9 | C. Poppaeus Sabinus | Q. Sulpicius Camerinus |- | suff. | Q. Poppaeus Secundus | M. Papius Mutilus |- | 10 | [[Publius Cornelius Dolabella (consul 10)|P. Cornelius Dolabella]] | C. Iunius Silanus |- | suff. | Ser. Cornelius Lentulus Maluginensis | [[Junius Blaesus|Q. Iunius Blaesus]] |- | 11 | [[Manius Aemilius Lepidus (consul 11 CE)|M'. Aemilius Lepidus]] | [[Titus Statilius Taurus|T. Statilius Taurus]] |- | suff. | L. Cassius Longinus | |- | 12 | [[Germanicus|Germanicus Iulius Caesar]] | C. Fonteius Capito |- | suff. | | C. Visellius Varro |- | 13 | C. Silius<ref name="C. Silius A 1966">Not "C. Silius A. Caecina Largus", as shown by R. Syme (1966) The consuls of AD 13. 'Journal of Roman Studies' 56: 55-60</ref> | L. Munatius Plancus |- | suff. | A. Caecina Largus<ref name="C. Silius A 1966"/> |- | 14 | Sex. Pompeius | [[Sextus Appuleius|Sex. Appuleius]] |- | 15 | [[Julius Caesar Drusus|Drusus Iulius Caesar]] ''(Jan.-Dec.)'' | C. Norbanus Flaccus (Jan.-June) |- | suff. | | [[Marcus Silanus|M. Iunius Silanus]] ''(July-Dec.)'' |- | 16 | Sisenna Statilius Taurus | L. Scribonius Libo |- | suff. | P. Pomponius Graecinus | C. Vibius Rufus |- | 17 | L. Pomponius Flaccus | C. Caelius Rufus |- | suff. | C. Vibius Marsus | L. Voluseius Proculus |- | 18 | [[Tiberius|Ti. Caesar Augustus]] III ''(Jan.)'' | [[Germanicus|Germanicus Iulius Caesar]] II ''(Jan.-Apr.)'' |- | suff. | L. Seius Tubero ''(Feb.-July)'' | Livineius Regulus ''(May-July)'' |- | suff. | [[Gaius Rubellius Blandus|C. Rubellius Blandus]] ''(Aug.-Dec.)'' | M. Vipstanus Gallus (Aug.-Dec.) |- | 19 | [[Marcus Junius Silanus Torquatus|M. Iunius Silanus Torquatus]] ''(Jan.-Dec.)'' | L. Norbanus Balbus ''(Jan.-Apr.)'' |- | suff. | | P. Petronius ''(May-Dec.)'' |- | 20 | [[Marcus Valerius Messalla Barbatus|M. Valerius Messala Barbatus Messalinus]] | M. Aurelius Cotta Maximus Messalinus |- | 21 | [[Tiberius|Ti. Caesar Augustus]] IV | [[Julius Caesar Drusus|Drusus Iulius Caesar]] II |- | 22 | [[Decimus Haterius Agrippa|D. Haterius Agrippa]] | C. Sulpicius Galba |- | 23 | [[Gaius Asinius Pollio (consul AD 23)|C. Asinius Pollio]] | C. Antistius Vetus |- | suff. | | C. Stertinius Maximus |- | 24 | Ser. Cornelius Cethegus (''Jan.-June)'' | L. Visellius Varro ''(Jan.-June)'' |- | suff. | C. Calpurnius Aviola ''(July-Dec.)'' | P. Cornelius Lentulus Scipio ''(July-Dec.)'' |- | 25 | Cossus Cornelius Lentulus ''(Jan.-Aug.)'' | [[Marcus Asinius Agrippa|M. Asinius Agrippa]] ''(Jan.-Dec.)'' |- | suff. | C. Petronius (Sept.-Dec.) | |- | 26 | [[Gnaeus Cornelius Lentulus Gaetulicus|Cn. Cornelius Lentulus Gaetulicus]] | C. Calvisius Sabinus |- | suff. | L. Iunius Silanus | C. Vellaeus Tutor |- | 27 | [[Lucius Calpurnius Piso (consul 27)|L. Calpurnius Piso]] | [[Marcus Licinius Crassus Frugi|M. Licinius Crassus Frugi]] |- | suff. | P. Cornelius Lentulus | C. Sallustius Crispus Passienus |- | 28 | [[Appius Junius Silanus|Ap. Iunius Silanus]] | P. Silius Nerva |- | suff. | L. Antistius Vetus | Q. Iunius Blaesus |- | 29 | C. Fufius Geminus ''(Jan.-June)'' | L. Rubellius Geminus ''(Jan.-June)'' |- | suff. | A. Plautius ''(July-Dec.)'' | L. Nonius Asprenas ''(July-Dec.)'' |- | 30 | [[Marcus Vinicius (consul 30)|M. Vinicius]] ''(Jan.-June)'' | L. Cassius Longinus ''(Jan.-June)'' |- | suff. | L. Naevius Surdinus (''July-Dec.)'' | [[Cassius Longinus (jurist)|C. Cassius Longinus]] ''(July-Dec.)'' |- | 31 | [[Tiberius|Ti. Caesar Augustus]] V ''(Jan.-May 9)'' | [[Sejanus|L. Aelius Seianus]] ''(Jan.-May 9)'' |- | suff. | Faustus Cornelius Sulla ''(May 10-Sept.)'' | Sex. Tedius (''or'' Teidius) Valerius Catullus ''(May 10-June)'' |- | suff. | | L. Fulcinius Trio ''(July-Dec.)'' |- | suff. | P. Memmius Regulus ''(Oct.-Dec.)'' |- | 32 | [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (consul 32)|Cn. Domitius Ahenobarbus]] ''(Jan.-Dec.)'' | [[Lucius Arruntius Camillus Scribonianus|L. Arruntius Camillus Scribonianus]] ''(Jan.-June)'' |- | suff. | | A. Vitellius ''(July-Dec.)'' |- | 33 | [[Galba|L. Livius Ocella Ser. Sulpicius Galba]] ''(Jan.-June)'' | L. Cornelius Sulla Felix ''(Jan.-June)'' |- | suff. | L. Salvius Otho ''(July-Dec.)'' | N.N. ''(July-Dec.) |- | 34 | [[Paullus Fabius Persicus]] ''(Jan.-June)'' | [[Lucius Vitellius|L. Vitellius]] ''(Jan.-June)'' |- | suff. | Q. Marcius Barea Soranus ''(July-Dec.)'' | T. Rustius Nummius Gallus ''(July-Dec.)'' |- | 35 | [[Cestius Gallus|C. Cestius Gallus]] ''(Jan.-June)'' | [[Servilius Nonianus|M. Servilius Nonianus]] ''(Jan.-June)'' |- | suff. | [[Decimus Valerius Asiaticus|D. Valerius Asiaticus]] ''(July-Dec.)'' | A. Gabinius Secundus ''(July-Dec.)'' |- | 36 | Sex. Papinius Allenius ''(Jan.-June)'' | Q. Plautius ''(Jan.-June)'' |- | suff. | C. Vettius Rufus ''(July-Dec.)'' | M. Porcius Cato ''(July-Dec.)'' |- | 37 | [[Gnaeus Acerronius Proculus|Cn. Acerronius Proculus]] ''(Jan.-June)'' | C. Petronius Pontius Nigrinus ''(Jan.-June)'' |- | suff. | [[Caligula|C. Caesar Augustus Germanicus]] ''(July-Aug.)'' | [[Claudius|Ti. Claudius Nero Germanicus]] ''(July-Aug.)'' |- | suff. | A. Caecina Paetus ''(Sept.–Dec.)'' | C. Caninius Rebilus ''(Sept.–Dec.)'' |- | 38 | M. Aquila Iulianus ''(Jan.-June)'' | P. Nonius Asprenas ''(Jan.-June)'' |- | suff. | Ser. Asinius Celer ''(July-Dec.)'' | [[Julius Africanus]] ''(July-Dec.)'' |- | 39 | [[Caligula|C. Caesar Augustus Germanicus]] II ''(only Jan.)'' | [[Gnaeus Domitius Corbulo|Cn. Domitius Corbulo]] ''(Jan.-June)'' |- | suff. | [[Aulus Didius Gallus|A. Didius Gallus]] ''(Feb.-Dec.)'' | [[Domitius Afer|Cn. Domitius Afer]] ''(July-Dec.)'' |- | 40 | [[Caligula|C. Caesar Augustus Germanicus]] III | ''sine collega'' |- | suff. | C. Laecanius Bassus | Q. Terentius Culleo |- | 41 | [[Caligula|C. Caesar Augustus Germanicus]] IV ''(1.–13. Jan.)'' | Cn. Sentius Saturninus |- | suff. | Q. Pomponius Secundus ''(for Caligula)'' |- | suff. | Q. Futius Lusius Saturninus ''(in office on 17 July 41)'' | M. Seius Varanus ''(in office on 17 July 41)'' |- | 42 | [[Claudius|Ti. Claudius Caesar Augustus Germanicus]] II | [[Gaius Calpurnius Piso|C. Calpurnius Piso]] |- | 43 | [[Claudius|Ti. Claudius Caesar Augustus Germanicus]] III ''(Jan.–Feb.)'' | [[Lucius Vitellius|L. Vitellius]] II ''(Jan.–Feb.)'' |- | suff. | Sex. Palpellius Hister ''(Mar.–July)'' | L. Pedanius Secundus ''(Mar.–July)'' |- | suff. | A. Gabinius Secundus ''(Aug.–Sept.)'' | N.N. ''(Aug.–Sept.)'' |- | suff. | Q. Curtius Rufus ''(Oct.–Dec.)'' | Sp. Oppius ''(Oct.–Dec.)'' |- | 44 | [[Gaius Sallustius Crispus Passienus|C. Sallustius Crispus Passienus]] II ''(Jan.–Feb.)'' | [[Titus Statilius Taurus|T. Statilius Taurus]] ''(Jan.–June)'' |- | suff. | P. Calvisius Sabinus Pomponius Secundus ''(Mar.–June)'' |- | 45 | [[Marcus Vinicius|M. Vinicius]] II ''(Jan.–Feb.)'' | [[Titus Flavius Sabinus|T. Flavius Sabinus]] ''(Jan.–June)'' |- | suff. | [[Tiberius Plautius Silvanus Aelianus|Ti. Plautius Silvanus Aelianus]] ''(Mar.–Dec.)'' | T. Statilius Taurus Corvinus ''(July-Dec.)'' |- | 46 | [[Decimus Valerius Asiaticus|D. Valerius Asiaticus]] II ''(Jan.–Feb.)'' | [[Marcus Junius Silanus Torquatus|M. Iunius Silanus]] ''(Jan.–Dec.)'' |- | suff. | Camerinus Antistius Vetus ''(Mar.)'' | |- | suff. | Q. Sulpicius Camerinus ''(Mar.–June)'' | |- | suff. | D. Laelius Balbus ''(July–Aug.)'' | |- | suff. | C. Terentius Tullius Geminus ''(Sept.–Dec.)'' | |- | 47 | [[Claudius|Ti. Claudius Caesar Augustus Germanicus]] IV | [[Lucius Vitellius|L. Vitellius]] III |- | suff. | C. Calpetanus Rantius Sedatus ''(Mar.–Apr.)'' | M. Hordeonius Flaccus ''(Mar.–Apr.)'' |- | suff. | Cn. Hosidius Geta ''(July–Dec.)'' | [[Titus Flavius Sabinus (consul 47)|T. Flavius Sabinus]] ''(July–Aug.)'' |- | suff. | | L. Vagellius ''(Sept.–Oct.)'' |- | suff. | | C. Volasenna Severus ''(Nov.–Dec.)'' |- | 48 | [[Vitellius|A. Vitellius]] ''(Jan.–June)'' | [[Lucius Vipstanus Poplicola|L. Vipstanus Poplicola]] ''(Jan.–June)'' |- | suff. | [[Lucius Vitellius the younger|L. Vitellius]] ''(July–Dec.)'' | [[Gaius Vipstanus Messalla Gallus|G. Vipstanus Messalla Gallus]] ''(July–Dec.)'' |- | 49 | C. Pompeius Longus Gallus | [[Quintus Veranius|Q. Veranius]] |- | suff. | L. Mammius Pollio ''(Mar.–June)'' | Q. Allius Maximus ''(Mar.–June)'' |- | 50 | C. Antistius Vetus | M. Suillius Nerullinus |- | 51 | [[Claudius|Ti. Claudius Caesar Augustus Germanicus]] V | Ser. Cornelius Scipio Salvidienus Orfitus |- | suff. | | L. Calventius Vetus C. Carminius ''(Sept.–Oct.)'' |- | suff. | | [[Vespasian|T. Flavius Vespasianus]] ''(Nov.–Dec.)'' |- | 52 | [[Faustus Cornelius Sulla Felix]] | [[Titianus|L. Salvius Otho Titianus]] |- | suff. | | [[Quintus Marcius Barea Soranus|Q. Marcius Barea Soranus]] ''(June–Aug.)'' |- | suff. | | N.N. ''(Sept.–Oct.)'' |- | suff. | | L. Salvidienus Rufus Salvianus ''(Nov.–Dec.)'' |- | 53 | [[Decimus Junius Silanus Torquatus|D. Iunius Silanus Torquatus]] ''(Jan.–June)'' | [[Quintus Haterius Antoninus|Q. Haterius Antoninus]] ''(Jan.–June)'' |- | suff. | N.N. ''(July–Aug.)'' | N.N. ''(July–Aug.)'' |- | suff. | Q. Caecina Primus ''(Sept–Oct.)'' | P. Trebonius ''(Sept.–Dec.)'' |- | suff. | P. Calvisius Ruso ''(Oct.–Dec.)'' | |- | 54 | Cossos Cornelius Lentulus | M. Asinius Marcellus |- | 55 | [[Nero|Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus]] ''(Jan.–Feb.)'' | L. Antistius Vetus ''(Jan.–Apr.)'' |- | suff. | N. Cestius ''(Mar.–Apr.)'' | |- | suff. | [[Seneca the Younger|L. Annaeus Seneca]] ''(May–Oct.)'' | P. Cornelius Dolabella ''(May)'' |- | suff. | | M. Trebellius Maximus ''(Aug.)'' |- | suff. | | P.(?) Palfurius ''(Sept./Oct.)'' |- | suff. | Cn. Cornelius Lentulus Gaetulicus ''(Nov./Dec.)'' | T. Curtilius Mancia ''(Nov./Dec)'' |- | 56 | [[Quintus Volusius Saturninus|Q. Volusius Saturninus]] | P. Cornelius Scipio |- | suff. | L. Iunius Gallio Annaeanus ''(July/Aug.)'' | T. Cutius Ciltus ''(July/Aug.)'' |- | suff. | NN. ''(Sept./Okt.)'' | NN. ''(Sept./Okt.)'' |- | suff. | L. Duvius Avitus ''(Nov./Dez.)'' | P. Clodius Thrasea Paetus ''(Nov./Dez.)'' |- | 57 | [[Nero|Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus]] II ''(whole year?)'' | L. Calpurnius Piso ''(Jan.–June)'' |- | suff. | | L. Caesius Martialis ''(July–Dec.)'' |- | 58 | [[Nero|Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus]] III ''(Jan–Apr.)'' | [[Marcus Valerius Messala Corvinus (consul 58)|M. Valerius Messalla Corvinus]] ''(Jan.–June)'' |- | suff. | [[Gaius Fonteius Agrippa|C. Fonteius Agrippa]] (''May/June)'' | |- | suff. | A. Petronius Lurco ''(July–Dec.)'' | A. Paconius Sabinus ''(July–Dec.)'' |- | 59 | C. Vipstanus Apronianus ''(Jan.–June)'' | [[Gaius Fonteius Capito|C. Fonteius Capito]] ''(Jan.–June)'' |- | suff. | T. Sextius Africanus ''(July–Dec.)'' | M. Ostorius Scapula ''(July–Dec.)'' |- | 60 | [[Nero|Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus]] IV | [[Domitius Afer|Cn. Domitius Afer]] II |- | 61 | [[Publius Petronius Turpilianus|P. Petronius Turpilianus]] ''(Jan.–June?)'' | [[Lucius Caesennius Paetus|L. Iunius Caesennius Paetus]] ''(Jan.–June?)'' |- | suff. | Cn. Pedanius Fuscus Salinator ''(July/Aug.)'' | L. Velleius Paterculus ''(July/Aug.)'' |- | 62 | P. Marius ''(Jan.–Apr.?)'' | L. Afinius (Asinius) Gallus ''(Jan.–June)'' |- | suff. | P. Petronius Niger ''(Juli/Aug.)'' | Q. Manlius Ancharius Tarquitius Saturninus ''(July/Aug.)'' |- | suff. | Q. Iunius Marullus ''(Sept.–Dec.)'' | N.N. ''(Sept.–Nov.)'' |- | suff. | | [[Titus Clodius Eprius Marcellus|T. Clodius Eprius Marcellus]] ''(Nov.–Dec.)'' |- | 63 | C. Memmius Regulus ''(Jan.–June)'' | [[Lucius Verginius Rufus|L. Verginius Rufus]] ''(Jan.–June)'' |- | 64 | C. Laecanius Bassus ''(Jan.–June)'' | M. Licinius Crassus Frugi ''(Jan.–June)'' |- | suff. | C. Licinius Mucianus? ''(July–Oct.)'' | Q. Fabius Barbarus Antonius Macer? ''(July–Oct.)'' |- | suff. | N.N. ''(Nov./Dec.)'' | N.N. ''(Nov./Dec.)'' |- | 65 | A. Licinius Nerva Silianus ''(Jan.–June)'' | M. Iulius Vestinus Atticus ''(Jan.–Apr.)'' |- | suff. | | P. Pasidienus Firmus ''(May–June)'' |- | suff. | C. Pomponius Pius ''(July/Aug.)'' | C. Anicius Cerialis ''(July/Aug.)'' |- | suff. | N.N. ''(Sept.–Dec.)'' | N.N. ''(Sept.–Dec.)'' |- | 66 | C. Luccius Telesinus '' (Jan.–June?)'' | [[Gaius Suetonius Paulinus|C. Suetonius Paullinus]] ''(Jan.–June?)'' |- | suff. | M. Annius Afrinus ''(July/Aug.)'' | C. Paccius Africanus ''(July/Aug.)'' |- | suff. | M. Arruntius Aquila ''(Sept.–Dec.)'' | M. Vettius Bolanus ''(Sept.–Dec.)'' |- | 67 | L. Iulius Rufus | Fonteius Capito |- | suff. | L. Aurelius Priscus ''(Mar./Apr.?)'' | Ap. Annius Gallus ''(Mar./Apr.?)'' |- | 68 | Ti. Catius Asconius Silius Italicus | P. Galerius Trachalus |- | suff. | [[Nero|Imp. Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus]] V ''(Apr.?–June)'' | ''sine collega'' |- | suff. | N.N. ''(July/Aug.)'' | N.N. ''(July/Aug.)'' |- | suff. | C. Bellicus Natalis ''(Sept.–Dec.)'' | P. Cornelius Scipio Asiaticus ''(Sept.–Dec.)'' |- | | Cingonius Varro ''(designated)'' |- | 69 | [[Galba|Ser. Galba Imp. Caesar Augustus]] II ''(Jan.)'' | [[Titus Vinius|T. Vinius (Rufinus?)]] ''(Jan.)'' |- | suff. | [[Otho|M. Otho Caesar Augustus]] ''(Jan. 22-Feb. 28)'' | L. Salvius Otho Titianus II ''(Jan. 22-Feb. 28)'' |- | suff. | [[Lucius Verginius Rufus|L. Verginius Rufus]] II ''(Mar-Apr. 22)'' | [[Titus Flavius Sabinus (consul 69)|T. Flavius Sabinus]] ''(Mar.-Apr. 22)'' |- | suff. | A. Marius Celsus ''(May-Aug.)'' | [[Gnaeus Arrius Antoninus|Cn. Arrius Antoninus]] ''(May-Aug.)'' |- | suff. | [[Fabius Valens]] ''(Sept.-Oct.)'' | [[Aulus Caecina Alienus|A. Caecina Alienus]] ''(Sept.-Oct. 30)'' |- | suff. |- | suff. | C. Quintius Atticus (''Nov.-Dec.)'' | Cn. Caecilius Simplex ''(Nov.-Dec.)'' |- | 70 | [[Vespasian|Imp. Caesar Vespasianus Augustus]] II | [[Titus|T. Caesar Vespasianus]] |- | 71 | [[Vespasian|Imp. Caesar Vespasianus Augustus]] III | [[Nerva|M. Cocceius Nerva]] |- | suff. | [[Domitian|Caesar Domitianus]] | Cn. Pedius Cascus |- | 72 | [[Vespasian|Imp. Caesar Vespasianus Augustus]] IV | [[Titus|T. Caesar Vespasianus]] II |- | 73 | [[Domitian|Caesar Domitianus]] II | L. Valerius Catullus Messallinus |- | 74 | [[Vespasian|Imp. Caesar Vespasianus Augustus]] V | [[Titus|T. Caesar Vespasianus]] III |- | suff. | [[Tiberius Plautius Silvanus Aelianus|Ti. Plautius Silvanus Aelianus]] II | L. Iunius Vibius Crispus II |- | suff. | Q. Petillius Cerialis Caesius Rufus II | [[Titus Clodius Eprius Marcellus|T. Clodius Eprius Marcellus]] II |- | 75 | [[Vespasian|Imp. Caesar Vespasianus Augustus]] VI | [[Titus|T. Caesar Vespasianus]] IV |- | suff. | [[Domitian|Caesar Domitianus]] III | L. Pasidienus Firmus |- | 76 | [[Vespasian|Imp. Caesar Vespasianus Augustus]] VII | [[Titus|T. Caesar Vespasianus]] V |- | suff. | [[Domitian|Caesar Domitianus]] IV | |- | 77 | [[Vespasian|Imp. Caesar Vespasianus Augustus]] VIII | [[Titus|T. Caesar Vespasianus]] VI |- | suff. | [[Domitian|Caesar Domitianus]] V | Cn. Iulius Agricola |- | 78 | D. Iunius Novius Priscus | L. Ceionius Commodus |- | 79 | [[Vespasian|Imp. Caesar Vespasianus Augustus]] IX | [[Titus|T. Caesar Vespasianus]] VII |- | suff. | [[Domitian|Caesar Domitianus]] VI | |- | 80 | [[Titus|Imp. T. Caesar Vespasianus Augustus]] VIII ''(Jan. 1-14)'' | [[Domitian|Caesar Domitianus]] VII ''(Jan. 1-14)'' |- | suff. | [[Domitia Longina|L. Aelius Lamia Plautius Aelianus]] ''(Jan. 14 until June)'' | A. Didius Gallus Fabricius Veiento II ''(Jan. 14-Feb. 11)'' |- | suff. | Q. Aurelius Pactumeius Fronto ''(Mar.-May)'' |- | suff. | C. Marius Marcellus Cluvius Rufus ''(June-?)'' |- | suff. | M. Tittius Frugi ''(?-Dec.)'' | T. Vinucius Iulianus ''(?-Dec.)'' |- | 81 | [[Lucius Flavius Silva|L. Flavius Silva Nonius Bassus]] ''(Jan.-Feb.)'' | L. Asinius Pollio Verrucosus ''(Jan.-Feb.)'' |- | suff. | C. Iulius Iuvenalis ''(Mar.-Apr.)'' | M. Roscius Coelius ''(Mar.-Apr.)'' |- | suff. | L. Vettius Paullus ''(May-June)'' | T. Iunius Montanus ''(May-June)'' |- | suff. | N.N. ''(July-Aug.)'' | N.N. ''(July-Aug.)'' |- | suff. | L. Carminius Lusitanicus ''(Sept.-Oct.)'' | M. Petronius Umbrinus ''(Sept.-Oct.)'' |- | 82 | [[Domitian|Imp. Caesar Domitianus Augustus]] VIII | [[Titus Flavius Sabinus (consul 82)|T. Flavius Sabinus]] |- | suff. | N.N. | Servaeus Innocens |- | suff. | N.N. | L. Salvius Otho Cocceianus |- | suff. | N.N. | (? C. Arinius) Modestus |- | suff. | L. Antonius Saturinus ''(July-?)'' | P. Valerius Patriunus ''(July-?)'' |- | 83 | [[Domitian|Imp. Caesar Domitianus Augustus]] IX | Q. Petillius Rufus II |- | suff. | L. Tettius Iulianus | Terentius Strabo Erucius Homullus |- | 84 | [[Domitian|Imp. Caesar Domitianus Augustus]] X | C. Oppius Sabinus |- | suff. | L. Iulius Ursus | |- | suff. | C. Cornelius Gallicanus ''(Sept.-?)'' | C. Tullius Capito Pomponians Plotius Firmus ''(Sept.-?)'' |- | 85 | [[Domitian|Imp. Caesar Domitianus Augustus]] XI ''(Jan.-Feb.)'' | [[Titus Aurelius Fulvus|T. Aurelius Fulvus]] II ''(Jan.-Feb.)'' |- | suff. | Q. Gavius Atticus | L. Aelius Oculatus |- | suff. | M. Annius Herrenius Pollio (July-Aug.) | P. Herrenius Pollio ''(July.-Aug.)'' |- | suff. | D. Aburius Bassus ''(Sept.-Oct.)'' | Q. Iulius Balbus ''(Sept.-Oct.)'' |- | suff. | C. Salvius Liberalis Nonius Bassus ''(Nov.-Dec.)'' | ... Orestes ''(Nov.-Dec.)'' |- | 86 | [[Domitian|Imp. Caesar Domitianus Augustus]] XII (Jan.) | Ser. Cornelius Dolabella Petronianus ''(Jan.-Apr.)'' |- | suff. | C. Secius Campanus ''(Jan.-Feb.)'' |- | suff. | N.N. | Q. Vibius Secundus ''(Mar.-Apr.)'' |- | suff. | Sex. Octavius Fronto ''(May-?)'' | Ti. Iulius Candidus Marius Celsus ''(May-?)'' |- | suff. | A. Bucius Lappius Maximus ''(Sept.-?)'' | C. Octavius Tidius Tossianus L. Iavolenus Priscus ''(Sept.-?)'' |- | 87 | [[Domitian|Imp. Caesar Domitianus Augustus]] XIII ''(Jan.)'' | L. Volusius Saturninus ''(Jan.-Apr.)'' |- | suff. | Calpurnius Piso Crassus Frugi Licinianus ''(Feb.-Apr.)'' |- | suff. | C. Bellicus Natalis Trebanianus ''(May-Aug.)'' | C. Ducenius Proculus ''(May-Aug.)'' |- | suff. | C. Cilnius Proculus ''(Sept.-Dec.)'' | L. Neratius Priscus ''(Sept.-Dec.)'' |- | 88 | [[Domitian|Imp. Caesar Domitianus Augustus]] XIV ''(Jan.)'' | L. Minicius Rufus ''(Jan.-Apr.)'' |- | suff. | D. Plotius Grypus ''(Jan-Apr.)'' | |- | suff. | Q. Ninnius Hasta ''(May-Aug.)'' | [[Libo Rupilius Frugi|L. Scribonius Libo Rupilius Frugi Bonus]]'' (May-Aug.)'' |- | suff. | M'. Otacilius Catulus ''(Sept.-Dec.)'' | Sex. Iulius Sparsus ''(Sept.-Dec.)'' |- | 89 | [[Titus Aurelius Fulvus|T. Aurelius Fulvus]] ''(Jan.-Apr.)'' | M. Asinius Atratinus ''(Jan.-Apr.)'' |- | suff. | P. Sallustius Blaesus ''(May-Aug.)'' | M. Peducaeus Saenianus ''(May-Aug.)'' |- | suff. | A. Vicirius Proculus ''(Sept.-Dec.)'' | [[Manius Laberius Maximus|M'. Laberius Maximus]] ''(Sept.-Dec.)'' |- | 90 | [[Domitian|Imp. Caesar Domitianus Augustus]] XV | [[Nerva|M. Cocceius Nerva]] II |- | suff. | L. Cornelius Pusio Annius Messala (replaced Domitian) | |- | suff. | L. Antistius Rusticus | [[Lucius Julius Ursus Servianus|Ser. Iulius Servianus]] |- | suff. | Q. Accaeus Rufus | C. Caristanius Fronto |- | suff. | P. Baebius Italicus | C. Aquillius Proculus |- | suff. | L. Albius Pullaienus Pollio | Cn. Pinarius Aemilius Cicatricula Pompeius Longinus |- | suff. | M. Tullius Cerialis | Cn. Pompeius Catullinus |- | 91 | [[Manius Acilius Glabrio (consul 91)|M'. Acilius Glabrio]] | [[Trajan|M. Ulpius Traianus]] |- | suff. | Cn. Minicius Faustinus | P. Valerius Marinus |- | suff. | Q. Valerius Vegetus | P. Metilius Sabinus Nepos |- | 92 | [[Domitian|Imp. Caesar Domitianus Augustus]] XVI | Q. Volusius Saturninus |- | suff. | L. Venuleius Montanus Apronianus | |- | suff. | L. Stertinius Avitus | Ti. Iulius Celsus Polemaeanus |- | suff. | C. Iulius Silanus | [[Arulenus Rusticus|Q. Iunius Arulenus Rusticus]] |- | 93 | Sex. Pompeius Collega | Q. Peducaeus Priscinus |- | suff. | T. Avidius Quietus | Sex. Lusianus Proculus |- | suff. | C. Cornelius Rarus | Tuccius Cerialis |- | 94 | L. Nonius Calpurnius Torquatus Asprenas ''(Jan.-Apr.)'' | T. Sextius Magius Lateranus ''(Jan.-Apr.)'' |- | suff. | M. Lollius Paullinus D. Valerius Asiaticus Saturninus | C. Antius A. Iulius Quadratus |- | suff. | L. Silius Decianus | T. Pomponius Bassus |- | 95 | [[Domitian|Imp. Caesar Domitianus Augustus]] XVII ''(Jan.)'' | [[Titus Flavius Clemens (consul)|T. Flavius Clemens]] ''(Jan.-Apr.)'' |- | suff. | L. Neratius Marcellus ''(Jan.-Apr.)'' | |- | suff. | A. Bucius Lappius Maximus II ''(May-Aug.)'' | P. Ducenius Verus ''(May-Aug.)'' |- | suff. | Q. Pomponius Rufus ''(Sept.-Dec.)'' | L. Baebius Tullus ''(Sept.-Dec.)'' |- | 96 | C. Manlius Valens ''(Jan.-Apr.)'' | C. Antistius Vetus ''(Jan.-Apr.)'' |- | suff. | Q. Fabius Postuminus ''(May-Aug.)'' | T. Prifernius Paetus ''(May-Aug.)'' |- | suff. | Ti. Catius Caesius Fronto ''(Sept.-Dec.)'' | M. Calpurnius […]icus ''(Sept.-Dec.)'' |- | 97 | [[Nerva|Imp. Nerva Caesar Augustus]] III ''(Jan.-Feb.)'' | [[Lucius Verginius Rufus|L. Verginius Rufus]] III ''(Jan.-Feb.)'' |- | suff. | [[Arrius Antoninus|Cn. Arrius Antoninus]] II ''(Mar.-Apr.)'' | L. Calpurnius Piso ''(Mar.-Apr.)'' |- | suff. | [[Marcus Annius Verus|M. Annius Verus]] ''(May-June)'' | L. Neratius Priscus ''(May-June)'' |- | suff. | L. Domitius Apollinaris ''(July-Aug.)'' | Sex. Hermentidius Campanus ''(July-Aug.)'' |- | suff. | Q. Glitius Atilius Agricola ''(Sept.-Oct.)'' | L. Pomponius Maternus ''(Sept.-Oct.)'' |- | suff. | [[Tacitus|P. Cornelius Tacitus]] ''(Nov.-Dec.)'' | M. Ostorius Scapula ''(Nov.-Dec.)'' |- | 98 | [[Nerva|Imp. Nerva Caesar Augustus]] IV ''(to Jan. 12)'' | [[Trajan|Imp. Caesar Nerva Traianus]] II ''(Jan.-June)'' |- | suff. | Cn. Domitius Tullus II ''(Jan. 13-Jan. 31)'' | |- | suff. | [[Sextus Julius Frontinus|Sex. Iulius Frontinus]] II ''(Feb.)'' | |- | suff. | L. Iulius Ursus II ''(Mar.)'' | |- | suff. | T. Vestricius Spurinna II ''(Apr.)'' | |- | suff. | C. Pomponius Rufus Priscus Coelius Sparsus ''(May-June)'' | |- | suff. | A. Vicirius Martialis ''(July-Aug.)'' | L. Maecius Postumus ''(July-Aug.)'' |- | suff. | C. Pomponius Rufus Acilius (Tu?)scus Coelius Sparsus ''(Sept.-Oct.)'' | Cn. Pompeius Ferox Licinianus ''(Sept.-Oct.)'' |- | suff. | P. Iulius Lupus ''(Nov.-Dec.)'' | N.N. |- | 99 | [[Aulus Cornelius Palma Frontonianus|A. Cornelius Palma Frontonianus]] | [[Quintus Sosius Senecio|Q. Sosius Senecio]] |- | suff. | Sulpicius Lucretius Barba | Senecio Memmius Afer |- | suff. | Q. Fabius Barbarus Valerius Magnus Iulianus | A. Caecilius Faustinus |- | suff. | Q. Fulvius Gillo Bittius Proculus | M. Ostorius Scapula |- | suff. | Ti. Iulius Ferox | N.N. |- | 100 | [[Trajan|Imp. Caesar Nerva Traianus Augustus]] III ''(Jan.)'' | Sex. Iulius Frontinus III ''(Jan.-Feb.)'' |- | suff. | | L. Iulius Ursus III ''(Jan.-Feb.)'' |- | suff. | M. Marcius Macer ''(Mar.-Apr.)'' | C. Cilnius Proculus ''(Mar.-Apr.)'' |- | suff. | L. Herennius Saturninus ''(May-June)'' | T. Pomponius Mamilianus ''(May-June)'' |- | suff. | Q. Acutius Nerva ''(July-Aug.)'' | L. Fabius Tuscus ''(July-Aug.)'' |- | suff. | C. Iulius Cornutus Tertullus ''(Sept.-Oct.)'' | [[Pliny the Younger|C. Plinius Caecilius Secundus]] ''(Sept.-Oct.)'' |- | suff. | L. Roscius Aelianus Maecius Celer ''(Nov.-Dec.)'' | Ti. Claudius Sacerdos Iulianus ''(Nov.-Dec.)'' |- |} == [[2nd century]] == {| class="wikitable" width="100%" |- bgcolor="#FFDEAD" ! width="4%" | Year ! width="48%" | First consul ! width="48%" | Second consul |- | 101 | [[Trajan|Imp. Caesar Nerva Traianus Augustus]] IV (Jan.) | Q. Articuleius Paetus (Jan.-Mar.) |- | suff. | [[Sextus Attius Suburanus|Sex. Attius Suburanus Aemilianus]] (Feb.-Mar.) | |- | suff. | C. Sertorius Brocchus Q. Servaeus Innocens (Apr.-?) | M. Maecius Celer (Apr.-?) |- | suff. | […]us Proculus | NN. |- | 102 | [[Lucius Julius Ursus Servianus|L. Iulius Ursus Servianus]] II | [[Lucius Licinius Sura|L. Licinius Sura]] II |- | suff. | | L. Fabius Iustus (Mar.-Apr.) |- | suff. | NN. (May-?) | L. Publilius Celsus (May-?) |- | suff. | L. Antonius Albus (Sept.-?) | M. Iunius Homullus (Sept.-?) |- | 103 | [[Trajan|Imp. Caesar Nerva Traianus Augustus]] V (Jan.) | M'. Laberius Maximus II |- | suff. | Q. Glitius Atilius Agricola II (Jan.-?) | |- | suff. | P. Metilius Nepos | Q. Baebius Macer |- | suff. | M. Flavius Aper | C. Trebonius Proculus Mettius Modestus |- | suff. | (A?)nnius Mela | P. Calpurnius Macer Caulius Rufus |- | 104 | Sex. Attius Suburanus Aemilianus II | M. Asinius Marcellus |- | 105 | Ti. Iulius Candidus Marius Celsus II | C. Antius A. Iulius Quadratus II |- | suff. | C. Iulius Quadratus Bassus (BIRLEY) (May-June) | Cn. Afranius Dexter (PROSOP) (May-June) |- | suff. | | Q. Caelius Honotatus (July-Aug.) |- | suff. | M. Vitorius Marcellus (Sept.-Dec.) | C. Caecilius Strabo (Sept.-Dec.) |- | 106 | L. Ceionius Commodus | Sex. Vettulenus Civica Cerialis |- | suff. | L. Minicius Natalis | Q. Licinius Silvanus Granianus Quadronius Proculus |- | 107 | [[Lucius Licinius Sura|L. Licinius Sura]] III | [[Quintus Sosius Senecio|Q. Sosius Senecio]] II |- | suff. | L. Acilius Rufus (Mar.-May) | |- | suff. | C. Minicius Fundanus (May-Aug.) | T. Vettennius Severus (May-Aug.) |- | suff. | C. Iulius Longinus (Sept.–Dec.) | Q. Valerius Paullinus (Sept.-Dec.) |- | 108 | [[Appius Annius Trebonius Gallus (consul 108)|Ap. Annius Trebonius Gallus]] (Jan.-Apr.) | [[Marcus Appius Bradua|M. Appius Bradua]] (Jan.-Apr.) |- | suff. | [[Hadrian|P. Aelius Hadrianus]] (May-Aug.) | M. Trebatius Priscus (May-Aug.) |- | suff. | [[Quintus Pompeius Falco|Q. Pompeius Falco]] (Sept.-Dec.) | Lustricus Bruttianus (Sept.-Dec.) |- | 109 | [[Aulus Cornelius Palma Frontonianus|A. Cornelius Palma Frontonianus]] (Jan.-Feb.) | P. Calvisius Tullus Ruso (Jan.-Apr.) |- | suff. | L. Annius Largus (Mar.-Apr.) | |- | suff. | Cn. Antonius Fuscus (May-Aug.) | C. Iulius Antiochus Epiphanes Philopappus (May-Aug.) |- | suff. | C. Alburnius Valens (Sept.-Dec.) | C. Iulius Proculus (Sept.-Dec.) |- | 110 | M. Peducaeus Priscinus | Ser. Cornelius Scipio Salvidienus Orfitus |- | suff. | C. Avidius Nigrinus | Ti. Iulius Aquila Polemaeanus |- | suff. | L. Catilius Severus Iulianus Claudius Reginus (I) | C. Erucianus Silo |- | suff. | A. Larcius Priscus | Sex. Marcius Honoratus |- | 111 | C. Calpurnius Piso | M. Vettius Bolanus |- | suff. | T. Avidius Quietus (May-Aug.) | L. Eggius Marullus (May-Aug.) |- | suff. | L. Octavius Crassus (Sept.-Dec.) | P. Coelius Apollinaris (Sept.-Dec.) |- | 112 | [[Trajan|Imp. Caesar Nerva Traianus Augustus]] VI (Jan.) | T. Sextius Cornelius Africanus (Jan.-?) |- | suff. | M.(?) Licinius Ruso (Jan.-?) | |- | suff. | Cn. Pinarius Cornelius Severus | L. Mummius Niger Q. Valerius Vegetus |- | suff. | P. Stertinius Quartus | T. Iulius Maximus Manlianus Brocchus Servilianus |- | suff. | C. Claudius Severus | T. Settidius Firmus |- | 113 | L. Publilius Celsus II (Jan.-Mar.) | C. Clodius Crispinus (Jan.-Apr.) |- | suff. | Ser. Cornelius Dolabella Metilianus Pompeius Marcellus (Apr.) | |- | suff. | L. Stertinius Noricus (May-Aug.) | L. Fadius Rufinus (May-Aug.) |- | suff. | Cn. Cornelius Urbicus (Sept.-Dec.) | T. Sempronius Rufus (Sept.-Dec.) |- | 114 | Q. Ninnius Hasta | P. Manilius Vopiscus Vicinillianus |- | suff. | C. Clodius Nummus | L. Caesennius Sospes |- | suff. | L. Hedius Rufus Lollianus Atitus (Sept.-?) | L. Messius Rusticus (Sept.-?) |- | 115 | [[Lucius Vipstanus Messalla (consul)|L. Vipstanus Messalla]] | M. Pedo Vergilianus |- | suff. | L. Iulius Frugi | [[Publius Iuventius Celsus|P. Iuventius Celsus T. Aufidius Hoenius Severianus]] |- | suff. | M. Pompeius Macrinus Neos Theophanes | NN. |- | 116 | L. Fundanius Lamia Aelianus | Sex. Carminius Vetus |- | suff. | Ti. Iulius Secundus | [[Marcus Egnatius Marcellinus|M. Egnatius Marcellinus]] |- | suff. | D. Terentius Gentianus | L. Cossonius Gallus |- | suff. | L. Statius Aquila | [[Gaius Julius Alexander Berenicianus|C. Julius Alexander Berenicianus]] |- | 117 | Q. Aquilius Niger | M. Rebilus Apronianus |- | suff. | Cn. Minicius Faustinus | NN. |- | suff. | M. Erucius Clarus | Ti. Julius Alexander Julianus |- | 118 | [[Hadrian|Imp. Caesar Traianus Hadrianus Augustus]] II (Jan.-June) | Cn. Pedanius Fuscus Salinator (Jan.-Feb.) |- | suff. | | Bellicius Tebanianus (replaced Salinator)[mar] |- | suff. | | C. Ummidius Quadratus (replaced Tebanianus) (attested May) |- | suff. | L. Pompeius Bassus (attested July/Aug.) | T. Sabinius Barbarus (attested July/Aug.) |- | 119 | [[Hadrian|Imp. Caesar Traianus Hadrianus Augustus]] III | P. Dasumius Rusticus |- | suff. | | A. Platorius Nepos (replaced Rusticus) |- | suff. | M. Paccius Silvanus Q. Goredius Gallus Gargilius Antiquus | Q. Vibius Gallus |- | suff. | C. Herennius Capella (Nov.-Dec.) | L. Coelius Rufus (Nov.-Dec.) |- | 120 | L. Catilius Severus Iulianus Claudius Reginus II | [[Antoninus Pius|T. Aurelius Fulvus Boionius Arrius Antoninus]] |- | suff. | C. Quinctius Certus Poblicius Marcellus (May-June) | T. Rutilius Propinquus (May-June) |- | suff. | C. Carminius Gallus (July-?) | C. Atilius Serranus (July-?) |- | 121 | [[Marcus Annius Verus|M. Annius Verus]] II | Cn. Arrius Augur |- | suff. | M. Herennnius Faustus (Mar.-Apr.) | Q. Pomponius Marcellus (Mar.-Apr.) |- | suff. | T. Pomponius Antistianus Funisulanus Vettonianus (May-?) | L. Pomponius Silvanus (May-?) |- | suff. | M. Statorius Secundus | L. Sempronius Merula Auspicatus |- | 122 | M'. Acilius Aviola | L. Corellius Neratius Pansa |- | suff. | Ti. Iulius Candidus Capito (July-Oct.) | L. Vitrasius Flamininus (July–Oct.) |- | suff. | C. Trebius Maximus (Nov.-Dec.) | T. Calestrius Tiro Orbius Speratus (Nov.-Dec.) |- | 123 | Q. Articuleius Paetinus | L. Venuleius Apronianus Octavius Priscus |- | suff. | T. Salvius Rufinus Minicius Opimianus | Cn. Sentius Aburnianus |- | 124 | M'. Acilius Glabrio | C. Bellicius Flaccus Torquatus Tebanianus |- | suff. | A. Larcius Macedo | P. Ducenius Verres |- | suff. | C. Iulius Gallus (Sept.-?) | C. Valerius Severus (Sept.-?) |- | 125 | M. Lollius Paullinus D. Valerius Asiaticus Saturninus II | L. Epidius Titius Aquilinus |- | suff. | (M.?) Accenna Verus | P. Lucius Cosconianus |- | 126 | [[Marcus Annius Verus|M. Annius Verus]] III (Jan.-Feb.) | C. Eggius Ambibulus |- | suff. | ... Propinquus (replaced Verus) (Mar.-?) | |- | suff. | L. Cuspius Camerinus | C. Saenius Severus |- | 127 | T. Atilius Rufus Titianus (Jan.-Mar.) | M. Gavius Squilla Gallicanus (Jan.-Mar.) |- | suff. | P. Tullius Varro (Apr.) | (D.?) Iunius Paetus (Apr.) |- | suff. | [[Quintus Tineius Rufus|Q. Tineius Rufus]] (May-Sept.) | M. Licinius Celer Nepos (May-Sept.) |- | suff. | L. Aemilius Iuncus (Oct.-Dec.) | Cn. Minicius Faustinus Sex. Iulius Severus (Oct.-Dec.) |- | 128 | L. Nonius Calpurnius Torquatus Asprenas II (Jan.) | [[Marcus Annius Libo|M. Annius Libo]] (Jan.-Mar.) |- | suff. | [[Lucius Caesennius Antoninus|L. Caesennius Antoninus]] (Feb.-Mar.) | |- | suff. | M. Iunius Mettius Rufus (May-June) | Q. Pomponius Maternus (May-June) |- | suff. | L. Valerius Flaccus (July-Sept.) | M. [Iunius Homullus ?] (July-Sept.) |- | suff. | A. Egrilius Plarianus (Oct.-Dec.) | Q. Planius Sardus L. Varius Ambibulus (Oct.-Dec.) |- | 129 | P. Iuventius Celsus T. Aufidius Hoenius Severianus II | L. Neratius Marcellus II |- | suff. | | Q. Iulius Balbus (Feb.-Mar.) |- | suff. | Ti. Iulius Iulianus | Castus |- | suff. | [[Arrian|L. Flavius Arrianus Xenophon]] (?ann. incert.) |- | 130 | Q. Fabius Catullinus | M. Flavius Aper |- | suff. | Cassius Agrippa (or perhaps "Agrippinus"?) | Ti. Claudius Quartinus |- | 131 | [[Sergius Octavius Laenas Pontianus]] | M. Antonius Rufinus |- | suff. | L. Fabius Gallus | [[Quintus Fabius Iulianus|Q. Fabius Iulianus]] |- | 132 | C. Iulius Serius Augurinus | C. Trebius Sergianus |- | suff. | P. Sufenas Verus | Ti. Claudius Atticus Herodes |- | 133 | M. Antonius Hiberus | [[Publius Mummius Sisenna|P. Mummius Sisenna]] |- | suff. | Q. Flavius Tertullus (July-?) | [[Junius Rusticus|Q. Iunius Rusticus]] (July-?) |- | 134 | [[Lucius Julius Ursus Servianus|L. Iulius Ursus Servianus]] III | T. Vibius Varus |- | suff. | T. Haterus Nepos (in place of Servianus) |- | suff. | P. Licinius Pansa (Sept.-Oct.) | L. Attius Macro (Sept.-Oct.) |- | 135 | T. Tutilius Lupercus Pontianus | P. Calpurnius Atilianus (Atticus Rufus ?) |- | suff. | M. Aemilius Papus | L. Burbuleius Optatus Ligarianus |- | suff. | Q. Lollius Urbicus | NN. |- | suff. | P. Rutilius Fabianus | Cn. Papirius Aelianus Aemilius Tuscillus |- | 136 | [[Lucius Aelius|L. Ceionius Commodus]] | Sex. Vettulenus Civica Pompeianus |- | 137 | [[Lucius Aelius|L. Aelius Caesar]] II | P. Coelius Balbinus Vibullius Pius |- | 138 | Kanus Iunius Niger | C. Pomponius Camerinus |- | suff. | M. Vindius Verus (June-?) | P. Pactumeius Clemens (June-?) |- | suff. | P. Cassius Secudus (Oct.-Dec.) | M. Nonius Mucianus (Oct.-Dec.) |- | 139 | [[Antoninus Pius|Imp. Caesar T. Aelius Hadrianus Antoninus Augustus Pius]] II | [[Caius Bruttius Praesens|C. Bruttius Praesens L. Fulvius Rusticus]] II |- | suff. | NN. | ... Scapula |- | suff. | M. Ceccius Justinus (Nov.-Dec.) | C. Iulius Bassus (Nov.-Dec.) |- | 140 | [[Antoninus Pius|Imp. Caesar T. Aelius Hadrianus Antoninus Augustus Pius]] III (Jan.-June) | [[Marcus Aurelius|M. Aurelius Caesar]] (Jan.-June) |- | suff. | N.N. (July-Aug.) | N.N. (July-Aug.) |- | suff. | N.N. (Sept.-Oct.) | N.N. (Sept.-Oct.) |- | suff. | M. Barbius Aemilianus (Nov.-Dec.) | T. Flavius Iulianus (Nov.-Dec.) |- | 141 | T. Hoenius Severus | M. Peducaeus Stloga Priscinus |- | suff. | NN. | T. Caesernius Statius Quinctius Statianus Memmius Macrinus |- | suff. | L. Annius Fabianus | NN. |- | 142 | L. Cuspius Pactumeius Rufinus | L. Statius Quadratus |- | suff. | Castus | NN. |- | suff. | [[Marcus Cornelius Fronto|M. Cornelius Fronto]] | L. Laberius Priscus |- | suff. | L. Tusidius Campester | Q. Cornelius (Senecio Annianus ?) |- | suff. | Iulianus | NN. |- | 143 | C. Bellicius Torquatus | [[Herodes Atticus|L. Vibullius Hipparchus Ti. Claudius Atticus Herodes]] |- | suff. | Q. Iunius Calamus | M. Valerius Iunianus |- | 144 | [[Lollianus|L. Hedius Rufus Lollianus Avitus]] | [[Titus Statilius Maximus|T. Statilius Maximus]] |- | suff. | NN. | Q. Laberius Licinianus |- | suff. | M. Calpurnius Longus | D. Velius Fidus |- | 145 | [[Antoninus Pius|Imp. Caesar T. Aelius Hadrianus Antoninus Augustus Pius]] IV | [[Marcus Aurelius|M. Aurelius Caesar]] II |- | suff. | L. Lamia Silvanus | L. Poblicola Priscus |- | suff. | Cn. Arrius Cornelius Proculus (May-June) | D. Iunius Paetus (May-June) |- | suff. | Q. Mustius Priscus | M. Pontius Laelianus Larcius Sabinus |- | suff. | L. Petronius Sabinus (Sept.-Oct.) | C. Vicrius Rufus (Sept.-Oct.) |- | suff. | C. Fadius Rufus (Nov.-Dec.) | P. Vicrius (Nov.-Dec.) |- | 146 | Sex. Erucius Clarus II | Cn. Claudius Severus Arabianus |- | suff. | Q. Licinius Modestinus Sex. Attius Labeo (Mar.-May) | |- | suff. | P. Mummius Sisenna Rutilianus (June) | T. Prifernius Paetus (June) |- | suff. | L. Aurelius Gallus (July-?) | Cn. L. Terentius Homullus Iunior (July-?) |- | suff. | Q. Voconius Saxa Fidus | C. Annianus Verus |- | suff. | L. Aemilius Longus | Q. Cornelius Proculus |- | 147 | C. Prastina Messalinus | L. Annius Largus |- | suff. | A. Claudius Charax | Q. Fuficius Cornutus |- | suff. | Cupressenus Gallus | Q. Cornelius Quadratus |- | suff. | Sex. Cocceius Severianus Honorinus | Ti. Licinius Cassius Cassianus |- | suff. | | C. Popilius Carus Pedo (In place of Cassianus) |- | 148 | L. Octavius Cornelius P. Salvius Iulianus Aemilianus | C. Bellicius Calpurnius Torquatus |- | suff. | Saturius Firmus | C. Salvius Capito |- | suff. | L. Coelius Festus | P. Orfidius Senecio |- | suff. | C. Fabius Agrippinus | M. Antonius Zeno |- | 149 | Ser. Cornelius Scipio Salvidienus Orfitus | Q. Pompeius Sosius Priscus |- | suff. | Q. Passienus Licinus | C. Iulius Avitus |- | suff. | T. Flavius Longinus Quintus Marcius Turbo | NN. |- | 150 | M. Gavius Squilla Gallicanus | Sex. Carminius Vetus |- | suff. | M. Cassius Apollinaris (Aug.-?) | M. Petonius Mamertinus (Aug.-?) |- | 151 | Sex. Quintilius Condianus | Sex. Quintilius Valerius Maximus |- | suff. | L. Attidius Cornelianus | M. Cominius Secundus |- | 152 | M'. Acilius Glabrio Cn. Cornelius Severus | M. Valerius Homullus |- | suff. | L. Claudius Modestus (Aug.) | L. Dasumius Tuscus (Aug.) |- | suff. | C. Novius Priscus (Sept.) | L. Iulius Romulus (Sept.) |- | suff. | P. Cluvius Maximus | M. Servilius Silanus |- | 153 | [[Gaius Bruttius Praesens|L. Fulvius Rusticus C. Bruttius Praesens]] | A. Iunius Rufinus |- | suff. | Sex. Caecilius? Max[imus] (?-June) | M. Pontius Sabin[us] (?-June) |- | suff. | P. Septimius Aper (July-?) | M. Sedatius Severianus (July-?) |- | suff. | Q. Petiedius Gallus (?-Dec.) | C. Catius Marcellus (?-Dec.) |- | 154 | [[Lucius Verus|L. Aelius Aurelius Commodus]] | T. Sextius Lateranus |- | suff. | Prifernius Paetus | [[Marcus Nonius Macrinus|M. Nonius Macrinus]] |- | suff. | M. Valerius Etruscus | L.[Aemilius Juncus] |- | suff. | Cn. Julius Verus | L. . . . . . |- | suff. | Tib. Claudius Julianus | Sex. [Calpurnius Agricola] |- | suff. | C. Iulius Statius Severus (Nov.-Dec.) | T. Iunius Severus (Nov.-Dec.) |- | 155 | C. Iulius Severus | M. Iunius Rufinus Sabinianus |- | suff. | C. Aufidius Victorinus (May-?) | M. Gavius (May-?) |- | suff. | ... Antius Pollio (Nov.) | ... Minicius Opimianus (Nov.) |- | suff. | (? D. Rupilius) Severus (Dec.) | L. Iulius Severus (Dec.) |- | 156 | [[Marcus Caeionius Silvanus|M. Ceionius Silvanus]] | C. Serius Augurinus |- | suff. | A. Avillius Urinatius Quadratus (Mar.) | Strabo Aemilianus (Mar.) |- | suff. | Q. Canusius Praenestinus (Dec.) | C. Lusius Sparsus (Dec.) |- | 157 | M. Vettulenus Civica Barbarus | M. Metilius Aquillius Regulus Nepos Volusius Torquatus Fronto |- | suff. | C. Caelius Secundus | C. Iulius Commodus Orfitianus |- | suff. | L. Roscius Aelianus | Cn. Papirius Aelianus |- | 158 | Sex. Sulpicius Tertullus | [[Quintus Tineius Sacerdos Clemens|Q. Tineius Sacerdos Clemens]] |- | suff. | M. Servilius Fabianus Maximus (July) | Q. Iallius Bassius (July) |- | 159 | Plautius Quintillus | [[Marcus Statius Priscus|M. Statius Priscus Licinius Italicus]] |- | suff. | M. Pisibanius Lepidus | L. Matuccius Fuscinus |- | suff. | Cornelius Dexter | NN. |- | suff. | A. Curtius Crispinus | NN. |- | 160 | [[Ap. Annius Atilius Bradua]] | T. Clodius Vibius Varus |- | suff. | A. Platorius Nepos Calpurnianus (Marcellus?) | M. Postumius Festus |- | suff. | | (? C. Septimius) Severus |- | suff. | N.N. | (?Cae)sorius Paulus |- | suff. | Ti. Oclatius Severus | ... Ninnius Hastianus |- | suff. | N.N. | ... Novius Sabinianus |- | 161 | [[Marcus Aurelius|M. Aurelius Caesar]] III | [[Lucius Verus|L. Aelius Aurelius Commodus]] II |- | suff. | [[Marcus Annius Libo|M. Annius Libo]] | Q. Camurius Numisius Iunior |- | 162 | [[Junius Rusticus|Q. Iunius Rusticus]] II | L. Titius Plautius Aquilinus |- | suff. | [[Tiberius Claudius Paullinus|Ti. Claudius Paullinus]] | [[Tiberius Claudius Pompeianus|Ti. Claudius Pompeianus]] |- | suff. | M. Insteius Bithynicus | NN. |- | 163 | M. Pontius Laelianus | A. Iunius Pastor L. Caesennius Sospes |- | 164 | M. Pompeius Macrinus | P. Iuventius Celsus |- | suff. | Ti. Haterius Saturninus | Q. Caecilius Avitus |- | 165 | M. Gavius Orfitus | L. Arrius Pudens |- | 166 | [[Quintus Servilius Pudens|Q. Servilius Pudens]] | L. Fufidius Pollio |- | suff. | M. Vibius Liberalis (Mar.-?) | P. Martius Verus (Mar.-?) |- | 167 | [[Lucius Verus|Imp. Caesar L. Aurelius Verus Augustus]] III | [[Marcus Ummidius Quadratus Annianus|M. Ummidius Quadratus]] |- | suff. | Q. Caecilius Dentilianus (May-?) | M. Antonius Pallas (May-?) |- | suff. | (L.?) Sempronius Gracchus | NN. |- | suff. | Q. Antistius Adventus Postumius (?) | N.N. |- | suff. | [[Claudius Pompeianus|Ti. Claudius Pompeianus]] I |- | 168 | L. Venuleius Apronianus Octavius Priscus II | L. Sergius Paullus II |- | 169 | Q. Pompeius Senecio Roscius Murena Coelius Sex. Iulius Frontinus Silius Decianus C. Iulius Eurycles Herculaneus L. Vibullius Pius Augustanus Alpinus Bellicus Sollers Iulius Aper Ducenius Proculus Rutilianus Rufinus Silius Valens Valerius Niger Claudius Fuscus Saxa Amyntianus Sosius Priscus<ref>Salway, B. (1994) What's in a name? A survey of Roman onomastic practice from c.700 BC to AD 700. ''Journal of Roman Studies'' 84: 124-145</ref> | P. Coelius Apollinaris |- | 170 | C. Erucius Clarus | M. Gavius Cornelius Cethegus |- | suff. | T. Hoenius Severus | NN. |- | 171 | T. Statilius Severus | L. Alfidius Herennianus |- | 172 | Ser. Calpurnius Scipio Orfitus | Sextus Quintilius Maximus|Sex. Quintilius Maximus |- | 173 | [[Gnaeus Claudius Severus|Cn. Claudius Severus]] II | [[Claudius Pompeianus|Ti. Claudius Pompeianus]] II |- | suff. | M'. Acilius Glabrio | NN. |- | 174 | L. Aurelius Gallus | Q. Volusius Flaccus Cornelianus |- | 175 | L. Calpurnius Piso | P. Salvius Iulianus |- | suff. | [[Pertinax|P. Helvius Pertinax]] | [[Didius Julianus|M. Didius Severus Iulianus]] |- | 176 | [[Titus Pomponius Proculus Vitrasius Pollio|T. Pomponius Proculus Vitrasius Pollio]] II | M. Flavius Aper II |- | 177 | [[Commodus|L. Aurelius Commodus Caesar]] | [[Marcus Peducaeus Plautius Quintillus|M. Peducaeus Plautius Quintillus]] |- | 178 | Ser. Cornelius Scipio Salvidienus Orfitus | D. Velius Rufus (Iulianus?) |- | 179 | [[Commodus|Imp. Caesar L. Aurelius Commodus Augustus]] II | P. Martius Veru II |- | suff. | T. Flavius Claudianus | L. Aemilius Iuncus |- | suff. | M'. Acilius Faustinus | L. Iulius Proculianus |- | 180 | [[Gaius Bruttius Praesens|L. Fulvius Rusticus C. Bruttius Praesens]] II | Sex. Quintilius Condianus |- | 181 | [[Commodus|Imp. Caesar L. Aurelius Commodus Augustus]] III | [[Lucius Antistius Burrus|L. Antistius Burrus]] |- | 182 | [[Marcus Petronius Sura Mamertinus|M. Petronius Sura Mamertinus]] | [[Quintus Tineius Rufus (consul 182)|Q. Tineius Rufus]] |- | 183 | [[Commodus|Imp. Caesar M. Aurelius Commodus Antoninus Augustus]] IV | C. Aufidius Victorinus II |- | suff. | L. Tutilius Pontianus Gentianus | |- | suff. | M. Herennius Secundus | [[Marcus Egnatius Postumus|M. Egnatius Postumus]] |- | suff. | T. Pactumeius Magnus | L. Septimius Flaccus |- | 184 | L. Cossonius Eggius Marullus | Cn. Papirius Aelianus |- | suff. | C. Octavius Vindex | NN. |- | 185 | Triarius Maternus Lascivius | Ti. Claudius M. Ap. Atilius Bradua Regillus Atticus |- | suff. | M. Umbrius Primus | NN. |- | 186 | [[Commodus|Imp. Caesar M. Aurelius Commodus Antoninus Augustus]] V | M' Acilius Glabrio II |- | suff. | L. Novius Rufus | L. Annius ...vus |- | suff. | C. Sabucius Maior Caecilianus | Valerius Senecio |- | 187 | [[Lucius Bruttius Quintius Crispinus|L. Bruttius Quintius Crispinus]] | L. Roscius Aelianus Paculus |- | 188 | L. Seius Fuscianus II | M. Servilius Silanus II |- | 189 | Dulius Silanus | Q. Servilius Silanus |- | 190 | [[Commodus|Imp. Caesar M. Aurelius Commodus Antoninus Augustus]] VI | M. Petronius Sura Septimianus |- | suff. | L. Septimius Severus (future emperor) (May-?) | Apuleius (Atulenus?) Rufinus (May-?) |- | 191 | Popilius Pedo Apronianus | M. Valerius Bradua Mauricus |- | 192 | [[Commodus|Imp. Caesar L. Aelius Aurelius Commodus Augustus]] VII | [[Pertinax|P. Helvius Pertinax]] II |- | suff. | [[Quintus Tineius Sacerdos|Q. Tineius Sacerdos]] (March-?) | P. Iulius Scapula Priscus (March-?) |- | suff. | L. Iulius Messala Rutilianus | C. Aemilius Severus Cantabrinus |- | 193 | Q. Pompeius Sosius Falco | [[Gaius Iulius Erucius Clarus Vibianus|C. Iulius Erucius Clarus Vibianus]] |- | suff. | [[Lucius Fabius Cilo|L. Fabius Cilo Septiminus Catinius Acilianus Lepidus Fulcinianus]] | NN. |- | suff. | [[M. Silius Messala]] (May-June) | NN. |- | 194 | [[Septimius Severus|Imp. Caesar L. Septimius Severus Pertinax Augustus]] II | [[Clodius Albinus|D. Clodius Septimius Albinus Caesar]] II |- | 195 | P. Iulius Scapula Tertullus Priscus | [[Quintus Tineius Clemens (consul 195)|Q. Tineius Clemens]] |- | 196 | C. Domitius Dexter II | [[Lucius Valerius Messalla Thrasea Paetus|L. Valerius Messalla Thrasea Priscus]] |- | 197 | T. Sextius Magius Lateranus | L./C. Cuspius Rufinus |- | 198 | P. Martius Sergius Saturninus | L. Aurelius Gallus |- | 199 | P. Cornelius Anullinus II | M. Aufidius Fronto |- | 200 | [[Tiberius Claudius Severus Proculus|Ti. Claudius Severus Proculus]] | C. Aufidius Victorinus |} == [[3rd century]] == {| class="wikitable" width="100%" |- bgcolor="#FFDEAD" ! width="4%" | Year ! width="49%" | First consul ! width="47%" | Second consul |- | 201 | [[Lucius Annius Fabianus|L. Annius Fabianus]] | [[M. Nonius Arrius Mucianus]] |- | 202 | [[Septimius Severus|Imp. Caesar L. Septimius Severus Pertinax Augustus]] III | [[Caracalla|Imp. Caesar M. Aurelius Antoninus Augustus]] |- | suff. | T. Murrenius Severus | [[Gaius Cassius Regallianus|C. Cassius Regallianus]] |- | 203 | [[Gaius Fulvius Plautianus|C. Fulvius Plautianus]] II | [[Publius Septimius Geta (brother of Septimius Severus)|P. Septimius Geta]] II |- | 204 | [[Lucius Fabius Cilo|L. Fabius Cilo Septiminus Catinius Acilianus Lepidus Fulcinianus]] II | [[Marcus Annius Flavius Libo|M. Annius Flavius Libo]] |- | 205 | [[Caracalla|Imp. Caesar M. Aurelius Antoninus Augustus]] II | [[Publius Septimius Geta|P. Septimius Geta Caesar]] |- | 206 | [[Marcus Nummius Umbrius Primus Senecio Albinus|M. Nummius Umbrius Primus Senecio Albinus]] | L. Fulvius Gavius Numisius Petronius Aemilianus |- | suff. | P. Tullius Marsus | M. Caelius Faustinus |- | 207 | L. Annius Maximus | [[Lucius Septimius Severus Aper|L. Septimius Severus Aper]] |- | 208 | [[Caracalla|Imp. Caesar M. Aurelius Antoninus Augustus]] III | [[Publius Septimius Geta|P. Septimius Geta Caesar]] II |- | 209 | L. Aurelius Commodus Pompeianus | Q. Hedius Lollianus Plautius Avitus |- | 210 | M'. Acilius Faustinus | A. Triarius Rufinus |- | 211 | Hedius Lollianus Terentius Gentianus | [[Pomponius Bassus (consul 211)|Pomponius Bassus]] |- | 212 | C. Iulius Asper II | C. Iulius Camilius Asper |- | suff. | [[Pompeianus|Ti. Claudius Pompeianus Quintianus]] | NN |- | 213 | [[Caracalla|Imp. Caesar M. Aurelius Severus Antoninus Augustus]] IV | [[Balbinus|D. Caelius Calvinus Balbinus]] II |- | 214 | [[Lucius Valerius Messalla Apollinaris|L. Valerius Messalla Apollinaris]] | C. Octavius Ap. Suetrius Sabinus |- | suff. | | Aemilianus |- | 215 | Q. Maecius Laetus „II“ | M. Munatius Sulla Cerialis |- | 216 | P. Catius Sabinus II | P. Cornelius Anullinus |- | 217 | C. Bruttius Praesens | T. Messius Extricatus „II“ |- | 218 | [[Macrinus|Imp. Caesar M. Opellius Severus Macrinus Augustus]] „II“ | M. Oclatinius Adventus „II“ |- | suff. | [[Elagabalus|Imp. Caesar M. Aurelius Antoninus Augustus]] | |- | 219 | [[Elagabalus|Imp. Caesar M. Aurelius Antoninus Augustus]] II | [[Quintus Tineius Sacerdos|Q. Tineius Sacerdos]] II |- | 220 | [[Elagabalus|Imp. Caesar M. Aurelius Antoninus Augustus]] III | [[Valerius Comazon Eutychianus|P. Valerius Comazon Eutychianus]] „II“ |- | 221 | C. Vettius Gratus Sabinianus | [[Seleucus (Roman usurper)|M. Flavius Vitellius Seleucus]] |- | 222 | [[Elagabalus|Imp. Caesar M. Aurelius Antoninus Augustus]] IV | [[Alexander Severus|M. Aurelius Severus Alexander Caesar]] |- | 223 | [[Marius Maximus|L. Marius Maximus Perpetuus Aurelianus]] II | L. Roscius Aelianus Paculus Salvius Iulianus |- | 224 | Ap. Claudius Iulianus II | C. Bruttius Crispinus |- | 225 | Ti. Manilius Fuscus II | Ser. Calpurnius Domitius Dexter |- | 226 | [[Alexander Severus|Imp. Caesar M. Aurelius Severus Alexander Augustus]] II | C. Aufidius Marcellus II |- | 227 | M. Nummius Senecio Albinus | M. Laelius Fulvius Maximus Aemilianus |- | 228 | Q. Aiacius Modestus Crescentianus II | [[Marcus Pomponius Maecius Probus|M. Pomponius Maecius Probus]] |- | 229 | [[Alexander Severus|Imp. Caesar M. Aurelius Severus Alexander Augustus]] III | [[Cassius Dio|L. Claudius Cassius Dio Cocceianus]] II |- | 230 | L. Virius Agricola | Sex. Catius Clementinus Priscillianus |- | 231 | L. Ti. Claudius Pompeianus | T. Flavius Sallustius Paelignianus |- | 232 | L. Virius Lupus Iulianus | L. Marius Maximus |- | 233 | [[Lucius Valerius Claudius Acilius Priscillianus Maximus|L. Valerius Claudius Acilius Priscillianus Maximus]] | Cn. Cornelius Paternus |- | 234 | [[Pupienus|M. Clodius Pupienus Maximus]] II | M. Munatius Sulla Urbanus |- | 235 | Cn. Claudius Severus | Ti. Claudius Quintianus |- | 236 | [[Maximinus Thrax|Imp. Caesar C. Iulius Verus Maximinus Augustus]] | [[Marcus Pupienus Africanus Maximus|M. Pupienus Africanus Maximus]] |- | 237 | L. Marius Perpetuus | L. Mummius Felix Cornelianus |- | 238 | Fulvius Pius | Pontius Proculus Pontianus |- | 239 | [[Gordian III|Imp. Caesar M. Antonius Gordianus Augustus]] | M'. Acilius Aviola |- | 240 | C. Octavius Ap. Suetrius Sabinus II | Ragonius Venustus |- | 241 | [[Gordian III|Imp. Caesar M. Antonius Gordianus Augustus]] II | Clodius Pompeianus |- | 242 | C. Vettius Gratus Atticus Sabinianus | [[Gaius Asinius Lepidus Praetextatus|C. Asinius Lepidus Praetextatus]] |- | 243 | [[Lucius Annius Arrianus|L. Annius Arrianus]] | C. Cervonius Papus |- | 244 | Ti. Pollenius Armenius Peregrinus | Fulvius Aemilianus |- | 245 | [[Philip the Arab|Imp. Caesar M. Iulius Philippus Augustus]] | C. Maesius Titianus |- | 246 | C. Bruttius Praesens | C. Allius Albinus |- | 247 | [[Philip the Arab|Imp. Caesar M. Iulius Philippus Augustus]] II | [[Philippus II|M. Iulius Severus Philippus Caesar]] |- | 248 | [[Philip the Arab|Imp. Caesar M. Iulius Philippus Augustus]] III | [[Philippus II|Imp. Caesar M. Iulius Severus Philippus Augustus]] II |- | 249 | L. Fulvius Gavius Numisius Aemilianus II | L. Naevius Aquilinus |- | 250 | [[Trajan Decius|Imp. Caesar C. Messius Quintus Traianus Decius Augustus]] II | Vettius Gratus |- | 251 | [[Trajan Decius|Imp. Caesar C. Messius Quintus Traianus Decius Augustus]] III | [[Herennius Etruscus|Q. Herennius Etruscus Messius Decius Caesar]] |- | 252 | [[Trebonianus Gallus|Imp. Caesar C. Vibius Trebonianus Gallus Augustus]] II | [[Volusianus|Imp. Caesar C. Vibius Volusianus Augustus]] |- | 253 | [[Volusianus|Imp. Caesar C. Vibius Volusianus Augustus]] II | [[Lucius Valerius Claudius Poplicola Balbinus Maximus|L. Valerius Claudius Poplicola Balbinus Maximus]] |- | 254 | [[Valerian (emperor)|Imp. Caesar P. Licinius Valerianus Augustus]] II | [[Gallienus|Imp. Caesar P. Licinius Gallienus Augustus]] |- | 255 | [[Valerian (emperor)|Imp. Caesar P. Licinius Valerianus Augustus]] III | [[Gallienus|Imp. Caesar P. Licinius Gallienus Augustus]] II |- | 256 | [[Lucius Valerius Claudius Acilius Priscillianus Maximus|L. Valerius Claudius Acilius Priscillianus Maximus]] II | M. Acilius Glabrio |- | 257 | [[Valerian (emperor)|Imp. Caesar P. Licinius Valerianus Augustus]] IV | [[Gallienus|Imp. Caesar P. Licinius Gallienus Augustus]] III |- | 258 | M. Nummius Tuscus | Mummius Bassus |- | 259 | Aemilianus | [[Pomponius Bassus (consul 259 & 271)|Pomponius Bassus]] |- | 260 | P. Cornelius Saecularis II | C. Iunius Donatus II |- | | [[Postumus|Imp. Caesar M. Cassianius Latinius Postumus Augustus]] II ''(Gaul)'' | Honoratianus? ''(Gaul)'' |- | 261 | [[Gallienus|Imp. Caesar P. Licinius Gallienus Augustus]] IV | [[Taurus Volusianus|L. Petronius Taurus Volusianus]] |- | | [[Postumus|Imp. Caesar M. Cassianius Latinius Postumus Augustus]] III ''(Gaul)'' | |- | | [[Macrianus Minor|Imp. Caesar Fulvius Macrianus Augustus]] II ''(East)'' | [[Quietus|Imp. Caesar Fulvius Quietus Augustus]] ''(East)'' |- | 262 | [[Gallienus|Imp. Caesar P. Licinius Gallienus Augustus]] V | L. Mummius Faustianus<ref>{{Cite web |title=''PIR''² T 31 |url=http://oracle-vm.ku-eichstaett.de:8888/epigr/epieinzel_de?p_belegstelle=AE+1998%2C+01569&r_sortierung=Belegstelle; |access-date=2010-08-22 |archive-date=2012-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120422030208/http://oracle-vm.ku-eichstaett.de:8888/epigr/epieinzel_de?p_belegstelle=AE+1998,+01569&r_sortierung=Belegstelle; |url-status=dead }}</ref> |- | 263 | Nummius Albinus II | Dexter |- | 264 | [[Gallienus|Imp. Caesar P. Licinius Gallienus Augustus]] VI | Saturninus |- | 265 | P. Licinius Valerianus II | Lucillus |- | 266 | [[Gallienus|Imp. Caesar P. Licinius Gallienus Augustus]] VII | Sabinillus |- | 267 | Paternus | Arcesilaus |- | | [[Postumus|Imp. Caesar M. Cassianius Latinius Postumus Augustus]] IV ''(Gaul)'' | [[Victorinus|M. Piavonius Victorinus]] I ''(Gaul)'' |- | 268 | Paternus II | [[Publius Licinius Egnatius Marinianus]] |- | | [[Postumus|Imp. Caesar M. Cassianius Latinius Postumus Augustus]] V ''(Gaul)'' | |- | 269 | [[Claudius II|Imp. Caesar M. Aurelius Claudius Augustus]] | Paternus |- | | [[Victorinus|Imp. Caesar M. Piavonius Victorinus]] II ''(Gaul)'' | Sanctus ''(Gaul)'' |- | 270 | [[Flavius Antiochianus]] II | Virius Orfitus |- | | [[Victorinus|Imp. Caesar M. Piavonius Victorinus]] II ''(Gaul)'' | |- | 271 | [[Aurelian|Imp. Caesar L. Domitius Aurelianus Augustus]] I | [[Pomponius Bassus (consul 259 & 271)|Pomponius Bassus]] II |- | | [[Tetricus I|Imp. Caesar C. Pius Esuvius Tetricus Augustus]] I ''(Gaul)'' | |- | 272 | T. Flavius Postumius Quietus | Iunius Veldumnianus |- | | [[Tetricus I|Imp. Caesar C. Pius Esuvius Tetricus Augustus]] II ''(Gaul)'' | |- | 273 | [[Marcus Claudius Tacitus|M. Claudius Tacitus]] | [[Placidianus|Iulius Placidianus]] |- | | [[Tetricus I|Imp. Caesar C. Pius Esuvius Tetricus Augustus]] III ''(Gaul)'' | |- | 274 | [[Aurelian|Imp. Caesar L. Domitius Aurelianus Augustus]] II | Capitolinus |- | 275 | [[Aurelian|Imp. Caesar L. Domitius Aurelianus Augustus]] III | Marcellinus |- | 276 | [[Marcus Claudius Tacitus|Imp. Caesar M. Claudius Tacitus Augustus]] II | (Fulvius?) Aemilianus II |- | 277 | [[Probus|Imp. Caesar M. Aurelius Probus Augustus]] I | Paulinus |- | 278 | [[Probus|Imp. Caesar M. Aurelius Probus Augustus]] II | Virius Lupus II |- | 279 | [[Probus|Imp. Caesar M. Aurelius Probus Augustus]] III | Nonius Paternus II |- | 280 | [[Lucius Valerius Messalla]] | (Vettius?) Gratus |- | 281 | [[Probus|Imp. Caesar M. Aurelius Probus Augustus]] IV | C. Iunius Tiberianus |- | 282 | [[Probus|Imp. Caesar M. Aurelius Probus Augustus]] V | Victorinus |- | 283 | [[Carus|Imp. Caesar M. Aurelius Carus Augustus]] II | [[Carinus|Imp. Caesar M. Aurelius Carinus Augustus]] I |- | 284 | [[Carinus|Imp. Caesar M. Aurelius Carinus Augustus]] II | [[Numerian|Imp. Caesar M. Aurelius Numerianus Augustus]] |- | suff. | [[Diocletian|Imp. Caesar C. Aurelius Valerius Diocletianus Augustus]] | Bassus |- | 285 | [[Carinus|Imp. Caesar M. Aurelius Carinus Augustus]] III | T. Claudius Aurelius Aristobulus |- | 286 | M. Iunius Maximus II | Vettius Aquilinus |- | 287 | [[Diocletian|Imp. Caesar C. Aurelius Valerius Diocletianus Augustus]] III | [[Maximian|Imp. Caesar M. Aurelius Valerius Maximianus Augustus]] I |- | 288 | [[Maximian|Imp. Caesar M. Aurelius Valerius Maximianus Augustus]] II | Pomponius Ianuarianus |- | suff. | ... ivianus | |- | 289 | M. Magrius Bassus | L. Ragonius Quintianus |- | suff. | M. Umbrius Primus (''Feb.'') | T. Flavius Coelianus (''Feb.'') |- | | Ceionius Proculus (''Mar.'') | |- | | Helvius Clemens (''Apr.'') | |- | | Flavius Decimus (''May'') | |- | | ... ninius Maximus (''Jun?'') | |- | 290 | [[Diocletian|Imp. Caesar C. Aurelius Valerius Diocletianus Augustus]] IV | [[Maximian|Imp. Caesar M. Aurelius Valerius Maximianus Augustus]] III |- | 291 | C. Iunius Tiberianus II | Cassius Dio |- | 292 | Afranius Hannibalianus | [[Julius Asclepiodotus|Iulius Asclepiodotus]] |- | 293 | [[Diocletian|Imp. Caesar C. Aurelius Valerius Diocletianus Augustus]] V | [[Maximian|Imp. Caesar M. Aurelius Valerius Maximianus Augustus]] IV |- | 294 | [[Constantius Chlorus|Flavius Valerius Constantius Caesar]] I | [[Galerius|C. Galerius Valerius Maximianus Caesar]] I |- | 295 | Nummius Tuscus | Annius Anullinus |- | 296 | [[Diocletian|Imp. Caesar C. Aurelius Valerius Diocletianus Augustus]] VI | [[Constantius Chlorus|Flavius Valerius Constantius Caesar]] II |- | 297 | [[Maximian|Imp. Caesar M. Aurelius Valerius Maximianus Augustus]] V | [[Galerius|C. Galerius Valerius Maximianus Caesar]] II |- | 298 | [[Sextus Anicius Faustus Paulinus (consul 298)|Anicius Faustus]] II | Virius Gallus |- | 299 | [[Diocletian|Imp. Caesar C. Aurelius Valerius Diocletianus Augustus]] VII | [[Maximian|Imp. Caesar M. Aurelius Valerius Maximianus Augustus]] VI |- | 300 | [[Constantius Chlorus|Flavius Valerius Constantius Caesar]] III | [[Galerius|C. Galerius Valerius Maximianus Caesar]] III |} == [[4th century]] == {| class="wikitable" width="100%" |- bgcolor="#FFDEAD" ! width="4%" | Year ! width="49%" | First consul ! width="47%" | Second consul |- | 301 | T. Flavius Postumius Titianus II | Virius Nepotianus |- | 302 | [[Constantius Chlorus|Flavius Valerius Constantius Caesar]] IV | [[Galerius|C. Galerius Valerius Maximianus Caesar]] IV |- | 303 | [[Diocletian|Imp. Caesar C. Aurelius Valerius Diocletianus Augustus]] VIII | [[Maximian|Imp. Caesar M. Aurelius Valerius Maximianus Augustus]] VII |- | 304 | [[Diocletian|Imp. Caesar C. Aurelius Valerius Diocletianus Augustus]] IX | [[Maximian|Imp. Caesar M. Aurelius Valerius Maximianus Augustus]] VIII |- | 305 | [[Constantius Chlorus|Flavius Valerius Constantius Caesar]] V | [[Galerius|C. Galerius Valerius Maximianus Caesar]] V |- | 306 | [[Constantius Chlorus|Imp. Caesar Flavius Valerius Constantius Augustus]] VI | [[Galerius|Imp. Caesar C. Galerius Valerius Maximianus Augustus]] VI |- | 307 | [[Maximian|Imp. Caesar M. Aurelius Valerius Maximianus Augustus]] IX ''(West)'' | [[Constantine I (emperor)|Flavius Valerius Constantinus Caesar]] ''(West)'' |- | | [[Flavius Valerius Severus|Imp. Caesar Flavius Valerius Severus Augustus]] ''(East)'' | [[Maximinus Daia|Galerius Valerius Maximinus Caesar]] ''(East)'' |- | | [[Galerius|Imp. Caesar C. Galerius Valerius Maximianus Augustus]] VII ''(Rome; Jan.-Apr.)'' | [[Maximinus Daia|Galerius Valerius Maximinus Caesar]] ''(Rome; Jan.-Apr.)'' |- | 308 | [[Diocletian|C. Aurelius Valerius Diocletianus senior Augustus]] X | [[Galerius|Imp. Caesar C. Galerius Valerius Maximianus Augustus]] VII |- | | [[Maxentius|Imp. Caesar M. Aurelius Valerius Maxentius Augustus]] ''(Rome; Apr.-Dec.)'' | [[Valerius Romulus]] I ''(Rome; Apr.-Dec.)'' |- | 309 | [[Licinius|Imp. Caesar C. Valerius Licinianus Licinius Augustus]] | [[Constantine I (emperor)|Imp. Caesar Flavius Valerius Constantinus Augustus]] |- | | [[Maxentius|Imp. Caesar M. Aurelius Valerius Maxentius Augustus]] II ''(Rome)'' | [[Valerius Romulus]] II ''(Rome)'' |- | 310 | Tatius Andronicus | [[Pompeius Probus]] |- | | [[Maxentius|Imp. Caesar M. Aurelius Valerius Maxentius Augustus]] III ''(Rome)'' | |- | 311 | [[Galerius|Imp. Caesar C. Galerius Valerius Maximianus Augustus]] VIII | [[Maximinus Daia|Imp. Caesar Galerius Valerius Maximinus Augustus]] II |- | | [[Gaius Caeionius Rufius Volusianus|C. Caeionius Rufius Volusianus]] ''(Rome; from Sept.)'' | Aradius Rufinus ''(Rome; from Sept)'' |- | 312 | [[Constantine I (emperor)|Imp. Caesar Flavius Valerius Constantinus Augustus]] II | [[Licinius|Imp. Caesar C. Valerius Licinianus Licinius Augustus]] II |- | | [[Maxentius|Imp. Caesar M. Aurelius Valerius Maxentius Augustus]] IV ''(Rome)'' | |- | 313 | [[Constantine I (emperor)|Imp. Caesar Flavius Valerius Constantinus Augustus]] III | [[Licinius|Imp. Caesar C. Valerius Licinianus Licinius Augustus]] III |- | | [[Maximinus Daia|Imp. Caesar Galerius Valerius Maximinus Augustus]] III ''(Rome, Egypt, inter alios)'' | |- | 314 | [[Gaius Caeionius Rufius Volusianus|C. Caeionius Rufius Volusianus]] II | Petronius Annianus |- | 315 | [[Constantine I (emperor)|Imp. Caesar Flavius Valerius Constantinus Augustus]] IV | [[Licinius|Imp. Caesar C. Valerius Licinianus Licinius Augustus]] IV |- | 316 | Antonius Caecinius Sabinus | Vettius Rufinus |- | 317 | [[Ovinius Gallicanus]] | Caesonius Bassus (from Feb.) |- | 318 | [[Licinius|Imp. Caesar C. Valerius Licinianus Licinius Augustus]] V | [[Crispus|Flavius Iulius Crispus Caesar]] |- | 319 | [[Constantine I (emperor)|Imp. Caesar Flavius Valerius Constantinus Augustus]] V | [[Licinius II|Valerius Licinianus Licinius Caesar]] |- | 320 | [[Constantine I (emperor)|Imp. Caesar Flavius Valerius Constantinus Augustus]] VI | [[Constantine II (emperor)|Flavius Claudius Constantinus Caesar]] |- | 321 | [[Crispus|Flavius Iulius Crispus Caesar]] II ''(West)'' | [[Constantine II (emperor)|Flavius Claudius Constantinus Caesar]] II ''(West)'' |- | | [[Licinius|Imp. Caesar C. Valerius Licinianus Licinius Augustus]] VI ''(East)'' | [[Licinius II|Valerius Licinianus Licinius Caesar]] II ''(East)'' |- | 322 | [[Petronius Probianus]] ''(West)'' | [[Amnius Anicius Julianus|Amnius Anicius Iulianus]] ''(West)'' |- | |''Post consulatum Licinii Augusti VI et Licinii Caesaris II'' ''(East)'' | |- | 323 | Acilius Severus ''(West)'' | Vettius Rufinus ''(West)'' |- | |''II post consulatum Licinii Augusti VI et Licinii Caesaris II'' ''(East)'' | |- | 324 | [[Crispus|Flavius Iulius Crispus Caesar]] III | [[Constantine II (emperor)|Flavius Claudius Constantinus Caesar]] III |- | 325 | Valerius Proculus ''(to May)'' | [[Sextus Anicius Faustus Paulinus (consul 325)|Sex. Anicius Paulinus]] |- | suff. | [[Julius Julianus]] | |- | 326 | [[Constantine I|Flavius Valerius Constantinus Augustus]] VII | [[Constantius II|Flavius Iulius Constantius Caesar]] |- | 327 | Flavius Constantius | [[Lucius Valerius Maximus Basilius (consul)|Valerius Maximus]] |- | 328 | Flavius Ianuarinus | Vettius Iustus |- | 329 | [[Constantine I (emperor)|Flavius Valerius Constantinus Augustus]] VIII | [[Constantine II (emperor)|Flavius Claudius Constantinus Caesar]] IV |- | 330 | [[Gallicanus (consul 330)|Flavius Gallicanus]] | [[Aurelius Valerius Tullianus Symmachus]] |- | 331 | [[Junius Annius Bassus]] | [[Ablabius (consul 331)|Ablabius]] |- | 332 | [[Lucius Papius Pacatianus]] | [[Maecilius Hilarianus]] |- | 333 | [[Flavius Dalmatius]] | [[Domitius Zenophilus]] |- | 334 | [[Flavius Optatus]] | [[Amnius Anicius Paulinus|Amnius M'. Caesonius Nicomachus Anicius Paulinus Honorius]] |- | 335 | [[Julius Constantius|Iulius Constantius]] | [[Gaius Caeionius Rufius Albinus|Caeionius Rufius Albinus]] |- | 336 | [[Virius Nepotianus]] | [[Tettius Facundus]] |- | 337 | Flavius Felicianus | Fabius Titianus |- | 338 | Flavius Ursus | Flavius Polemius |- | 339 | [[Constantius II|Flavius Iulius Constantius Augustus]] II | [[Constans|Flavius Iulius Claudius Constans Augustus]] |- | 340 | [[Septimius Acindynus]] | [[Lucius Aradius Valerius Proculus|L. Aradius Valerius Proculus Populonius]] |- | 341 | Antonius Marcellinus | [[Petronius Probinus (consul 341)|Petronius Probinus]] |- | 342 | [[Constantius II|Flavius Iulius Constantius Augustus]] III | [[Constans|Flavius Iulius Claudius Constans Augustus]] II |- | 343 | M. Maecius Memmius Furius Baburius Caecilianus Placidus | Flavius Romulus |- | 344 | Domitius Leontius ''(West and East)'' | Flavius Bonosus ''(West; until April/May)'' |- | | | Iulius Sallustius ''(East; all year. West; after Apr./May)'' |- | 345 | Flavius Amantius | M. Nummius Albinus |- | 346 | [[Constantius II|Flavius Iulius Constantius Augustus]] IV | [[Constans|Flavius Iulius Claudius Constans Augustus]] III |- | 347 | [[Vulcacius Rufinus]] | Flavius Eusebius |- | 348 | [[Flavius Philippus]] | Flavius Salia |- | 349 | Ulpius Limenius | Aco(nius?) Catullinus |- | 350 | Flavius Sergius | Flavius Nigrinianus |- | 351 | [[Magnentius|Flavius Magnus Magnentius Augustus]] ''(West)'' | Gaiso ''(West)'' |- | | ''Post consulatum Sergii et Nigriniani'' ''(East)'' | |- | 352 | [[Decentius|Flavius Magnus Decentius Caesar]] ''(West)'' | Paulus ''(West)'' |- | | [[Constantius II|Flavius Iulius Constantius Augustus]] V ''(East)'' | [[Constantius Gallus|Flavius Claudius Constantius Caesar]] I ''(East)'' |- | 353 | [[Magnentius|Flavius Magnus Magnentius Augustus]] II ''(West)'' | [[Decentius|Flavius Magnus Decentius Caesar]] II ''(West)'' |- | | [[Constantius II|Flavius Iulius Constantius Augustus]] VI ''(East)'' | [[Constantius Gallus|Flavius Claudius Constantius Caesar]] II ''(East)'' |- | 354 | [[Constantius II|Flavius Iulius Constantius Augustus]] VII | [[Constantius Gallus|Flavius Claudius Constantius Caesar]] III |- | 355 | [[Arbitio|Flavius Arbitio]] | [[Lollianus Mavortius|Q. Flavius Maesius Egnatius Lollianus Mavortius]] |- | 356 | [[Constantius II|Flavius Iulius Constantius Augustus]] VIII | [[Julian the Apostate|Flavius Claudius Iulianus Caesar]] |- | 357 | [[Constantius II|Flavius Iulius Constantius Augustus]] IX | [[Julian the Apostate|Flavius Claudius Iulianus Caesar]] II |- | 358 | [[Datianus|Censorius Datianus]] | [[Neratius Cerealis]] |- | 359 | Flavius Eusebius | [[Hypatius (consul 359)|Flavius Hypatius]] |- | 360 | [[Constantius II|Flavius Iulius Constantius Augustus]] X | [[Julian the Apostate|Flavius Claudius Iulianus Caesar]] III |- | 361 | [[Taurus (consul 361)|Flavius Taurus]] | [[Florentius (consul 361)|Flavius Florentius]] |- | 362 | [[Claudius Mamertinus]] | [[Nevitta|Flavius Nevitta]] |- | 363 | [[Julian the Apostate|Flavius Claudius Iulianus Augustus]] IV | Flavius [[Sallustius]] |- | 364 | [[Jovian (Emperor)|Flavius Iovianus Augustus]] | [[Flavius Varronianus]] |- | 365 | [[Valentinian I|Flavius Valentinianus Augustus]] | [[Valens|Flavius Iulius Valens Augustus]] |- | 366 | [[Gratian|Flavius Gratianus]] | Dagalaifus |- | 367 | Flavius Lupicinus | Flavius Iovinus |- | 368 | [[Valentinian I|Flavius Valentinianus Augustus]] II | [[Valens|Flavius Iulius Valens Augustus]] II |- | 369 | Flavius Valentinianus Galates | Flavius Victor |- | 370 | [[Valentinian I|Flavius Valentinianus Augustus]] III | [[Valens|Flavius Iulius Valens Augustus]] III |- | 371 | [[Gratian|Flavius Gratianus Augustus]] II | [[Sextus Claudius Petronius Probus|Sex. Claudius Petronius Probus]] |- | 372 | [[Domitius Modestus]] | [[Arintheus|Flavius Arintheus]] |- | 373 | [[Valentinian I|Flavius Valentinianus Augustus]] IV | [[Valens|Flavius Iulius Valens Augustus]] IV |- | 374 | [[Gratian|Flavius Gratianus Augustus]] III | Flavius Equitius |- | 375 | ''Post consulatum Gratiani Augusti III et Equiti'' | |- | 376 | [[Valens|Flavius Iulius Valens Augustus]] V | [[Valentinian II|Flavius Valentinianus Iunior Augustus]] |- | 377 | [[Gratian|Flavius Gratianus Augustus]] IV | [[Merobaudes (general)|Flavius Merobaudes]] |- | 378 | [[Valens|Flavius Iulius Valens Augustus]] VI | [[Valentinian II|Flavius Valentinianus Iunior Augustus]] II |- | 379 | [[Ausonius|Decimius Magnus Ausonius]] | [[Quintus Clodius Hermogenianus Olybrius|Q. Clodius Hermogenianus Olybrius]] |- | 380 | [[Gratian|Flavius Gratianus Augustus]] V | [[Theodosius I|Flavius Theodosius Augustus]] |- | 381 | Flavius Syagrius | Flavius Eucherius |- | 382 | Flavius Claudius Antonius | [[Flavius Afranius Syagrius]] |- | 383 | [[Merobaudes (general)|Flavius Merobaudes]] II | [[Saturninus (consul 383)|Flavius Saturninus]] |- | 384 | [[Richomeres|Flavius Ricomer]] | Flavius Clearchus |- | 385 | [[Arcadius|Flavius Arcadius Augustus]] | [[Flavius Bauto]] |- | 386 | [[Honorius (emperor)|Flavius Honorius]] | Flavius Euodius |- | 387 | [[Valentinian II|Flavius Valentinianus Iunior Augustus]] III | [[Eutropius (historian)|Eutropius]] |- | 388 | [[Magnus Maximus|Magnus Maximus Augustus]] II ''(West)'' | ''No colleague'' |- | | [[Theodosius I|Flavius Theodosius Augustus]] II ''(East)'' | [[Maternus Cynegius]] ''(East)'' |- | 389 | Flavius [[Timasius]] | Flavius [[Promotus]] |- | 390 | [[Valentinian II|Flavius Valentinianus Iunior Augustus]] IV | Flavius [[Neoterius]] |- | 391 | [[Eutolmius Tatianus|Flavius Eutolmius Tatianus]] | [[Quintus Aurelius Symmachus|Q. Aurelius Symmachus]] |- | 392 | [[Arcadius|Flavius Arcadius Augustus]] II | [[Rufinus (consul)|Flavius Rufinus]] |- | 393 | [[Theodosius I|Flavius Theodosius Augustus]] II ''(West and East)'' | [[Eugenius|Flavius Eugenius Augustus]] ''(West)'' |- | | | [[Abundantius (consul)|Flavius Abundantius]] ''(East)'' |- | 394 | [[Virius Nicomachus Flavianus]] ''(West)'' | ''No colleague'' |- | | [[Arcadius|Flavius Arcadius Augustus]] III ''(East)'' | [[Honorius (emperor)|Flavius Honorius Augustus]] II ''(East)'' |- | 395 | [[Anicius Hermogenianus Olybrius]] | [[Anicius Probinus]] |- | 396 | [[Arcadius|Flavius Arcadius Augustus]] IV | [[Honorius (emperor)|Flavius Honorius Augustus]] III |- | 397 | [[Caesarius (consul 397)|Flavius Caesarius]] | [[Nonius Atticus]] |- | 398 | [[Honorius (emperor)|Flavius Honorius Augustus]] IV | [[Flavius Eutychianus]] |- | 399 | [[Eutropius (Byzantine official)|Eutropius]] | [[Flavius Mallius Theodorus]] |- | 400 | [[Stilicho|Flavius Stilicho]] | [[Aurelianus (consul 400)|Aurelianus]] |} == Ika-5 siglo == {| class="wikitable" width="100%" |- bgcolor="#FFDEAD" ! width="4%" | Taon ! width="48%" | Unang Konsulado ! width="48%" | Ikalawang Konsulado |- | 401 | Flavius Vincentius | [[Fravitta|Flavius Fravitta (Fravitus)]] |- | 402 | [[Arcadius|Flavius Arcadius Augustus]] V | [[Honorius (emperor)|Flavius Honorius Augustus]] V |- | 403 | [[Theodosius II|Flavius Theodosius Augustus]] I | Flavius Rumoridus |- | 404 | [[Honorius (emperor)|Flavius Honorius Augustus]] VI | Aristaenetus |- | 405 | [[Stilicho|Flavius Stilicho]] II | [[Anthemius (praetorian prefect)|Flavius Anthemius]] |- | 406 | [[Arcadius|Flavius Arcadius Augustus]] VI | [[Anicius Petronius Probus]] |- | 407 | [[Honorius (emperor)|Flavius Honorius Augustus]] VII | [[Theodosius II|Flavius Theodosius Augustus]] II |- | 408 | [[Anicius Auchenius Bassus (consul 408)|Anicius Auchenius Bassus]] | Flavius Philippus |- | 409 | [[Honorius (emperor)|Flavius Honorius Augustus]] VIII | [[Theodosius II|Flavius Theodosius Augustus]] III |- | | [[Constantine III (usurper)|Flavius Claudius Constantinus Augustus]] ''(Britannia/Gaul)'' | |- | 410 | colspan="4" align="left"|''Post consulatum Honorii Augusti VIII et Theodosii Augusti III'' (West) |- | |[[Varanes (consul 410)|Varanes]] (East) | Tertullus (Rome) |- | 411 | [[Theodosius II|Flavius Theodosius Augustus]] IV | ''without colleague'' |- | 412 | [[Honorius (emperor)|Flavius Honorius Augustus]] IX | [[Theodosius II|Flavius Theodosius Augustus]] V |- | 413 | [[Heraclianus]] | [[Lucius (consul 413)|Flavius Lucius]] |- | 414 | [[Constantius III|Flavius Constantius]] | [[Constans (consul 414)|Flavius Constans]] |- | 415 | [[Honorius (emperor)|Flavius Honorius Augustus]] X | [[Theodosius II|Flavius Theodosius Augustus]] VI |- | 416 | [[Theodosius II|Flavius Theodosius Augustus]] VII | [[Iunius Quartus Palladius]] |- | 417 | [[Honorius (emperor)|Flavius Honorius Augustus]] XI | [[Constantius III|Flavius Constantius]] II |- | 418 | [[Honorius (emperor)|Flavius Honorius Augustus]] XII | [[Theodosius II|Flavius Theodosius Augustus]] VIII |- | 419 | [[Monaxius|Flavius Monaxius]] | [[Plinta|Flavius Plinta]] |- | 420 | [[Theodosius II|Flavius Theodosius Augustus]] IX | [[Constantius III|Flavius Constantius]] III |- | 421 | [[Agricola (consul 421)|Flavius Agricola]] | [[Eustathius (consul 421)|Flavius Eustathius]] |- | 422 | [[Honorius (emperor)|Flavius Honorius Augustus]] XIII | [[Theodosius II|Flavius Theodosius Augustus]] X |- | 423 | [[Avitus Marinianus|Flavius Avitus Marinianus]] | [[Asclepiodotus (consul 423)|Flavius Asclepiodotus]] |- | 424 | [[Castinus|Flavius Castinus]] | Victor |- | 425 | [[Joannes|Ioannes Augustus]] ''(West)'' | |- | | [[Theodosius II|Flavius Theodosius Augustus]] XI | [[Valentinian III|Placidus Valentinianus Caesar]] |- | 426 | [[Theodosius II|Flavius Theodosius Augustus]] XII | [[Valentinian III|Flavius Placidus Valentinianus Augustus]] II |- | 427 | [[Hierius (consul 427)|Flavius Hierius]] | [[Flavius Ardabur]] |- | 428 | [[Felix (consul 428)|Flavius Felix]] | [[Taurus (consul 428)|Flavius Taurus]] |- | 429 | [[Florentius (consul 429)|Flavius Florentius]] | [[Dionysius (consul 429)|Flavius Dionysius]] |- | 430 | [[Theodosius II|Flavius Theodosius Augustus]] XIII | [[Valentinian III|Flavius Placidus Valentinianus Augustus]] III |- | 431 | [[Anicius Auchenius Bassus (consul 431)|Anicius Auchenius Bassus]] | [[Antiochus Chuzon|Flavius Antiochus]] |- | 432 | [[Flavius Aetius]] | [[Valerius (consul 432)|Flavius Valerius]] |- | 433 | [[Theodosius II|Flavius Theodosius Augustus]] XIV | [[Petronius Maximus]] |- | 434 | [[Aspar|Flavius Ardabur Aspar]] | [[Areobindus (consul 434)|Flavius Areobindus]] |- | 435 | [[Theodosius II|Flavius Theodosius Augustus]] XV | [[Valentinian III|Flavius Placidus Valentinianus Augustus]] IV |- | 436 | [[Anthemius Isidorus|Flavius Anthemius Isidorus]] | [[Senator (consul 436)|Flavius Senator]] |- | 437 | [[Flavius Aetius]] II | [[Sigisvultus|Flavius Sigisvultus]] |- | 438 | [[Theodosius II|Flavius Theodosius Augustus]]XVI | Anicius Acilius Glabrio Faustus |- | 439 | [[Theodosius II|Flavius Theodosius Augustus]] XVII | Festus |- | 440 | [[Valentinian III|Flavius Placidus Valentinianus Augustus]] V | [[Anatolius (consul 440)|Flavius Anatolius]] |- | 441 | [[Cyrus of Panopolis|Flavius Taurus Seleucus Cyrus]] | ''without colleague'' |- | 442 | [[Dioscorus (consul 442)|Flavius Dioscorus]] | [[Eudoxius (conul 442)|Flavius Eudoxius]] |- | 443 | [[Petronius Maximus]] II | [[Paterius (consul 443)|Flavius Paterius]] |- | 444 | [[Theodosius II|Flavius Theodosius Augustus]] XVIII | [[Caecina Decius Aginatius Albinus (consul 444)|Caecina Decius Aginatius Albinus]] |- | 445 | [[Valentinian III|Flavius Placidus Valentinianus Augustus]] VI | [[Nomus|Flavius Nomus]] |- | 446 | [[Flavius Aetius]] III | [[Quintus Aurelius Symmachus (consul 446)|Q. Aurelius Symmachus]] |- | 447 | Flavius Calepius | [[Ardabur|Flavius Ardabur iunior]] |- | 448 | Flavius Rufius Praetextatus Postumianus | [[Zeno (consul 448)|Flavius Zeno]] |- | 449 | [[Astyrius|Flavius Astyrius]] | [[Florentius Romanus Protogenes|Flavius Flor(entius?) Romanus Protogenes]] |- | 450 | [[Valentinian III|Flavius Placidus Valentinianus Augustus]] VII | [[Gennadius Avienus]] |- | 451 | [[Marcian|Flavius Marcianus Augustus]] VI | [[Valerius Faltonius Adelfius]] |- | 452 | [[Bassus Herculanus|Flavius Bassus Herculanus]] | [[Sporacius|Flavius Sporacius]] |- | 453 | [[Opilio (consul 453)|Flavius Opilio]] | [[Iohannes Vincomalus]] |- | 454 | Flavius Aetius | Flavius Studius |- | 455 | [[Valentinian III|Flavius Placidus Valentinianus Augustus]] VIII | [[Anthemius|Procopius Anthemius]] |- | 456 | [[Avitus|Eparchius Avitus Augustus]] (West) | ''without colleague'' (West) |- | | [[Iohannes (consul 456)|Iohannes]] (East) | [[Varanes (consul 456)|Varanes]] (East) |- | 457 | [[Constantinus (consul 457)|Flavius Constantinus]] | [[Rufus (consul 457)|Flavius Rufus]] |- | 458 | [[Majorian|Iulius Maiorianus Augustus]] | [[Leo I (emperor)|Flavius Valerius Leo Augustus]] |- | 459 | [[Ricimer|Flavius Ricimer]] | [[Julius Patricius|Flavius Iulius Patricius]] |- | 460 | [[Flavius Magnus]] | [[Apollonius (consul 460)|Flavius Apollonius]] |- | 461 | [[Severinus (consul 461)|Flavius Severinus]] | [[Dagalaiphus|Flavius Dagalaiphus]] |- | 462 | [[Libius Severus|Flavius Libius Severus Serpentius Augustus]]<ref>The nomen "Flavius" is attested in a surviving papyrus scroll from Egypt, dated 462 [http://papyri-leipzig.dl.uni-leipzig.de/receive/UBLPapyri_schrift_00002250;jsessionid=D43D2172E6A5E08C1E4AD3DF76DBC021?XSL.Style=print Uni-leipzig.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120412041230/http://papyri-leipzig.dl.uni-leipzig.de/receive/UBLPapyri_schrift_00002250;jsessionid=D43D2172E6A5E08C1E4AD3DF76DBC021?XSL.Style=print |date=2012-04-12 }} The cognomen "Serpentius" is attested in the 'Chronica Paschale' and by [[Theophanes Confessor]] (AM 5955)</ref> | [[Leo I (emperor)|Flavius Valerius Leo Augustus]] II |- | 463 | [[Caecina Decius Basilius]] | [[Vivianus|Flavius Vivianus]] |- | 464 | Flavius Rusticius | [[Olybrius|Anicius Olybrius]] |- | 465 | Flavius Hermenericus | [[Basiliscus|Flavius Basiliscus]] |- | 466 | [[Leo I (emperor)|Flavius Valerius Leo Augustus]] III | [[Tatianus (consul 466)|Tatianus]] ''(Gaul)'' |- | 467 | [[Illustrius Pusaeus|Flavius Pusaeus]] | [[Iohannes (consul 467)|Flavius Iohannes]] |- | 468 | [[Anthemius|Procopius Anthemius Augustus]] II | ''without colleague'' |- | 469 | [[Marcian (usurper)|Flavius Marcianus]] | [[Zeno (emperor)|Flavius Zeno]] |- | 470 | [[Messius Phoebus Severus]] | [[Iordanes|Flavius Iordanes]] |- | 471 | [[Leo I (emperor)|Flavius Valerius Novus Leo Augustus]] IV | Caelius Aconius Probianus |- | 472 | Rufius Postumius Festus | Flavius Marcianus |- | 473 | [[Leo I (emperor)|Flavius Valerius Leo Augustus]] V | ''without colleague'' |- | 474 | [[Leo II (emperor)|Flavius Leo iunior Augustus]] | ''without colleague'' |- | 475 | [[Zeno (emperor)|Flavius Zeno Augustus]] II | ''Post consulatum Leonis iunioris Augusti'' (West) |- | 476 | [[Basiliscus|Flavius Basiliscus Augustus]] II | [[Armatus|Flavius Armatus]] |- | 477 | ''Post consulatum Basilisci Augusti II et Armati'' | |- | 478 | [[Illus]] | ''without colleague'' |- | 479 | [[Zeno (emperor)|Flavius Zeno Augustus]] III | ''without colleague'' |- | 480 | Caecina Decius Maximus Basilius iunior | ''without colleague'' |- | 481 | Rufius Achilius Maecius Placidus | ''without colleague'' |- | 482 | [[Severinus iunior]] | [[Trocundus|Flavius Appalius Illus Trocundes]] |- | 483 | [[Anicius Acilius Aginantius Faustus]] iunior | ''Post consulatum Trocundis'' (East) |- | 484 | [[Decius Marius Venantius Basilius]] | [[Theodoric the Great|Flavius Theodericus]] |- | 485 | [[Quintus Aurelius Memmius Symmachus|Q. Aurelius Memmius Symmachus iunior]] | ''Post consulatum Theoderici'' (East) |- | 486 | [[Caecina Mavortius Basilius Decius]] iunior | [[Longinus (consul 486)|Flavius Longinus]] |- | 487 | [[Manlius Boethius|Nar. Manlius Boethius]] | ''Post consulatum Longini'' (East) |- | 488 | [[Claudius Iulius Ecclesius Dynamius]] | [[Rufius Achilius Sividius]] |- | 489 | [[Petronius Probinus (consul 489)|Petronius Probinus]] | [[Eusebius (consul 489)|Flavius Eusebius]] |- | 490 | Anicius Probus Faustus iunior | [[Longinus (consul 486)|Flavius Longinus]] II |- | 491 | [[Anicius Olybrius (consul 491)|Flavius Anicius Olybrius Iunior]] | ''without colleague'' |- | 492 | [[Anastasius I (emperor)|Flavius Anastasius Augustus]] | Flavius Rufus |- | 493 | Flavius (Faustus?) Albinus iunior | Flavius Eusebius II |- | 494 | Flavius Turcius Rufius Apronianus Asterius | Flavius Praesidius |- | 495 | Flavius Viator | ''without colleague'' |- | 496 | [[Paulus (consul 496)|Flavius Paulus]] | ''Post consulatum Viatoris'' (West) |- | 497 | [[Anastasius I (emperor)|Flavius Anastasius Augustus]] II | ''II post consulatum Viatoris'' (West) |- | 498 | [[Paulinus (consul 498)|Flavius Paulinus]] | [[John the Scythian|Iohannes Scytha]] |- | 499 | [[John the Hunchback|Flavius Iohannes ''qui et'' Gibbus]] | ''Post consulatum Paulini'' (West) |- | 500 | [[Patricius (consul 500)|Flavius Patricius]] | [[Hypatius (consul 500)|Flavius Hypatius]] |} == [[6th century]] == {| class="wikitable" width="100%" |- bgcolor="#FFDEAD" ! width="4%" | Year ! width="48%" | East ! width="48%" | West |- | 501 | [[Avienus (consul 501)|Flavius Avienus iunior]] | [[Pompeius (consul 501)|Flavius Pompeius]] |- | 502 | Rufius Magnus Faustus Avienus iunior | [[Probus (consul 502)|Flavius Probus]] |- | 503 | Flavius Volusianus | Flavius Dexicrates |- | 504 | Rufius Petronius Nicomachus Cethegus | ''without colleague'' |- | 505 | Flavius Theodorus | [[Flavius Sabinianus]] |- | 506 | Flavius Ennodius Messala | [[Areobindus Dagalaiphus Areobindus|Flavius Areobindus Dagalaiphus Areobindus]] |- | 507 | [[Anastasius I (emperor)|Flavius Anastasius Augustus]] III | Venantius iunior |- | 508 | [[Basilius Venantius|Basilius Venantius iunior]] | [[Celer (magister officiorum)|Flavius Celer]] |- | 509 | Flavius Inportunus iunior | ''without colleague'' |- | 510 | [[Anicius Manlius Severinus Boethius|Anicius Manlius Severinus Boethius iunior]] | ''without colleague'' |- | 511 | [[Felix (consul 511)|Felix]] | Flavius [[Secundinus (consul 511)|Secundinus]] |- | 512 | [[Paulus (consul 512)|Flavius Paulus]] | [[Flavius Moschianus]] |- | 513 | [[Probus (consul 513)|Flavius Probus]] | Flavius Taurus Clementinus Armonius Clementinus |- | 514 | [[Cassiodorus|Magnus Aurelius Cassiodorus Senator]] | ''without colleague'' |- | 515 | Flavius Florentius | [[Procopius Anthemius]] |- | 516 | Flavius Petrus | ''without colleague'' |- | 517 | Flavius Agapitus | [[Flavius Anastasius Paulus Probus Sabinianus Pompeius|Flavius Anastasius Paulus Probus Sabinianus Pompeius Anastasius]] |- | 518 | Flavius Anastasius Paulus Probus Moschianus Probus Magnus | ''Post consulatum Agapiti'' (West) |- | 519 | [[Justin I|Flavius Iustinus Augustus]] | [[Eutharic|Eutharicus Cillica]] |- | 520 | Flavius Rusticius | [[Vitalian (consul 520)|Flavius Vitalianus]] |- | 521 | [[Justinian I|Flavius Petrus Sabbatius Iustinianus]] | Iobius Philippus Ymelcho Valerius |- | 522 | [[Symmachus (consul 522)|Flavius Symmachus]] (West) | [[Boethius (consul 522)|Flavius Boethius]] (West) |- | 523 | [[Anicius Maximus|Flavius Anicius Maximus]] | ''without colleague'' |- | 524 | [[Justin I|Flavius Iustinus Augustus]] II | Venantius Opilio |- | 525 | [[Anicius Probus Iunior|Flavius Anicius Probus iunior]] | Flavius Theodorus Philoxenus Soterichus Philoxenus |- | 526 | [[Anicius Olybrius (consul 526)|Flavius Anicius Olybrius Iunior]] | ''without colleague'' |- | 527 | ''without colleague'' | [[Vettius Agorius Basilius Mavortius]] |- | 528 | [[Justinian I|Flavius Petrus Sabbatius Iustinianus Augustus]] II | ''Post consulatum Mavortii'' (West) |- | 529 | [[Decius (consul 529)|Flavius Decius Iunior]] | ''II post consulatum Mavortii'' (Gaul) |- | 530 | Flavius Lampadius | [[Rufius Gennadius Probus|Rufius Gennadius Probus Orestes]] |- | 531 | ''Post consulatum Lampadii et Orestis'' | |- | 532 | ''II post consulatum Lampadii et Orestis'' | |- | 533 | [[Justinian I|Flavius Petrus Sabbatius Iustinianus Augustus]] III | ''III post consulatum Lampadii et Orestis'' (West) |- | 534 | [[Justinian I|Flavius Petrus Sabbatius Iustinianus Augustus]] IV | [[Decius Paulinus|Flavius Decius Paulinus iunior]] |- | 535 | [[Belisarius|Flavius Belisarius]] | ''Post consulatum Paulini'' (West) |- | 536 | ''Post consulatum Belisarii'' | ''II post consulatum Paulini'' (West) |- | 537 | ''II post consulatum Belisarii'' | ''III post consulatum Paulini'' (West) |- | 538 | [[John the Cappadocian|Flavius Iohannes Orientalis]] | ''IV post consulatum Paulini'' (West) |- | 539 | [[Strategius Apion|Flavius Strategius Apion Strategius Apion]] | ''Post consulatum Iohannis'' (West) |- | | | ''V post consulatum Paulini'' (West) |- | 540 | [[Justin (consul 540)|Flavius Mar(ianus?) Petrus Theodorus Valentinus Rusticius Boraides Germanus Iustinus]] | ''II post consulatum Iohannis'' (West) |- | | | ''VI post consulatum Paulini'' (West) |- | 541 | [[Anicius Faustus Albinus Basilius|Anicius Faustus Albinus Basilius iunior]] | ''Post consulatum Iustini'' (West) |- | colspan="5" align="center"| Office lapsed and merged with imperial titles |- | 542–565 | ''Post consulatum Basilii'' | |- | 566 | [[Justin II|Flavius Iustinus Augustus]] | |- | 567 | ''Post consulatum Iustini Augusti'' | |- | 568 | | [[Justin II|Flavius Iustinus Augustus]] II | |- | 569-578 | ''II post consulatum Iustini Augusti'' | |- | 579 | [[Tiberius II Constantine|Flavius Tiberius Constantinus Augustus]] | |- | 580–582 | ''Post consulatum Tiberii Constantini Augusti'' | |- | 583 | [[Maurice (emperor)|Flavius Mauricius Tiberius Augustus]] | |- | 584–602 | ''Post consulatum Mauricii Tiberii Augusti'' | |} == [[7th century AD]] == {| class="wikitable" width="100%" |- bgcolor="#FFDEAD" ! width="4%" | Year ! width="48%" | East ! width="48%" | West |- | 603 | [[Phocas|Phocas Augustus]] | |- | 604–610 | ''Post consulatum Focae Augusti'' | |- | 608 | [[Heraclius|Flavius Heraclius]] | |- | 609–610 | ''Post consulatum Heraclii'' | |- | 611 | [[Heraclius|Flavius Heraclius Augustus]] II | |- | 612–638 | ''II post consulatum Heraclii Augusti'' | |- | 615 | Leontius (honorary) | |- | 639 | [[Heraclonas|Flavius Heraclius Constantinus Augustus]]<!--<ref>A.A. Chekalova. At the origins of the Byzantine statehood: the senate and senatorial aristocracy of Constantinople. Moscow, 2007</ref>--> | |- | 640-641 | ''III post consulatum Heraclii Augusti'' | |- | 642 | [[Constans II|Flavius Constantinus Augustus]] | |- | 643–668 | ''Post consulatum Constantini Augusti'' | |- | 656 | Theodosius,<ref name=chapman>{{cite web|title=Catholic Encyclopedia: Maxiums of Constantinople, Saint|url=http://www.ewtn.com/library/MARY/CEMAXOFC.htm|first=John|last=Chapman|editor-first=Joe|editor-last=Buehler|publisher=Eternal Word Television Network|access-date=2010-08-22|archive-date=2017-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171012021807/http://www.ewtn.com/library/MARY/CEMAXOFC.htm|url-status=dead}}</ref> Paulus<ref name=chapman /> | |- | 668 | [[Constantine IV|Constantinus Augustus]] | |- | 686 | [[Justinian II|Justinianus Augustus]]<ref>{{cite web|author=Bede|authorlink=Bede|author2=Halsall, Paul (Editor)|title=Bede (673-734): Ecclesiastical History of the English Nation, Book V: Chapter VII|url=http://www.fordham.edu/halsall/basis/bede-book5.html|date=1999|publisher=Medieval Sourcebook|access-date=2010-08-22|archive-date=2014-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814160844/http://www.fordham.edu/halsall/basis/bede-book5.html|url-status=dead}}</ref><ref>Justinian II adopted the title of consul for all the Julian years of his reign, consecutively numbered.</ref> |- | 699 | [[Tiberius III|Tiberius Augustus]] | |} == [[8th century AD]] == {| class="wikitable" width="100%" |- bgcolor="#FFDEAD" ! width="4%" | Year ! width="48%" | East ! width="48%" | West |- | 711 | [[Philippicus|Philippicus Augustus]]<ref>{{cite journal|first=Margaret |last=Thompson|title=The American Excavations in the Athenian Agora: Eighteenth Report (Jul. - Sep., 1940): Some Unpublished Bronze Money of the Early Eighth Century|journal=Hesperia|volume= 9|issue=No. 3|pages=pp. 358–380|postscript=.}}</ref> |- | 714 | [[Anastasios II (emperor)|Anastasius Augustus]] | |- | 718 | [[Leo III the Isaurian|Leo Augustus]] | |- | 726 | [[Orso Ipato|Ursus Particiacus]]<ref>{{cite encyclopedia|title=Venice|url=http://www.newadvent.org/cathen/15333a.htm|encyclopedia=Catholic Encyclopedia|date=2009|origyear=1917|publisher=New Advent}}</ref><ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=W8JfAf3h8xgC&pg=PA45&lpg=PA45&dq=consul |first=William Carew |last=Hazlitt|title=History of the Venetian Republic: Her Rise, Her Greatness, and Her Civilization|location=London|publisher=Smith, Elder & Co.|date=1860|volume=Volume I|page=45}}</ref> | |- | 737 | [[Dominicus Leonus]] | |- | 738 | [[Felice Cornicola|Felicius Cornicola]] | |- | 739 | [[Teodato Ipato|Theodatus Ursus]] | |- | 740 |Iulianus<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=f_EMAAAAYAAJ&pg=PA884&lpg=PA884&dq=%22Giuliano+IPATO%22 |first=J. Willoughby |last=Rosse|first2=John |last2=Blair|title= An Index of Dates: Comprehending the Principal Facts in the Chronologyand History of the World, from the Earliest to the Present Time|location=London|publisher=Henry G. Bohn|date=1859|volume=Volume II K—Z|page=884}}</ref> | |- | 741 | [[Iovianus Ceparius]]<ref>{{cite book|last=Romanin|first=Samuele|title=Storia documentata di Venezia|publisher=Pietro Naratovich tipografo editore|location= Venezia|date= 1853|language=Italian}}</ref> | |- | 742 | [[Constantine V|Constantinus Augustus]] | |- | 764 | [[Mauricius Galba]] | |- | 776 | [[Leo IV the Khazar|Leo Augustus]] | |- | 782 | [[Constantine VI|Constantinus Augustus]] | |} ==Ika-9 siglo AD== {| class="wikitable" width="100%" |- bgcolor="#FFDEAD" ! width="4%" | Taon ! width="48%" | Silangang Imperyo ! width="48%" | Kanlurang Imperyo |- | 803 | [[Nicephorus I|Nicephorus Augustus]] | |- | 814 | [[Leo V the Armenian|Leo Augustus]] | |- | 818 | Bonus<ref>{{cite encyclopedia|url=http://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/Naples|title=Naples|encyclopedia=Catholic Encyclopedia|date=1913}}</ref> | |- | 821 | [[Michael II|Michael Augustus]] | |- | 827 | [[Agnellus Iustinianus Particiacus]] | |- | 830 | [[Theophilos (emperor)|Theophilus Augustus]] | |- | 836 | [[Petrus Tradonicus Pola]] | |- | 843 | [[Michael III|Michael Augustus]] | |- | 867 | [[Basil I|Basilius Augustus]] | |- | 887 | [[Leo the Wise|Leo Augustus]] | |} ==References== <references /> == Literature == === Primary sources === * {{Cite book|contribution=Consulares Triumphalesque Romanorum ad Fidem Optimorum Auctorum|first=Georgius|last=Baiterus|title=M. Tullii Ciceronis opera quae supersunt omnia, ac deperditorum|volume=Volume 12|editor-first=Johann Caspar |editor-last=von Orelli|location=Turici|publisher=Typis Orelli, Fuesslini et Sociorum|date=1837|language=Latin|postscript=.}} * {{Cite document|contribution=The Capitoline Marbles; or, Consular Calendars: an Ancient Monument|first=N.|last=Hooke|title=The Roman History from the Building of Rome to the Ruin of the Commonwealth Illustrated with Maps|edition=new|location=London|date=1823|publisher=C & J Rivington, etc.|volume=VI|pages=369–484|postscript=.}} * {{cite book|editor-first=Theodor|editor-last=Mommsen|editor2-first=Roger|editor2-last=Pearse|chapterurl=http://www.tertullian.org/fathers/chronography_of_354_08_fasti.htm|title=[[Chronography of 354]]|chapter=Part 8: List (fasti) of the consuls to 354 AD|date=2006|origyear=1892|publisher=The Tertullian Project|unused_data=publisher-The Tertullian Project}} * {{cite book|first=Caroli|last=Sigonii|title=Fasti Consulares ac Triumphi Acti a Romulo Rege usque ad Ti. Caesarem. Eisusdem in Fastos et Triumphos, Id Est in Universam Romanam Historiam Commentarius|location=Venetiis|date=MDLVI|publisher=Apud Paulum Manutium, Aldi F.|language=Latin}} * {{cite book|first=Caroli|last=Sigonii|title=Fasti Consulares ac Triumphi Acti a Romulo Rege usque ad Ti. Caesarem. Eisusdem in Fastos et Triumphos, Id Est in Universam Romanam Historiam Commentarius|location=Hanoviae|date=MDCIX|publisher=Apud Claudium Marnium & heredes Ioan. Aubrii|language=Latin}} === Secondary sources === * {{cite book|first=Géza |last=Alföldy|title=Konsulat und Senatorenstand unter den Antoninen|publisher= Habelt Verlag|location=Bonn |date=1977|language=German}} * {{cite book|first=Roger S.|last=Bagnall|authorlink=Roger S. Bagnall|first2=Alan |last2=Cameron|first3=Seth R. |last3=Schwartz|first4=Klaas A.|last4=Worp|title=Consuls of the later Roman Empire|publisher=American Philological Association|series=Philological Monographs #36|date= 1987}} * {{cite book|first=Thomas Robert Shannon|last=Broughton|authorlink=Thomas Robert Shannon Broughton|first2=Marcia L. (Collaborator)|last2=Patterson|title=The magistrates of the Roman republic|year=1951|url=https://archive.org/details/magistratesofrom0002brou|publisher=American Philological Association|series=Philological Monograph No. 15}} * {{cite journal|first=Giuseppe |last=Camodeca|title=I consoli des 55-56 e un nuovo collega di seneca nel consolato: P. Cornelius Dolabella (TP.75 [=1401 +135)*|journal=Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik|volume=63|date=1986|pages=201–215|language=Italian|postscript=.}} * {{Cite journal|first=Giuseppe |last=Camodeca|contribution=Novità sui fasti consolari dalle tavolette cerate della Campania|title=Epigrafia. Actes du Colloque international d’epigraphie latine en mémoire de Attilio Degrassi etc.|series=Collection de l’ecole française de Rome 143|location= Rome|date=1991|pages=45–74|language=Italian|postscript=.}} * {{cite book|first=Attilio|last=Degrassi|authorlink=Attilio Degrassi|title=I fasti consolari dell'impero romano dal 30 avanti Cristo al 613 dopo Cristo|url=https://archive.org/details/ifasticonsolarid0000degr|language=Italian|location=Roma|date=1952}} * {{cite journal|first=Werner |last=Eck|title=Ergänzungen zu den Fasti Consulares des 1. und 2. Jh.n.Chr.|journal=Historia|volume=24|date=1975|pages=324–344|language=German|postscript=.}} * {{cite journal|doi=10.1017/S0009838800032821|first=Paul A. |last=Gallivan|title=Some Comments on the Fasti for the Reign of Nero|url=https://archive.org/details/sim_classical-quarterly_1974-12_24_2/page/290|journal=Classical Quarterly|series=New Series|volume=24|issue=2|date=1974|pages=290–311|postscript=.}} * {{cite journal|doi=10.1017/S0009838800034959|first=Paul A. |last=Gallivan|title=The Fasti for the Reign of Claudius|url=https://archive.org/details/sim_classical-quarterly_1978_28_2/page/407|journal=Classical Quarterly|volume=28|issue=2|date=1978|pages= 407–426|postscript=.}} * {{cite journal|first=Judith R. |last=Ginsburg|title=Nero’s Consular Policy|journal=American Journal of Ancient History|volume=6|issue=1|date=1981|pages=51–68|postscript=.}} * {{cite book|title=Fasti consulares inde a Caesaris nece usque ad imperium Diocletiani|url=https://archive.org/details/fasticonsulares00kleigoog|first= Joseph |last=Klein|location=Lipsiae|date=1881|language=Latin|publisher=In Aedibus B.G. Teubneri}} * {{cite book|first=Paul |last=Leunissen|title=Konsuln und Konsulare in der Zeit von Commodus bis Severus Alexander|language=German|publisher=Verlag Gieben|location=Amsterdam |date=1989}} * {{cite encyclopedia|title=Fasti Consulares|encyclopedia=A dictionary of Greek and Roman antiquities|editor-first=William |editor-last=Smith|editor2-first=Charles |editor2-last=Anthon|pages=1075–1092|edition=Third American Carefully Revised|publisher=Harper & Brothers, Publishers|location=New York|date=1886}} * {{cite book|first=Annalisa |last=Tortoriello|title=I fasti consolari degli anni di Claudio|publisher= Accademia Nazionale dei Lincei|location=Roma|date=2004|language=Italian}} ==Kawing Panlabas== * {{cite web|title=Consuls of the Roman Republic|url=http://www.friesian.com/rome.htm|first=Kelley L.|last=Ross|date=1996|publisher=The Proceedings of the Friesian School, Fourth Series}} <br> {{Ancient Rome topics}} [[Kategorya:Ancient timelines|Roman consuls]] [[Kategorya:Roman consuls| ]] [[Kategorya:Lists of Ancient Rome office-holders|Consuls]] [[Kategorya:Lists of people by time period|Imperial Roman]] lx07uifqg8uohhzcc3nr2vcexs660mk 0 143635 2204846 2193174 2026-04-24T21:38:06Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204846 wikitext text/x-wiki {{Evolutionary biology}} [[Talaksan:Huxley - Mans Place in Nature.jpg|thumbnail|right|350px|Pagpapakita ng pagkakatulad ng mga kalansay ng mga ''[[Hominoidea|bakulaw]]'': (mula kaliwa) [[gibbon]], [[orangutan]], [[chimpanzee]], [[gorilla]], at [[tao|modernong tao]]. Ito ang frontispiece ng aklat ni [[Thomas Huxley]] na ''[[Evidence as to Man's Place in Nature]]'' (1863) na nagbibigay ebidensiya para sa ebolusyon ng ibang mga bakulaw at tao mula sa isang [[karaniwang ninuno]].]] Ang '''ebolusyon ng tao''' o '''ebolusyong pantao''' ang proseso ng [[ebolusyon]] na tumungo sa paglitaw ng species na ''[[homo sapiens]]'' (tao). Ang proseso ng ebolusyon ng tao ay nagsimula pa sa huling pinakakaraniwang ninuno ng lahat ng buhay ngunit ang paksa ng ''ebolusyong pang-tao'' ay karaniwang sumasaklaw lamang sa kasaysayang pang-ebolusyon ng mga [[primado]] sa partikular na ang paglitaw ng [[homo sapiens]] bilang isang species ng genus na ''[[Homo]]''. Ang ebolusyon ng tao ay sinusuportahan ng maraming mga disiplinang pang-agham kabilang ang [[henetika]], [[antropolohiya]], [[primatolohiya]], [[arkeolohiya]], at [[embryolohiya]]. Ang ebolusyon ng tao ay inilalarawan ng isang bilang ng mga pagbabagong morpolohikal, pang pag-unlad, pisiolohikal at pang-pag-aasal na nangyari mula sa pakikipaghiwalay ng tao sa karaniwang ninuno ng mga tao at [[chimpanzee]]. Ang pinakamahalagang mga pagbabagong ito sa tao ang [[bipedalismo]] (paglalakad gamit ang dalawang hita), [[pagsasalita]], nawalang balahibo, lumaking sukat ng [[utak]], humabang [[ontoheniya]], at lumiit na [[dimorpismong seksuwal]].<ref name=Boyd2003>{{cite book |author=Boyd, Robert; Silk, Joan B. |year=2003 |title=How Humans Evolved |url=https://archive.org/details/howhumansevolved03edboyd |location=New York, New York |publisher=Norton |isbn=0-393-97854-0}}</ref> Ang mga pagbabagong ito sa modernong tao ay resulta ng mga [[mutasyon]] sa kromosoma o DNA na napili sa ninuno ng tao sa pamamagitan ng [[natural na seleksiyon]] sa paglipas ng napakahabang panahon. Ang mutasyon ang pareho ngunit hindi ang tanging mekanismo na nagpalitaw sa mga iba ibang species na makikita sa mundo ngayon. ==Kasaysayan ng pag-aaral== [[File:Fossil hominids.jpg|thumb|220px|[[Fossil]] [[Hominid]] Evolution Display sa [[The Museum of Osteology]], Oklahoma City, Oklahoma, USA]] Bago ng kapanahunan ni Darwin, si [[Carl Linnaeus]] at iba pang mga siyentipiko ay tumuring sa mga dakilang bakulaw o apes na mga pinakamalapit na kamag-anak ng mga tao dahil sa mga pagkakatulad sa morpolohiya at anatomiya. Ang salitang homo na pangalan ng genus sa biolohiya na kinabibilangan ng mga tao ay salitang Latin para sa tao. Ito ay orihinal na pinili ni Linnaeus sa kaniyang sistema ng klasipikasyon. Ang salitang "human" ay mula sa [[wikang Latin|Latin]] na ''humanus'' na anyong pang-panguri ng ''homo''. Ang salitang ''homo'' naman ay hinango sa ugat na Indo-Europeo na *dhghem, o lupa. Ang posibilidad ng pag-uugnay ng mga tao sa mga mas naunang bakulaw o apes sa pamamagitan ng pinagmulan ay naging maliwanag lamang pagkatapos ng publikasyon noong 1859 ni [[Charles Darwin]] ng ''On the Origin of Species'' (Sa Pinagmulan ng mga Espesye). Ang unang mga debate tungkol sa kalikasan ng ebolusyon ng tao ay lumitaw sa pagitan nina [[Thomas Huxley]] at [[Richard Owen]]. Nangatwiran si Huxley para sa ebolusyon ng tao mula sa mga [[bakulaw]] sa pamamagitan ng pagpapakita ng maraming mga pagkakatulad sa pagitan ng mga tao at bakulaw sa kanyang 1863 na aklat na ''Evidence as to Man's Place in Nature'' (Patunay sa Puwesto ng Tao sa Kalikasan). Gayunpaman, ang maraming mga sinaunang tagasuporta ni Darwin (gaya nina [[Alfred Russel Wallace|Wallace]] at [[Charles Lyell|Lyell]]) ay hindi umayon na ang pinagmulan ng mga kakayahang pang-isip at mga sensibilidad na [[moralidad|moral]] ng mga tao ay maipapaliwanag ng natural na seleksiyon. Inilapat ni Darwin ang kanyang teoriya ng ebolusyon at seksuwal na seleksiyon sa mga tao nang kanyang ilimbag ang ''The Descent of Man'' (Ang Pinagmulan ng Tao) noong 1871. Ang isang pangunahing problema sa panahong ito ang kakulangan ng mga [[fossil na transisyonal|pagitang fossil]]. Sa kabila ng pagkakatuklas noong 1891 ni [[Eugène Dubois]] ng ''[[Homo erectus]]'' sa [[Java]] noon lamang mga 1920 nang ang mga fossil ay natuklasan sa Aprika at ang mga [[transisyonal na fossil|pagitang species]] ay natipon. Noong 1925, inilarawan ni [[Raymond Dart]] ang isang specimen ng ''[[Australopithecus africanus]]'' na tinawag na ''[[Batang Taung]]''. Ang mga labi nito ay isang mahusay na naingatang munting bungo at endocranial na cast ng utak. Bagaman ang utak ay maliit, ang hugis ay bilugan hindi tulad ng mga [[chimpanzee]] at [[gorilya]] at mas tulad ng utak ng tao. Ang specimen na ito ay nagpapakita rin ng maikling ngiping canine at ang posisyon ng [[foramen magnum]] ay ebidensiya ng lokomosyong [[bipedal]]. Ang lahat ng mga katangiang ito ay humikayat kay Dart na ang [[Batang Taung]] ay isang bipedal na ninuno ng tao na isang [[fossil na transisyonal|anyong transisyonal]] sa pagitan ng mga [[bakulaw]] at tao. Noong mga 1960 at 1970, ang daang daang fossil ay natagpuan partikular na sa Silangang Aprika sa mga rehiyon ng Olduvai gorge at Lake Turkana. Noong mga 1980, ang Ethiopia ay lumitaw na mainit na lugar ng paleoantropolohiya kung saan si "[[Lucy (Australopithecus)|Lucy]]" na pinakakumpletong kasapi ng ''[[Australopithecus afarensis]]'' ay natagpuan. Ang lugar na ito ang naging lokasyon ng maraming mga natuklasang fossil na [[hominin]] noong mga 1990 gaya ng ''[[Ardipithecus ramidus]]''. Ang rebolusyong [[henetika|henetiko]] sa mga pag-aaral ng ebolusyon ay nagsimula nang sukatin nina [[Vincent Sarich]] at [[Allan Wilson]] ang lakas ng immunological cross-reactions ng blood serum albumin sa pagitan ng mga pares ng mga species kabilang ang mga tao at aprikanong bakulaw. Ang lakas ng reaksiyon ay maihahayag ng numerikal bilang distansiyang immunological na proporsiyonal sa bilang ng pagkakiba ng asidong amino sa pagitan ng mga homologous proteins sa iba't ibang espesye. Sa paglikha ng isang calibration curve ng ID ng mga pares ng species na may alam na panahon ng paghihiwalay sa fossil record, ang data ay magagamit bilang isang orasang molekular upang tantiyahin ang mga panahon ng paghihiwalay ng mga pares ng mababang uri o hindi alam na mga fossil. Sa kanilang papel noong 1967 sa magasing ''Science'', sina Sarich at Wilson ay nagbigay ng estimasyon ng paghihiwalay ng mga tao at bakulaw na apat hanggang limang milyong mga taong nakakalipas. Ang paglalapat ng orasang molekular ay nagpabago sa pag-aaral ng ebolusyong molekular. Ang ebidensiya ng ebolusyon ng tao ay batay sa maraming mga larangan ng natural na agham. Ang pangunahing mga pinagkukunan ng kaalaaman sa prosesong ebolusyon ay tradisyonal na fossil record ngunit sa simula ng pag-unlad ng henetika noong mga 1970, ang mga analysis ng [[DNA]] ay nagkaroon ng katumbas na kahalagahan. Ang pag-aaral ng [[ontoheniya]], [[piloheniya]] at biyolohiyang ebolusyonaryong pagpapaunlad sa parehong mga [[bertebrata]] at [[imbertebrado]] ay nagbibigay ng mahalagang kabatiran sa ebolusyon ng lahat ng buhay kabilang ang ebolusyon ng tao. ==Ebolusyon ng tao== [[File:Notharctus tenebrosus AMNH.jpg|thumb|Ang ''[[Notharctus]]'' na nabuhay sa Europa at Hilagang Amerika noong 50 milyong taong nakakalipas. Ang mga modernong [[lemur]] ay nag-ebolb mula sa mga primadong katulad ng genus na ito.]] [[File:Proconsul skeleton reconstitution (University of Zurich).JPG|thumb|Ang ''[[Proconsul (primate)|Proconsul]]'' na nabuhay mula 23 hanggang 25 milyong taong nakakalipas noong panahong [[Miocene]].]] Ang mga [[primado]] ay humiwalay mula sa ibang mga [[mamalya]] noong mga 85 milyong taong nakakalipas.<ref>{{cite journal|title=Molecular Clock Calibrations and Metazoan Divergence Dates|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1999-09_49_3/page/385|author=Lee, M.|journal=Journal of Molecular Evolution|volume=49|issue=3|month=September | year=1999|pages=385–391|doi=10.1007/PL00006562|pmid=10473780}}</ref><ref>{{cite web|title=Scientists Push Back Primate Origins From 65 Million To 85 Million Years Ago|url=http://www.sciencedaily.com/releases/2002/04/020418073440.htm|publisher=Science Daily|accessdate=2008-10-24}}</ref><ref>{{cite journal|title=Using the fossil record to estimate the age of the last common ancestor of extant primates|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-04-18_416_6882/page/726|author=Tavaré, S., Marshall, C. R., Will, O., Soligo, C. & Martin R.D.|journal=Nature|date=April 18, 2002|pages=726–729|volume=416|issue=6882|doi=10.1038/416726a|pmid=11961552}}</ref> Ang pinakamaagang mga fossil ng mga primado ay mula 55 milyong taong nakakalipas. Ang mga maagang primado ay lumitaw sa Eurasya. Ang angkan ng primado na pinaglitawan ng mga ape na Aprikano at mga tao kabilang ang ''[[Dryopithecus]]'' ay lumipat patimog mula sa Europa o Kanluraning Asya tungo sa Aprika. Ang mga populasyong tropikal ng mga primadong natuklasan sa mga fossil bed ng panahong [[Eocene]] at [[Oligocene]] sa depresyong [[Faiyum]] ng timog kanlurang Ehipto ay nagsanga sa iba't ibang kasalukuyang nabubuhay na species na [[lemur]] ng [[Madagascar]], mga [[loris]] ng Timog Silangang Asya, mga [[galago]] ng Aprika, at mga [[Simian|anthropoid]]: [[Bagong daigdig na unggoy|platyrrhine]] (''mga Bagong Daigdig na unggoy''), at mga [[Catarrhini|catarrhine]] na kinabibilangan ng mga ''[[Lumang Daigdig na unggoy]]'' at mga ''[[Hominidae|dakilang bakulaw]]''(great apes) na kinabibilangan ng mga [[tao]].<ref name="Kordos-p17">{{cite journal|author=Kordos L, Begun D R|title=Primates from Rudabánya: allocation of specimens to individuals, sex and age categories|journal=J. Hum. Evol.|volume=40|issue=1|pages=17–39|year=2001|pmid=11139358|doi=10.1006/jhev.2000.0437}}</ref> Noong mga 40 milyong taong nakakalipas, ang impraorden na [[Simian|Simiiformes]] ay nagsanga tungo sa mga pangkat na ''[[Platyrrhini]]'' (''mga [[Bagong Daigdig na unggoy]]'') at [[Catarrhini]] (''mga [[Hominoidea|hominoid]]'' at mga ''[[Lumang Daigdig na unggoy]]'').<ref name=PQ>{{cite book | title = Primates in Question | url = https://archive.org/details/primatesinquesti00shum | publisher = Smithsonian Institution Press | year = 2003 | author = Robert W. Shumaker & Benjamin B. Beck | isbn = 1-58834-176-3}}</ref> Ang mga [[Hominoidea|hominoid]](bakulaw) ay humiwalay mula sa mga [[Lumang Daigdig na unggoy]] sa pagitan ng 29 milyon at 34.5 milyong taong nakakalipas.<ref>{{cite web |url=http://www.redorbit.com/news/science/117352/apes_monkeys_split_earlier_than_fossils_had_indicated/ |title=Apes, Monkeys Split Earlier Than Fossils Had Indicated/ |author= |date=8 January 2005 |publisher=redOrbit.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715172009/http://www.redorbit.com/news/science/117352/apes_monkeys_split_earlier_than_fossils_had_indicated/ |archivedate=15 July 2011 |deadurl=yes |accessdate=6 February 2013 |url-status=dead }}</ref> Ang [[Hylobatidae]](''mga gibbon'') ay humiwalay mula sa [[Hominidae]](''mga dakilang bakulaw'') noong mga 15-20 milyong taong nakakalipas. Ang [[Ponginae]](''mga orangutan'') ay humiwalay mula sa [[Hominidae]] noong mga 12-15 milyong taong nakakalipas.<ref>http://www.orangutan.org/orangutan-facts/orangutan-biology</ref> Ang mga ninuno ng mga orangutan o mga malapit na nauugnay rito ay maaaring kinakatawan ng mga fossil gaya ng [[Sivapithecus]] at [[Ramapithecus]] na natuklasan sa mga burol na Siwalik ng Pakistan. Ang mga gorilya ay humiwalay sa linya na tumutungo sa [[Pan (hayop)|Pan]](''[[chimpanzee]] at [[bonobo]]'') at tao noong mga 10 milyong taong nakakalipas.<ref>http://www.abc.net.au/science/articles/2012/03/08/3448783.htm</ref> Ang species na malapit sa huling karaniwang ninuno ng mga gorilya, mga [[chimpanzee]], mga [[bonobo]] at mga [[tao]] ay maaaring kinakatawan ng mga fossil na [[Nakalipithecus]] na natagpuan sa Kenya at [[Ouranopithecus]] na natagpuan sa Gresya. Ang linyang ''[[Pan (hayop)|Pan]]''(chimpanzee at bonobo) ay humiwalay sa linya na tumutungo sa tao noong mga 6 hanggang 7 milyong taong nakakalipas. Pagkatapos nito, ang [[chimpanzee]] at [[bonobo]] ay naghiwalay noong kaunti sa 1 milyong taong nakakalipas.<ref name="Won2004">{{cite journal | last1 = Won | first1 = Yong-Jin | last2 = Hey | first2 = Jody | title = Divergence population genetics of chimpanzees | volume = 22 | issue = 2 | journal = Molecular Biology & Evolution | pages = 297–307 | date = 13 October 2004 | doi = 10.1093/molbev/msi017 | pmid = 15483319}}</ref><ref name="Fischer2004">{{cite journal | last1 = Fischer | first1 = Anne | first2 = Victor | last2 = Wiebe | first3 = Svante | last3 = Pääbo | first4 = Molly | last4 = Przeworski | title = Evidence for a complex demographic history of chimpanzees | volume = 21 | issue = 5 | journal = Molecular Biology & Evolution | pages = 799–808 | date = 12 February 2004 | doi = 10.1093/molbev/msh083 | pmid = 14963091}}</ref> Ang [[DNA]] ng tao ay 99.4% katulad sa DNA ng mga chimpanzee<ref name=bbc>http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3042781.stm</ref> samantalang ang DNA ng tao ay 96% katulad sa DNA ng [[gorilla]].<ref>http://www.guardian.co.uk/science/2012/mar/07/gorilla-genome-analysis-new-human-link</ref> Ang ilang pag-aaral ay nagpapakita na ang mga [[chimpanzee]] at [[bonobo]] ay mas malapit na nauugnay sa mga tao kesa sa mga [[gorilla]].<ref name="Takahata1995">{{cite journal | last1 = Takahata | first1 = N. | last2 = Satta | first2 = Y. | last3 = Klein | first3 = J. | year = 1995 | title = Divergence time and population size in the lineage leading to modern humans | journal = Theoretical Population Biology | volume = 48 | issue = 2 | pages = 198–221 | doi = 10.1006/tpbi.1995.1026 | pmid = 7482371}}</ref> Dahil sa labis na pagkakatulad ng mga chimpanzee at bonobo sa tao, iminungkahi ng ilang mga siyentipiko na muling uriin ang mga chimpanzee at bonobo sa genus na [[Homo]]: ''Homo paniscus'' at ''Homo troglodytes''.<ref>http://news.nationalgeographic.com/news/2003/05/0520_030520_chimpanzees.html</ref> Ang alternatibong mungkahi ay dapat muling uriin ang tao bilang ''Pan sapiens'' bagaman ito ay lalabag a prinsipyo ng prioridad dahil ang Homo ay unang pinangalanan bago ang ''Pan''. Ang pinakamaagang hominin na [[bipedal]] ang [[Sahelanthropus]] o [[Orrorin]] na posibleng ang pinagsasaluhang karaniwang ninuno ng parehong tao at chimpanzee. Ang [[Ardipithecus]] ang kalaunang unang buong bipedal na hominin na posibleng nagebolb tungo sa henus na [[Australopithecus]].<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://news.discovery.com/history/archaeology/ardi-human-ancestor.htm |access-date=2013-07-22 |archive-date=2013-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208071257/http://news.discovery.com/history/archaeology/ardi-human-ancestor.htm |url-status=dead }}</ref> Ang [[australopithecus]] ay nag-ebolb naman tungo sa henus na [[Homo]]. Ang pinakamaagang kasapi ng Homo ang [[homo habilis]] na nagebolb noong mga 2.3 milyong taong nakakalipas mula sa [[Australopithecus]]. Ang homo hablis ang unang species na gumamit ng mga kasangkapang bato. Sa sumunod na mga milyong taon, ang proseso ng ensepalisasyon ay nagsimula sa paglitaw ng [[Homo ergaster]]/[[Homo erectus]]. Ang [[homo erectus]] at [[homo ergaster]] ang unang mga hominina na lumisan sa Aprika. Ang mga ito ay kumalat sa Aprika, Asya at Europa sa pagitan ng 1.3 hanggang 1.8 milyong taong nakakalipas. Ang mga ito ang pinaniniwalaang ang mga species na unang gumamit ng apoy at mga komplikadong kasangkapan. Ang homo ergaster ay pinaniniwalaang nag-ebolb sa [[Homo heidelbergensis]] at ang Homo heidelbergensis ay nagsanga naman sa mga [[neanderthal]] sa Europa at mga [[Homo sapiens]] sa Aprika. Ayon sa teoriyang kamakailang pinagmulang Aprikano ng tao, ang mga [[homo sapiens]] ay nagebolb sa Aprika mula sa [[Homo heidelbergensis]] noong mga 200,000 taong nakakaraan at lumisan sa kontinenteng Aprika noong 50,000 hanggang 100,000 taong nakakalipas. Ang mga ito ang pumalit sa mga lokal na populasyon ng [[homo erectus]] at [[Homo neanderthalensis]]. Ang paglipat tungo sa pag-aasal na moderno ay nangyari pagkatapos nito. Ang tumaas na sopistikasyon ng paggawa ng kasangkapan at pag-aasal ay mula 80,000 taong nakakalipas. Ang buong modernong pag-aasal na kinabibilangan ng sining, musika, paghihiyas sa sarili, kalakal, mga libingang ritwal at iba pa ay ebidente noong 30,000 taong nakakalipas. Ang pinakamatandang mga halimbawa ng mga prehistorikong sining gaya ng mga [[pigurinang Venus]] at pagpipinta sa kweba sa kwebang Chauvet ay pinetsahan sa panahong ito.<ref>{{cite web |url=http://www.mus.cam.ac.uk/~ic108/lithoacoustics/BAR2002/BARpreprint.pdf |title=Musical behaviours and the archaeological record: a preliminary study |author= |date= |work= |publisher= |accessdate= |archive-date=2012-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120610150342/http://www.mus.cam.ac.uk/~ic108/lithoacoustics/BAR2002/BARpreprint.pdf |url-status=dead }}</ref> ==Mga genus== ===Genus Australopithecus=== {{multiple image |align =right |direction=vertical |image1 = |width =200 |caption1= Rekonstruksiyon ng ''[[Homo habilis]]'' na pinaniniwalaang ninuno ng ''[[Homo ergaster]]''. Westfälisches Museum für Archäologie, Herne |image2 =Homo ergaster.jpg |caption2=[[Homo ergaster]] na pinaniniwalaang ninuno ng ''[[Homo heidelbergensis]]'' |image3= |caption3=Isang rekonstruksiyon ng ''[[Homo heidelbergensis]]'' na pinaniniwalaang ninuno ng parehong mga ''[[Neanderthal]]'' at mga ''[[Homo sapiens]]''. |background color= }} {{main|Australopithecus}} Ang genus na [[Australopithecus]] ay nagebolb sa silangang Aprika noong mga 4 milyong taong nakakalipas bago kumalat sa kontinente. Ito ay naging [[ekstinto]] noong 2 milyong taong nakakalipas. Sa panahon ng pag-iral nito, ang iba't ibang mga anyo nito ay lumitaw kabilang ang [[Australopithecus anamensis]], [[Australopithecus afarensis]], [[Australopithecus sediba]], at [[Australopithecus africanus]]. Ang fossil record ay tila nagpapakita na ang Australopithecus ang karaniwang ninuno ng genus na ''[[Paranthropus]]''(ang mga matipunong australopith) at ng genus na ''[[Homo]]'' na kinabibilangan ng mga [[homo sapiens]]. Bagaman ang katalinuhan ng mga Australopithecus ay malamang na hindi mas sopistikado kesa sa mga modernong [[bakulaw]], ang pagtindig nitong [[bipedal]](gamit ang dalawang hita) ang mahalagang ebidensiya na nagtatangi ng pangkat na ito mula sa mga naunang [[primado]] dito na mga [[quadruped]](gamit ang apat na hita). ===Genus Homo=== {{main|Homo}} Bagaman ang ilang mga species ng genus na homo ay maaaring mga ninuno ng [[homo sapiens]](''modernong tao''), ang marami sa mga ito ay malamang na mga pinsan ng homo sapiens na kapwa humiwalay sa linya na pang-ninuno. Ang henus na ''Homo'' ay [[ebolusyon|nag-ebolb]] mula sa henus na [[Australopithecus]]. Ang [[Australopithecus garhi]] o [[Australopithecus sediba]]<ref>{{Cite web |url=http://www.sciencenews.org/view/generic/id/349599/description/News_in_Brief_Possible_human_ancestor_in_Australopithecus_sediba |title=Archive copy |access-date=2013-06-26 |archive-date=2013-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513033107/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/349599/description/News_in_Brief_Possible_human_ancestor_in_Australopithecus_sediba |url-status=dead }}</ref> ay pinaniniwalaang ang posibleng direktang ninuno ng henus na ''[[Homo]]''. Ang paglitaw ng Homo ay tinatayang kasabay ng pagsisimula ng pagyeyelong [[quartenary]]. Malawakang pinaniniwalaan ng mga arkeologo at paleontologo na ang mga australopithecus ay gumampan ng isang mahalagang bahagi sa ebolusyon ng tao. Ito ang unang [[hominin]] na nagpakita ng presensiya ng isang [[gene]] na dinuplikang [[SRGAP2]] na nagsanhi ng isang tumaas na haba at kakayahan ng mga neuron sa utak.<ref name=Reardon2012>Reardon, Sara (2012), ''The Humanity Switch'', New Scientist (AU/NZ), 12 May 2012 No2864, Pp. 10-11. ISSN 1032-1233</ref> Ang ''[[homo habilis]]'' na nag-ebolb mula sa [[Australopithecus]] ay pinaniniwalaang nag-ebolb tungo sa ''[[homo ergaster]]'' na nagpalitaw sa [[Homo erectus]]. Gayunpaman, ito ay pinagtatalunan dahil ang ilang mga natuklasang fossil ay nagmumungkahi na ang H. habilis at H. erectus ay sabay nabuhay.<ref name=Spoor.et.al.2007>Spoor F, Leakey M.G, Gathogo P.N, Brown F.H, Antón S.C, McDougall I, Kiarie C, Manthi F.K. & Leakey L.N. (2007), "Implications of new early Homo fossils from Ileret, east of Lake Turkana, Kenya", ''Nature'' '''448'''(7154): p. 688-691.</ref> Ito maaaring nagpapakita na ang anumang mga kaugnayang pang ninuno ng H. habilis sa H. erectus ay isang [[kladohenesis|kladohenetiko]] sa halip na [[anahenesis|anahenetiko]] na nangangahulugang kahit ang isang hiwalay na subgrupong populasyon ng H. habilis ay naging karaniwang ninuno ng natitirang henus, ang ibang mga subgrupo ay nanatili bilang hindi nagbagong H. habilis hanggang sa kanilang mas kalaunang ekstinksiyon.<ref>{{cite journal|title=Implications of new early ''Homo'' fossils from Ileret, east of Lake Turkana, Kenya|author=F. Spoor, M. G. Leakey, P. N. Gathogo, F. H. Brown, S. C. Antón, I. McDougall, C. Kiarie, F. K. Manthi & L. N. Leakey|journal=Nature|issue= 7154|pages= 688–691|date=2007-08-09|doi=10.1038/nature05986|volume=448|pmid=17687323}} "A partial maxilla assigned to H. habilis reliably demonstrates that this species survived until later than previously recognized, making an ''anagenetic'' relationship with H. erectus unlikely" (Emphasis added).</ref> Ang homo ergaster ay pinaniniwalaang nag-ebolb mula sa [[homo habilis]] sa pagitan ng 1.9 at 1.8 milyong taong nakakalipas. Ang ilang homo ergaster ay lumipat sa Asya kung saan ang mga ito ay naging [[homo erectus]] sa Asya at [[homo georgicus]] sa Europa. Ang linya ng ergaster na lumisan sa Aprika at ninuno ng Asyanong homo erectus ay humiwalay mula sa linya ng homo egaster. Ang ''[[homo rhodesiensis]]'' na nag-ebolb mula sa homo ergaster ay lumipat mula sa Aprika tungo sa Europa at naging ''[[homo heidelbergensis]]''. Ang H. heidelbergensis ay nagsanga sa mga species na ''[[Neanderthal]]'' at ''[[Homo sapiens]]'' at marahil ay pati sa ''[[denisova hominin]]'' sa Asya. Ang mga [[neanderthal]] ay nag-ebolb mula sa H. heidelbergensis noong mga 400,000 taong nakakalipas sa Europa<ref>http://www.theguardian.com/science/2013/jun/02/why-did-neanderthals-die-out</ref> samantalang ang [[Homo sapiens]](modernong tao) ay hiwalay na nag-ebolb mula sa H.heidelbergensis noong mga 200,000 at 100,000 taong nakakalipas sa Aprika. Noong mga 100,000 taong nakakalipas, ang ilang [[homo sapiens sapiens]] ay lumisan sa Aprika tungo sa [[levant]] at nakatagpo ang mga [[Homo neanderthalensis]] na may ilang mga [[admixture]].<ref>Green RE, Krause J, et al. A draft sequence of the Neandertal genome. Science. 2010 May 7;328(5979):710-22. {{DOI|10.1126/science.1188021}} PMID 20448178</ref> Kalaunan noong mga 70,000 taong nakakalipas marahil pagkatapos ng [[katastropiyang Toba]], ang isang maliit na pangkat ay lumisan sa levant at pumuno sa Eurasya, Australya at kalaunan ay sa mga Amerika. Ang isang subgrupo ng mga ito ay nakatagpo ang mga [[denisovan]]<ref>^ Reich D, Green RE, Kircher M, et al. (December 2010). "Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia". ''Nature'' 468 (7327): 1053–60. {{doi|10.1038/nature09710}}. PMID 21179161.</ref> at pagkatapos ng karagdagang admixture, ay tumira sa [[Melanesia]]. Sa scenario na ito, ang mga hindi Aprikanong taong nabubuhay sa kasalukuyan ay halos may pinagmulan sa Aprika. Gayunpaman, may ilang admixture ang mga tao sa mga neanderthal at denisovan na nagebolb ng lokal. Ang resulta ng pag-aaral ng [[genome]] ay nagpapakita na noong mga 30,000 taong nakakalipas, ang tatlong mga pangunahing subspecies ng genus na homo ay sabay umiral: ang mga denisovan, ang mga neanderthal at ang mga anatomikal na modernong tao.<ref>Reich D ., et al. Denisova admixture and the first modern human dispersals into southeast Asia and Oceania. Am J Hum Genet. 2011 Oct 7;89(4):516-28, {{DOI|10.1016/j.ajhg.2011.09.005}} PMID 21944045.</ref> Ngayon, ang tanging ''H. sapiens sapiens'' ang tanging species na natitira ng genus na ito. {| class="wikitable sortable" |+ Paghahambing na talaan ng mga species ng henus na Homo {{navbar|Homo|plain=1|style=position:absolute; width:auto; right:5em}} |- ! Species ! Nabuhay (milyong taong nakakalipas) ! Lugar kung saan nabuhay ! Taas ng matanda ! Masa ng matanda ! [[Cranial capacity]] (cm³) ! Fossil record ! Pagkakatuklas/ publikasyon ng pangalan |- ! [[Denisova hominin]] | 0.04 | [[Altai Krai]] | | | | 1 lugar | 2010 |- ! ''[[Homo antecessor|H.&nbsp;antecessor]]'' | 1.2 – 0.8 | [[Espanya]] | {{convert|1.75|m|ft|abbr=on}} | {{convert|90|kg|lb|abbr=on}} | 1,000 | 2 sites | 1997 |- ! ''[[Homo cepranensis|H.&nbsp;cepranensis]]'' | 0.5 – 0.35 | [[Italy]] | | | 1,000 | 1 skull cap | 1994/2003 |- ! ''[[Homo erectus|H.&nbsp;erectus]]'' | 1.8 – 0.2 | [[Africa]], [[Eurasia]] ([[Java]], [[China]], [[India]], [[Caucasus]]) | {{convert|1.8|m|ft|abbr=on}} | {{convert|60|kg|lb|abbr=on}} | 850 (early) – 1,100 (late) | Marami | 1891/1892 |- ! ''[[Homo ergaster|H.&nbsp;ergaster]]'' | 1.9 – 1.4 | Silanganin at Katimugang [[Aprika]] | {{convert|1.9|m|ft|abbr=on}} | | 700–850 | Marami | 1975 |- ! ''[[Homo floresiensis|H.&nbsp;floresiensis]]'' | 0.10 – 0.012 | [[Indonesia]] | {{convert|1.0|m|ft|abbr=on}} | {{convert|25|kg|lb|abbr=on}} | 400 | 7 individuals | 2003/2004 |- ! ''[[Homo gautengensis|H.&nbsp;gautengensis]]'' | >2 – 0.6 | [[South Africa]] | {{convert|1.0|m|ft|abbr=on}} | | | 1 individual | 2010/2010 |- ! ''[[Homo habilis|H.&nbsp;habilis]]'' | 2.3 – 1.4 | [[Aprika]] | {{convert|1.0|–|1.5|m|ft|abbr=on}} | {{convert|33|–|55|kg|lb|abbr=on}} | 510&ndash;660 | Marami | 1960/1964 |- ! ''[[Homo heidelbergensis|H.&nbsp;heidelbergensis]]'' | 0.6 – 0.35 | [[Europe]], [[Africa]], [[China]] | {{convert|1.8|m|ft|abbr=on}} | {{convert|90|kg|lb|abbr=on}} | 1,100–1,400 | Marami | 1908 |- ! ''[[Neanderthal|H.&nbsp;neanderthalensis]]'' | 0.35 – 0.03 | [[Europe]], [[Western Asia]] | {{convert|1.6|m|ft|abbr=on}} | {{convert|55|–|70|kg|lb|abbr=on}} (heavily built) | 1,200–1,900 | Marami | (1829)/1864 |- ! ''[[Homo rhodesiensis|H.&nbsp;rhodesiensis]]'' | 0.3 – 0.12 | [[Zambia]] | | | 1,300 |Napakakaunti | 1921 |- ! ''[[Homo rudolfensis|H.&nbsp;rudolfensis]]'' | 1.9 | [[Kenya]] | | | 700 | 2 lugar | 1972/1986 |- ! ''[[Homo sapiens idaltu|H.&nbsp;sapiens&nbsp;idaltu]]'' | 0.16 – 0.15 | [[Ethiopia]] | | | 1,450 | 3 cranium | 1997/2003 |- ! [[Human|''H.&nbsp;sapiens&nbsp;sapiens'' (modernong tao)]] | 0.2 – kasalukuyan | Buong [[mundo]] | {{convert|1.4|–|1.9|m|ft|abbr=on}} | {{convert|50|–|100|kg|lb|abbr=on}} | 1,000–1,980 |Kasalukuyang nabubuhay | —/1758 |} <noinclude> ===Paglisan ng mga modernong tao mula sa Aprika=== {{main|Kamakailang pinagmulang Aprikano}} [[Talaksan:Red Sea2.png|thumb|Pagtawid sa Pulang Dagat]] Sa kanyang aklat na ''[[Descent of Man, and Selection in Relation to Sex]]'', iminungkahi ni Darwin ang mga tao ay nagmula sa mga bakulaw o apes na may mga maliliit pa ring mga utak ngunit naglalakad ng patayo na nagpalaya sa mga kamay nito para sa mga paggamit na pumapabor sa katalinuhan. Ang paghulang ito ni Darwin ay nag-aangkin ng kabatiran dahil noong 1871, wala pang mga anumang fossil ng mga sinaunang [[hominid]] na nakuha. Pagkatapos ng halos 50 taon mula kay Darwin, ang mungkahi ni Darwin ay sinuportahan nang ang mga antropologo ay nagsimulang makapaghukay ng maraming mga fossil ng mga sinaunang may maliit na utak na mga hominid sa ilang mga lugar sa Aprika. Ito ay karagdagang sinuportahan sa pag-unlad ng henetika at sa pagkakatuklas noong mga 1980 na ang lahat ng mga kasalukuyang nabubuhay na tao ay nagmula sa isang babae(o Mitochondrial Eve na umiral sa Aprika) sa panig ng ina ng lahat ng mga tao. Ang ebidensiyang fossil at henetika ay nagpapakita na ang mga sinaunang homo sapiens ay nagebolb tungo sa mga modernong tao sa Aprika sa pagitan ng 200,000 at 150,000 taong nakakalipas<ref name="HetheringtonReid2010">{{cite book | author = Reid GBR, Hetherington R | title = The climate connection: climate change and modern human evolution | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge, UK | year = 2010 | pages = | isbn = 0-521-14723-9 |url=http://books.google.com/books?id=AAja8FTPF6QC&pg=PA64 | page = 64 }}</ref> . Ang mga kasapi ng isang sangay ng homo sapiens ay lumisan mula sa Aprika sa pagitan ng 125,000 at 60,000 taong nakakalipas at sa paglipas ng panahon ay pumalit sa mas naunang mga populasyon ng [[Neanderthal]] at ''[[Homo erectus]]''.<ref name="Meredith2011">{{cite book | author = Meredith M | title = Born in Africa: The Quest for the Origins of Human Life | publisher = PublicAffairs | location = New York | year = 2011 | pages = | isbn = 1-58648-663-2 | url = http://books.google.com/books?id=WrR9OShae2wC&pg=PT148 }}{{Dead link|date=Enero 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ang petsa ng pinakamaagang matagumpay na paglisan mula sa Aprika ay noong mga 60,000 taong nakakalipas. May mahalagang pagkakaibang biolohikal sa mga homo sapiens. Ang mga katangian gaya ng kulay ng balat, kulay ng mata, kulay at tekstura ng buhok, taas at anyo ng katawan, at mga katangiang pang bungo ay iba iba sa buong mundo. Halimbawa, ang mga gene na nagsasanhi sa mga matandang tao na magdigest na lactose ay matatagpuan sa mga populasyon na may mahabang mga kasaysayan ng [[domestikasyon]] ng mga baka na nagmumungkahi na ang [[natural na seleksiyon]] ay pumabor sa gene na nakasalalay sa gatas ng baka. Ang ilang mga sakit na namamana sa gene gaya ng [[Sickle cell anemia]] ay madalas sa mga populasyon mula sa mga lugar na ang malaria ay endemiko sa buong kasaysayan. Ang mga populasyon na tumira sa mga spesipikong klima gaya ng arktiko o tropikal o matataas na altitudo ay mas malamang na magkaroon ng mga [[phenotype]] na mapapakinabangan sa pagtitipid ng enerhiya sa mga kapaligirang ito. Ang pagiging maliit at mataba sa mga malalamig na klima, ang pagiging matangkad at payat sa mga maiinit na rehiyon at ang mga may mataas na kakayahan ng baga sa mga matataas na altitudo. Ang pagkakaiba sa kulay ng balat ng mga tao ay nag-iiba iba na ang mga may mas matiim na balat ay nasa ekwador kung saan ang karagdagang proteksiyon mula sa araw ay nagbibigay ng kapakinabangang pang-ebolusyon. Ang mga may mas maputla o puting balat ay nasa mga taong nasa polo kung saan ang kaunting liwanag ng araw at ang mas maputlang balat ay nagpapabuti ng sintesis ng bitamina D. ==Mga ebidensiya ng ebolusyon ng tao== [[Talaksan:Chromosome2 merge.png|thumbnail|Dalawang kromosomang nagsanib na naging kromosoma 2 sa tao.]] Ang ebidensiya para sa ebolusyon ng mga [[homo sapiens]] mula sa isang karaniwang ninuno na pinagsasaluhan rin ng ibang mga dakilang bakulaw ay kinukumpirma ng [[mutasyon]] sa tao na nagsanhi ng isang dulo sa dulong pagsasanib ng dalawang mga kromosomang pangninuno na pinagsasaluhan ng mga [[bakulaw]].<ref>http://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/07/3/l_073_47.html</ref><ref name="fusion">[http://www.evolutionpages.com/chromosome_2.htm Human Chromosome 2 is a fusion of two ancestral chromosomes] by Alec MacAndrew; accessed 18 May 2006.</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=x-WAHpC0Ah0 Evidence of Common Ancestry: Human Chromosome 2] (video) 2007</ref>. Ang lahat ng mga kasapi ng [[hominidae]] ay mayroon 24 pares ng mga kromosoma maliban sa mga kasapi nitong [[tao]], [[neanderthal]] at [[denisova hominin]] na may 23 pares lamang ng mga kromosoma. Ang mga ebidensiya ng pagsasanib na ito sa kromosoma 2&nbsp;ng tao: ang pagtugma ng kromosoma 2&nbsp;ng tao sa dalawang mga magkahiwalay na kromosoma ng mga [[hominidae|malalaking bakulaw]] gaya ng chimpanzee, gorilya at orangutan,<ref name="compare">{{cite journal | author=Yunis and Prakash | title=The origin of man: a chromosomal pictorial legacy | url=https://archive.org/details/sim_science_1982-03-19_215_4539/page/1524 | journal=Science | year=1982 | pages=1525–1530 | volume=215 | pmid=7063861 | doi=10.1126/science.7063861 | last2=Prakash | first2=O | issue=4539|bibcode = 1982Sci...215.1525Y | ref=harv }}</ref><ref name="similarities">[http://www.gate.net/~rwms/hum_ape_chrom.html Human and Ape Chromosomes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170906214503/http://www.gate.net/~rwms/hum_ape_chrom.html |date=2017-09-06 }}; accessed 8 September 2007.</ref> ang presensiya sa kromosomang 2&nbsp;ng tao ng mga labi ng isang ikalawang [[centromere]] na sa normal na kromosoma ay isa lamang<ref name="centromeres">{{cite journal |title=Evidence for an ancestral alphoid domain on the long arm of human chromosome 2 |url=https://archive.org/details/sim_human-genetics_1992-05_89_2/page/247 | journal=Human Genetics | year=1992 | pages=247–9 | volume=89 | pmid=1587535 | doi=10.1007/BF00217134 | last2=Pedicini | first2=A | last3=Caiulo | first3=A | last4=Zuffardi | first4=O | last5=Fraccaro | first5=M | issue=2 |last1=Avarello |first1=Rosamaria |ref=harv}}</ref>, at ang presensiya ng mga [[bestihiyal]] na [[telomere]] na normal na matatagpuan lamang sa mga dulo ng isang kromosoma ngunit sa kromosomang 2&nbsp;ng tao ay may karagdagang mga sekwensiya ng telomere sa gitna.<ref name="telomeres">{{cite journal |title=Origin of human chromosome 2: an ancestral telomere-telomere fusion | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | year=1991 | pages=9051–5 | volume=88 | pmid=1924367 | doi=10.1073/pnas.88.20.9051 | last2=Baldini | first2=A | last3=Ward | first3=DC | last4=Reeders | first4=ST | last5=Wells | first5=RA | issue=20 | pmc=52649 |last1=Ijdo |first1=J. W.|bibcode = 1991PNAS...88.9051I |ref=harv }}</ref> Dahil dito, ang kromosoma 2 ay nagbibigay ng napakalakas ng ebidensiya na pabor sa karaniwang pinagmulan ng mga tao at ibang kasapi ng [[hominidae]](malalaking bakulaw).<ref name="telomeres"/> Sa pagsesekwensiya ng parehong mga genome ng mga tao at [[chimpanzee]], ang mga kasalukuyang pagtatantiya ng pagkakapareho sa pagitan ng kanilang mga sekwensiya ng [[DNA]] ay sa pagitan ng 96% at 99%.<ref name=bbc/><ref>Ajit, Varki and David L. Nelson. 2007. Genomic Comparisons of Humans and Chimpanzees. Annu. Rev. Anthropol. 2007. 36:191–209: "Sequence differences from the human genome were confirmed to be ∼1% in areas that can be precisely aligned, representing ∼35 million single base-pair differences. Some 45 million nucleotides of insertions and deletions unique to each lineage were also discovered, making the actual difference between the two genomes ∼4%."</ref><ref>Ken Sayers, Mary Ann Raghanti, and C. Owen Lovejoy. 2012 (forthcoming, october) Human Evolution and the Chimpanzee Referential Doctrine. Annual Review of Anthropology, Vol. 41</ref> Sa pamamagitan ng paggamit ng pamamaraan na tinatawag na [[molecular clock]] na nagtataya ng panahong kailangan para sa bilang ng mga [[mutasyon]] naghihiwalay na natipon sa pagitan ng dalawang mga angkan, ang tinatayang petsa sa paghihiwalay sa pagitan ng mga angkan ay makukwenta. Ang petsa ng paghahati sa pagitan ng mga linyang tao at chimpanzee ay noong mga 4-8 milyong taong nakakalipas noong panahong [[Miocene]].<ref name="Dawkins R 2004">Dawkins, R. (2004) The Ancestor's Tale: A Pilgrimage to the Dawn of Life ISBN 0-618-00583-8</ref><ref>Ruvolo, M. 1997. Genetic Diversity in Hominoid Primates. Annual Review of Anthropology , Vol. 26, (1997), pp. 515-540</ref><ref name=Ruvolo1997>{{cite journal |author=Ruvolo, Maryellen |title=Molecular phylogeny of the hominoids: inferences from multiple independent DNA sequence data sets |url=http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/reprint/14/3/248 |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=14 |issue=3 |pages=248–265 |year=1997 |pmid=9066793}}</ref> Ang istrukturang [[bestihiyal]] ang mga bahagi ng katawan na maliwanag na nawalan ng karamihan o lahat ng mga silbi sa isang species. Ang mga istrukturang bestihiyal ay kadalasang homologoso sa mga istruktura na normal na gumagana sa ibang species. Dahil dito, ang mga istrukturang bestihiyal ay itinuturing na ebidensiya para sa ebolusyon. Ang mga halimbawa ng mga istrukturang [[bestihiyal]] sa tao ay kinabibilangan ng [[appendix]], [[butong buntot]], [[wisdom teeth]], ekstrang utong, [[Darwin's tubercle]], loob ng sulok ng mata, mga [[goose bump]], palmar grasp reflex, nabawasang [[olpaksiyon]] at [[junk DNA]] at iba pa. May mga istrukturang molekular na [[bestihiyal]] sa tao na hindi na ginagamit ngunit nagpapakita ng karaniwang ninuno sa ibang species. Ang isang halimbawa nito ang gene na [[L-gulonolactone oxidase]] na gumagana sa karamihan ng ibang mga [[mammal]] at lumilikha ng ensima na nagsisynthesize ng bitamina C.<ref>{{cite journal |last1=Ohta |first1=Y |last2=Nishikimi |first2=M |title=Random nucleotide substitutions in primate nonfunctional gene for L-gulono-gamma-lactone oxidase, the missing enzyme in L-ascorbic acid biosynthesis |journal=Biochimica et Biophysica Acta |volume=1472 |issue=1–2 |pages=408–11 |year=1999 |pmid=10572964 |doi=10.1016/S0304-4165(99)00123-3}}</ref> Sa mga tao at ibang mga kasapi ng suborden na [[Haplorrhini]], ang isang [[mutasyon]] ay hindi nagpagana ng gene at gumawa ritong walang kakayahang lumikha ng ensima. Gayunpaman, ang mga labi ng gene ay umiiral pa rin sa genome ng tao bilang isang [[bestihiyal]] na henetikong sekwensiya na tinatawag na [[pseudogene]].<ref>{{cite journal |author=Nishikimi M, Fukuyama R, Minoshima S, Shimizu N, Yagi K |title=Cloning and chromosomal mapping of the human nonfunctional gene for L-gulono-gamma-lactone oxidase, the enzyme for L-ascorbic acid biosynthesis missing in man |journal=J. Biol. Chem. |volume=269 |issue=18 |pages=13685–8 |date=May 6, 1994 |pmid=8175804 |url=http://www.jbc.org/cgi/reprint/269/18/13685 |access-date=June 9, 2013 |archive-date=February 2, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090202084550/http://www.jbc.org/cgi/reprint/269/18/13685 |url-status=dead }}</ref> Ang isang mutasyon ay hindi nagpagana ng MYH16 gene sa tao ngunit gumagana sa ibang mga primado.<ref>http://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=MYH16</ref> Ang [[mutasyon]] sa FOXP2 gene sa tao ay maaaring nakatulong sa ebolusyon ng pagsasalita at wika sa tao.<ref>http://www.nature.com/news/language-gene-speeds-learning-1.9395</ref> Ang gene na ito ay umiiral rin sa mga [[chimpanzee]] ngunit iba sa tao sa paghahalili ng dalawang asidong amino sa tao.<ref>http://www.livescience.com/5463-mice-human-version-speech-gene.html</ref> Sa mga tao na nagkaroon ng mutasyon sa kanilang FOXP2 gene, ito ay nagsasanhi ng malalang kahirapan sa kanilang pagsasalita at paggamit ng wika.<ref name="pmid15877281">{{cite journal | author = MacDermot KD, Bonora E, Sykes N, Coupe AM, Lai CS, Vernes SC, Vargha-Khadem F, McKenzie F, Smith RL, Monaco AP, Fisher SE | title = Identification of FOXP2 truncation as a novel cause of developmental speech and language deficits | journal = Am. J. Hum. Genet. | volume = 76 | issue = 6 | pages = 1074–80 | year = 2005 | pmid = 15877281 | pmc = 1196445 | doi = 10.1086/430841 | url =https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2005-06_76_6/page/1074| issn = }}</ref> ==Kasalukuyang ebolusyon ng mga tao== Ang [[natural na seleksiyon]] ay nangyayari sa mga kasalukuyang modernong populasyon ng tao.<ref>{{Cite web |url=http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1931757,00.html |title=Darwin Lives! Modern Humans Are Still Evolving |access-date=2012-11-13 |archive-date=2013-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617124416/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1931757,00.html |url-status=dead }}</ref> Halimbawa, ang populasyon na nanganganib sa malalang sakit na [[kuru (disease)|kuru]] ay may malaking sobrang representasyon ng anyo ng immune na [[prion protein]] gene [[G127V]] kesa sa hindi mga immune na [[allele]]. Ang prekwensiya ng [[mutasyon]] na ito ay sanhi ng survival ng mga taong immune.<ref>{{Cite news|last=Medical Research Council (UK)|title=Brain Disease 'Resistance Gene' evolves in Papua New Guinea community; could offer insights Into CJD|newspaper=Science Daily (online)|location=Science News|date=November 21, 2009|url=http://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091120091959.htm|accessdate=2009-11-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/5uQpeiOxE?url=http://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091120091959.htm|archivedate=2010-11-22|deadurl=no|url-status=live}}</ref><ref name="MeadWhitfield2009">{{cite journal|last1=Mead|first1=Simon|last2=Whitfield|first2=Jerome|last3=Poulter|first3=Mark|last4=Shah|first4=Paresh|last5=Uphill|first5=James|last6=Campbell|first6=Tracy|last7=Al-Dujaily|first7=Huda|last8=Hummerich|first8=Holger|last9=Beck|first9=Jon|last10=Mein|first10=Charles A.|last11=Verzilli|first11=Claudio|last12=Whittaker|first12=John|last13=Alpers|first13=Michael P.|last14=Collinge|first14=John|title=A Novel Protective Prion Protein Variant that Colocalizes with Kuru Exposure|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2009-11-19_361_21/page/2056|journal=New England Journal of Medicine|volume=361|issue=21|year=2009|pages=2056–2065|issn=0028-4793|doi=10.1056/NEJMoa0809716}}</ref> Ang ibang mga direksiyong pang-ebolusyon sa ibang mga populasyon ng tao ay kinabibilangan ng paghaba ng panahong reproduktibo, pagbawas sa mga lebel ng cholesterol, blood glucose at blood pressure.<ref name="ByarsEwbank2009">{{cite journal|last1=Byars|first1=S. G.|last2=Ewbank|first2=D.|last3=Govindaraju|first3=D. R.|last4=Stearns|first4=S. C.|title=Natural selection in a contemporary human population|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=107|issue=suppl_1|year=2009|pages=1787–1792|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.0906199106}}</ref> Ang [[Lactase persistence]] ang isang halimbawa ng kamakailang ebolusyon sa tao. Ang karamihan ng mga [[mammal]] ay normal na tumitigil sa paglikha ng [[ensima]] na [[lactase]] at nagiging [[lactose intolerance|lactose intolerant]] pagkatapos ng [[weaning]]. Gayunpaman, ang ilang mga populasyon ng tao ay [[ebolusyon|nag-ebolb]] ng [[lactase persistence]] kung saan ang produksiyon ng [[lactase]] ay nagpapatuloy hanggang sa pagtanda ng mga ito. Tinatayang ang 75% ng mga matatandang tao sa buong mundo ay may isang nabawasang paglikha ng lactase.<ref>{{cite journal |url=http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-27939567_ITM |title=Improved lactose digestion and intolerance among African-American adolescent girls fed a dairy-rich diet |last= |first= |journal=Journal of the American Dietetic Association |volume=100 |issue=5 |year=2000 |accessdate=2009-02-03 |quote=Approximately 75% of the world's population loses the ability to completely digest a physiological dose of lactose after infancy |work= |pmid=10812376 |last1=Pribila |first1=BA |last2=Hertzler |first2=SR |last3=Martin |first3=BR |last4=Weaver |first4=CM |last5=Savaiano |first5=DA |pages=524–8; quiz 529–30 |doi=10.1016/S0002-8223(00)00162-0 |archiveurl=https://archive.today/20120524000058/http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-27939567_ITM |archivedate=2012-05-24 |url-status=live }}</ref> Ang prekwensiya ng nabawasang gawaing paglikha ng [[lactase]] ay mula 5% sa hilagang Europa hanggang 71% sa Sicily hanggang sa 90% sa ilang mga bansang Aprikano at Asyano.<ref name="autogenerated3">{{cite journal |last1=Bulhões |first1=A.C. |last2=Goldani |first2=H.A.S. |last3=Oliveira |first3=F.S. |last4=Matte |first4=U.S. |last5=Mazzuca |first5=R.B. |last6=Silveira |first6=T.R. |title=Correlation between lactose absorption and the C/T-13910 and G/A-22018 mutations of the lactase-phlorizin hydrolase (LCT) gene in adult-type hypolactasia |journal=Brazilian Journal of Medical and Biological Research |volume=40 |issue=11 |pages=1441–6 |year=2007 |pmid=17934640 |doi=10.1590/S0100-879X2007001100004}}</ref> Ang distribusyon ng mga pagkakaiba sa paglikha ng [[lactase]] sa mga populasyon ng tao ay pinaniniwalaan ng mga siyentipiko na sanhi ng [[natural na seleksiyon]] na pumabor sa mga patuloy paglikha ng lactase sa mga kultura ng tao na ang produktong [[gatas]] ay pinagkukunan ng pagkain.<ref>Beja-Pereira A et al. Gene-culture coevolution between cattle milk protein genes and human lactase genes. Nat Genet 2003; 35: 311−313.</ref> Ito ay sanhi ng mga independiyenteng nangyaring [[mutasyon]] sa ilang mga populasyon ng taong meron nito.<ref>Ingram CJ, Mulcare CA, Itan Y, Thomas MG, Swallow DM. 2009.Lactose digestion and the evolutionary genetics of lactase persistence. Hum Genet. 2009 Jan;124(6):579-91. Epub 2008 Nov 26.</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist|2}} {{Human Evolution}} {{Biology nav}} [[Kategorya:Tao]] [[Kategorya:Ebolusyon]] [[Kategorya:Ebolusyon ng tao]] hu537mqk1hcuwfmmb8tbjisa2a3o6nb 0 148854 2204838 2084346 2026-04-24T21:33:26Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204838 wikitext text/x-wiki Ang '''kronobiyolohiya''' ay isang larangan sa [[biyolohiya]] na nagsusuri ng paulit-ulit na mga [[penomena]] o [[kababalaghan]] sa mga organismong may buhay at ang kanilang pagkasanay o adapsiyon sa mga ritmong may kaugnayan sa araw at sa buwan.<ref name= "chrono">{{cite book | last = Patricia J. DeCoursey| first = Jay C. Dunlap, Jennifer J. Loros | title = Chronobiology| url = https://archive.org/details/chronobiologybio0000unse| publisher = Sinauer Associates Inc| date = 2003| isbn = 978-0878931491}}</ref> Ang mga siklong ito ay nakikilala bilang mga '''ritmong biyolohiko''' o '''ritmong biyolohikal''' ('''ritmong pangbiyolohiya'''). Ang ''krono''' ay tumutukoy sa [[oras]] at tumutukoy naman ang ''biyolohiya'' sa pag-aaral, o [[agham]], o [[buhay]]. Ang mga kaugnay na mga salitang ''kronomika'', ''kronomiks'', at ''kronoma'' ay ginagamit sa ilang mga pagkakataon upang ilarawan ang mga mekanismong molekular na kasangkot sa mga penomenang kronobiyolohikal o mas pandaming (kuwantitatibo) mga aspeto ng kronobiyolohiya, partikular na kung saan kailangan ang paghahambing ng mga siklo sa pagitan ng mga organismo. Kabilang sa mga pinag-aaralan sa kronobiyolohiya ang mga sumusunod, ngunit hindi humahangga lamang sa [[anatomiyang hambingan]], [[pisyolohiya]], [[henetika]], [[biyolohiyang molekular]], at [[ugali]] ng mga organismong nasa loob ng mga mekaniks ng ritmong biyolohikal.<ref name= "chrono"/> Kabilang sa iba pang mga aspeto ng pag-aaral ang pag-unlad o kaunlaran, reproduksiyon, ekolohiya, at ebolusyon. ==Mga sanggunian== {{Reflist}} [[Kategorya:Mga sangay ng biyolohiya]] [[Kategorya:Neurosiyensiya]] {{stub|Biyolohiya}} {{Biology nav}} {{Biology-footer}} 92aibg9eqqzwcis7xt3hb3nkdupvn38 0 150796 2204742 2202591 2026-04-24T20:18:16Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 3 books for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204742 wikitext text/x-wiki {{about|Micronesia bilang rehiyon sa Pasipiko|estadong may malayang asosasyon sa Estados Unidos|Pederadong mga Estado ng Mikronesya}}{{Infobox settlement|name=Mikronesiya|image_map=Micronesian Cultural Area.png|map_caption=Mapang pangheograpiko ng Mirkonesiya (binawasang bahagi)|subdivision_type=Mga pinakamalaking lungsod|subdivision_name=|population_total={{IncreaseNeutral}} 517.464|population_as_of={{UN_Population|Taon}}|population_footnotes=|population_demonym=Mikronesiyo|blank_name_sec1=Ibang impormasyon|blank1_name_sec1=Mga bansa|blank1_info_sec1={{Collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = '''5''' |{{flag|Kiribati|size=23px}} (bahagi) |{{flag|Nauru|size=23px}} |{{flag|Marshall Islands|size=23px}} |{{flag|Micronesia|size=23px}} |{{flag|Palau|size=23px}} }}|blank1_name_sec2=|blank1_info_sec2=|footnotes=|demographics1_title2=|demographics1_info2=|demographics1_title3=|demographics1_info3=|demographics1_title4=|demographics1_info4=|demographics1_title5=|demographics1_info5=|blank2_name_sec1=Mga dependensiya|blank2_info_sec1={{Collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = Panlabas (2) | {{flag|Guam|local|size=23px}} ([[Estados Unidos]]) {{flag|Northern Mariana Islands|local|size=23px}} ([[Estados Unidos]]) }}|blank3_info_sec1=|blank4_name_sec1=}}Ang '''Mikronesiya''' ({{IPAc-en|UK|ˌ|m|aɪ|k|r|ə|ˈ|n|iː|z|i|ə}}, {{IPAc-en|US|-|ˈ|n|iː|ʒ|ə|audio=En-us-Micronesia.ogg}})<ref>mula sa {{langx|grc|μικρός}} ''mikrós'' "maliit" and {{lang|grc|νῆσος}} ''nêsos'' "pulo"</ref> ay isang subrehiyon ng [[Oseaniya]], na binubuo ng humigit-kumulang 2,000 maliliit na pulo sa hilagang-kanlurang bahagi ng [[Karagatang Pasipiko]]. Mayroon itong malapit na magkakaugnay na kasaysayang kultural sa tatlo pang rehiyong pulo: ang Maritimong [[Timog-silangang Asya]] sa kanluran, ang [[Polynesia|Polinesiya]] sa silangan, at ang [[Melanesya]] sa timog—gayundin sa mas malawak na komunidad ng [[mga Austronesyo]]. Ang rehiyon ay may [[Klimang tropiko|klimang tropikal]] na pandagat at bahagi ng mundong Oseaniya. Kabilang dito ang apat na pangunahing kapuluan—ang Kapuluang Caroline, [[Kapuluang Gilbert]], [[Kapuluang Mariana]], at [[Kapuluang Marshall]]—pati na rin ang maraming [[pulo]] na hindi kabilang sa alinmang [[kapuluan]]. Nagkakaiba-iba ang kontrol pampolitika sa loob ng Mikronesya depende sa pulo, at ito ay nahahati sa anim na mga bansang may soberanya. Ang ilan sa Kapuluang Caroline ay bahagi ng Republika ng [[Palau]] at ang iba naman ay bahagi ng [[Estados Pederados ng Mikronesya|Pederadong mga Estado ng Mikronesya]] (madalas pinaikli bilang "FSM" o "Mikronesya"—na hindi dapat ipagkamali sa pangalan ng buong rehiyon). Ang Kapuluang Gilbert (kasama ang Kapuluang Phoenix at Kapuluang Line sa Polinesiya) ay bumubuo sa Republika ng [[Kiribati]]. Ang Kapuluang Mariana ay may kaugnayan sa Estados Unidos; ang ilan ay kabilang sa teritoryo ng [[Estados Unidos]] na [[Guam]] at ang iba naman ay sa Komonwelt ng Hilagang Kapuluang Mariana. Ang pulo ng [[Nauru]] ay isang hiwalay na bansang may sariling soberanya. Ang Kapuluang Marshall ay kabilang sa Republika ng Kapuluang Marshall. Ang [[soberanya]] ng Kapuluang Wake ay pinagtatalunan: inaangkin ito ng Estados Unidos at ng Republika ng Kapuluang Marshall. Sa kasalukuyan, ang Estados Unidos ang may aktuwal na kontrol sa Kapuluang Wake, na direktang pinangangasiwaan ng Hukbong Panghimpapawid ng Estados Unidos. Sa kabila ng katotohanang ang konsepto ng "Mikronesiya" ay matagal nang naitatag mula pa noong 1832 at patuloy na ginagamit, ang pangkat na ito ay hindi tumutugma sa anumang iisang heomorpolohikal, [[Arkeolohiya|arkeolohikal]], [[Lingguwistika|lingguwistiko]], [[etniko]], o [[Kultura|kultural]] na pagkakaisa. Sa halip, ito ay isang magkakaibang kalipunan na walang malalim na iisang identidad. Sa katunayan, walang umiiral na "mamamayang Mikronesyano" bilang hiwalay na pangkat ng mga Austronesyo na naglayag sa [[dagat]], na kinabibilangan din ng mga Polinesyo at ng ipinapalagay na Australo-Melanesyo o "mga Melanesyo".<ref>Patrick Vinton Kirch, ''On the Road of the Winds: an Archeological History of the Pacific Islands before European Contact'', Berkeley, University of California Press, 2000:5. (sa Ingles)</ref> Nagsimula ang paninirahan ng tao sa Mikronesiya ilang libong taon na ang nakalipas.{{sfn|Kirch|2001|p=167}} Batay sa kasalukuyang konsenso ng [[agham]], nagmula ang mga Austronesyo sa isang sinaunang migrasyong pandagat, na kilala bilangAustronesyong pagpapalawak, mula sa sinaunang [[Formosa]] bago ang panahong Han, bandang 3000 hanggang 1500 BK. Narating ng mga Austronesyo ang pinakahilagang bahagi ng [[Pilipinas]], partikular ang Kapuluang [[Batanes]], bandang 2200 BK. Sila ang unang mga taong nakalikha ng mga teknolohiyang pandagat para sa paglalayag sa karagatan (tulad ng catamaran, [[Bangka|bangkang]] may [[katig]], paraang tinataling umbok sa paggawa ng bangka, at layag na parang sipit ng alimango), na nagbigay-daan sa kanilang mabilis na pagkalat sa mga isla ng Indo-Pasipiko.<ref name="Doran1981">{{cite book |last1=Doran |first1=Edwin B. |title=Wangka: Austronesian Canoe Origins |url=https://archive.org/details/wangkaaustronesi0000dora |date=1981 |publisher=Texas A&M University Press |isbn=978-0-89096-107-0 |language=en}}</ref><ref name="Dierking2007">{{cite book |last1=Dierking |first1=Gary |title=Building Outrigger Sailing Canoes: Modern Construction Methods for Three Fast, Beautiful Boats |date=2007 |publisher=International Marine/McGraw-Hill |isbn=978-0-07-159456-1 |language=en}}</ref><ref name="Horridge1986">{{cite journal |last1=Horridge |first1=Adrian |date=1986 |title=The Evolution of Pacific Canoe Rigs |journal=The Journal of Pacific History |language=en |volume=21 |issue=2 |pages=83–89 |doi=10.1080/00223348608572530 |jstor=25168892}}</ref> Mula 2000 BK, kanilang nakasalamuha at nahaluan (o nahaluan sila) ng mga naunang populasyon sa mga pulo na kanilang dinaanan.<ref name="Bellwood1988">{{cite journal |last1=Bellwood |first1=Peter |date=1988 |title=A Hypothesis for Austronesian Origins |url=https://core.ac.uk/download/pdf/5105193.pdf |url-status=live |journal=Asian Perspectives |language=en |volume=26 |issue=1 |pages=107–117 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190501105624/https://core.ac.uk/download/pdf/5105193.pdf |archive-date=1 May 2019 |access-date=1 May 2019}}</ref><ref name="Bellwood 1991">{{cite journal |last1=Bellwood |first1=Peter |date=1991 |title=The Austronesian Dispersal and the Origin of Languages |journal=Scientific American |language=en |volume=265 |issue=1 |pages=88–93 |bibcode=1991SciAm.265a..88B |doi=10.1038/scientificamerican0791-88 |jstor=24936983}}</ref><ref name="hill&serjeanston1989">{{cite book |title=The Colonization of the Pacific: A Genetic Trail |url=https://archive.org/details/colonizationofpa0000unse |publisher=Oxford University Press |year=1989 |isbn=978-0-19-857695-2 |editor=Hill, Adrian V.S. |series=Research Monographs on Human Population Biology No. 7 |language=en |editor2=Serjeantson, Susan W.}}</ref><ref name="Bellwood2006">{{cite book |last1=Bellwood |first1=Peter |url=https://press.anu.edu.au/publications/series/comparative-austronesian-series/austronesians |title=The Austronesians: Historical and Comparative Perspectives |last2=Fox |first2=James J. |last3=Tryon |first3=Darrell |date=2006 |publisher=Australian National University Press |isbn=978-1-920942-85-4 |language=en |access-date=23 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200402234524/https://press.anu.edu.au/publications/series/comparative-austronesian-series/austronesians |archive-date=2 Abril 2020 |url-status=live |name-list-style=vanc}}</ref><ref name="blench2012">{{cite book |author=Blench, Roger |title=Crossing Borders |publisher=National University of Singapore Press |year=2012 |isbn=978-9971-69-642-9 |editor=Tjoa-Bonatz, Mai Lin |pages=128–148 |language=en |chapter=Almost Everything You Believed about the Austronesians Isn't True |access-date=23 March 2019 |editor2=Reinecke, Andreas |editor3=Bonatz, Dominik |chapter-url=http://www.rogerblench.info/Archaeology/SE%20Asia/Berlin%202010/Blench%20Austronesians%202012%20offprint.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230083644/http://www.rogerblench.info/Archaeology/SE%20Asia/Berlin%202010/Blench%20Austronesians%202012%20offprint.pdf |archive-date=30 December 2019 |url-status=live}}</ref> Ang pinakaunang naitalang pakikipag-ugnayan ng mga Europeo sa Mikronesiya ay noong 1521, nang dumaong ang ekspedisyon ni [[Fernando de Magallanes|Magellan]] sa Kapuluang Mariana. Karaniwang iniuugnay kay Jules Dumont d'Urville ang paglikha ng katawagang "Mikronesiya" noong 1832, subalit sa katunayan ay ginamit na ito ni Louis Domeny de Rienzi isang taon bago nito.{{sfn|Rainbird|2004|p=6}}<ref>« Although based on a superficial understanding of the Pacific islanders, Dumont d'Urville's tripartite classification stuck. Indeed, these categories — Polynesians, Micronesians, Melanesians — became so deeply entrenched in Western anthropological thought that it is difficult even now to break out the mould in which they entrap us (Thomas, 1989). Such labels provide handy geographical referents, yet they mislead us greatly if we take them to be meaningful segments of cultural history. Only Polynesia has stood the tests of time and increased knowledge, as a category with historical significance », Patrick Vinton Kirch, ''On the Road of the Winds : an Archeological History of the Pacific Islands before European Contact'', Berkeley, University of California Press, 2000 : 5. (sa Ingles)</ref> == Etimolohiya == Nagmula ang salitang ito sa [[Wikang Griyego|Griyegong]] mga salita na "μικρόν" (mikrón) na ibig-sabihin ay "maliit" at "νησί" (nesí) na "pulo" na nangangahulugang "maliit na pulo". == Heograpiya == Ang Mikronesiya ay isang rehiyon sa Oseaniya na binubuo ng humigit-kumulang 2,100 pulo, na may kabuuang lawak na {{convert|2,700|km2|abbr=on}}, kung saan ang pinakamalaki ay ang Guam na may sukat na {{convert|582|km2|abbr=on}} Ang kabuuang lawak ng karagatang saklaw ng mga pulong ito ay ,{{convert|7,400,000|km2|abbr=on}}.{{sfn|Kirch|2001|p=165}} May apat na pangunahing pangkat ng mga isla sa Mikronesiya: * ang Kapuluang Caroline (Pederadong mga Estado ng Mikronesiya at [[Palau]]) * ang Kapuluang Gilbert (Kiribati) * ang Kapuluang Mariana (Kapuluang Hilagang Mariana at Guam, Estados Unidos) * ang Kapuluang Marshall Hindi kabilang dito ang hiwalay na bansang pulo ng Nauru, pati na rin ang iba pang mga natatanging pulo at mas maliliit na pangkat ng pulo. == Demograpiya == Ang mga tao sa kasalukuyan ay binubuo ng iba't ibang [[etnisidad]], subalit lahat ay nagmula at kabilang sa kulturang Mikronesiyo.<ref>{{Cite journal |last1=Hudjashov |first1=Georgi |last2=Endicott |first2=Phillip |last3=Post |first3=Helen |last4=Nagle |first4=Nano |last5=Ho |first5=Simon Y. W. |last6=Lawson |first6=Daniel J. |last7=Reidla |first7=Maere |last8=Karmin |first8=Monika |last9=Rootsi |first9=Siiri |last10=Metspalu |first10=Ene |last11=Saag |first11=Lauri |date=2018-01-29 |title=Investigating the origins of eastern Polynesians using genome-wide data from the Leeward Society Isles |journal=Scientific Reports |language=en |volume=8 |issue=1 |page=1823 |bibcode=2018NatSR...8.1823H |doi=10.1038/s41598-018-20026-8 |issn=2045-2322 |pmc=5789021 |pmid=29379068}}</ref> Dahil sa paghahalong ito ng pinagmulan, marami sa mga etnisidad sa Mikronesiya ang nakakaramdam ng mas malapit na ugnayan sa ilang pangkat sa Melanesiya o sa Pilipinas. Isang magandang halimbawa nito ang mga Yapese na may kaugnayan sa mga Austronesyo na tribo sa hilagang Pilipinas.<ref>{{cite web |title=Micronesians - Introduction, Location, Language, Folklore, Religion, Major holidays, Rites of passage |url=http://www.everyculture.com/wc/Mauritania-to-Nigeria/Micronesians.html |work=everyculture.com |language=en}}</ref> Ipinapakita rin ng [[henetika]] na may makabuluhang bilang ng mga Mikronesyano ang may [[Mga Hapon|lahing Hapones]] sa panig ng ama: 9.5% ng mga lalaki sa Mikronesiya at 0.2% sa [[Silangang Timor]] ang nagtataglay ng Haplogrupong D-M55.<ref name="tumonggor">{{cite journal |last1=Tumonggor |first1=Meryanne K |last2=Karafet |first2=Tatiana M |last3=Downey |first3=Sean |last4=Lansing |first4=J Stephen |last5=Norquest |first5=Peter |last6=Sudoyo |first6=Herawati |last7=Hammer |first7=Michael F |last8=Cox |first8=Murray P |date=Setyembre 2014 |title=Isolation, contact and social behavior shaped genetic diversity in West Timor |journal=Journal of Human Genetics |language=en |volume=59 |issue=9 |pages=494–503 |doi=10.1038/jhg.2014.62 |pmc=4521296 |pmid=25078354}}</ref> Mayroon ding malalaking pamayanang [[Asya|Asyano]] sa buong rehiyon, lalo na sa Kapuluang Hilagang Mariana kung saan sila ang mayorya. Mayroon ding mas maliliit na pamayanang [[Europa|Europeo]] na nagmula sa Estados Unidos o mga inapo ng mga nanirahan noong panahon ng kolonyalismong Europeo sa Mikronesiya. Bagama't bahagi silang lahat ng iisang rehiyon sa [[heograpiya]], magkakaiba ang kanilang mga kasaysayang kolonyal. Ang mga lugar sa Mikronesiya na pinangangasiwaan ng Estados Unidos ay may natatanging karanasan na nagtatangi sa kanila mula sa iba pang bahagi ng Pasipiko. May malaking pag-asa sa ekonomiya ang Mikronesiya sa dati o kasalukuyang mga bansang namamahala sa kanila, na maihahambing lamang sa French Pacific. Minsan, ginagamit ang katawagang "Amerikanong Mikronesiya" upang kilalanin ang pagkakaibang ito sa pamana ng [[kultura]].<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=V8Dr4fJxlkIC&q=%22micronesia%22 |title=American Anthropology in Micronesia: An Assessment |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=1999 |isbn=978-0-8248-2017-6 |editor1-last=Kiste |editor1-first=Robert C. |location=Honolulu, Hawaiʻi |page=1 |language=en |editor2-last=Marshall |editor2-first=Mac}}</ref> Ayon sa isang sarbey noong 2011, 93.1% ng mga Mikronesyo ay mga [[Kristiyanismo|Kristiyano]];<ref name="Christianity in Oceania">{{citation |author=Center for the Study of Global Christianity |title=Christianity in its Global Context, 1970–2020: Society, Religion, and Mission |date=Hunyo 2013 |url=http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |location=South Hamilton, Massachusetts, USA |publisher=Gordon-Conwell Theological Seminary |language=en |archive-date=15 Agosto 2013}}</ref> ipinakita naman ng isang sarbey noong 2022 na 99% ay Kristiyano.<ref name="US2022">{{Cite web |title=Micronesia |url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/micronesia |access-date=2025-03-21 |website=United States Department of State |language=en-US}}</ref> === Talahanayan ng demograpiya === Ang mga bansa at teritoryo sa talahanayang ito ay ikinategorya ayon sa iskema ng mga heograpikal na subrehiyon na ginagamit ng [[Mga Bansang Nagkakaisa]]. Ang impormasyong ipinapakita ay sumusunod sa mga sanggunian sa mga kaugnay na artikulo; kung saan nagkakaiba ang mga sanggunian, malinaw na ipinahiwatig ang mga paliwanag o kundisyon. Ang mga teritoryo at rehiyong ito ay maaaring sumailalim sa iba't ibang karagdagang pagkakategorya, depende sa pinagmulan at layunin ng bawat paglalarawan. {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa; font-size:90%;" |- style="background:#ececec;" ! style="line-height:95%; width:4em" class="unsortable" |[[Eskudo de armas|Eskudo]] ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" |Watawat !Pangalan ng rehiyon, na sinusunod ng mga bansa<ref name="region">Mga rehiyon at nasasakupan ayon sa mga pagkakategorya/mapa ng Mga Nagkakaisang Bansa, maliban sa mga tala 2–3 at 6. Depende sa mga depinisyon, ang ilang mga teritoryong binanggit sa ibaba (mga tala 3, 5–7, at 9) ay maaaring kabilang sa alinman o sa kapwa ng Oseaniya at Asya o [[Hilagang Amerika]]. </ref> ! data-sort-type="number" |Area (km²) ! data-sort-type="number" |[[List of countries by population|Populasyon]] ({{UN_Population|Year}}){{UN_Population|ref}} ! data-sort-type="number" |[[List of countries and dependencies by population density|Densidad ng populasyon density]] (per km²) ![[Kabisera]] !ISO 3166-1 |- | style="text-align:center;" |{{Coat of arms|Federated States of Micronesia|text=none}} | style="text-align:center;" |{{Flagicon|Federated States of Micronesia}} |'''[[Federated States of Micronesia|Estados Pederados ng Mikronesya]]''' | style="text-align:right;" |702 | style="text-align:right;" |{{UN_Population|Micronesia (Fed. States of)}} | style="text-align:right;" |149.5 |[[Palikir]] |FM |- | style="text-align:center;" |{{Coat of arms|Guam|text=none}} | style="text-align:center;" |{{Flagicon|Guam}} |[[Guam]] (Estados Unidos) | style="text-align:right;" |549 | style="text-align:right;" |{{UN_Population|Guam}} | style="text-align:right;" |296.7 |[[Hagåtña, Guam|Hagåtña]] |GU |- | style="text-align:center;" |{{Coat of arms|Kiribati|text=none}} | style="text-align:center;" |{{Flagicon|Kiribati}} |'''[[Kiribati]]''' | style="text-align:right;" |811 | style="text-align:right;" |{{UN_Population|Kiribati}} | style="text-align:right;" |141.1 |[[South Tarawa|Timog Tarawa]] |KI |- | style="text-align:center;" |{{Coat of arms|Marshall Islands|text=none}} | style="text-align:center;" |{{Flagicon|Marshall Islands}} |'''[[Marshall Islands|Kapuluang Marshall]]''' | style="text-align:right;" |181 | style="text-align:right;" |{{UN_Population|Marshall Islands}} | style="text-align:right;" |293.2 |[[Majuro]] |MH |- | style="text-align:center;" |{{Coat of arms|Nauru|text=none}} | style="text-align:center;" |{{Flagicon|Nauru}} |'''[[Nauru]]''' | style="text-align:right;" |21 | style="text-align:right;" |{{UN_Population|Nauru}} | style="text-align:right;" |540.3 |[[Yaren District|Yaren]] <small>(''de facto'')</small> |NR |- | style="text-align:center;" |{{Coat of arms|Northern Mariana Islands|text=none}} | style="text-align:center;" |{{Flagicon|Northern Mariana Islands}} |[[Northern Mariana Islands|Kapuluang Hilagang Mariana]] (Estados Unidos) | style="text-align:right;" |477 | style="text-align:right;" |{{UN_Population|Northern Mariana Islands}} | style="text-align:right;" |115.4 |[[Saipan]] |MP |- | style="text-align:center;" |{{Coat of arms|Palau|text=none}} | style="text-align:center;" |{{Flagicon|Palau}} |'''[[Palau]]''' | style="text-align:right;" |458 | style="text-align:right;" |{{UN_Population|Palau}} | style="text-align:right;" |46.9 |[[Ngerulmud]]<ref name="Palau">Noong 7 Oktubre 2006, inilipat ng mga opisyal ng pamahalaan ang kanilang mga tanggapan mula sa dating kabisera na [[Koror]] patungong Ngerulmud sa estado ng [[Melekeok]], na matatagpuan 20 km (12 mi) hilagang-silangan ng Koror sa pulo ng Babelthuap. </ref> |PW |- | style="text-align:center;" |{{Coat of arms|United States|text=none}} | style="text-align:center;" |{{Flagicon|United States}} |[[Wake Island|Kapuluang Wake Island]] (Estados Unidos) | style="text-align:right;" |2 | style="text-align:right;" |150 | style="text-align:right;" |75 |[[Wake Island|Kapuluang Wake]] |UM |- class="sortbottom" ! colspan="3" scope="row" style="text-align:center;" |'''Mikronesiya''' (kabuuan) | style="text-align:right;" |3,307 | style="text-align:right;" |526,343 | style="text-align:right;" |163.5 |} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga talababa== * {{Cite book |last=Kirch |first=Patrick Vinton |title=On the Road of the Winds: An Archaeological History of the Pacific Islands Before European Contact |url=https://archive.org/details/onroadofwindsarc0000kirc |year=2001 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-92896-1|language=en}} * {{Cite book |last=Rainbird |first=Paul |title=The Archaeology of Micronesia |year=2004 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-65630-6|language=en}} [[Kaurian:Mikronesya]] bz8wruc6kg4oso925m6qg2j3thm76px 0 153108 2204866 1943864 2026-04-25T04:36:24Z ~2026-24487-69 161203 2204866 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=Mayo 2021}} {{Infobox animanga/Header | name = Trapp Family Story | image = Sonrisas y lagrimas.JPG | caption = | ja_kanji = トラップ一家物語 | ja_romaji = Torappu Ikka Monogatari | genre = [[Drama]] }} {{Infobox animanga/Anime | title = | director = [[Kôzô Kusuha]] | studio = [[Nippon Animation]] | network = [[RTL 2]] | first = 13 Enero 1991 | last = 28 Disyembre 1991 | episodes = 40 }} {{Infobox animanga/Footer}} Ang {{nihongo|'''''Trapp Family Story'''''|トラップ一家物語|Torappu Ikka Monogatari}} ay isang [[Hapon]]es na seryeng [[anime]] ng [[Nippon Animation]]. Ito ay nakabase sa nobelang ''[[The Story of the Trapp Family Singers]]'' ni [[Maria von Trapp]], na kung saan ay nagbigay inspirasyon sa sikat na buong mundo na Richard Rogers at Oscar Hamerstien II (Ang Tunong ng Musica) ''[[The Sound of Music]]'' Ibinida ni Julie Andrews, Christopher Plummer, Charmain Carr, Nicholas Hamond,Heather Menzies, Duane Chase, Angela Cartwright, Debbie Turner at Kym Karath. ==Musika== ===Pambungad na Tema=== Ang pambungad na tema ay naiiba sa batay sa pagpapalabas. Ang unang ginamit ng serye ay ang "Doremi no Uta (Doremi Song)" bilang unang kanta, subalit, ang dvd at ang bersiyong bidyo ng serye ay ginamit ang "Hohemi no Mahou (Smile Magic)" bilang bagong pambungad na kanta. #"''Doremi Song'' [ドレミのうた] (Do-Re-Mi no Uta)" ni Eri Itoh at Children's Choir of the Forest (bersiyon ng unang pagpapalabas) #"''Magic of the Smile'' [ほほえみの魔法](Hohoemi no Mahou)" ni Eri Itoh (bidyo, dvd, at huling bersiyon ng pagpapalabas) ===Pangwakas na Tema=== # ''"With Outstretched Hands'''' [両手を広げて](Ryoute wo hirogete)" ni Eri Itoh == Ugnay Panlabas == *{{ann|anime|1758}} [[Kategorya:Dramang anime at manga]] [[Kategorya:Anime ng 1991]] [[Kategorya:Mga serye sa telebisyon]] {{anime-series-stub}} gkhqcy3czt6xj85g5aoylyfgpyqqhqr 2204867 2204866 2026-04-25T04:37:53Z ~2026-24487-69 161203 2204867 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=Mayo 2021}} {{Infobox animanga/Header | name = Trapp Family Story | image = Sonrisas y lagrimas.JPG | caption = | ja_kanji = トラップ一家物語 | ja_romaji = Torappu Ikka Monogatari | genre = [[Drama]] }} {{Infobox animanga/Anime | title = | director = [[Kôzô Kusuha]] | studio = [[Nippon Animation]] | network = [[RTL 2]] | first = 13 Enero 1991 | last = 28 Disyembre 1991 | episodes = 40 }} {{Infobox animanga/Footer}} Ang {{nihongo|'''''Trapp Family Story'''''|トラップ一家物語|Torappu Ikka Monogatari}} ay isang [[Hapon]]es na seryeng [[anime]] ng [[Nippon Animation]]. Ito ay nakabase sa nobelang ''[[The Story of the Trapp Family Singers]]'' ni [[Maria von Trapp]], na kung saan ay nagbigay inspirasyon sa sikat na buong mundo na Richard Rogers at Oscar Hamerstien II (Ang Tunong ng Musika) ''[[The Sound of Music]]'' Ibinida ni Julie Andrews, Christopher Plummer, Charmain Carr, Nicholas Hamond,Heather Menzies, Duane Chase, Angela Cartwright, Debbie Turner at Kym Karath. ==Musika== ===Pambungad na Tema=== Ang pambungad na tema ay naiiba sa batay sa pagpapalabas. Ang unang ginamit ng serye ay ang "Doremi no Uta (Doremi Song)" bilang unang kanta, subalit, ang dvd at ang bersiyong bidyo ng serye ay ginamit ang "Hohemi no Mahou (Smile Magic)" bilang bagong pambungad na kanta. #"''Doremi Song'' [ドレミのうた] (Do-Re-Mi no Uta)" ni Eri Itoh at Children's Choir of the Forest (bersiyon ng unang pagpapalabas) #"''Magic of the Smile'' [ほほえみの魔法](Hohoemi no Mahou)" ni Eri Itoh (bidyo, dvd, at huling bersiyon ng pagpapalabas) ===Pangwakas na Tema=== # ''"With Outstretched Hands'''' [両手を広げて](Ryoute wo hirogete)" ni Eri Itoh == Ugnay Panlabas == *{{ann|anime|1758}} [[Kategorya:Dramang anime at manga]] [[Kategorya:Anime ng 1991]] [[Kategorya:Mga serye sa telebisyon]] {{anime-series-stub}} 70y8hb06sx98vl1b3vltsycmadsea6w 0 153347 2204709 2201088 2026-04-24T19:51:32Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204709 wikitext text/x-wiki [[File:Faculty_of_Food_Engineering_and_Biotechnology_4.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Faculty_of_Food_Engineering_and_Biotechnology_4.jpg|thumb|Isang biyologo na nagsasaliksik sa isang laboratoryong biyoteknolohiya]] Ang '''biyoteknolohiya''' ay isang multidisiplinaryong larangan na kinabibilangan ng pagsasanib ng mga [[likas na agham]] at mga [[agham]] [[pang-inhinyeriya]] upang maisakatuparan ang paggamit ng mga [[organismo]] at mga bahagi nito para sa mga [[produkto]] at serbisyo.<ref>{{cite journal |year=2014 |title=Biotechnology |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/B00666 |url-status=live |journal= |language=en |doi=10.1351/goldbook.B00666 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20220120205824/https://goldbook.iupac.org/terms/view/B00666 |archive-date=Enero 20, 2022 |access-date=Pebrero 14, 2022 |doi-access=free |website=IUPAC Goldbook}}</ref> Ang mga dalubhasa sa larangang ito ay tinatawag na mga biyoteknolohista. Ang terminong biyoteknolohiya ay unang ginamit ni Károly Ereky noong 1919<ref>{{cite book |last=Ereky |first=Karl. |url=https://catalog.hathitrust.org/Record/006798043 |title=Biotechnologie der Fleisch-, Fett-, und Milcherzeugung im landwirtschaftlichen Grossbetriebe: für naturwissenschaftlich gebildete Landwirte verfasst |date=Hunyo 8, 1919 |publisher=P. Parey |language=en |access-date=Marso 16, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305023252/http://catalog.hathitrust.org/Record/006798043 |archive-date=Marso 5, 2016 |url-status=live |via=Hathi Trust}}</ref> upang tukuyin ang produksiyon ng mga produkto mula sa hilaw na materyales sa tulong ng mga buhay na organismo. Ang pangunahing prinsipyo ng biyoteknolohiya ay ang paggamit sa mga sistemang biyolohikal at mga organismo, gaya ng [[bakterya]], [[lebadura]], at mga [[halaman]], upang magsagawa ng mga tiyak na gawain o makalikha ng mahahalagang sangkap. Malaki ang naging epekto ng biyoteknolohiya sa maraming larangan ng [[lipunan]], mula sa [[medisina]] hanggang [[agrikultura]] at [[agham pangkapaligiran]]. Isa sa mga pangunahing teknik na ginagamit dito ay ang [[Henetika|henetikong]] inhinyeriya, na nagbibigay-daan sa mga siyentipiko na baguhin ang henetikong komposisyon ng mga organismo upang makamit ang ninanais na resulta. Maaaring kabilang dito ang paglalagay ng mga [[Hene (biyolohiya)|hene]] mula sa isang organismo patungo sa iba, na nagreresulta sa paglikha ng mga bagong katangian o pagbabago ng mga umiiral na katangian.<ref>{{Cite web |date=2023-12-15 |title=Genetic Engineering |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Genetic-Engineering |access-date=2023-12-18 |publisher=National Human Genome Research Institute, US National Institutes of Health |language=en}}</ref> Kabilang din sa mahahalagang teknik sa biyoteknolohiya ang kultura ng tisyu), na nagpapahintulot sa mga [[mananaliksik]] na magpalago ng mga [[selula]] at tisyu sa [[laboratoryo]] para sa pananaliksik at medikal na layunin, at [[permentasyon]], na ginagamit sa paggawa ng iba't ibang produkto tulad ng [[serbesa]], [[alak]], at [[keso]]. Ang mga aplikasyon ng biyoteknolohiya ay sari-sari at nagbunga ng pagbuo ng mga produktong gaya ng mga gamot, ''biofuel'' (o biyokarburante), mga pananim na henetikong binago, at mga makabagong materyales.<ref>{{Cite book |last1=Gupta |first1=Varsha |title=Basic and Applied Aspects of Biotechnology |url=https://archive.org/details/basicappliedaspe0000gupt |last2=Sengupta |first2=Manjistha |last3=Prakash |first3=Jaya |last4=Tripathy |first4=Baishnab Charan |date=2016-10-23 |isbn=978-981-10-0873-3 |pages=[https://archive.org/details/basicappliedaspe0000gupt/page/n31 1]–21 |language=en |chapter=An Introduction to Biotechnology |doi=10.1007/978-981-10-0875-7_1 |pmc=7119977}}</ref> Ginagamit din ito upang tugunan ang mga hamon sa kapaligiran, tulad ng paglikha ng mga biyodegradabilidad na [[plastik]] at paggamit ng mga [[mikroorganismo]] upang linisin ang mga kontaminadong lugar. Ang biyoteknolohiya ay isang mabilis na umuunlad na larangan na may malaking potensiyal upang tugunan ang mahahalagang pandaigdigang hamon at mapabuti ang kalidad ng buhay ng mga tao sa buong mundo; gayunpaman, sa kabila ng maraming benepisyo nito, nagdudulot din ito ng mga hamong [[Etika|etikal]] at panlipunan, tulad ng mga usapin hinggil sa henetikong pagbabago at mga karapatan sa intelektuwal na ari-arian. Dahil dito, may patuloy na debate at regulasyon hinggil sa paggamit at aplikasyon ng biyoteknolohiya sa iba't ibang [[industriya]] at larangan.<ref>{{Cite journal |last=O'Mathúna |first=Dónal P. |date=2007-04-01 |title=Bioethics and biotechnology |journal=Cytotechnology |language=en |volume=53 |issue=1–3 |pages=113–119 |doi=10.1007/s10616-007-9053-8 |issn=0920-9069 |pmc=2267612 |pmid=19003197}}</ref> Sinasaklaw ng biyoteknolohiya ang malawak na hanay ng mga pamamaraan para sa pagbabago ng mga buhay na organismo para sa layunin ng tao, mula pa sa [[domestikasyon]] ng mga [[hayop]], paglilinang ng mga halaman, at mga "pagpapabuti" sa mga ito sa pamamagitan ng mga programang pagpaparami na gumagamit ng artipisyal na seleksiyon at hibridisasyon. Sa makabagong paggamit, kabilang din dito ang henetikong inhinyeriya, gayundin ang mga [[teknolohiya]] sa kultura ng selula at tisyu. Ayon sa ''American Chemical Society'' (literal na Lipunan ng Kimikal Amerikano), ang biyoteknolohiya ay ang aplikasyon ng mga organismong biyolohikal, sistema, o proseso ng iba’'t ibang industriya upang mapag-aralan ang [[agham ng buhay]] at mapahusay ang halaga ng mga materyales at organismo, tulad ng mga parmasyutiko, pananim, at mga alagang hayop.<ref>{{cite web |title=Biotechnology |url=https://portal.acs.org/portal/acs/corg/content?_nfpb=true&_pageLabel=PP_ARTICLEMAIN&node_id=1188&content_id=CTP_003377&use_sec=true&sec_url_var=region1&__uuid=5a1c54a6-ff5a-4f69-84c1-763835d11162 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121107072612/http://portal.acs.org/portal/acs/corg/content?_nfpb=true |archive-date=Nobyembre 7, 2012 |access-date=2013-03-20 |website=portal.acs.org |publisher=American Chemical Society |language=en}}</ref> Ayon naman sa ''European Federation of Biotechnology'' (literal na Pederasyong Europeo ng Biyoteknolohiya), ang biyoteknolohiya ay ang integrasyon ng likas na agham at mga organismo, selula, mga bahagi nito, at mga [[Molekula|molekular]] na analogo para sa mga produkto at serbisyo.<ref>{{cite web |title=BIOTECHNOLOGY-PRINCIPLES & PROCESSES |url=http://nvsrochd.gov.in/s_club/biology/ch11_bilas.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150807020753/http://nvsrochd.gov.in/s_club/biology/ch11_bilas.pdf |archive-date=Agosto 7, 2015 |access-date=2014-12-29 |language=en}}</ref> Nakabatay ang biyoteknolohiya sa mga batayang agham biyolohikal (halimbawa, biyolohiyang molekular, biyokimika, biyolohiya ng selula, embriyolohiya, henetika, mikrobiyolohiya) at sa kabilang banda ay nagbibigay ng mga pamamaraan upang suportahan at maisagawa ang batayang pananaliksik sa biyolohiya.<ref>{{cite web |title=What Is Biotech? {{!}} MCPHS |url=https://www.mcphs.edu/admission-and-aid/blog/what-is-biotech |access-date=16 Disyembre 2025 |website=www.mcphs.edu |language=en}}</ref> Ang biyoteknolohiya ay pananaliksik at pagpapaunlad sa laboratoryo gamit ang biyoimpormatika para sa eksplorasyon, pagkuha, paggamit, at produksiyon mula sa alinmang buhay na organismo at anumang pinagmumulan ng biyomasa sa pamamagitan ng inhinyeriyang biyokimikal kung saan ang mga produktong may mataas na halagang idinadagdag ay maaaring planuhin (halimbawa, muling malikha sa pamamagitan ng biosintesis), hulaan, balangkasin, paunlarin, gawin, at ipagbili para sa layunin ng napapanatiling operasyon (para sa pagbabalik mula sa walang-hanggang paunang pamumuhunan sa R & D) at pagkamit ng matibay na karapatan sa [[patente]] (para sa eksklusibong karapatan sa pagbebenta, at bago nito ay makatanggap ng pambansa at pandaigdigang pag-apruba mula sa mga resulta ng eksperimento sa hayop at tao, lalo na sa sangay ng parmasyutikal na bioteknolohiya upang maiwasan ang mga hindi natutukoy na side effect o mga alalahanin sa kaligtasan sa paggamit ng mga produkto).<ref>[https://archive.today/20130414170840/http://www.europabio.org/what-biotechnology What is biotechnology?]. Europabio. Nakuha noong Marso 20, 2013. (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite web |title=Science, technology and innovation |url=https://www.oecd.org/en/topics/science-technology-and-innovation.html |access-date=2026-04-01 |website=OECD |language=en}}</ref><ref>[http://www.oecd.org/sti/biotechnologypolicies/keybiotechnologyindicators.htm "Biotechnology policies" – Organization for Economic Co-operation and Development]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120831071244/http://www.oecd.org/sti/biotechnologypolicies/keybiotechnologyindicators.htm|date=2012-08-31}}. Nakuha noong Marso 20, 2013. (sa Ingles)</ref> Ang paggamit ng mga prosesong biyolohikal, organismo, o sistema upang makalikha ng mga produktong inaasahang magpapabuti sa buhay ng tao ay tinatawag na biyoteknolohiya.<ref>{{Cite book |last1=Goli |first1=Divakar |title=History, scope and development of biotechnology |last2=Bhatia |first2=Saurabh |date=Mayo 2018 |publisher=IOPscience |isbn=978-0-7503-1299-8 |language=en |doi=10.1088/978-0-7503-1299-8ch1 |doi-access=free}}</ref> Sa kabilang banda, ang [[biyoinhenyeriya]] ay karaniwang itinuturing na kaugnay na larangan na mas nagbibigay-diin sa mga mas mataas na sistemang pamamaraan (hindi kinakailangang direktang pagbabago o paggamit ng mga materyales na biyolohikal) para sa pakikipag-ugnayan at paggamit sa mga buhay na bagay. Ang biyoinhenyeriya ay ang aplikasyon ng mga prinsipyo ng inhinyeriya at likás na agham sa mga tisyu, selula, at [[molekula]]. Maaari itong ituring bilang paggamit ng kaalaman mula sa pagtatrabaho at pagmamanipula ng biyolohiya upang makamit ang resulta na makapagpapahusay sa mga tungkulin sa mga halaman at hayop.<ref>[http://www.bionewsonline.com/k/what_is_bioengineering.htm What Is Bioengineering?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130123084548/http://www.bionewsonline.com/k/what_is_bioengineering.htm|date=2013-01-23}}. Bionewsonline.com. Nakuha noong Marso 20, 2013. (sa Ingles)</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Biyoteknolohiya|*]] [[Kategorya:Nilapat na agham]] [[Kategorya:Mga disiplinang pang-akademiya]] rzity9p6b15qpdt6err931yj5hweugf 0 158331 2204659 2087505 2026-04-24T19:19:51Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204659 wikitext text/x-wiki Ang '''awtokrasya''', mula sa [[Wikang Griyego|Griyego]]ng "''αὐτο''" (sarili) + "''kratos''" (kapangyarihan o pamahalaan), ay isang sistema ng [[pamahalaan]] kung saan ang kataas-taasang kapangyarihan ay hawak ng iisang tao lamang o ng '''awtokrato'''. Sa isang awtokrasya, walang legal na balakid o regular na mekanismong magpapakitang may impluwensiya ang sambayanan sa kapasiyahan ng isang awtokrato (maliban kung may [[kudeta]] o malawakang pag-aalsa).<ref>{{cite web|url=http://www.auburn.edu/~johnspm/gloss/autocracy |title=Autocracy: A Glossary of Political Economy Terms - Dr. Paul M. Johnson |publisher=Auburn.edu |date= |accessdate=2012-09-14}}</ref> == Kasaysayan at etimolohiya == Ginagamit ang salitang ''Autocrates'' (Αὐτοκράτης) sa [[Medyebal]] na [[Wikang Griyego|wikang Griyego]], upang tukuyin ang kahit sino mang may titulong ''emperador'', kahit pa walang kaugnayan sa aktuwal na kapangyarihan ng isang [[monarko]]. Kasama ang titulong ''Autokrato'' sa estilong opisyal ng ilang monarkong Slavic sa kasaysayan, gaya ng mga [[Rusya|Ruso]]ng czar at emperador, upang maitangi sila iba pang mga [[monarkiyang konstitusyonal|monarkong konstitusyonal]] ng [[Europa]]. == Paghahambing sa ibang pang uri ng pamahalaan == Malimit, ngunit hindi kinakailangang, maihanay ang awtokrasya sa [[totalitarismo]] at [[diktadura|diktadurang militar]]. Ang [[totalitarismo]] ay isang sistema kung saan pinagsisikapang kontrolin ng isang estado ang bawat aspekto ng buhay at lipunang sibil. Maaari itong pamunuan ng isang kataas-taasang diktador, ito'y magiging awtokratiko, ngunit maari din itong magkaroon ng kolektibong pamunuan gaya ng isang [[komuna]] o [[partidong politikal]]. Sa isang analisis ng mga alítang militar sa pagitan ng dalawang estado, kapag awtokrasya ang isang estadong nasasangkot dumodoble ang panganib na mauwi ito sa karahasan.<ref name=Pinker>{{cite book |last=Pinker |first=Steven |date=2011 |title=The Better Angels Of Our Nature |url=https://archive.org/details/betterangelsofou0000stev |location=Pg.341 |publisher=Penguin |isbn=978-0-141-03464-5}}</ref> == Pagpapanatili == Dahil nangangailangan ng estruktura ng kapangyarihan upang mamuno ang mga awtokrato, mahirap matukoy ang pagkakaiba ng mga awtokrasya sa tala ng kasaysayan mula sa mga [[oligarkiya]]. Nakasalalay sa mga [[noble]], [[militar]], [[kaparian]], o iba pang elitistang grupo ang karamihan ng mga awtokrato sa kasaysayan.<ref name="Tullock">Tullock, Gordon. "Autocracy", Springer Science+Business, 1987. ISBN 90-247-3398-7</ref> Naikakatuwiran ng ilang mga awtokrasya na ang kanilang karapatan sa kapangyarihan ay banal. == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga uri ng pamahalaan]] h2xxjx62aardwfhentvfd22ptn9wj8t 0 161428 2204815 2199634 2026-04-24T21:14:49Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 4 books for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204815 wikitext text/x-wiki {{kinukumpuni}} {{For|kinasarian|Talaan ng mga ginagamit na kasariang sariling pagpapakilanlan}} Ang '''pagpapakilanlan sa kasarian''' o '''kasariang sariling pagpapakipanlan''' na orihinal na tinutukoy na '''gender identity''' sa [[wikang Ingles]] ay ang pansariling pakiramdam ng isang tao ukol sa kanyang kasarian—maaaring lalaki, babae, pareho, wala, o iba pa—na madalas ginagamit upang itangi sa aktuwal na kasarian o seks batay sa [[biyolohiya]]. Ang terminong ''gender identity'' ay likha ng propesor ng saykiyatriya na si [[Robert J. Stoller]] noong 1964 at pinalaganap ng sikolohistang si [[John Money]].<ref>{{cite web|url=https://www.nbcnews.com/health/health-news/dr-john-money-pioneer-sexual-identity-dies-flna1c9439208|title=Dr. John Money, pioneer in sexual identity, dies|website=[[NBC News]]|date=9 Hulyo 2006 |access-date=16 Enero 2022|archive-date=16 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116101434/https://www.nbcnews.com/health/health-news/dr-john-money-pioneer-sexual-identity-dies-flna1c9439208|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Stoller RJ | title = The Hermaphroditic Identity of Hermaphrodites | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-nervous-and-mental-disease_1964-11_139_5/page/452 | journal = The Journal of Nervous and Mental Disease | volume = 139 | issue = 5 | pages = 453–457 | date = Nobyembre 1964 | pmid = 14227492 | doi = 10.1097/00005053-196411000-00005 | s2cid = 22585295 }}</ref> Sa empirikal na biyolohiya, ang tunay na kasarian ng tao bilang [[anisogamo]]/[[Gonokorismo|gonokorikong]] espesye ([[Tao|''Homo sapiens'']]) ay [[Binaryong kasarian|binaryo]] (lalaki o babae) at nanatili ito sa buong buhay, batay sa magkakatugmang katangiang [[Hene (biyolohiya)|henetiko]], [[Gonad|gonadal]] (testes o obaryo), at [[Sistemang reproduktibo|anatomikal]].<ref name="MorrowMessinger">{{cite book | vauthors = Morrow DF | chapter = Sexual Orientation and Gender Identity Expression. | veditors = Morrow DF, Messinger L | title = Sexual orientation and gender expression in social work practice: working with gay, lesbian, bisexual, and transgender people | date = 2006 | publisher = Columbia University Press | location = New York | isbn = 978-0-231-50186-6 | pages = 3–17 (8) | quote = Ang pagpapakilanlan sa kasarian ay tumutukoy sa pansariling pakiramdam ng isang tao kung siya ay panlalaki o pambabae, o kumbinasyon ng dalawa. | chapter-url = https://books.google.com/books?id=irs3BAAAQBAJ&dq=978-0-231-50186-6&pg=PA8 | access-date = 19 Disyembre 2021 | archive-date = 19 Disyembre 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211219122137/https://books.google.com/books?id=irs3BAAAQBAJ&dq=978-0-231-50186-6&pg=PA8 | url-status = live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Aztekin |first=Can |last2=Storer |first2=Mekayla A. |date=2022-02-22 |title=To regenerate or not to regenerate: Vertebrate model organisms of regeneration‐competency and ‐incompetency |url=https://doi.org/10.1111/wrr.13000 |journal=Wound Repair and Regeneration |volume=30 |issue=6 |pages=623–635 |doi=10.1111/wrr.13000 |issn=1067-1927}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Goymann |first=Wolfgang |last2=Brumm |first2=Henrik |last3=Kappeler |first3=Peter M. |date=2022-12-21 |title=Biological sex is binary, even though there is a rainbow of sex roles |url=https://doi.org/10.1002/bies.202200173 |journal=BioEssays |volume=45 |issue=2 |doi=10.1002/bies.202200173 |issn=0265-9247}}</ref><ref>{{Citation |last=Holub |first=Andrew M. |title=Gonochorism |date=2021 |url=https://doi.org/10.1007/978-3-319-47829-6_305-1 |work=Encyclopedia of Animal Cognition and Behavior |pages=1–3 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-47829-6 |access-date=2025-08-29 |last2=Shackelford |first2=Todd K.}}</ref> Sa karamihan ng populasyon (>99.98%), ang mga katangiang ito ay magkakatugma at tumutugma rin sa sariling kinikilalang kasarian. Ang natitirang <0.02% ay may ''Disorders/Differences of Sex Development (DSD)'' ''o [[Interseks]]'', na hindi nangangahulugang "''third sex''" o "ikatlong kasarian" kundi bihirang kondisyong medikal. Ito ay natural na baryasyon sa pagitan ng binaryong kasarian. <ref name="EBO gender identity2">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/228219/gender-identity "gender identity."] Encyclopædia Britannica Online. 11 Marso 2011.</ref><ref>{{Cite journal |last=Witchel |first=Selma Feldman |date=2018-04 |title=Disorders of sex development |url=https://doi.org/10.1016/j.bpobgyn.2017.11.005 |journal=Best Practice &amp; Research Clinical Obstetrics &amp; Gynaecology |volume=48 |pages=90–102 |doi=10.1016/j.bpobgyn.2017.11.005 |issn=1521-6934}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gamble |first=Tony |last2=Zarkower |first2=David |date=2012-04 |title=Sex determination |url=https://doi.org/10.1016/j.cub.2012.02.054 |journal=Current Biology |volume=22 |issue=8 |pages=R257–R262 |doi=10.1016/j.cub.2012.02.054 |issn=0960-9822}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Sax |first=Leonard |date=2002-08-01 |title=How common is lntersex? A response to Anne Fausto‐Sterling |url=https://doi.org/10.1080/00224490209552139 |journal=The Journal of Sex Research |volume=39 |issue=3 |pages=174–178 |doi=10.1080/00224490209552139 |issn=0022-4499}}</ref> Gayunpaman, ang ''gender identity'' ay hindi biyolohikal na katangian na deterministik kundi panlipunan at sikolohikal na konstruksyon. Kadalasang sumasalamin ang ekspresyong pangkasarian (''gender expression'') sa pagpapakilanlan ng kasarian ng tao, ngunit hindi ito palaging ganito. Halimbawa; ang isang lalaking indibidwal (46,XY, may testes), na kinikilala ang sarili bilang babae ay maaring ang ekspresyong pangkasarian ay higit na nauugnay sa panlalaki. <ref name="Summers">{{cite book| vauthors = Summers RW |url=https://books.google.com/books?id=5nF1DQAAQBAJ&pg=PA232|title=Social Psychology: How Other People Influence Our Thoughts and Actions [2 volumes]|date=2016|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781610695923|page=232}}</ref><ref name="APA2015">{{cite journal | author = American Psychological Association | title = Guidelines for psychological practice with transgender and gender nonconforming people | url = https://archive.org/details/sim_american-psychologist_2015-12_70_9/page/832 | journal = The American Psychologist | volume = 70 | issue = 9 | pages = 832–864 | date = Disyembre 2015 | pmid = 26653312 | doi = 10.1037/a0039906 | s2cid = 1751773 }}</ref> Ang ilang indibidwal na ang kinikilalang kasarian ay hindi tumutugma sa kanilang biyolohikal na kasarian ay kinabibilangan ng ''transgender'', ''non-binary'', ''genderqueer, bigender'' o ''agender''.<ref>{{Cite book |last=MacKenzie |first=Gordene Olga |title=Transgender nation |url=https://archive.org/details/transgendernatio0000mack |date=1994 |publisher=Bowling Green State University Popular Press |isbn=978-0-87972-596-9 |location=Bowling Green, OH}}</ref> Sa karamihan ng lipunan, may pangunahing pagkakahati sa mga katangiang pangkasarian na inuugnay sa mga lalaki at babae–binaryong kasarian na sinusunod ng karamihan at may kasamang mga inaasahan sa [[pagkalalaki]] at [[pagkababae]] sa lahat ng aspeto ng [[kasarian at sekswalidad]]: biyolohikal na [[kasarian]], pagpapakilanlan sa kasarian, pagpapahayag ng kasarian, at sekswal na oryentasyon.<ref name="Carlson">{{cite book |vauthors=Martin GN, Carlson NR, Buskist W |chapter=Psychology and Neuroscience |title=Psychology: The Science of Behaviour |date=2009 |publisher=Pearson |location=Toronto, Canada |isbn=978-0-205-64524-4 |edition=4th |chapter-url=https://books.google.com/books?id=zyMbUZYnWh8C&dq=Psychology%3A+the+science+of+behaviour+2009&pg=PA140 |pages=140–141 |access-date=19 Disyembre 2021 |archive-date=19 Disyembre 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122137/https://books.google.com/books?id=zyMbUZYnWh8C&dq=Psychology:+the+science+of+behaviour+2009&pg=PA140 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Eller JD |title=Culture and diversity in the United States: so many ways to be American |date=2015 |publisher=Routledge |location=Abingdon, Oxon |isbn=978-1-317-57578-8 | page = 137 | quote = Karamihan sa mga lipunang Kanluranin, kabilang ang Estados Unidos, ay tradisyunal na gumagamit ng konsepto ng binaryong kasarian }}</ref><ref name="AmPsycholAssn-whatis">{{cite web|title=Sexual Orientation & Homosexuality|publisher=[[American Psychological Association]]|date=2020|access-date=6 Pebrero 2020|url=https://www.apa.org/topics/lgbt/orientation|archive-date=16 Pebrero 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190216213126/https://www.apa.org/topics/lgbt/orientation|url-status=live}}</ref> Ayon sa aklat noong 2012 na ''Introduction to Behavioral Science in Medicine'', maliban sa ilang pagbubukod, "Ang pagpapakilanlan sa kasarian ay nabubuo nang mabilis sa mga unang taon ng pagkabata, at sa karamihan ng pagkakataon ay tila nagiging bahagyang hindi na mababago pagsapit ng edad na 3 o 4". Ayon sa [[Endocrine Society]], "May malakihang ebidensiyang pang-agham na nagpapakita ng matatag na biyolohikal na elemento sa likod ng pagpapakilanlan sa kasarian. Maaaring gumawa ng mga pagpili ang indibidwal dahil sa ibang salik sa kanilang buhay, ngunit tila walang panlabas na puwersa na tunay na nagdudulot ng pagbabago sa pagpapakilanlan sa kasarian."<ref name=":0">{{Cite web |title=Gender identity |url=https://www.britannica.com/topic/gender-identity |access-date=2022-10-13 |website=[[Encyclopædia Britannica]] |language=tl |archive-date=12 Oktubre 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231012085044/https://www.britannica.com/topic/gender-identity |url-status=live }}</ref> Ipinapahayag ng mga [[panlipunang konstruktibista]] na ang pagpapakilanlan sa kasarian, o [[Pagpapahayag ng kasarian|kung paano ito ipinapahayag]], ay isang [[Panlipunang pagbuo ng kasarian|konseptong panlipunan]] na tinutukoy ng impluwensyang kultural at panlipunan. Hindi kinakailangang salungat ang ganitong uri ng konstruktibismo sa pagkakaroon ng likas na pagpapakilanlan sa kasarian, dahil maaaring ang paraan lamang ng pagpapahayag ng kasarian ang nag-iiba depende sa kultura.<ref name=":0">{{Cite web |title=Gender identity |url=https://www.britannica.com/topic/gender-identity |access-date=2022-10-13 |website=[[Encyclopædia Britannica]] |language=tl |archive-date=12 Oktubre 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231012085044/https://www.britannica.com/topic/gender-identity |url-status=live }}</ref><ref name="Summers">{{cite book| vauthors = Summers RW |url=https://books.google.com/books?id=5nF1DQAAQBAJ&pg=PA232|title=Social Psychology: How Other People Influence Our Thoughts and Actions [2 volumes]|date=2016|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781610695923|page=232}}</ref><ref name="APA2015">{{cite journal | author = American Psychological Association | title = Guidelines for psychological practice with transgender and gender nonconforming people | url = https://archive.org/details/sim_american-psychologist_2015-12_70_9/page/832 | journal = The American Psychologist | volume = 70 | issue = 9 | pages = 832–864 | date = Disyembre 2015 | pmid = 26653312 | doi = 10.1037/a0039906 | s2cid = 1751773 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Bhargava A, Arnold AP, Bangasser DA, Denton KM, Gupta A, Hilliard Krause LM, Mayer EA, McCarthy M, Miller WL, Raznahan A, Verma R | display-authors = 6 | title = Considering Sex as a Biological Variable in Basic and Clinical Studies: An Endocrine Society Scientific Statement | journal = Endocrine Reviews | volume = 42 | issue = 3 | pages = 219–258 | date = Mayo 2021 | pmid = 33704446 | pmc = 8348944 | doi = 10.1210/endrev/bnaa034 }}</ref> == Pinagmulan ng salita == Ang salitang ''gender identity'' ay isang bagong likhang salita o [[neolohismo]] sa [[wikang Ingles]]. Unang ginamit ito noong dekada 1960, at mas lumaganap noong dekada 1970 at mga sumunod na taon. Ito ay likhang salita ng propesor ng saykayatrya na si [[Robert J. Stoller]] noong 1964, at lalo itong pinasikat ng sikolohistang si [[John Money]].<ref>{{cite web|url=https://www.nbcnews.com/health/health-news/dr-john-money-pioneer-sexual-identity-dies-flna1c9439208|title=Dr. John Money, pioneer in sexual identity, dies|website=[[NBC News]]|date=9 Hulyo 2006 |access-date=16 Enero 2022|archive-date=16 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116101434/https://www.nbcnews.com/health/health-news/dr-john-money-pioneer-sexual-identity-dies-flna1c9439208|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Bevan TE |title=The psychobiology of transsexualism and transgenderism: a new view based on scientific evidence |date=2015 |location=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury |isbn=978-1440831270 |page=40}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Stoller RJ | title = The Hermaphroditic Identity of Hermaphrodites | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-nervous-and-mental-disease_1964-11_139_5/page/452 | journal = The Journal of Nervous and Mental Disease | volume = 139 | issue = 5 | pages = 453–457 | date = Nobyembre 1964 | pmid = 14227492 | doi = 10.1097/00005053-196411000-00005 | s2cid = 22585295 }}</ref> Robert J. Stoller (1964) , ang unang gumamit ng termino. Sinasabing ang terminong "''gender identity''" ay unang inimbento ni Robert J. Stoller, isang sikayatrista mula sa UCLA, noong 1964. Siya ang nagpasimuno sa paggamit ng konsepto bilang bahagi ng usaping sikolohikal ukol sa pagkakakilanlan ng kasarian. <ref>{{Cite web |title=About: Gender identity |url=https://dbpedia.org/page/Gender_identity |access-date=2025-08-29 |website=dbpedia.org}}</ref> Si John Money ang nagpasikat ng konsepto. Habang hindi siya ang unang lumikha ng salita, si John Money, isang sikolohista at sexolohista sa Johns Hopkins, ang nagbigay-lakas at nagpatanyag sa konsepto sa pamamagitan ng kanyang trabaho noong mga 1960s. Si Money ang nagtatag ng Gender Identity Clinic noong 1965 at ginamit ang termino sa press release noong Nobyembre 21, 1966 para ipahayag ang pagbubukas ng klinika para sa mga transsexual. <ref>{{Cite journal |last=Money |first=J. |date=1994 |title=The concept of gender identity disorder in childhood and adolescence after 39 years |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7996589 |journal=Journal of Sex & Marital Therapy |volume=20 |issue=3 |pages=163–177 |doi=10.1080/00926239408403428 |issn=0092-623X |pmid=7996589}}</ref> Unang lumitaw ang salitang ''gender identity'' noong 1963 sa mga papel na ipinakita nina Robert Stoller at [[Ralph Greenson]] sa ''23rd International Psycho-Analytic Congress'' sa Stockholm. Sa kanilang pananaliksik, inilalarawan nila ang ''gender identity'' bilang ang kamalayan ng isang tao sa kanyang kasarian—kung siya man ay lalaki o babae.<ref>https://philpapers.org/archive/BYRTOO-7.pdf</ref> ==Kasaysayan at mga Kahulugan== ===Mga Kahulugan=== Ang mga terminong ''gender identity'' at ''core gender identity'' ay unang ginamit sa kanilang kasalukuyang kahulugan—ang personal na karanasan ng isang tao hinggil sa kaniyang sariling kasarian noong mga dekada 1960.<ref name="GID">"Ang terminong 'gender identity' ay ginamit sa isang pahayag sa pamamahayag, Nobyembre 21, 1966, upang ianunsyo ang bagong klinika para sa mga transsexual sa The Johns Hopkins Hospital. Ito ay naipalaganap sa midya sa buong mundo, at agad na naging bahagi ng pang-araw-araw na wika. ... Ang gender identity ay ang iyong sariling pakiramdam o paniniwala sa pagiging lalaki o babae." {{cite journal | vauthors = Money J | title = The concept of gender identity disorder in childhood and adolescence after 39 years | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-and-marital-therapy_fall-1994_20_3/page/162 | journal = Journal of Sex & Marital Therapy | volume = 20 | issue = 3 | pages = 163–177 | year = 1994 | pmid = 7996589 | doi = 10.1080/00926239408403428 | author-link = John Money }}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Unge RK |title=Handbook of the psychology of women and gender | url = https://archive.org/details/isbn_9780471333326 |date=2001 |publisher=Wiley |location=New York |isbn=978-0-471-65357-8 | page = [https://archive.org/details/isbn_9780471333326/page/102 102] | quote = ''Gender identity'' ay ipinakilala sa propesyonal na bokabularyo nina Hooker at Stoller halos sabay sa mga unang taon ng dekada 1960 (tingnan si Money, 1985). Halimbawa, ginamit ni Stoller (1964) ang bahagyang naiibang terminong ''core gender identity''... }}</ref> Hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa ring ginagamit ang mga ito sa ganitong kahulugan,<ref name="Carlson"/> bagaman ilang iskolar ang gumagamit din ng termino upang tumukoy sa mga kategorya ng [[sexual orientation]] at [[sexual identity]] na ''[[gay]]'', ''[[lesbian]]'' at ''[[Bisexuality|bisexual]]''.<ref>{{cite book | vauthors = Brym RJ, Lie J, Roberts LW, Rytina S |title=Sociology: Your Compass for a New World | url = https://archive.org/details/sociologyyourcom0000unse |date=2012 |publisher=Nelson Education |location=Toronto |isbn=978-0-17-650386-4 |edition=4th Canadian}}</ref> Naiiba ang ''gender expression'' sa ''gender identity'' sapagkat ang ''gender expression'' ay kung paano pinipiling ipakita ng isang tao ang kanilang kasarian sa pamamagitan ng "pangalan, panghalip, pananamit, ayos ng buhok, kilos, tinig o mga katangian ng katawan."<ref>{{cite web | url=https://myhealth.alberta.ca/Alberta/Pages/gender-ID-expression-LGBTQ.aspx | title=Gender, gender identity, and gender expression | access-date=4 December 2022 | archive-date=13 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210413152257/https://myhealth.alberta.ca/Alberta/Pages/gender-ID-expression-LGBTQ.aspx | url-status=live }}</ref> Kaya’t ito ay naiiba sa ''gender identity'' sapagkat ito ay panlabas na pagpapahayag ng kasarian ngunit maaaring hindi laging sumasalamin sa kasarian ng isang tao at maaaring magbago "ayon sa pinagmulan ng lahi/etnisidad, katayuang sosyo-ekonomiko, at lugar ng paninirahan."<ref>{{cite journal |last1=White Hughto |first1=Jaclyn M. |last2=Reisner |first2=Sari L. |last3=Pachankis |first3=John E. |title=Transgender Stigma and Health: A Critical Review of Stigma Determinants, Mechanisms, and Interventions |journal=Social Science & Medicine |date=December 2015 |volume=147 |pages=222–231 |doi=10.1016/j.socscimed.2015.11.010 |pmid=26599625 |pmc=4689648 }}</ref> ===Maagang Panitikan Medikal=== Sa huling bahagi ng ika-19 na siglo, sa mga akdang medikal, ang mga babaeng tumatangging sumunod sa nakatalagang tungkulin ng kasarian ay tinatawag na "inverts", at inilalarawan silang may interes sa kaalaman at pag-aaral, at may "pagkamuhi at kung minsan ay kawalan ng kakayahan sa pananahi".<ref name="Padawer">{{cite news |last1=Padawer |first1=Ruth |title=What's So Bad About a Boy Who Wants to Wear a Dress? |url=https://www.nytimes.com/2012/08/12/magazine/whats-so-bad-about-a-boy-who-wants-to-wear-a-dress.html |work=The New York Times |date=8 August 2012 |access-date=27 February 2017 |archive-date=25 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025213240/http://www.nytimes.com/2012/08/12/magazine/whats-so-bad-about-a-boy-who-wants-to-wear-a-dress.html |url-status=live }}</ref> Noong kalagitnaan ng dekada 1900, itinataguyod ng mga doktor ang ''corrective therapy'' para sa mga ganitong kababaihan at mga bata, na nangangahulugang ang mga asal na hindi naaayon sa pamantayan ng kasarian ay paparusahan at babaguhin.<ref name="Khan2016">{{cite web |last1=Khan |first1=Farah Naz |title=A History of Transgender Health Care |url=https://blogs.scientificamerican.com/guest-blog/a-history-of-transgender-health-care/ |work=[[Scientific American]] |date=16 November 2016 |access-date=16 December 2023 |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208003936/https://blogs.scientificamerican.com/guest-blog/a-history-of-transgender-health-care/ |url-status=live }}</ref><ref name="Standards of Care">{{cite journal |title=Liberating sex, knowing desire: ''scientia sexualis'' and epistemic turning points in the history of sexuality |last=Chiang |first=Howard H. |journal=[[History of the Human Sciences]] |volume=25 |issue=5| pages=42–69 |doi=10.1177/0952695110378947 |date=18 November 2010|pmid=21322413 |s2cid=26766140 }}</ref> Layunin ng terapiyang ito na ibalik ang mga bata sa kanilang "tamang" tungkulin ng kasarian at sa gayon ay mabawasan ang bilang ng mga batang magiging [[transgender]].<ref name="Padawer" /> ===Mga Pananaw nina Freud at Jung=== Noong 1905, ipinakita ni [[Sigmund Freud]] ang kaniyang teorya ng [[psychosexual development]] sa ''[[Three Essays on the Theory of Sexuality]]'', na nagpapakita ng ebidensiya na sa pregenital na yugto, hindi pinag-iiba ng mga bata ang kasarian, at ipinapalagay na parehong may parehong genitalya at kakayahang magparami ang dalawang magulang. Batay dito, kaniyang ipinahayag na ang pagiging [[bisexuality|bisexual]] ang orihinal na oryentasyong sekswal at na ang pagiging [[heterosexuality|heterosexual]] ay resulta ng pagpigil sa yugto ng [[phallic stage]], kung saan nagiging malinaw ang ''gender identity''.<ref name="Ruse1988">{{citation |last=Ruse |first=Michael |title=Homosexuality: A Philosophical Inquiry |year=1988 |publisher=Basil Blackwell |location=New York |isbn=0-631-15275-X}}</ref> Ayon kay Freud, sa yugtong ito, umuunlad ang mga bata ng [[Oedipus complex]] kung saan mayroon silang pantasyang sekswal para sa magulang na may kabaligtarang kasarian at pagkamuhi sa magulang na may parehong kasarian; ang pagkamuhi ay nagiging (hindi malay) na paglilipat at (may malay) na pagkakakilanlan sa kinamumuhiang magulang, na parehong nagsisilbing modelo upang mapawi ang pagnanasa at banta na putulin ang kapangyarihan ng bata na matugunan ito.<ref name=myers/> Noong 1913, iminungkahi ni [[Carl Jung]] ang [[Electra complex]] sapagkat naniniwala siya na ang pagiging bisexual ay hindi ugat ng sikolohikal na buhay, at na hindi sapat ang paglalarawan ni Freud sa batang babae (tinanggihan ni Freud ang mungkahing ito).<ref>{{cite book | vauthors = Freud S |year=1931|chapter=Female Sexuality|title=The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud|volume=21|page=229}}</ref> {{div col|}} ===Dekada 1950 at 1960=== Noong dekada 1950 at 1960, nagsimulang pag-aralan ng mga sikologo ang pag-unlad ng kasarian sa mga batang paslit, bahagyang upang maunawaan ang pinagmulan ng [[homosexuality]] (na itinuturing noon bilang isang [[mental disorder]]). Noong 1958, itinatag ang ''Gender Identity Research Project'' sa [[UCLA Medical Center]] para sa pag-aaral ng mga [[intersex]] at transsexual. Pinagsama-sama ni [[Robert Stoller]], isang psychoanalyst, ang maraming natuklasan ng proyekto sa kaniyang aklat na ''Sex and Gender: On the Development of Masculinity and Femininity'' (1968). Siya rin ang kinikilalang nagpakilala ng terminong ''gender identity'' sa ''International Psychoanalytic Congress'' sa [[Stockholm, Sweden]], noong 1963.<ref>{{cite book | last1 = Parker | first1 = Richard Guy | last2 = Aggleton | first2 = Peter | title = Culture, Society and Sexuality: A Reader | publisher = [[Psychology Press]] | url = https://books.google.com/books?id=MlZbFt6421gC&pg=PA80 | page = 80 | date = 1999 | isbn = 9781857288117 | access-date = 18 December 2023 | archive-date = 22 February 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240222035325/https://books.google.com/books?id=MlZbFt6421gC&pg=PA80#v=onepage&q&f=false | url-status = live }}</ref> Malaki rin ang naging ambag ni [[John Money]], isang behavioral psychologist, sa pag-unlad ng mga unang teorya ng ''gender identity''. Ang kaniyang gawain sa ''[[History of transgender care at Johns Hopkins Hospital|Gender Identity Clinic]]'' ng Johns Hopkins University (itinatag noong 1965) ay nagpasikat sa isang [[interactionist]] na teorya ng ''gender identity'', na nagsasabing hanggang sa isang tiyak na edad, ang ''gender identity'' ay medyo nababago at patuloy na napag-uusapan. Ang kaniyang aklat na ''Man and Woman, Boy and Girl'' (1972) ay naging malawakang gamit na [[college textbook]], bagaman maraming ideya ni Money ang kalaunan ay hinamon.<ref>{{cite book| vauthors = Haraway D |title=Simians, Cyborgs, and Women: The Reinvention of Nature |publisher=[[Free Association Books]]|year=1991|isbn=978-0-415-90386-8|location=London|page=133|author-link=Donna Haraway}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Karkazis K | title = [[Fixing Sex|Fixing Sex: Intersex, Medical Authority, and Lived Experience]] | publisher = Duke University Press | date = November 2008 | isbn = 978-0-8223-4318-9 }}</ref> ===Mga Pananaw ni Butler=== Sa huling bahagi ng dekada 1980, nagsimulang magbigay ng regular na lektura ang iskolar sa pag-aaral ng kasarian na si [[Judith Butler]] hinggil sa ''gender identity'', at noong 1990, inilathala nila ang ''[[Gender Trouble|Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity]]'', na nagpapakilala sa konsepto ng [[gender performativity]].<ref>{{cite book| vauthors = Butler J |title=Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity| url = https://archive.org/details/gendertroublefem0000butl |publisher=Routledge|year=1990|isbn=978-0415389556|location=London|pages=front/backmatter|author-link=Judith Butler}}</ref> Ipinapahayag ni Butler na ang tradisyonal na pananaw sa kasarian ay naglilimita sapagkat sumusunod ito sa nangingibabaw na panlipunang pamantayan na tinuturing ang kasarian bilang dalawahan lamang. Sa pagsusuri sa kasarian, ipinakikilala ni Butler ang isang mas masusing pananaw kung saan pinagsasama nila ang mga konsepto ng ''performativity'' at kasarian.<ref>{{cite encyclopedia |title=Feminist Perspectives on Sex and Gender |encyclopedia=The [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |year=2023 |last=Mikkola |first=Mari |publisher=[[Metaphysics Research Lab (Stanford University)]] |url=https://plato.stanford.edu/entries/feminism-gender/ |edition=Fall 2023 |access-date=17 December 2023 |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601002408/https://plato.stanford.edu/entries/feminism-gender/ |url-status=live }}</ref> ==Mga Salik na Biyolohikal== Ilang mga salik na biyolohikal bago ipanganak, kabilang ang mga gene at hormone, ay maaaring makaapekto sa pagkakakilanlan ng kasarian.<ref name="ZhongNan"/><ref name="Ghosh">{{cite web|vauthors=Ghosh S|title=Gender Identity|url=http://emedicine.medscape.com/article/917990-overview|access-date=29 October 2012|publisher=MedScape|archive-date=6 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210306211817/https://emedicine.medscape.com/article/917990-overview|url-status=live}}</ref> May mga mungkahi na ang pagkakakilanlan ng kasarian ay kontrolado ng mga [[Sex hormone|sex steroid]] bago ipanganak, ngunit mahirap itong subukan dahil walang paraan upang pag-aralan ang pagkakakilanlan ng kasarian sa mga hayop.<ref>{{Cite book|vauthors=Balthazart J|url=https://books.google.com/books?id=3fjGjlcVINkC&q=the+biology+of+gender+identity|title=The Biology of Homosexuality|date=2012|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-983882-0|page=5|language=en|author-link=Jacques Balthazart|access-date=18 September 2021|archive-date=17 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220217115728/https://books.google.com/books?id=3fjGjlcVINkC&q=the+biology+of+gender+identity|url-status=live}}</ref> Ayon sa biyolohistang si [[Michael J Ryan (biologist)|Michael J. Ryan]], tanging mga tao lamang ang may pagkakakilanlan ng kasarian.<ref>{{Cite book|vauthors=Ryan MJ|url=https://books.google.com/books?id=-mUxDwAAQBAJ&q=Only+humans+have+gender+identity&pg=PA9|title=A Taste for the Beautiful: The Evolution of Attraction|date=16 January 2018|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-8915-0|page=9|language=en|access-date=18 September 2021|archive-date=11 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220311164835/https://books.google.com/books?id=-mUxDwAAQBAJ&q=Only+humans+have+gender+identity&pg=PA9|url-status=live}}</ref> Sa isang pahayag ng posisyon, sinabi ng [[Endocrine Society]]:<ref name="endocrine-society-position">{{Cite web |date=16 Disyembre 2020 |title=Transgender Health |url=https://www.endocrine.org/advocacy/position-statements/transgender-health |access-date=2022-10-13 |website=www.endocrine.org |language=en |archive-date=10 Oktubre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221010143844/https://www.endocrine.org/advocacy/position-statements/transgender-health |url-status=live }}</ref> {{quote|Ang medikal na pagkakasundo noong huling bahagi ng ika-20 siglo ay na ang mga taong transgender at hindi tugma sa kasarian ay may sakit sa kalusugang pangkaisipan na tinatawag na "gender identity disorder". Itinuturing noon na nababago ang pagkakakilanlan ng kasarian at maaaring maimpluwensyahan ng panlabas na mga salik. Sa kasalukuyan, gayunpaman, hindi na itinuturing na balido ang pananaw na ito. Lumitaw ang makabuluhang ebidensiyang siyentipiko na nagpapakita ng matibay na elementong biyolohikal sa likod ng pagkakakilanlan ng kasarian. Maaaring gumawa ng mga pagpili ang mga indibidwal dahil sa iba pang salik sa kanilang buhay, ngunit tila walang panlabas na puwersa na tunay na nagiging sanhi upang baguhin ng isang tao ang kanilang pagkakakilanlan ng kasarian.}}<ref name="endocrine-society-position">{{Cite web |date=16 Disyembre 2020 |title=Transgender Health |url=https://www.endocrine.org/advocacy/position-statements/transgender-health |access-date=2022-10-13 |website=www.endocrine.org |language=en |archive-date=10 Oktubre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221010143844/https://www.endocrine.org/advocacy/position-statements/transgender-health |url-status=live }}</ref> ====Transgender at Transseksuwalidad==== [[FILE:Non-binary transgender woman in black blouse.jpg|thumb|Isang lalaki, biyolohikal, na kinikilala ang sarili bilang ''non-binary transgender woman.'' Ang ''gender expression'' niya ay maiuugnay sa mga istereotipo na kadalasang ipinapataw sa mga babae. Halimbawa, itinuturing sa maraming lipunan na ang mahabang buhok at paggamit ng [[Meyk-ap|meykap]] ay panlabas na anyong mas karaniwan sa mga babae. ]] May ilang pag-aaral na nagsiyasat kung may ugnayan sa pagitan ng mga salik na biyolohikal at [[transgender]] o [[transsexual]] na pagkakakilanlan.<ref>{{cite journal | vauthors = Vilain E | title = Genetics of intersexuality. | journal = Journal of Gay & Lesbian Psychotherapy | date = Hulyo 2006 | volume = 10 | issue = 2 | pages = 9–26 | doi = 10.1300/J236v10n02_02 | s2cid = 142998821 }}</ref><ref name="pmid15617542">{{cite journal | vauthors = Fleming A, Vilain E | title = The endless quest for sex determination genes | journal = Clinical Genetics | volume = 67 | issue = 1 | pages = 15–25 | date = Enero 2005 | pmid = 15617542 | doi = 10.1111/j.1399-0004.2004.00376.x | s2cid = 7595544 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Savic I, Arver S | title = Sex dimorphism of the brain in male-to-female transsexuals | journal = Cerebral Cortex | volume = 21 | issue = 11 | pages = 2525–2533 | date = Nobyembre 2011 | pmid = 21467211 | doi = 10.1093/cercor/bhr032 | doi-access = free }} Napagpasyahan na ang mga gynephilic trans women ay may mga utak na tulad ng sa mga lalaki, ngunit sa ilang bahagi, ang mga utak ng trans women ay naiiba sa parehong utak ng lalaki at babae.</ref> Ipinakita ng ilang pag-aaral na ang [[Sexual dimorphism|sekswal na dimorpikong]] estruktura ng utak sa mga transseksuwal ay lumilihis mula sa nauugnay sa kanilang kasarian sa kapanganakan patungo sa nauugnay sa kanilang nais na kasarian.<ref>{{cite journal | vauthors = Gizewski ER, Krause E, Schlamann M, Happich F, Ladd ME, Forsting M, Senf W | title = Specific cerebral activation due to visual erotic stimuli in male-to-female transsexuals compared with male and female controls: an fMRI study | journal = The Journal of Sexual Medicine | volume = 6 | issue = 2 | pages = 440–448 | date = Pebrero 2009 | pmid = 18761592 | doi = 10.1111/j.1743-6109.2008.00981.x }} Natuklasan na ang isang sample ng androphilic trans women ay lumipat patungo sa direksyong pambabae sa tugon ng utak.</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rametti G, Carrillo B, Gómez-Gil E, Junque C, Segovia S, Gomez Á, Guillamon A | title = White matter microstructure in female to male transsexuals before cross-sex hormonal treatment. A diffusion tensor imaging study | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-psychiatric-research_2011-02_45_2/page/198 | journal = Journal of Psychiatric Research | volume = 45 | issue = 2 | pages = 199–204 | date = Pebrero 2011 | pmid = 20562024 | doi = 10.1016/j.jpsychires.2010.05.006 }} Natuklasan na ang pattern ng white matter sa mga gynephilic trans men ay lumipat sa direksyong panlalaki kahit bago pa magsimulang uminom ng male hormones ang mga babaeng naging lalaki.</ref> Ang dami ng central subdivision ng [[stria terminalis#Bed nucleus of the stria terminalis|bed nucleus of a stria terminalis]] o BSTc (isang bahagi ng [[basal ganglia]] ng utak na naaapektuhan ng [[Prenatal androgen transfer|prenatal androgens]]) ng mga babaeng transseksuwal ay sinasabing katulad ng sa mga babae at hindi katulad ng sa mga lalaki,<ref>{{cite book | vauthors = Carlsson NR |title=Psychology: The Science of Behavior |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |location=Boston |isbn=978-0-205-54786-9 |edition=7th | page =418 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Zhou JN, Hofman MA, Gooren LJ, Swaab DF | title = A sex difference in the human brain and its relation to transsexuality | journal = Nature | volume = 378 | issue = 6552 | pages = 68–70 | date = Nobyembre 1995 | pmid = 7477289 | doi = 10.1038/378068a0 | bibcode = 1995Natur.378...68Z | hdl-access = free | type = Submitted manuscript | s2cid = 4344570 | hdl = 20.500.11755/9da6a0a1-f622-44f3-ac4f-fec297a7c6c2 | url = https://pure.knaw.nl/portal/en/publications/a-sex-difference-in-the-human-brain-and-its-relation-to-transsexuality(9da6a0a1-f622-44f3-ac4f-fec297a7c6c2).html | access-date = 6 Setyembre 2018 | archive-date = 29 Agosto 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170829164452/https://pure.knaw.nl/portal/en/publications/a-sex-difference-in-the-human-brain-and-its-relation-to-transsexuality(9da6a0a1-f622-44f3-ac4f-fec297a7c6c2).html | url-status = live }}</ref> ngunit hindi pa malinaw ang relasyon ng dami ng BSTc sa pagkakakilanlan ng kasarian.<ref>{{cite journal | vauthors = Rosenthal SM | title = Approach to the patient: transgender youth: endocrine considerations | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 99 | issue = 12 | pages = 4379–4389 | date = Disyembre 2014 | pmid = 25140398 | doi = 10.1210/jc.2014-1919 | quote = ang sekswal na dimorpikong pagkakaiba ng BSTc sa mga tao ay hindi lumilitaw hanggang sa pagbibinata, taliwas sa mga daga, kung saan ang ganitong pagkakaiba sa BST ay nangyayari sa maagang postnatal na yugto at tila nangangailangan ng perinatal na pagkakaiba sa antas ng T (44, 45). Dahil maraming kabataang transgender ang nakararanas ng makabuluhang gender dysphoria bago ang pagbibinata (at bago lumitaw ang pagkakaibang sekswal sa dami ng BSTc), tila hindi malinaw ang relasyon sa pagitan ng dami ng BSTc at pagkakakilanlan ng kasarian. | doi-access = free }}</ref> Katulad na [[Biology and sexual orientation#Studies of brain structure|mga pagkakaiba sa estruktura ng utak]] ay nakita sa pagitan ng mga lalaking bakla at heterosexual, at sa pagitan ng mga babaeng tomboy at heterosexual.<ref name="LeVay 1991">{{cite journal | vauthors = LeVay S | title = A difference in hypothalamic structure between heterosexual and homosexual men | url = https://archive.org/details/sim_science_1991-08-30_253_5023/page/1034 | journal = Science | volume = 253 | issue = 5023 | pages = 1034–1037 | date = Agosto 1991 | pmid = 1887219 | doi = 10.1126/science.1887219 | bibcode = 1991Sci...253.1034L | s2cid = 1674111 }}</ref><ref name="Byne 2001">{{cite journal | vauthors = Byne W, Tobet S, Mattiace LA, Lasco MS, Kemether E, Edgar MA, Morgello S, Buchsbaum MS, Jones LB | display-authors = 6 | title = The interstitial nuclei of the human anterior hypothalamus: an investigation of variation with sex, sexual orientation, and HIV status | journal = Hormones and Behavior | volume = 40 | issue = 2 | pages = 86–92 | date = Setyembre 2001 | pmid = 11534967 | doi = 10.1006/hbeh.2001.1680 | s2cid = 3175414 }}</ref> May komponenteng henetiko ang transseksuwalidad.<ref>{{cite book | last1= Klink | first1= Daniel | title= Gender Dysphoria and Disorders of Sex Development |date=2013 | chapter=Genetic Aspects of Gender Identity Development and Gender Dysphoria | series= Focus on Sexuality Research |pages=25–51 |chapter-url=https://rdcu.be/dkOSo |publisher=Springer| doi= 10.1007/978-1-4614-7441-8_2 | isbn= 978-1-4614-7440-1 }}</ref> {{div col|}} ====Mga Intersex==== Ang intersex ay isang payong na termino na kumakatawan sa mahigit 40 na uri ng kondisyong medikal, na bawat isa ay may kanya-kanyang partikular na paraan ng pag-unlad. Ang mga taong itinuturing na intersex ay may tipikal na pagbuo ng gonads (alinman sa bayag o obaryo) at may karaniwang estruktura ng Wolffian o Mullerian, kaya sila ay itinuturing pa rin maalinman sa lalaki o babae. Maaari silang makaranas ng pagkakakilanlan ng kasarian na hindi ganap na tumutugma sa kanilang pisikal na anyo. Ang ilang intersex na tao ay pinalaki bilang isang kasarian ngunit kalaunan ay kumikilala sa isa pa; ang iba naman ay maaaring hindi ikategorya nang malinaw bilang lalaki o babae.<ref>{{cite book|last=Dreger|first=Alice Domurat|title=Hermaphrodites and the Medical Invention of Sex|publisher=Harvard University Press|year=1998|isbn=978-0-674-39089-7|url=https://books.google.com/books?id=ciQwDwAAQBAJ&pg=PA22|access-date=17 Enero 2022|archive-date=19 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119044121/https://books.google.com/books?id=ciQwDwAAQBAJ&pg=PA22|url-status=live}}</ref> Ang intersex ay isang tao na ipinanganak na may katawan (tulad ng ari, hormones, o chromosomes) na hindi eksaktong akma sa karaniwang ideya ng “lalaki” o “babae.” Ibig sabihin, may halo o kakaibang kumbinasyon ng mga katangiang pangkatawan.<ref>{{cite web|url=https://www.unfe.org/definitions/ |title=Definitions |publisher=United Nations Free & Equal |access-date=17 Enero 2022 |archive-date=20 Enero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220120031846/https://www.unfe.org/definitions/ |url-status=live }}</ref> Hindi ito tungkol sa kung ano ang gender identity niya, kundi sa pisikal na anyo at biology niya mula pagkasilang.<ref>{{cite journal|last=Reis|first=Elizabeth|title=Intersex and the Medical Regulation of Gender|journal=Harvard Journal of Law & Gender|date=2010|volume=33|pages=487–500|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1615080|access-date=17 Enero 2022|archive-date=4 Nobyembre 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104193309/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1615080|url-status=live}}</ref> Sa ilang kaso, maaaring maapektuhan ng mga intersex na kondisyon ang mga [[Sex hormone|sex hormone]] sa sinapupunan, na maaaring magdulot ng pagkakaibang pag-unlad ng utak at impluwensyahan ang pagkakakilanlan ng kasarian.<ref>{{cite journal|last1=Hughes|first1=Ieuan A.|last2=Houwing|first2=Marie E.|last3=Ahmed|first3=S. Faisal|title=The Biology of Sex: Disorders/Differences of Sex Development and Their Effect on Gender Identity|journal=Endocrine Reviews|date=Disyembre 2020|volume=41|issue=6|pages=783–816|doi=10.1210/endrev/bnaa026|pmid=32949530|doi-access=free}}</ref> Ang mga desisyon ng magulang at doktor tungkol sa pag-aayos ng genital o pagpapalaki bilang isang partikular na kasarian ay maaari ring makaapekto sa pagkakakilanlan ng kasarian ng intersex na indibidwal.<ref>{{cite journal|last=Reis|first=Elizabeth|title=Intersex and the Medical Regulation of Gender|journal=Harvard Journal of Law & Gender|date=2010|volume=33|pages=487–500|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1615080|access-date=17 Enero 2022|archive-date=4 Nobyembre 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104193309/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1615080|url-status=live}}</ref> ====Ang terminong "hermaphrodite"==== {{Main|Hermaphrodite}} Sa kasaysayan, ginamit sa batas ang terminong "hermaphrodite" upang tukuyin ang mga taong may hindi tiyak na kasarian. Noong ika-12 siglo, binanggit sa {{Lang|la|[[Decretum Gratiani]]}} na "Kung maaaring magsaksi ang isang hermaphrodite sa isang testamento, ay nakadepende sa kung aling kasarian ang nangingibabaw" ("Hermafroditus an ad testamentum adhiberi possit, qualitas sexus incalescentis ostendit").<ref>Decretum Gratiani, C. 4, q. 2 et 3, c. 3</ref><ref>{{cite web |url=http://geschichte.digitale-sammlungen.de/decretum-gratiani/kapitel/dc_chapter_1_1585 |title=Decretum Gratiani (Kirchenrechtssammlung) |work=Bayerische StaatsBibliothek ([[Bavarian State Library]]) |date=5 Pebrero 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220084841/http://geschichte.digitale-sammlungen.de/decretum-gratiani/kapitel/dc_chapter_1_1585 |archive-date=20 Disyembre 2016 }}</ref> Sa parehong paraan, ang Ingles na hurista at hukom noong ika-17 siglo na si [[Edward Coke]] (Lord Coke), ay sumulat sa kanyang ''[[Institutes of the Lawes of England]]'' hinggil sa mga batas ng pagmamana, na nagsasaad: "Bawat tagapagmana ay maaaring lalaki, babae, o hermaphrodite, na parehong lalaki at babae. At ang isang hermaphrodite (na tinatawag ding ''Androgynus'') ay magiging tagapagmana, alinman bilang lalaki o babae, ayon sa uri ng kasariang nangingibabaw."<ref>[[Edward Coke|E Coke]], The First Part of the Institutes of the Laws of England, Institutes 8.a. (1st Am. Ed. 1812).</ref><ref name="Greenberg 1999 277–278">{{Cite journal |volume=41 |last=Greenberg |first=Julie |title=Defining Male and Female: Intersexuality and the Collision Between Law and Biology |url=https://archive.org/details/sim_arizona-law-review_summer-1999_41_2/page/276 |journal=Arizona Law Review |date=1999 |ssrn=896307|pages=277–278}}</ref> ===Gender dysphoria at karamdaman sa pagkakakilanlan ng kasarian=== Gender Identity Disorder ay ang dating tawag sa kondisyon kung saan ang isang tao ay nakakaramdam ng matinding hindi pagkakasiya o pagkadismaya (dysphoria) dahil ang kasarian na itinalaga sa kanila noong sila ay ipinanganak ay hindi tugma sa kanilang nararamdaman o pagkakakilanlan sa sarili. Ang Gender dysphoria (na dating tinawag na "gender identity disorder" o GID sa ''[[Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders]]'' o DSM) ay ang pormal na diyagnosis para sa mga taong nakararanas ng matinding [[dysphoria]] (hindi pagkakasiya o pagkadismaya) sa kasariang itinalaga sa kanila sa kapanganakan at/o sa mga gampanin ng kasarian na kaugnay nito:<ref>{{cite web | title = Gender Identity Disorder | work = Psychology Today | date = 24 October 2005 | url = http://www.psychologytoday.com/conditions/gender-identity-disorder | access-date = 16 December 2010 | archive-date = 6 March 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210306161912/https://www.psychologytoday.com/intl/conditions/gender-dysphoria | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |date=6 March 2010 |title=Gender Dysphoria Organization Research and Education - About Gender Dysphoria |url=http://www.genderdysphoria.org/genderdysphoria_medical.html |access-date=13 May 2021 | archive-url= https://web.archive.org/web/20100306075726/http://www.genderdysphoria.org/genderdysphoria_medical.html|archive-date=6 March 2010}}</ref> "Sa gender identity disorder, mayroong hindi pagtutugma sa pagitan ng kasarian ng panlabas na ari at ng pagkakakilanlan ng kasarian sa isip bilang panlalaki o pambabae."<ref name="GID" /> Ang DSM (302.85) ay may limang pamantayan na kailangang matugunan bago ma-diagnose ang gender identity disorder, at ang karamdaman ay hinahati pa sa mga tiyak na kategorya batay sa edad, halimbawa [[gender identity disorder in children]] (para sa mga batang nakararanas ng gender dysphoria). Unang lumitaw ang konsepto ng gender identity sa ikatlong edisyon ng DSM, [[DSM-III]] (1980), sa anyo ng dalawang [[mental disorder|psychiatric diagnosis]] ng gender dysphoria: gender identity disorder of childhood (GIDC), at transsexualism (para sa mga kabataan at matatanda). Noong rebisyon ng 1987, [[DSM-III-R]], idinagdag ang ikatlong diagnosis: gender identity disorder of adolescence and adulthood, nontranssexual type. Inalis ang huling diagnosis na ito sa sumunod na rebisyon, DSM-IV (1994), na pinagsama rin ang GIDC at transsexualism sa isang bagong diagnosis na gender identity disorder.<ref name="Historical Note">{{cite journal | vauthors = Zucker KJ, Spitzer RL | title = Was the gender identity disorder of childhood diagnosis introduced into DSM-III as a backdoor maneuver to replace homosexuality? A historical note | journal = Journal of Sex & Marital Therapy | volume = 31 | issue = 1 | pages = 31–42 | date = Jan–Feb 2005 | pmid = 15841704 | doi = 10.1080/00926230590475251 | s2cid = 22589255 }}</ref> Noong 2013, binago ng [[DSM-5]] ang pangalan ng diagnosis tungo sa ''gender dysphoria'' at nirebisa ang kahulugan nito.<ref>{{cite web|vauthors=Parry W|date=4 June 2013|title=DSM-5 Reflects Shift In Perspective On Gender Identity|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/06/04/gender-dysphoria-dsm-5_n_3385287.html|access-date=23 October 2015|website=The Huffington Post|archive-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160508073004/http://www.huffingtonpost.com/2013/06/04/gender-dysphoria-dsm-5_n_3385287.html|url-status=live}}</ref> May mga awtor ng isang papel noong 2005 na kumwestyon sa pag-uuri ng mga problema sa gender identity bilang isang [[mental disorder]], na nagpapalagay na ang ilang pagbabago sa DSM ay maaaring ginawa bilang kapalit nang alisin ang homoseksuwalidad bilang karamdaman. Nanatili itong kontrobersyal,<ref name="Historical Note"/> kahit na karamihan ng mga propesyonal sa kalusugang pangkaisipan ngayon ay sumusunod at sumasang-ayon sa kasalukuyang klasipikasyon ng DSM. Sa mga nakaraang taon, gayunpaman, mayroong "dumadaming tinig na tumututol sa pagtingin sa buhay ng mga transgender bilang karamdaman at sa nangingibabaw na medikal-agham na naratibo tungkol sa karanasan ng mga trans."<ref>{{cite book |doi=10.1093/OBO/9780199791231-0215 |chapter=Transgender Children |title=Childhood Studies |year=2019 |last1=Kennedy |first1=RM |last2=Farley |first2=Lisa |isbn=978-0-19-979123-1 }}</ref> Dahil dito, noong 2019, inalis ng [[World Health Organization]] ang gender dysphoria mula sa kabanata ng sakit sa pag-iisip at inilipat ito sa kabanata ng kalusugang seksuwal, binago ang termino mula sa "Gender Dysphoria" tungo sa "Gender Incongruence," at tuluyang tinanggal bilang isang pathological na sakit sa pag-iisip.<ref>{{cite web | url=https://icd.who.int/browse11/l-m/en#/http%3a%2f%2fid.who.int%2ficd%2fentity%2f90875286 | title=ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics | access-date=4 December 2022 | archive-date=1 August 2018 | archive-url=https://archive.today/20180801205234/https://icd.who.int/browse11/l-m/en%23/http://id.who.int/icd/entity/294762853#/http%3a%2f% }}</ref> ==Mga Panlipunan at Pangkapaligirang Salik== Noong 1955, iminungkahi ni John Money na ang pagkakakilanlan sa kasarian ay nababago at natutukoy kung ang isang bata ay pinalaki bilang lalaki o babae sa kanyang murang kabataan.<ref name="pmid13260820">{{cite journal | vauthors = Money J, Hampson JG, Hampson JL | title = Isang pagsusuri sa ilang batayang seksuwal na konsepto: ang ebidensya ng human hermaphroditism | journal = Bulletin of the Johns Hopkins Hospital | volume = 97 | issue = 4 | pages = 301–19 | date = Oktubre 1955 | pmid = 13260820 | url = https://books.google.com/books?id=7-IaAQAAMAAJ&pg=PA301 | access-date = 6 Disyembre 2022 | archive-date = 6 Disyembre 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20221206034531/https://books.google.com/books?id=7-IaAQAAMAAJ&pg=PA301 | url-status = live }}</ref><ref name="GDDSD">{{cite book | vauthors = Kreukels BP, Steensma TD, de Vries AL |title=Gender dysphoria and disorders of sex development: progress in care and knowledge |date=2014 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-4614-7441-8}}</ref> Ang hipotesis ni Money ay mula noon ay pinabulaanan,<ref name="GDDSD"/><ref>{{cite book | vauthors = Fausto-Sterling A |title=Sexing the body: gender politics and the construction of sexuality | url = https://archive.org/details/isbn_9780465077137 |date=2000 |publisher=Basic Books |location=New York, NY |isbn=978-0-465-07713-7 |edition=1st}}</ref> ngunit ipinagpatuloy ng mga iskolar ang pag-aaral sa epekto ng mga panlipunang salik sa paghubog ng pagkakakilanlan sa kasarian.<ref name="GDDSD"/> Noong dekada 1960 at 1970, iminungkahi ang mga salik tulad ng kawalan ng ama, kagustuhan ng ina na magkaroon ng anak na babae, o mga pattern ng pampalakas mula sa magulang bilang mga impluwensya; mas bagong mga teorya na nagsasabing maaaring bahagyang maimpluwensyahan ng [[psychopathology]] ng magulang ang paghubog ng pagkakakilanlan sa kasarian ay nakatanggap lamang ng kakaunting ebidensyang empirikal,<ref name="GDDSD"/> na may isang artikulo noong 2004 na nagsasabing "kulang ang matibay na ebidensya para sa kahalagahan ng mga panlipunang salik pagkatapos ng kapanganakan."<ref name="pmid15724806">{{cite journal | vauthors = Swaab DF | title = Seksuwal na pagkakaiba ng utak ng tao: kaugnayan para sa pagkakakilanlan sa kasarian, transseksuwalismo at seksuwal na oryentasyon | journal = Gynecological Endocrinology | volume = 19 | issue = 6 | pages = 301–12 | date = Disyembre 2004 | pmid = 15724806 | doi = 10.1080/09513590400018231 | s2cid = 1410435 | quote = "...ang direktang epekto ng testosterone sa umuunlad na utak ng fetus ay may malaking kahalagahan para sa pagbuo ng pagkakakilanlan sa kasariang lalaki at heteroseksuwal na oryentasyon ng lalaki. Kulang ang matibay na ebidensya para sa kahalagahan ng mga panlipunang salik pagkatapos ng kapanganakan." }}</ref> Isang pag-aaral noong 2008 ang nakakita na ang mga magulang ng mga batang may [[Gender dysphoria|gender dysphoria]] ay walang palatandaan ng mga isyung sikopatolohikal maliban sa bahagyang depresyon sa mga ina.<ref name="pmid18981931">{{cite journal | vauthors = Wallien MS, Cohen-Kettenis PT | title = Kinalabasang sikoseksuwal ng mga batang may gender dysphoria | journal = Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry | volume = 47 | issue = 12 | pages = 1413–23 | date = Disyembre 2008 | pmid = 18981931 | doi = 10.1097/CHI.0b013e31818956b9 }}</ref> Iminungkahi rin na maaaring makaapekto ang mga saloobin ng mga magulang ng bata sa pagkakakilanlan sa kasarian ng bata, bagaman kakaunti ang ebidensya.<ref name="pmid6488962">{{cite journal | vauthors = Weinraub M, Clemens LP, Sockloff A, Ethridge T, Gracely E, Myers B | title = Ang pagbuo ng mga istiryotipong seksuwal sa ikatlong taon: mga relasyon sa pagtukoy ng kasarian, pagkakakilanlan sa kasarian, kagustuhan sa laruan ayon sa kasarian, at mga katangian ng pamilya | url = https://archive.org/details/sim_child-development_1984-08_55_4/page/1492 | journal = Child Development | volume = 55 | issue = 4 | pages = 1493–503 | date = Agosto 1984 | pmid = 6488962 | doi = 10.2307/1130019| jstor = 1130019 | quote = Nabigo ang mga naunang mananaliksik na obserbahan ang kaugnayan sa pagitan ng saloobin ng magulang at maagang pagkuha ng mga papel sa kasarian ng mga bata... }}</ref> Maraming mga magulang ang bumubuo ng mga inaasahan sa kasarian para sa kanilang anak bago pa ito ipanganak, matapos matukoy ang kasarian ng bata sa pamamagitan ng teknolohiya tulad ng [[ultrasound]]. Kaya, ipinapanganak ang bata na may partikular sa kasariang pangalan, mga laro, at maging mga ambisyon.<ref name="Ghosh"/> Kapag natukoy na ang kasarian ng bata, karamihan sa mga bata ay pinalalaki nang naaayon dito, umaangkop sa papel ng kasariang lalaki o babae na bahagyang tinutukoy ng mga magulang. Kapag isinasaalang-alang ang antas ng lipunan ng mga magulang, karaniwang may tradisyonal na papel sa kasarian ang mga pamilyang mababa ang antas ng lipunan, kung saan ang ama ang nagtatrabaho at ang ina, na maaaring magtrabaho lamang dahil sa pangangailangang pinansyal, ay siya pa ring nag-aasikaso sa bahay. Gayunpaman, ang mga mag-asawang nasa gitnang uri na “propesyonal” ay karaniwang pinag-uusapan ang hatian ng trabaho at may pantay na ideolohiya. Ang mga magkakaibang pananaw na ito ukol sa kasarian ay maaaring maghubog sa pagkaunawa ng bata sa kasarian pati na rin sa pag-unlad ng kasarian ng bata.<ref name="Halpern">{{cite journal | vauthors = Halpern HP, Perry-Jenkins M | title = Parents' Gender Ideology and Gendered Behavior as Predictors of Children's Gender-Role Attitudes: A Longitudinal Exploration | journal = Sex Roles | volume = 74 | issue = 11 | pages = 527–542 | date = Mayo 2016 | pmid = 27445431 | pmc = 4945126 | doi = 10.1007/s11199-015-0539-0 }}</ref> Isang pag-aaral na isinagawa ni Hillary Halpern<ref name="Halpern" /> ang nagpakita na ang mga kilos ng magulang kaugnay sa kasarian, sa halip na mga paniniwala, ay mas mainam na tagapagpahiwatig ng saloobin ng isang bata tungkol sa kasarian. Ang kilos ng ina ay lalo nang may impluwensya sa mga palagay ng bata ukol sa sarili nitong kasarian. Halimbawa, ang mga ina na nagsasagawa ng mas tradisyonal na kilos sa harap ng kanilang mga anak ay nagresulta sa mas kaunting pagpapakita ng anak na lalaki ng mga istiryotipo ng papel ng lalaki, habang ang anak na babae naman ay mas nagpapakita ng mga istiryotipo ng papel ng babae. Walang nakitang kaugnayan sa pagitan ng kilos ng ama at ng kaalaman ng kanyang mga anak tungkol sa mga istiryotipo ng sarili nilang kasarian. Ang mga amang may paniniwala sa pagkakapantay-pantay ng kasarian ay may mga anak, lalo na mga anak na lalaki, na mas kakaunti ang mga paunang palagay tungkol sa kabaligtarang kasarian.<ref name="pmid13260820">{{cite journal | vauthors = Money J, Hampson JG, Hampson JL | title = Isang pagsusuri sa ilang batayang seksuwal na konsepto: ang ebidensya ng human hermaphroditism | journal = Bulletin of the Johns Hopkins Hospital | volume = 97 | issue = 4 | pages = 301–19 | date = Oktubre 1955 | pmid = 13260820 | url = https://books.google.com/books?id=7-IaAQAAMAAJ&pg=PA301 | access-date = 6 Disyembre 2022 | archive-date = 6 Disyembre 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20221206034531/https://books.google.com/books?id=7-IaAQAAMAAJ&pg=PA301 | url-status = live }}</ref><ref name="GDDSD">{{cite book | vauthors = Kreukels BP, Steensma TD, de Vries AL |title=Gender dysphoria and disorders of sex development: progress in care and knowledge |date=2014 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-4614-7441-8}}</ref> Ang hipotesis ni Money ay mula noon ay pinabulaanan,<ref name="GDDSD"/><ref>{{cite book | vauthors = Fausto-Sterling A |title=Sexing the body: gender politics and the construction of sexuality | url = https://archive.org/details/isbn_9780465077137 |date=2000 |publisher=Basic Books |location=New York, NY |isbn=978-0-465-07713-7 |edition=1st}}</ref> ===Pandaigdigang batas sa karapatang pantao=== Ang [[The Yogyakarta Principles]], isang dokumento hinggil sa aplikasyon ng [[pandaigdigang batas sa karapatang pantao]], ay nagbibigay sa pambungad ng isang depinisyon ng identidad ng kasarian bilang malalim na damdaming panloob at indibidwal na [[karanasan]] ng bawat tao ukol sa kasarian, na maaaring hindi tumutugma sa kasariang itinakda sa kapanganakan. Kabilang dito ang sariling pakiramdam ng tao tungkol sa kanyang katawan (na maaaring may kinalaman, kung kusang pinili, sa pagbabago ng anyo o paggana ng katawan sa pamamagitan ng medikal, siruhiya o iba pang paraan) at iba pang karanasan hinggil sa kasarian, gaya ng pananamit, pananalita at kilos. Itinatadhana ng Prinsipyo 3 na: "Ang sariling itinakdang identidad ng kasarian ng bawat tao ay mahalaga sa kanilang personalidad at isa sa mga pangunahing aspeto ng sariling pagpapasya, dangal at kalayaan. Walang sinuman ang dapat pilitin na sumailalim sa mga medikal na pamamaraan, kabilang ang operasyon sa pagbabago ng kasarian, isterilisasyon o hormonal na gamutan, bilang rekisito para sa legal na pagkilala ng kanilang identidad ng kasarian."<ref>[[The Yogyakarta Principles]], ''Prinsipyo 3. Ang Karapatang Makilala sa Harap ng Batas''</ref> Itinatadhana ng Prinsipyo 18 na: "Sa kabila ng anumang klasipikasyon, ang seksuwal na oryentasyon at identidad ng kasarian ng isang tao ay hindi, at sa kanilang sarili ay hindi, mga kondisyong medikal at hindi dapat ituring, gamutin o supilin."<ref>The Yogyakarta Principles, ''Prinsipyo 18. Proteksyon laban sa pang-aabusong medikal''</ref> Kaugnay ng prinsipyong ito, binanggit ng "Jurisprudential Annotations to the Yogyakarta Principles" na "Ang identidad ng kasarian na naiiba sa itinakda sa kapanganakan, o panlipunang tinatanggihan na [[pagpapahayag ng kasarian]], ay itinuring na isang anyo ng [[sakit sa pag-iisip]]. Ang pagpapatologiya ng pagkakaiba ay nagbunsod upang ang mga batang labag sa nakasanayang kasarian at mga kabataan ay ikulong sa mga institusyong saykayatriko, at sumailalim sa mga teknik ng aversyon – kabilang ang [[electroshock therapy]] – bilang isang 'lunas'."<ref>{{cite web | vauthors = O'Flaherty M, Williams G | title = Jurisprudential Annotations to the Yogyakarta Principles. | publisher = University of Nottingham. | work = Human Rights Law Centre | date = 2007 | page = 43 | url = http://www.yogyakartaprinciples.org/yogyakarta-principles-jurisprudential-annotations.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20101122035344/http://www.yogyakartaprinciples.org/yogyakarta-principles-jurisprudential-annotations.pdf | archive-date = 22 November 2010 }}</ref> Ayon sa "Yogyakarta Principles in Action": "mahalagang tandaan na bagama't ang 'seksuwal na oryentasyon' ay inalis na bilang sakit sa pag-iisip sa maraming bansa, ang 'identidad ng kasarian' o 'sakit sa identidad ng kasarian' ay madalas nananatili sa konsiderasyon."<ref>{{cite book | vauthors = Quinn S | title = An activist's guide to the yogyakarta principles on the application of international human rights law in relation to sexual orientation and gender identity. | publisher = Nicholson & Bass Limited | date = 2010 | url=http://www.ypinaction.org/wp/wp-content/uploads/2016/10/Activists_Guide_English_nov_14_2010.pdf |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20170104093608/http://www.ypinaction.org/wp/wp-content/uploads/2016/10/Activists_Guide_English_nov_14_2010.pdf |archive-date=4 January 2017 |access-date=14 February 2018 | page = 100 }}</ref> Ang mga Prinsipyong ito ay nakaimpluwensya sa [[LGBT rights at the United Nations|deklarasyon ng UN hinggil sa seksuwal na oryentasyon at identidad ng kasarian]]. Noong 2015, ang identidad ng kasarian ay bahagi ng kaso sa [[Korte Suprema ng Estados Unidos]] na ''[[Obergefell v. Hodges]]'' kung saan ang kasal ay hindi na legal na nililimitahan lamang sa pagitan ng lalaki at babae.<ref>{{cite court |litigants= Obergefell et al. V. Hodges, Director, Ohio Department of Health, et al. |court= U.S. Supreme Court |date= 26 June 2015 |url= https://www.supremecourt.gov/opinions/14pdf/14-556_3204.pdf |archive-date= 12 April 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190412035117/https://www.supremecourt.gov/opinions/14pdf/14-556_3204.pdf |url-status= live }}</ref> ===Medikal na larangan=== Ang mga [[Transgender]] ay minsan nagnanais sumailalim sa pisikal na operasyon upang baguhin ang kanilang [[pangunahing katangiang seksuwal]], mga sekondaryang katangian, o pareho, dahil pakiramdam nila ay mas magiging komportable sila sa ibang ari. Maaari itong kabilangan ng pagtanggal ng ari ng lalaki, bayag o suso, o pagbuo ng ari ng lalaki, ari ng babae o suso.<ref>{{cite journal |last1=Tristani-Firouzi |first1=Bita |last2=Veith |first2=Jacob |last3=Simpson |first3=Andrew |last4=Hoerger |first4=Kelly |last5=Rivera |first5=Andy |last6=Agarwalb |first6=Cori A. |title=Preferences for and barriers to gender affirming surgeries in transgender and non-binary individuals |journal=[[International Journal of Transgender Health]] |date=12 August 2021 |volume=23 |issue=4 |pages=458–471 |doi=10.1080/26895269.2021.1926391 |pmid=36324882 |pmc=9621289 }}</ref> Noon, isinasagawa ang operasyon sa pagtatalaga ng kasarian sa mga sanggol na ipinanganak na may hindi tiyak na ari. Gayunpaman, ang kasalukuyang opinyon ng mga eksperto sa medisina ay mariing tumututol sa ganitong pamamaraan sa mga sanggol, at nirerekomenda na ang operasyon ay isagawa lamang kung medikal na kinakailangan.<ref>{{cite journal |last1=Behrens |first1=Kevin G. |title=A principled ethical approach to intersex paediatric surgeries |journal=BMC Medical Ethics |date=December 2020 |volume=21 |issue=1 |pages=108 |doi=10.1186/s12910-020-00550-x |pmid=33121480 |pmc=7597036 |doi-access=free }}</ref> Sa kasalukuyan, ang [[gender-affirming surgery]] ay isinasagawa sa mga taong pinipiling [[Gender transitioning|lumipat]] upang ang kanilang panlabas na ari ay tumugma sa kanilang identidad ng kasarian.<ref>{{cite journal |last1=Diamond |first1=Milton |title=Sex and Gender are Different: Sexual Identity and Gender Identity are Different |journal=Clinical Child Psychology and Psychiatry |date=July 2002 |volume=7 |issue=3 |pages=320–334 |doi=10.1177/1359104502007003002 |s2cid=144721800 }}</ref> Sa Estados Unidos, ang [[Affordable Care Act]] ay nagbigay ng kakayahan sa mga [[health insurance exchange]] na mangolekta ng datos demograpiko hinggil sa identidad ng kasarian at seksuwal na identidad sa pamamagitan ng opsyonal na mga tanong, upang matulungan ang mga gumagawa ng polisiya na mas makilala ang mga pangangailangan ng komunidad ng [[LGBTQ]].<ref>{{cite web|vauthors=Baker K|title=FAQ: Collecting Sexual Orientation and Gender Identity Data|date=16 October 2012 |url=http://www.americanprogress.org/issues/lgbt/report/2012/10/16/41620/faq-collecting-sexual-orientation-and-gender-identity-data/|access-date=29 October 2012|publisher=Center for American Progress|archive-date=25 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025223111/http://www.americanprogress.org/issues/lgbt/report/2012/10/16/41620/faq-collecting-sexual-orientation-and-gender-identity-data/|url-status=live}}</ref> Noong 2020, gayunpaman, pinagtibay ng [[Unang pagkapangulo ni Donald Trump|administrasyong Trump]] ang isang panuntunan na "mag-aalis ng mga proteksiyon laban sa diskriminasyon para sa mga taong LGBTQ pagdating sa pangangalaga ng kalusugan at seguro sa kalusugan" sa ilalim ng Affordable Care Act at umaabot sa "mga regulasyon na may kinalaman sa akses sa seguro sa kalusugan."<ref name="npr.org">{{cite web | url=https://www.npr.org/sections/health-shots/2020/06/12/868073068/transgender-health-protections-reversed-by-trump-administration | title=Transgender Health Protections Reversed by Trump Administration | website=NPR | date=12 June 2020 | last1=Simmons-Duffin | first1=Selena | access-date=4 December 2022 | archive-date=23 June 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200623172448/https://www.npr.org/sections/health-shots/2020/06/12/868073068/transgender-health-protections-reversed-by-trump-administration | url-status=live }}</ref> Ang patakarang ito "ay isa sa maraming panuntunan at regulasyon na ipinasa ng administrasyong Trump na nagtatakda ng 'diskriminasyon sa kasarian' bilang naaangkop lamang kapag ang isang tao ay nakakaranas ng diskriminasyon dahil siya ay lalaki o babae, at hindi nagbibigay ng proteksiyon laban sa diskriminasyon batay sa seksuwal na oryentasyon o identidad ng kasarian."<ref name="npr.org"/> ==Tingnan din== * [[Maskulinidad]] * [[Peminidad]] * [[Interseksuwalidad]] * [[Katauhan (agham panlipunan)]] ==Mga sanggunian== {{Reflist|2}} {{DEFAULTSORT:Katauhang Pangkasarian}} [[Kategorya:Kasarian]] [[Kategorya:Araling pangkasarian]] [[Kategorya:Sarili]] [[Kategorya:Mga neolohismo]] [[Kategorya:Mga pagkabatid ng sarili]] [[Kategorya:Ugali ng tao]] {{Sex}} 0exkk6z6x40lok6bnveyzylatu69i33 0 162094 2204763 2204129 2026-04-24T20:35:52Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204763 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatiliihin ang paggamit sa tuldik sa unang banggit ng paksa. -->{{IPA notice}} Sa [[ponetika]], '''katínig na pasará''' o '''plosíbo''' ang [[Oklusibong katinig|oklusibong]] [[katinig]] na nabubuo sa pamamagitan ng pagpigil sa paglabas ng hangin sa [[bibig]]. Maaaring magmula ang pagpigil na ito sa [[dulo ng dila]] (upang mabuo ang {{IPA|[t]}} at {{IPA|[d]}}), ang mismong [[dila]] (upang mabuo ang {{IPA|[k]}} at {{IPA|[g]}}), [[Labi (anatomiya)|labi]] (upang mabuo ang {{IPA|[p]}} at {{IPA|[b]}}), o sa [[tagukan]] (upang mabuo ang {{IPA|[ʔ]}}). Bagamat parehong pumipigil, nagkakaiba ito sa mga [[katinig na pailong]] dahil sa paglabas ng hangin sa ilong upang mabuo ang mga ito, gayundin sa mga [[Prikatibo|katinig na palatak]], kung saan bahagya lamang ang pagpigil sa paglabas ng hangin sa bibig. Lahat ng mga likas na wika sa mundo ay may mga katinig na pasara. May siyam na katinig na pasara sa [[wikang Tagalog]]: ang mga pares na {{Ipa|[p b t d k g]}} na makikita sa mga salitang ''palaka'', ''bata'', ''talino'', ''daan'', ''kalapati'', at ''gatas'', ang [[impit]] {{Ipa|[ʔ]}} na sinusulat bilang isang [[gitling]] (''pag-ibig'') o wala (''akda''), at ang pares na {{Ipa|[t͡ʃ d͡ʒ]}} na walang kaakibat na titik ngunit makikita sa mga salitang tulad ng ''tiyan'' at ''diyaryo''. == Artikulasyon == Madalas na sinusuri ang isang katinig na pasara sa tatlong bahagi: ang ''paglapit'' ng dalawang artikulador sa isa't-isa, ang ''pagpigil'' kung saan pinipigilan ng parehong artikulador ang paglabas ng hangin, at ang ''pagbuga'' kung saan naghihiwalay naman ang dalawang artikulador upang mabuga ang hangin.<ref>{{cite book |last1=Collins |first1=Beverly |title=Practical Phonetics and Phonology: A Resource Book for Students |url=https://archive.org/details/practicalphoneti0000coll_h6c7 |last2=Mees |first2=Inger M. |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-0-415-50650-2 |edition=3 |pages=[https://archive.org/details/practicalphoneti0000coll_h6c7/page/84 85]–6|language=en|trans-title=Praktikal na Ponetika at Ponolohiya: Sangguniang Aklat para sa mga Mag-aaral}}</ref> Tanging ang pagpigil ang kailangan para masabing isa itong katinig na pasara. Maaaring walang maganap na paglapit ng dalawang artikulador kung may katinig na na nabuo sa parehong [[lugar ng artikulasyon]] tulad halimbawa sa salitang ''bantay''. Sa ilang mga wika kagaya ng [[wikang Malay]] at [[Wikang Biyetnames|Biyetnames]], walang maririnig na pagbuga ng hangin sa mga katinig na pasara para sa mga katinig sa dulo ng isang salita, kahit na may katabi itong [[patinig]]. == Wika == May mga katinig na pasara ang lahat ng mga likas na wika sa mundo, at karamihan sa mga ito ay kahit papaano'y may {{IPA|[p]}}, {{Ipa|[t]}}, at {{Ipa|[k]}}. Gayunpaman, may mga ilang wika na hindi ganito ang kaso: halimbawa, walang {{Ipa|[t]}} sa [[wikang Samoano]], habang wala namang {{IPA|[p]}} ang [[Wikang Arabe|wikang Arabo]] gayundin sa mga [[wikang Mohawk]] at [[Wikang Tseroki|Cherokee]] sa Hilagang Amerika. Samantala, {{Ipa|[ʔ]}} ang natatanging katinig na pasara sa ponolohiya ng [[Wikang Gadsup|wikang Ontena Gadsup]] sa [[Papua New Guinea|Papua Nueva Ginea]],<ref>{{cite web |title=Organised Phonology Data - Gadsup ( Ontena dialect) Language [GAJ] - Eastern Highlands Province |trans-title=Organisadong Datos sa Ponolohiya – Wikang Gadsup (dayalektong Ontena) [GAJ] – Lalawigan ng Silangang Highlands |url=https://www.sil.org/system/files/reapdata/14/55/28/145528924996124292827377513229587788840/Gadsup_Ontena.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308155324/https://www.sil.org/system/files/reapdata/14/55/28/145528924996124292827377513229587788840/Gadsup_Ontena.pdf |archive-date=2022-03-08 |website=[[SIL International]] |language=en}}</ref> habang natatangi naman ang [[wikang Yanyuwa]] sa hilagang Australia sa taglay nitong pitong katinig na pasara sa pitong magkakaiba lugar ng artikulasyon {{Ipa|[b d̪ d ḏ ɖ ɡ̟ ɡ̠]}}, ang pinakamarami para sa kahit anong likas na wika sa mundo.<ref>{{cite web |title=Yanuyuwa |url=http://phonetics.ucla.edu/appendix/languages/yanuya/yanuwa.html |website=UCLA Phonetics Lab Data |publisher=University of California, Los Angeles |language=en}}</ref> == Uri == Ipinapakita sa susunod na talahanayan sa baba ang mga katinig na pailong na may sariling karakter sa [[Pandaigdigang Ponetikong Alpabeto]] (IPA). === Pulmonikong katinig === Para sa bawat pares, nasa taas ang [[Tunog (ponetika)|matunog]] habang nasa baba naman ang di-matunog na anyo ng katinig. {{table alignment}} {| class="wikitable defaultcenter" ! rowspan="2" |Pangalan ! rowspan="2" |IPA ! colspan="4" |Halimbawa |- !Wika !Salita !Kahulugan !Bigkas |- | rowspan="2" |[[Katinig na pasara sa parehong labi]] |{{Big|{{IPA link|p|audio=yes}}}} | rowspan="2" |[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | colspan="2" |pato |{{IPA|[paˈto]}} |- |{{Big|{{IPA link|b|audio=yes}}}} | colspan="2" |buto |{{IPA|[buto]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na pasara sa labi-ngipin]] |{{Big|{{IPA link|p̪|audio=yes}}}} |[[Wikang Griyego|Griyego]] |{{Lang|el|σάπφειρος}} {{Lang|el-Latn|sáppheiros}} |'sapiro' |{{IPA|[ˈsap̪firo̞s̠]}} |- |{{Big|{{IPA link|b̪|audio=yes}}}} |[[Wikang Ibanag|Ibanag]] |{{Lang|ibg|bavi}} |'baboy' |{{IPA|[bab̪ᵛiː]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na pasara sa labi-dila]] |{{Big|{{IPA link|t̼|audio=yes}}}} |[[Wikang Tangoa|Tangoa]] |{{Lang|tgp|p̈ep̈e}} |'paruparo' |{{Ipa|[t̼et̼e]}} |- |{{Big|{{IPA link|d̼|audio=yes}}}} |[[Wikang Vao|Vao]] |? |'pating' |{{Ipa|[ⁿ̼d̼aɣo]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na pasara sa labi't gilagid]] |{{Big|{{IPA link|t͡p|audio=yes}}}} |[[Wikang Nzema|Nzema]] |{{Lang|nzi|pi}} |'kumapal' |{{IPA|[t͡piʔ]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|d͡b}}}} |[[Wikang Abkhaz|Abkhaz]] |{{Lang|ab|адәқьан}} {{Lang|ab-Latn|adəkʼan}} |'tindahan' |{{IPA|[ad͡bəkʰʲan]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na pasara sa labi't dilang pulupot]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʈ͡p}}}} | rowspan="2" |[[Wikang Yele|Yele]] |{{Lang|yle|dp꞉u}} |'kayong dalawa' |{{IPA|[ʈ͡pũ]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɖ͡b}}}} |{{Lang|yle|dpênêdpênê}} |'pag-ubo' |{{IPA|[ʈ͡pəɳəɖ͡bəɳə]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na pasara sa labi't ngala-ngala]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|k͡p}}}} |[[Wikang Igbo|Igbo]] |{{Lang|ig|kpọ́}} |'tawag' |{{IPA|[k͡pɔ́]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɡ͡b}}}} |[[Wikang Yoruba|Yoruba]] |{{Lang|yo|gbogbo}} |'lahat' |{{IPA|[ɡ͡boɡ͡bo]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na pasara sa ngipin]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|t̪}}}} |[[Wikang Tseko|Tseko]] |{{Lang|cs|toto}} |'ito' |{{IPA|[ˈt̪ot̪o]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|d̪}}}} |[[Wikang Irlandes|Irlandes]] |{{Lang|ga|dorcha}} |'madilim' |{{IPA|[ˈd̪ˠɔɾˠəxə]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na pasara sa gilagid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|t}}}} | rowspan="2" |[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | colspan="2" |matamis |{{IPA|[mɐtɐˈmis]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|d}}}} | colspan="2" |dalaga |{{IPA|[dɐˈlaɰɐ]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na pasara sa dilang pulupot]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʈ}}}} |[[Wikang Habanes|Habanes]] |{{Lang|jv|bathang}} |'bangkay' |{{Ipa|[baʈaŋ]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɖ}}}} |[[Wikang Suweko|Suweko]] |{{Lang|su|nord}} |'hilaga' |{{IPA|[nuːɖ]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na pasara sa paleta]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|c}}}} |[[Wikang Turko|Turko]] |{{Lang|tr|köy}} |'pamayanan' |{{IPA|[cʰœj̊ʷ]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɟ}}}} |[[Wikang Latbiyano|Latbiyano]] |{{Lang|lv|ģimene}} |'pamilya' |{{IPA|[ˈɟime̞ne̞]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na pasara sa ngala-ngala]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|k}}}} | rowspan="2" |[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | colspan="2" |kuto |{{IPA|[ˈkuto]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|g}}}} | colspan="2" |gulo |{{IPA|[ɡulɔ]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na pasara sa tilao]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|q}}}} |[[Wikang Arabe|Arabo]] |{{Lang|ar|قـط}} {{Lang|ar-Latn|qiṭṭ}} |'pusa' |{{IPA|[qitˤː]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɢ}}}} |[[Wikang Ingles|Ingles]] (Australia) |{{Lang|en|gaudy}} |'mayabang' |{{IPA|[ˈɡ̠oːɾi]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na pasara sa tilao't tagukan]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|q͡ʡ}}}} |[[Wikang Somali|Somali]] |{{Lang|so|qiiq}} |'umusok' |{{IPA|[q͡ʡíìq͡ʡ]}} |- | colspan="5" ! {{N/a}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na pasara sa tilao't labi]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|q͡p}}}} |[[Wikang Iha|Iha]] |{{Lang|ihp|kpohi}} |'mabuti' |{{IPA|[q͡pohi]}} |- | colspan="5" ! {{N/a}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na pasara sa lalaugan]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʡ}}}} |[[Wikang Archi|Archi]] |{{Lang|aqc|гӀарз}} {{Lang|aqc-Latn|g'arz}} |'reklamo' |{{IPA|[ʡarz]}} |- | colspan="5" ! {{N/a}} |- | rowspan="2" |[[Impit]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʔ}}}} |[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | colspan="2" |akda |{{IPA|[ʔɐkˈd̪aʔ]}} |- | colspan="5" ! {{N/a}} |} === Di-pulmonikong katinig === {{table alignment}} {| class="wikitable defaultcenter" ! rowspan="2" |Pangalan ! rowspan="2" |IPA ! colspan="4" |Halimbawa |- !Wika !Salita !Kahulugan !Bigkas |- |[[Palabas na katinig na pasara sa parehong labi]] |{{Big|{{IPA link|pʼ|audio=yes}}}} |[[Wikang Ubykh|Ubykh]] |{{Lang|uby|wıp'ts'e}} |'pangalan mo' |{{IPA|[wɨpʼtsʼɜ]}} |- |[[Palabas na katinig na pasara sa gilagid]] |{{Big|{{IPA link|tʼ|audio=yes}}}} |[[Wikang Navajo|Navajo]] |{{Lang|nv|yáʼátʼééh}} |'kamusta' |{{IPA|[jáʔátʼɛ́ːh]}} |- |[[Palabas na katinig na pasara sa dilang pulupot]] |{{Big|{{IPA link|ʈʼ|audio=yes}}}} |[[Wikang Yokuts|Yokuts]] |{{Lang|yok|ṭʼa∙yʼ}} |'ilalim ng balahibo' (ng ibon) |{{IPA|[ʈʼaːjˀ]}} |- |[[Palabas na katinig na pasara sa paleta]] |{{Big|{{IPA link|cʼ|audio=yes}}}} |[[Wikang Hausa|Hausa]] |? |'damo' |{{IPA|[cʼaːɽa]}} |- |[[Palabas na katinig na pasara sa ngala-ngala]] |{{Big|{{IPA link|kʼ|audio=yes}}}} |[[Wikang Ingles|Ingles]] ([[Gales]]) |{{Lang|en|back}} |'likod' |{{IPA|[bækʼ]}} |- |[[Palabas na katinig na pasara sa tilao]] |{{Big|{{IPA link|qʼ|audio=yes}}}} |[[Wikang Quechua|Quechua]] |{{Lang|qu|q'illu}} |'dilaw' |{{IPA|[qʼɛʎʊ]}} |} == Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Paraan ng artikulasyon]] [[Kategorya:Mga katinig]] ng9kmc3fwlvlpw2j8x9fpgp543t65ar 0 162142 2204864 2204602 2026-04-25T04:13:52Z GinawaSaHapon 102500 2204864 wikitext text/x-wiki {{Kinukumpuni}} {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit sa mga tuldik sa unang banggit ng paksa. --> {{IPA notice}} '''Katínig na pasará-sutsót''' o '''aprikádo''' ang [[katinig]] na nagsisimula bilang isang [[katinig na pasara]] at nagtatapos bilang [[katinig na pasutsot]]. Madalas na mahirap masabi kung isang hiwalay na [[ponema]] ang mga ito o di kaya'y isa lamang pares ng magkatabing katinig.<ref>{{Cite web |last=Roach |first=Peter |author-link=Peter Roach (phonetician) |year=2009 |title=English Phonetics and Phonology Glassary |trans-title=Glosaryo ng Ponetika at Ponolohiyang Ingles |url=http://www.cambridge.org/servlet/file/EPP_PED_Glossary.pdf?ITEM_ENT_ID=2491706&ITEM_VERSION=1&COLLSPEC_ENT_ID=7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150412004402/http://www.cambridge.org/servlet/file/EPP_PED_Glossary.pdf?ITEM_ENT_ID=2491706&ITEM_VERSION=1&COLLSPEC_ENT_ID=7 |archive-date=April 12, 2015 |language=en}}</ref> May dalawang katinig na pasara-sutsot sa [[wikang Tagalog]], {{IPA|[t͡ʃ]}} na sinusulat bilang ''ts'' (hal. ''tsinelas''), ''tiy'' (hal. ''tiyan''), o ''ch'' sa mga [[Salitang balbal|salitang-balbal]] (hal. ''chansing''), at {{IPA|[d͡ʒ]}} na sinusulat naman bilang ''dy'' (hal. ''dyip''), ''diy'' (hal. ''diyan''), o ''j'' sa [[Taglish|impormal na pagbaybay]] (hal. ''jan'' imbes na ''diyan''). == Wika == Nabubuo ang mga katinig na pasara-sutsot sa pagsasama ng [[katinig na pasara]] at [[Katinig na pasutsot|pasutsot]]. Sinusulat ito sa notasyon ng [[Internasyonal na Ponetikong Alpabeto]] gamit ng dalawang titik, isang pasara at isang pasutsot, at minamarkahan ng isang "tali" ({{Lang|en|tie bar}}) para maituring ito bilang iisang katinig. Halimbawa, {{IPA|[t͡ʃ]}} para sa [[di-matunog na katinig na pasara-sutsot sa likurang gilagid]], bagamat sinusulat rin ang mga ito nang walang tali. Nagkakaiba ang mga katinig na pasara-sutsot sa mga magkatabing pares ng katinig na pasara at pasutsot sa paglabas ng hangin: sa mga magkatabing pares, lumalabas ang hangin pagkatapos ng katinig na pasara habang nasa pasutsot naman (dulo ng tunog) ang paglabas ng hangin sa mga katinig na pasara-sutsot. Nakadepende sa mga wika kung paano nila ito itinatangi. Halimbawa, kalimitang ginagamit sa [[wikang Ingles]] ang pagtatangi sa pamamagitan ng hangganan ng mga [[morpema]] nito: sa salitang {{Lang|en|nuts}} ("mga mani"), ang tunog na ''ts'' ay binibigkas nang magkahiwalay dahil bahagi ang titik ''t'' ng [[salitang-ugat]] na {{Lang|en|nut}}, isang buong morpema na dinudugtungan lamang ng [[Panlapi|hulaping]] ''-s'' upang maging maramihan ("''mga'' mani" kontra "mani") ito. Sa Pilipinas, resulta ng impluwensiya ng [[wikang Espanyol]] at Ingles ang pagpasok ng mga katinig na pasara-sutsot na {{IPA|[t͡ʃ]}} at {{IPA|[d͡ʒ]}} sa ponolohiya ng mga wika nito. Gayunpaman, katutubo itong tunog sa ilang mga wika sa hilagang Luzon, kagaya ng [[Wikang Ibaloy|wikang Ibaloi]] at [[Wikang Ibatan|Ivatan]]. Sinusulat ang dalawang tunog na ito sa samu't-saring paraan: itinuturing na pormal sa mga wikang kagaya ng Tagalog ang pagsulat sa tunog na {{IPA|[t͡ʃ]}} bilang ''ts'' sa ''tsinelas'' o ''tiy'' sa ''tiyan'', habang sinusulat naman ito bilang ''ch'' sa Ivatan o sa mga [[Balbal|salitang-balbal]] sa Tagalog tulad ng ''chansing'' o barayti sa pagbaybay tulad sa salitang ''tancha'' o ''chansa''. Samantala, sinusulat naman bilang ''diy'' o ''dy'' ang tunog na {{IPA|[d͡ʒ]}} sa pormal na Tagalog at ''j'' sa [[Taglish|impormal na anyo]] nito pati sa wikang Ivatan. Maituturing na laganap ang mga tunog na {{IPA|[t͡ʃ d͡ʒ t͡s d͡z]}} sa mga wika ng mundo. Makikita ito sa [[mga wikang Indo-Europeo]] kagaya ng wikang Ingles, [[Wikang Aleman|Aleman]], at [[Wikang Italyano|Italyano]]. Gayunpaman, bihira lamang makita sa mga wika ang ibang mga katinig na pasara-sutsot bukod sa mga ito, kahit na parehong may mga katinig na pasara at pasutsot ang mga ito na posibleng makagawa ng pagsasamang kinakailangan. == Uri == === Pulmonikong katinig === Nasa talahanayan ang mga [[pulmonikong katinig]] na pasara-sutsot at mga halimbawa nito sa mga wika. Para sa pares ng mga katinig sa isang [[lugar ng artikulasyon]], nasa taas ang [[Tunog (ponetika)|di-matunog]] na anyo nito habang [[Tunog (ponetika)|matunog]] naman ang nasa baba. {| class="wikitable defaultcenter" |- ! rowspan="2" | Pangalan !! rowspan="2" | IPA ! colspan="4" |Halimbawa |- !Wika !Salita !Kahulugan !Bigkas |- | rowspan="2" | [[Katinig na pasara-sutsot sa parehong labi]] | {{Big|{{IPA link|audio=yes|pɸ}}}} |[[Wikang Ingles|Ingles]] (Port Talbot) |{{Lang|en|up}} |'taas' |{{IPA|[ˈəp͡ɸ]}} |- | {{Big|{{IPA link|audio=yes|bβ}}}} |[[WIkang Ingles|Ingles]] (Scouse) | {{Lang|en|rub}} |'ipahid' |{{IPA|[ˈɹ̠ʊˑb͡β]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na pasara-sutsot sa labi-ngipin]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|p̪f}}}} |[[Wikang Aleman|Aleman]] |{{Lang|de|Pfirsiche}} |'[[Milokoton|melokoton]]' |{{IPA|[ˈp͡fɪɐ̯zɪçə]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|b̪v}}}} |[[Wikang Ngiti|Ngiti]] |{{Lang|niy|abvɔ}} |'matinik na baging' |{{IPA|[āb̪͡vɔ̄]}} |- | rowspan="2" |[[Sibilanteng katinig na pasara-sutsot sa ngipin]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|t̪s̪}}}} |[[Wikang Ungaro|Unggaro]] |{{Lang|hu|cica}} |'kuting' |{{IPA|[ˈt̻͡s̪it̻͡s̪ɒ]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|d̪z̪}}}} |[[Wikang Latbiyano|Latbiyano]] |{{Lang|lv|drudzis}} |'lagnat' |{{IPA|[ˈd̪rud̻͡z̪is̪]}} |- | rowspan="2" |[[Di-sibilanteng katinig na pasara-sutsot sa ngipin]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|t̪θ}}}} |[[Wikang Slavey|Slavey]] |{{Lang|den|eníddhę}} |'gusto namin' |{{IPA|[ɛ̀nít̪θɛ̃̀]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|d̪ð}}}} |[[Wikang Ingles|Ingles]] (New York) |{{Lang|en|they}} |'sila' |{{IPA|[d̪͡ðeɪ̯]}} |- | rowspan="2" |[[Sibilanteng katinig na pasara-sutsot sa gilagid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ts}}}} |[[Wikang Ingles|Ingles]] (RP) |{{Lang|en|tea}} |'tsaa' |{{IPA|[ˈt͡sɪˑi̯]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|dz}}}} |[[Wikang Luksemburges|Luksemberges]] |{{Lang|lb|spadséieren}} |'gumala' |{{IPA|[ʃpɑˈd͡zɜ̝ɪ̯əʀən]}} |- | rowspan="2" |[[Di-sibilanteng katinig na pasara-sutsot sa gilagid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|tɹ̝̊}}}} | rowspan="2" |[[Wikang Ingles|Ingles]] (GA) |{{Lang|en|tree}} |'puno' |{{IPA|[t͡ɹ̝̊ʷɪi̯]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|dɹ̝}}}} |{{Lang|en|dream}} |'panaginip' |{{IPA|[d͡ɹ̝ʷɪi̯m]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na pasara-sutsot sa gilagid pagilid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|tɬ}}}} |[[Wikang Islandes|Islandes]] |{{Lang|is|bolli}} |'tasa' |{{IPA|[ˈpɔt͡ɬɪ]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|dɮ}}}} |[[Wikang Xhosa|Xhosa]] |{{Lang|xh|indlovu}} |'elepante' |{{IPA|[ind͡ɮ̤ɔːv̤u]}} |} == Tingnan din == * [[Katinig na pasara]] * [[Katinig na pasutsot]] == Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Bigkas]] [[Kategorya:Wika]] [[Kategorya:Mga katinig]] 072nsr39pww2likb9jy2y47qsj0bnfj 0 167451 2204884 2000365 2026-04-25T08:40:06Z Mainglück 154750 idinagdag: Mga mahahalagang tao ng Wiesbaden 2204884 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement/Wikidata}} [[Talaksan:Wiesbaden Luftbild Rathaus Landtag Marktkirche Wilhelmstraße Kurhaus Neroberg Opelbad Griechische Kapelle.jpg|thumb|Wiesabden]] Ang '''Wiesabden''' ([[wikang Latin|Latin]]: ''Aquae Mattiacae'') ay isang lungsod sa [[Alemanya]]. Ito ang [[kabisera]] ng [[Mga estado ng Alemanya|estado]] ng [[Hesse]].<ref>{{cite web|last1=Britannica|first1=Encyclopaedia|title=Wiesbaden|url=https://www.britannica.com/place/Wiesbaden|publisher=Encyclopedia Britannica|accessdate=24 February 2023|date=June 19, 2013}}</ref> Nakalagak ito sa kaliwang gilid ng [[Ilog Rin|Ilog ng Rin]], nasa kanang gilid ang lungsod ng [[Mainz]]. Mayroong populasyong nasa bandang 276,000 mga katao ang Wiesbaden. == Mga mahahalagang tao ng Wiesbaden == * '''[[Honoré de Balzac]]''' (20 Mayo 1799&nbsp;– 18 Agosto 1850), [[nobelista]] * '''[[Vladimir Nabokov]]''' (22 Abril 1899 - 2 Hulyo 1977), [[nobelista]] * '''[[James Peace]]''' (noong 28 ng Setyembre, 1963), [[kompositor]] == Mga sanggunian == {{reflist}} {{commonscat|Wiesbaden}} {{usbong|Heograpiya|Alemanya}} [[Kategorya:Mga lungsod ng Hessen]] 4d8a6ysb4tcljggu2dhdi9c24x5dch5 0 167876 2204873 2198903 2026-04-25T06:17:48Z CommonsDelinker 1732 Replacing [[File:World_inflation_rate_October_2025.png]] with [[File:World_inflation_rate.png]] (by [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR1|Criterion 1]] (original uploader’s request)). 2204873 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:World inflation rate.png|thumb|Mga tasa ng implasyon sa mga miyembro ng [[Pandaigdigang Pondong Pananalapi]] noong Abril 2023]] Sa [[ekonomika]], ang '''implasyon''' ({{lang-en|inflation|lit=pamimintog, paglobo}}) ay pagtaas sa pangkalahatang antas ng [[presyo]] ng mga [[kalakal]] at serbisyo sa isang ekonomiya.<ref>{{citation |title=What Is Inflation? |date=Hunyo 8, 2023 |url=https://www.clevelandfed.org/center-for-inflation-research/inflation-101/what-is-inflation-start |trans-title=Ano Ang Implasyon? |archive-url=https://web.archive.org/web/20210330131140/https://www.clevelandfed.org/our-research/center-for-inflation-research/inflation-101/what-is-inflation-get-started |publisher=Cleveland Federal Reserve |language=en |access-date=Hunyo 8, 2023 |archive-date=Marso 30, 2021 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |date=Hunyo 5, 2019 |title=Overview of BLS Statistics on Inflation and Prices : U.S. Bureau of Labor Statistics |trans-title=Pangkalahatang-ideya ng Estadistikang BLS ukol sa Implasyon at Mga Presyo : Kawanihan ng Estadistika ng Paggawa sa Estados Unidos |url=https://www.bls.gov/bls/inflation.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211210164020/https://www.bls.gov/bls/inflation.htm |archive-date=Disyembre 10, 2021 |access-date=Nobyembre 3, 2021 |publisher=Bureau of Labor Statistics |language=en}}</ref><ref>{{cite news |author1=Nasiha Salwati |author2=David Wessel |date=Hunyo 28, 2021 |title=How does the government measure inflation? |language=en |trans-title=Paano sinusukat ng gobyerno ang implasyon? |publisher=Brookings Institution |url=https://www.brookings.edu/blog/up-front/2021/06/28/how-does-the-government-measure-inflation/ |url-status=live |access-date=Nobyembre 3, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115162420/https://www.brookings.edu/blog/up-front/2021/06/28/how-does-the-government-measure-inflation/ |archive-date=Nobyembre 15, 2021}}</ref><ref>{{cite web |date=Setyembre 9, 2016 |title=The Fed – What is inflation and how does the Federal Reserve evaluate changes in the rate of inflation? |trans-title=Ang Fed – Ano ang implasyon at paano sinusuri ng Reserba Pederal ang mga pagbabago sa tasa ng implasyon? |url=https://www.federalreserve.gov/faqs/economy_14419.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717231718/https://www.federalreserve.gov/faqs/economy_14419.htm |archive-date=Hulyo 17, 2021 |access-date=Nobyembre 3, 2021 |website=Board of Governors of the Federal Reserve System |language=en}}</ref> Kung tumataas ang pangkalahatang antas ng presyo, mas kaunti ang maibibili sa bawat yunit ng [[salapi]]; dahil dito, katumbas ng implasyon ang pagbawas sa bili-kaya ng pera.<ref>[http://www.sedlabanki.is/?PageID=195 Why price stability?] [Bakit katatagan ng presyo?] (sa wikang Ingles). {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081014031836/http://www.sedlabanki.is/?PageID=195|date=10-14-2008}}, Central Bank of Iceland, Nakuha noong Setyembre 11, 2008.</ref><ref>Paul H. Walgenbach, Norman E. Dittrich and Ernest I. Hanson, (1973), Financial Accounting [Pagtutuos sa Pananalapi] (sa wikang Ingles), New York: Harcourt Brace Javonovich, Inc. Page 429. "Ang prinsipyo ng Yunit ng Pagsukat: Ang yunit ng pagsukat sa pagtutuos ay magiging batayang yunit ng pera ng pinakamahalagang pera. Ipinapalagay rin ng prinsipyong ito na matatag ang yunit ng pagsukat; yaon ay, hindi kinokonsiderang sapat na mahalaga ang mga pangkalahatang pagbabago sa pangkalatang kayang-bilhin upang mangailangan ng mga pagsasaayos sa mga saligang pahayag sa pananalapi. (isinalin mula sa wikang Ingles)"</ref> [[Deplasyon]] ang kabaligtaran ng implasyon, ang pagbaba sa pangkalahatang antas ng presyo ng mga kalakal at serbisyo. Ang karaniwang sukatan ng implasyon ay '''tasa ng implasyon''', ang tinaunang pagbabago ng persentahe sa pangkalahatang [[indise ng presyo|indeks ng presyo]].<ref name="Mankiw 2002 22–32">{{Harvnb|Mankiw|2002|pp=22–32}}</ref> Dahil nagkakaiba ang antas ng pagtaas ng mga presyo sa mga sambahayan, kadalasang ginagamit ang [[indise ng presyong konsumidor|indeks ng presyong konsumidor]] (IPK o mas kilala bilang {{lang|en|CPI}}) para sa layuning ito. Pinagtatalunan ng mga ekonomista ang mga sanhi ng implasyon. Ipinapalagay ng marami ang mababa o katamtamang implasyon dahil sa pagbabagu-bago sa [[Halagang tunay kontra sa nominal (ekonomika)|tunay]] na [[demand]] para sa mga kalakal at serbisyo o pagbabago sa mga makukuhang panlaan gaya ng kapag may [[Kakapusan (ekonomiya)|kakapusan]].<ref>{{cite web |date=Enero 1959 |title=MZM velocity |trans-title=Tulin ng MZM |url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/MZMV |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160616221321/https://research.stlouisfed.org/fred2/series/MZMV |archive-date=Hunyo 16, 2016 |access-date=Setyembre 13, 2014 |language=en}}</ref> Nakakaapekto ang katamtamang implasyon sa mga ekonomiya sa mga positibo at negatibong paraan. Kabilang sa mga negatibong epekto ang [[Halaga ng pagkakataon|pagkakataong-gastos]] ng paghawak ng pera, pag-aalinlangan sa implasyon sa hinaharap, na maaaring madismaya ang mga tao na mamuhunan at mag-ipon, at kung sapat ang bilis ng implasyon, pag-uubos ng mga kalakal dahil nagsisimulang mag-imbak ang mga konsyumer sa ikinaalalang pagtaas ng mga presyo sa hinaharap. Kabilang sa mga positibong epekto ang pagbawas sa [[Kawalang trabaho|kawalang-trabaho]] dahil sa [[Katibayang nominal|katibayan ng nominal na sahod]],<ref>{{Harvnb|Mankiw|2002|pp=238–255}}</ref> na nagbibigay-kalayaan sa bangko sentral na magsagawa ng [[Patakarang pang-salapi|patakarang pansalapi]], na naghihikayat ng mga pautang at pamumuhunan sa halip na pag-iimbak ng pera, at naiiwasan ang mga inepisyensiyang nauugnay sa deplasyon. ==Uri ng Implasyon == {{copyedit}} {{cleanup-translation|date=Enero 2014}} ::'''Demand Pull''' Ito ay nagaganap kapag ang pangkalahatang demand para sa mga produkto at serbisyo ay mas mataas kaysa sa kaya ng supply na ibigay. Ito ang kalagayan na mas labis ang aggregate demand kaysa aggregate supply. ::'''Cost push''' Ang pagtaas ng presyo ng mga gastusing pamproduksiyon ang siyang sanhi ng pagtaas ng presyo ng bilihin. Ang mga sahod ng manggagawa, pagbili ng mga hilaw na materyales at makinarya at paghahangad ng malaking tubo ang pangunahing dahilan ng pagtaas ng presyo ng bilihin. ::'''Structural Inflation''' Kawalan ng kakayahan ng ilang sektor na malayon ang anumang pagbabago sa lebel at dami ng kabuuang demand ng ekonomiya. Pagtutunggalian ng mga pangkat sa lipunan upang makakuha ng malaking bahagi sa kabuuang kita ng bansa at tunggalian ng wage earners at profit earners. "Magkano ba ang gastusin mo sa isang araw? Kasya ba ito sa pangangailangan? Dahilan ba ito ng pagtaas ng presyo? "Oo, ito ay dahilan ng pagtaas ng presyo.Bakit nga ba tumataas ang presyo? Sinasabing ang pagtaas ng presyo ay kaakibat ng ating buhay. Suliranin ng kinakaharap ng bansa. May tinatawag na hyperinflation kung saan ang presyo ay tumataas sa bawat oras, araw o linggo ngunit paano ba ito nasusukat? ::'''Iba't ibang uri ng price index ''' :::'''GNP deflator o GNP Implecit Price Index ''' Ito ang price index na ginagamit upang pababain ang current GNP sa constant GNP. Ang GNP deflator naman ay ginagamit upang alamin ang halaga ng GNP batay sa nakaraang taon. Pormula: GNP at constant prices= GNP at current prices deflator :::'''Whole Sale Price Index Retail Price Index ''' Nagpapakita at sukatan ng pagbabagong presyo ng final goods, intermediate goods at crude materials sa bilihang wholesale at retail. :::'''Consumer Price Index(CPI) ''' Ito ang mas kilalang panukat ng implasyon. Ito ay pagsukat ng average na pagbabago ng presyo ng produkto o bilihing pangkaraniwang binibili. ==Mga sanggunian== {{Reflist}} [[Kategorya:Salapi]] [[Kategorya:Makroekonomika]] br41rh3ez3uzxqxp4nvb5wmnjepbdo7 0 168636 2204755 2199751 2026-04-24T20:27:47Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204755 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa Gea, na nagmula sa Espanyol, pero hindi sa ibang mga pangalan. --> {{Infobox deity|type=Greek <!-- wag isalin -->|name=Gaia|deity_of=[[Pagsasatao]] sa [[Daigdig]]|image=Pergamonmuseum - Antikensammlung - Pergamonaltar 13 detail.jpg|caption=Si Gaia habang nagmamakaawa sa kanyang mga anak na [[Higante (mitolohiyang Griyego)|Higante]], mula sa detalye ng isang {{lang|en|frieze}} sa [[Berlin]], [[Alemanya]]|other_names=Ge<br />Gaea<br />Chthon|script_name=Griyego|script={{lang|grc|Γαῖα}}, {{lang|grc|Γῆ}}|consort=[[Urano (mitolohiya)|Urano]], [[Ponto (mitolohiya)|Ponto]], [[Tartaro]]|parents=Wala ([[Hesiod]]){{efn|Ayon sa ''[[Teogoniya]]'' ni [[Hesiod]],<ref>{{harvnb|Hesiod|1914}}</ref> sinundan nina Gaia, [[Tartaro]] at [[Eros]] si [[Chaos (kosmogoniya)|Chaos]], pero hindi nito direktang sinasabi na nagmula sila kay Chaos. Ayon kay [[Timothy Gantz]]: (isinalin mula Ingles) "para sa tatlong nilalang na ito—Gaia, Tartaros, at Eros—dapat nating bigyang-diin na hindi sinabi ni Hesiod na "nagmula" sila kay Chaos (iba sa "sinundan"), kahit na madalas ganito ang ipinagpapalagay."<ref>{{harvnb|Gantz|1996}}</ref>.}}|offspring=[[Urano (mitolohiya)|Urano]], [[Ponto (mitolohiya)|Ponto]], mga [[Ourea]], mga [[Hekatonkheires]], mga [[Ciclope]], mga [[Titan (mitolohiya)|Titan]], mga [[Higante (mitolohiyang Griyego)|Higante]], [[Nereo]], [[Taumante]], [[Forcis]], [[Ceto]], [[Euribia]], [[Tritopatores]], [[Tifon]]|Roman_equivalent=[[Terra (mitolohiya)|Terra]]|symbol=Prutas}} Sa [[mitolohiyang Griyego]], si '''Gaia''',{{Efn|{{IPA|tl|ˈgaja}}; {{IPA|en|ˈɡeɪə, ˈɡaɪə}}; {{langx|grc|Γαῖα}}}} '''Gaea''',{{Efn|{{IPA|tl|'gaea}}; {{IPA|en|ˈdʒiːə}}}} o '''Gèa''' ang pagsasatao sa [[Daigdig]]. Siya ang ina kay [[Urano (mitolohiya)|Urano]] ([[Kalangitan]]), kung saan ang pagsasama nila ay nagresulta sa mga [[Titan (mitolohiya)|Titan]], [[Ciclope]], at mga [[Higante (mitolohiya)|Higante]]. Siya rin ang ina ni [[Ponto (mitolohiya)|Ponto]] ([[Karagatan]]) at ang pagsasama nila ay nagresulta naman sa mga [[Mga diyos ng tubig sa mitolohiyang Griyego|pangunahing diyos ng karagatan]]. Si [[Terra (mitolohiya)|Terra]] ang katumbas niya sa [[Mitolohiyang Romano|panteong Romano]]. == Etimolohiya == Ang pangalang [[Wikang Griyego|Griyego]] na {{Lang|grc|Γαῖα}} ({{IPA|grc|ɡâi̯.a}} o {{IPA|grc|ɡâj.ja|}}) ay ang pampanitikang anyong kolateral sa [[Griyegong Atiko|diyalektong Atiko]] {{Langx|el|Γῆ|Gē|label=none}} {{IPA|grc|ɡɛ̂ː|}} at [[Griyegong Doriko|Doriko]] {{Langx|el|Γᾶ|Ga|label=none}} {{IPA|el|ɡâː|}},<ref>{{Multiref|{{harvnb|Liddell|Scott|1940|loc=[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=gh= γῆ]}}|{{harvnb|Liddell|Scott|1940|loc=[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=da=2 δᾶ]}}}} </ref> na nangangahulugang "[[Daigdig]]" at posibleng parehong may kaugnayan sa {{Langx|el|Δᾶ|Da|label=none}} {{IPA|el|dâː|}}. Naniniwala ang ilang mga iskolar na nagmula ito sa isang di pa tukoy na pinanggalingan.<ref>{{Cite web |last=Harper |first=Douglas |title=Gaia |url=https://www.etymonline.com/word/Gaia |access-date=2 Oktubre 2025 |website=Online Etymology Dictionary |language=en}}</ref> Samantala, iminungkahi naman ni [[Robert Beekes]] na nagmula ito sa [[Substratong pre-Griyego|isang wika o grupo ng mga wika]] bago umusbong ang [[Wikang Proto-Griyego|Proto-Griyego]],<ref name="Beekes">{{Cite book |last=Beekes |first=Robert S. P. |author-link=Robert Beekes |url=https://archive.org/details/etymological-dictionary-of-greek_202306 |title=Etymological Dictionary of Greek |date=2009 |publisher=Brill |isbn=9789004174184 |editor-last=van Beek |editor-first=Lucien |language=en |trans-title=Diksiyonaryong Pang-etimolohiya ng Griyego |issn=1574-3586 |via=Internet Archive}}</ref> o di kaya'y sa [[Wikang Proto-Indo-Europeo|Proto-Indo-Europeo]] na {{Lang|ine-x-proto|*dʰéǵʰōm}} ("Daigdig") ayon naman kay [[M.L. West]].<ref name=":1" /> Nagmula naman sa [[wikang Espanyol]] ang ''Gea'', na mula sa [[Romanisasyon|maagham na pagsasa-Latin]] na {{Lang|la|gaea}}.<ref>{{Cite web |year=2024 |title=gea |url=https://dle.rae.es/gea |access-date=2 Oktubre 2025 |website=Diccionario de la lengua española |publisher=Real Academia Española |language=es}}</ref> == Paglalarawan == Isinasama si Gaia ng mga Griyego sa kanilang mga panunumpa, at pinaniniwalaan nilang nalaalaman niya agad kung sinusuway nila ang kanilang mga panunumpa sa kanya.<ref name=":0">{{Harvnb|Hard|2004|p=[https://books.google.com/books?id=r1Y3xZWVlnIC&pg=PA32 32]}}</ref> Madalas siyang lumalabas sa mga panunumpa kagaya sa mga Homerikong [[Panulaang epiko|panulaan]] tulad ng ''[[Iliada|Iliad]]'', kung saan inaalayan siya ng isang itim na [[tupa]] habang nanunumpa sa kanya. Kinokonsidera ni [[Homer]] na merong pisikal na presensiya si Gaia, na hindi maikukumpara sa mga tao. Bihira lamang siya kung kumilos. Halimbawa, sinuntok ni Alpheia ang "kalupaang masagana" ({{Lang|el|polyphorbos}}, isang taguri sa kanya), ngunit tinawag nila na lang kalaunan sina [[Hades]] at [[Persephone]] upang ipaghiganti siya laban sa kanyang anak.<ref>{{Harvnb|Farnell|2010|p=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.56574/page/5/mode/2up 5–6]}}</ref> Samantala, sa mga tula ni [[Hesiod]], may katawang-tao siya. Malaki ang ambag ni Gaia sa ebolusyon ng mundo. Siya ang tagapag-alaga ni [[Zeus]], at may taguri siya na {{Lang|el|kourotrophos}} o "tagapag-alaga ng bata". Nagkatawang-tao din siya sa mga mito ni [[Erichthonius]] at [[Pluto (diyos)|Pluto]].<ref>{{Harvnb|Nilsson|1967|p=456–457}}</ref> Pinaniniwalaan ng mga Griyego noon na patag ang mundo.<ref name=":0" /> Iniuugnay ang [[Ninpa|nimpang]] si Plataia, na napangasawa ni [[Zeus]], bilang ang diyosa ng kalupaan.<ref name=":1">{{Harvnb|West|2007|p=[https://books.google.com.ph/books?id=ZXrJA_5LKlYC&pg=PA174&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false 174]}}</ref> Madalas siyang inilalarawan ng mga manunulat bilang may malawak na dibdib kagaya nina Homer at [[Hesiod]], na nagtukoy sa "malawak na kalupaan" ({{Lang|el|eurysternos}}) bilang ang siguradong lugar ng mga imortal. Ganito rin ang taguri sa kanya sa kanyang mga kulto sa [[Delphi]] at [[Rehiyon ng Egeo|Egeo]].<ref>{{Harvnb|West|2007|p=178}}</ref> Samantala, nagbigay naman ng mas malinaw na paglalarawan ang mga Homerikong himno. Ayon sa mga ito, siya ang ina ng mga diyos na nagbibigay ng buhay at biyaya. Tinatawag siyang {{Lang|el|pammetor}}, ang "ina ng lahat na nagpapalaki sa lahat". Ito ang popular na pananaw ukol sa kanya.<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Harvnb|Farnell|2010}}</ref> Sa himno para kay [[Apolo|Apollo]], tinatawag siyang {{Lang|el|pheresvios}} o "siyang nagbibigay-buhay", na isa ito sa mga anyo ni Gaia. Ayon kay Pausanias, isa sa mga taguri sa kanya sa [[Atenas]] ang "Dakilang Diyosa", na isang apelasyon sa pagiging "ina ng mga diyos". Meron din siyang titulo sa kanyang kulto sa naturang lungsod, {{Lang|el|themis}} o katarungan. Makikita si Gaia sa disenyo sa mga plorera sa mga museo bilang "ang nagbibigay", kagaya sa isang plorera sa [[Museong Britaniko|Britanikong Museo]], o bilang "ang pinagmulan", base naman sa paglabas ni [[Pandora]] mula sa kalupaan na itinuturing ng mga iskolar bilang si Gaia mismo.<ref>{{Harvnb|Farnell|2004|p=25–26}}</ref> Tumutukoy sa ibabaw ng kalupaan ang tradisyonal na kahulugan ng {{Lang|el|gaia}}, habang {{Lang|el|chthon}} naman ang tawag sa kailaliman nito. Gayunpaman, minsan ay ginagamit ang dalawa bilang kasingkahulugan. Halimbawa, ginamit ni [[Pherecydes]] ang {{Lang|el|Chthonie}} bilang pangalan ng sinaunang diyosa na kalauna'y magiging si Ge; ginamit din ni [[Musaeus]] ang parehong pangalan para sa diyosa ng orakulo sa Delphi. Samantala, ginamit naman ni Homer ang mga taguri na {{Lang|el|euryodeia}} ("malawak na saklaw") at {{Lang|el|polyvoteira}} ("siyang nagbibigay-biyaya") para sa chthon, na parehong ginagamit rin sa gaia. Sa ilang mga dula ni [[Esquilo|Aeschylus]], si Gaia mismo si chthon.<ref name=":1" /> Inilalarawan madalas ng mga makata si Gaia bilang ang "ina ng lahat", na nagbibigay ng biyaya at nag-aalaga kaya dapat siyang kilalanin. Sa [[Dula|dulang]] ''[[Malayang Prometeo]]'' ni Aeschylus, tinagurian si Gaia bilang ang "ina ng mga ina ng lahat" ({{Lang|el|pammetor}}), kagaya rin sa isang bahagi ng dula ni [[Euripides]]. Sa ''[[Persai]]'' ni Aeschylus, inaalay ang mga alay kay Gaia at sa mga espiritung tumatawid sa [[Kabilang buhay|kabilang-buhay]], at tinaguriang "siyang sumasalo" ({{Lang|el|pamphoros}}).<ref name=":1" /> Sa ''[[Choephori]]'', inilarawan ni [[Elektra|Electra]] sa kanyang dasal si Gaia bilang ang "tagatama ng mali". Tinawag naman ni [[Sopokles|Sophocles]] si Gaia bilang "siyang nag-aalaga" ({{Lang|el|pamvōtis}}).<ref name=":1" /> Inilarawan naman sa isang bahagi ng ''[[Danaus|Danaides]]'' ang banal na kasal ng kalangitan at kalupaan; tinitingnan sina [[Urano (mitolohiya)|Ouranus]] at Gaia bilang mga makapangyarihang diyos ng [[Uniberso|sansinukob]] gayundin bilang isang likas na proseso.<ref>{{Harvnb|Nilsson|1967|p=450}}</ref> Sa ''[[Chrysippus]]'' ni Euripides, itinuturing si Gaia bilang ang ina ng lahat. Sa isang lapida sa [[Potidaia]], nakasulat ang mga katagang "si [[Eter]] ang tumatanggap sa kaluluwa at si chthon ang tumatanggap sa katawan". Ayon kay [[Plutarko|Plutarco]], malaki ang respeto ng mga Griyego sa pangalan ni Ge at tradisyonal siyang kinikilala bilang isang diyos.<ref name=":2" /> == Mitolohiya == === Hesiod === ==== Kapanganakan ==== Ayon sa ''[[Teogoniya]]'' ni [[Hesiod]], sumunod na lumitaw si Gaia pagkatapos ni [[Kaguluhan (kosmogoniya)|Chaos]], upang maging ang habambuhay na trono ng [[Labindalawang Olimpiyano|mga imortal sa Olympus]].<ref name=":3">{{Harvnb|Hard|2004|p=23}}</ref> Pagkatapos niya, lumitaw naman si [[Tartarus]] mula sa kalupaan at si [[Eros]], ang diyos ng pag-ibig.<ref name=":3" /> Sinasabing iniluwal niya si [[Urano (mitolohiya)|Urano]] (Kalangitan) upang maging kapantay niya at protektahan siya sa lahat ng direksiyon.<ref>{{Harvnb|Hesiod|1914|p=[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hes.+Th.+126&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0130:chapter=126&highlight=Earth 126–128]}}</ref> Ipinanganak din niya ang mga [[Ourea]] (Kabundukan) at si [[Pontus]] (Karagatan) nang "walang tamis ng pagsasama ng pagmamahal" o sa madaling salita, walang tatay.<ref>{{Multiref|{{harvnb|Hesiod|1914|p=[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hes.+Th.+129&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0130:chapter=129&highlight=Earth 129–132]}}|{{harvnb|Hard|2004|p=[https://books.google.com/books?id=r1Y3xZWVlnIC&pg=PA31 31]}}|{{harvnb|Gantz|1996|p=10}}}}</ref> Pagkatapos nito, ipinanganak niya ang [[Titan (mitolohiya)|mga Titan]] mula kay Urano, na kanyang anak. Inilarawan ito ni Hesiod: {{Quote|text=Nakipagtalik siya kay [[Urano]] at isinilang sina [[Oceanus]], [[Coeus]] at [[Crius]] at [[Hyperion (mitolohiya)|Hyperion]] at [[Iapetus (mitolohiya)|Iapetus]], [[Theia]] at [[Rea (mitolohiya)|Rhea]], [[Themis]], at [[Mnemosyne]] at amg ginintuang si [[Phoebe (mitolohiya)|Phoebe]] at kaaya-ayang si [[Tethys (mitolohiya)|Tethys]]. Matapos nila ay isinilang naman si [[Cronos]], ang tuso, pinakabata, at ang pinakamasama sa mga anak niya, na ayaw sa kanyang malibog na tatay.{{efn|Orihinal na sipi: {{lang|en|She lay with Heaven and bore deep-swirling Oceanus, Coeus and Crius and Hyperion and Iapetus, Theia and Rhea, Themis, and Mnemosyne and gold-crowned Phoebe and lovely Tethys. After them was born Cronos (Cronus) the wily, youngest, and most terrible of her children, and he hated his lusty sire.}}<ref>{{harvnb|Hesiod|1914|p=[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hes.+Th.+119&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0130:chapter=119&highlight=Earth 134–138]}}</ref>}}}} ==== Mga anak ==== Ayon kay Hesiod, nagkaroon pa ng mga anak si Gaia kay Urano: ang higanteng may iisang mata na si [[Ciclopes]], gayundin sina [[Brontes]] ("Kulog"), [[Steropes]] ("Kidlat"), at [[Arges]] ("Liwanag").<ref>{{Harvnb|Apollodorus|1921|loc=[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Apollod.+1.1.2&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0022:book=1:chapter=1&highlight=Earth 1.1.2]}}</ref> Pagkatapos, ipinanganak naman sina Cottus, Briareos, at Gyges, mga [[Hekatonkheires]] na may tig-sandaang braso at limampung ulo.<ref>{{Harvnb|Apollodorus|1921|loc=[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Apollod.+1.1.1&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0022:book=1:chapter=1&highlight=Earth 1.1.1]}}</ref> Habang ipinapanganak ni Gaia ang mga ito, itinago ni Urano sila sa isang tagong lugar, na nagpasakit kay Gaia. Bilang higanti, gumawa siya ng isang [[Karit (isang kamay)|karit]] na gawa sa [[adamantina]], na siyang ginamit naman ng anak niyang si [[Cronus]] upang [[Pagkakapon|kapunin]] si Urano habang [[Panggagahasa|pinipilit nitong makipagtalik sa kanya]]. Mula sa dugo, ginawa ni Gaia ang mga [[Erinyes]], mga [[Higante (mitolohiyang Griyego)|Higante]], at mga [[Meliae]]. Mula naman sa [[bayag]] ni Urano umusbong si [[Aphrodite]].<ref>{{Harvnb|Hesiod|1914|p=[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hes.+Th.+154&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0130:chapter=154&highlight=Earth 154–200]}}</ref> Samantala, nagkaroon din ng anak si Gaia sa isa pang niyang anak na si Pontus: sina [[Nereo|Nereus]], [[Thaumas]], [[Phorcys]], [[Ceto]], at [[Eurybia]].<ref>{{Harvnb|Gantz|1996|p=16}}</ref> ==== Mga Titan ==== Nang malaman ni Cronus na nakatadhana siyang patalsikin ng isa sa kanyang mga anak, nilunok niya ang mga anak niya kay [[Rhea (mitolohiya)|Rhea]], na kapatid niya. Gayunpaman, nang dinadala ni Rhea sa sinapupunan si Zeus, nanghingi siya ng tulong mula kina Gaia at Urano. Matapos niyang maipanganak si Zeus, binigyan ni Rhea si Cronus ng batong nagmula kay Gaia na pinuluputan ng tela upang magmukhang sanggol; tinanggap ito ni Cronus at nilunok, kaya nakaligtas si Zeus at inalagaan ni Rhea.<ref name=":4">{{Harvard citation no brackets|Hard|2004|p=[https://books.google.com/books?id=r1Y3xZWVlnIC&pg=PA68 68]}}</ref> Sa tulong ng mga payo ni Gaia, nagapi ni Zeus ang mga Titan.<ref name=":4" /> Gayunpaman, ipinanganak naman ni Gaia si [[Typhon]] mula kay Tartarus, ang pinakahuling katunggali ni Zeus sa trono.<ref>{{Harvnb|Gantz|1996|p=48}}</ref> == Pamilya == {{chart top|Pamilya ng mga Olimpiyano<ref>Ayon sa ''[[Teogoniya]]'' ni [[Hesiod]], maliban kung nakasaad.</ref>|collapsed=yes}} {{tree chart/start}} {{tree chart|}} {{tree chart| | | | | | | | | | | |URA |y|GAI |URA=[[Uranus (mitolohiya)|Urano]]|GAI='''Gaia'''}} {{tree chart| | | | | | | | | | | | |,|-|^|-|.}} {{tree chart|URA| | | | | | | | |CRO |y|RHE |URA=<small>Bayag&nbsp;ni&nbsp;Urano</small>|CRO=[[Cronus]]|RHE=[[Rea (mitolohiya)|Rea]]}} {{tree chart| |!| | |,|-|-|-|-|-|-|-|v|-|^|-|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|.}} {{tree chart| |!| |ZEU |V|~|~|y|~|HER | |POS | |HAD | |DEM | |HES |ZEU=[[Zeus]]|HER=[[Hera]]|POS=[[Poseidon]]|HAD=[[Hades]]|DEM=[[Demeter]]|HES=[[Hestia]]}} {{tree chart| |!| | | | |:| |,|^|-|.| |!}} {{tree chart|border=0| |!| | | | |:| |!| |AAA |!|AAA= &nbsp;&nbsp;&nbsp;a<ref>{{harvnb|Gantz|1996|p=74}}: nagmula si Hephaestus mula kina Hera at Zeus ayon sa ''Iliad''.</ref>}} {{tree chart|border=0| |!| | | | |:| |!| | |!|BBB |BBB=b<ref>{{harvnb|Gantz|1996|p=74}}: nagmula lamang kay Hera si Hephaestus nang walang tatay ayon sa ''Teogoniya''.</ref>}} {{tree chart| |!| | | | |:| |!| | |!| |!}} {{tree chart| |!| | | | |:|ARE | |HEP |HEP=[[Hephaestus]]|ARE=[[Ares]]}} {{tree chart| |!| | | | |D|~|~|~|y|~|~|~|~|MET |MET=[[Metis (mitolohiya)|Metis]]}} {{tree chart| |!| | | | |:| | |ATH |ATH=[[Athena]]<ref>{{harvnb|Gantz|1996}}: si Athena ang unang nabuo pero pinakahuling ipinanganak. Binuntis ni Zeus si Metis at nilunok. Ipinanganak ni Zeus si Athena "mula sa kanyang ulo".</ref>}} {{tree chart| |!| | | | |D|~|~|~|y|~|~|~|~|LET |LET=[[Leto]]}} {{tree chart| |!| | | | |:| |,|-|^|-|.}} {{tree chart| |!| | | | |:|APO | |ART |APO=[[Apollo]]|ART=[[Artemis]]}} {{tree chart| |!| | | | |D|~|~|~|y|~|~|~|~|MAI |MAI=[[Maia (mitolohiya)|Maia]]}} {{tree chart| |!| | | | |:| | |HER |HER=[[Hermes]]}} {{tree chart| |!| | | | |D|~|~|~|y|~|~|~|~|SEM |SEM=[[Semele]]}} {{tree chart| |!| | | | |:| | |DIO |DIO=[[Dionysus]]}} {{tree chart| |!| | | | |L|~|~|~|~|y|~|~|~|DIO |DIO=[[Dione (diyos)|Dione]]}} {{tree chart|border=0|AAA | | | | | | | |BBB|AAA=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;a<ref>{{harvnb|Gantz|1996|p=100}}: Literal na nagmula sa bayag ni Urano si Aphrodite ayon sa ''Teogoniya''.</ref>|BBB=b<ref>{{harvnb|Gantz|1996|p=100}}: Ayon sa ''Iliad'', si Aphrodite ang anak nina Zeus at Dione.</ref>}} {{tree chart| |`|-|-|-|-|-|-|-|.| |!}} {{tree chart| | | | | | | | | |APH |APH=[[Aphrodite]]}} {{tree chart/end}} {{chart bottom}} == Talababa == {{Notelist}} == Sanggunian == === Pagsipi === {{Reflist}} === Pinagkunan === {{Refbegin|30em}} * {{cite book|author-link=Bibliotheca (Pseudo-Apollodorus)|author=Apollodorus|title=Apollodorus, The Library|translator-last=Frazer|translator-first=James George|publisher=[[Harvard University Press]] & William Heinemann Ltd.|year=1921|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:greekLit:tlg0548.tlg001.perseus-eng1|via=Perseus Digital Library|trans-title=Apollodorus, Ang Aklatan|lang=en}} * {{cite book|author-link=Walter Burkert|last=Burkert|first=Walter|title=Greek Religion|trans-title=Relihiyong Griyego|lang=en|publisher=[[Harvard University Press]]|year=1985|isbn=0-674-36281-0| url=https://archive.org/details/greekreligion0000burk/page/n3/mode/2up?view=theater|via=The Internet Archive}} * {{cite book|last=Caldwell|first=Richard|title=Hesiod's Theogony|url=https://archive.org/details/hesiodstheogony00hesi|trans-title=Teogoniya ni Hesiod|lang=en|publisher=Focus Publishing & R. Pullins Company|year=1987|isbn=978-0-941051-00-2}} * {{cite book|author-link=Hermann Alexander Diels|last=Diels|first=Hermann Alexander|title=Die Fragmente der Vorsokratiker|lang=de|trans-title=Ang mga Piraso ng mga Presokratiko|volume=2|location=Berlin|publisher=Weidmann| year=1912|url=https://archive.org/details/diefragmenteder02diel/page/n3/mode/2up?view=theater|via=Internet Archive}} * {{cite book|author=Dionisio ng Halikarnaso|author-link=Dionisio ng Halikarnaso|title=Roman Antiquities|trans-title=Mga Antigong Romano|volume=1|translator-last=Cary|translator-first=Earnest|location=Cambridge, Amerika|lang=en|publisher=Harvard University Press|year=1937|url=https://www.loebclassics.com/view/LCL319/1937/volume.xml|via=Loeb Classics}} * {{cite book|author-link=Joseph Fontenrose|first=Joseph|last=Fontenrose|title=Python: A Study of Delphic Myth and its Origins|url=https://archive.org/details/pythonstudyofdel0000font|trans-title=Piton: Pag-aaral sa Mitong Delpiko at ang mga Pinagmulan nito|lang=en|location=Berkeley, Amerika|publisher=University of California Press|orig-date=1959|year=1980}} * {{cite book|last=Fowler|first=R. L.|year=2013|volume=2|title=Early Greek Mythography|lang=en|trans-title=Sinaunang Mitograpiyang Griyego|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0198147411}} * {{cite book|author-link=Timothy Gantz|last=Gantz|first=Timothy|title=Early Greek Myth: A Guide to Literary and Artistic Sources|lang=en|trans-title=Maagang Mitong Griyego: Gabay sa mga Mapagkukunang Pampanitikan at Pansining|publisher=Johns Hopkins University Press|year=1996}} * {{cite book|title=The Oxford Classical Dictionary|edition=2|editor1-first=N.G.L.|editor1-last=Hammond|editor1-link=N.G.L. Hammond|editor2-last=Scullard|editor2-first=Howard Hayes|editor2-link=Howard Hayes Scullard|year=1992|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=0-19-869117-3|lang=en}} * {{cite book|last=Hard|first=Robin|year=2004|title=The Routledge Handbook of Greek Mythology|lang=en|trans-title=Anf Handbook ng Routledge sa Mitolohiyang Griyego|publisher=Psychology Press|isbn=9780415186360|url=https://books.google.com/books?id=r1Y3xZWVlnIC|via=Google Books}} ** {{cite book|author-mask=1|last=Hard|first=Robin|year=2015|title=Constellation Myths|lang=en|trans-title=Mga Mito sa Konstelasyon|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-871698-3|url=https://books.google.com/books?id=7IMSBwAAQBAJ|via=Google Books}} * {{cite book|author-link=Hesiod|author=Hesiod|title=Theogony|lang=en|trans-title=Teogoniya|series=The Homeric Hymns and Homerica|translator-last=Evelyn-White|translator-first=Hugh G.|location=Cambridge, US at London, UK|publisher=Harvard University Press at William Heinemann Ltd.|year=1914|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0130%3Acard%3D1|via=Perseus Digital Library}} * {{cite book|author-link=Homer|author=Homer|title=Iliad|lang=en|translator-last=Murray|translator-first=A. T.|location=Cambridge, US at London, UK|publisher=Harvard University Press at William Heinemann|year=1924|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0134|via=Perseus Digital Library.}} ** {{cite book|author-mask=1|author=Homer|lang=en|title=Homeri Opera|year=1920|location=Oxford, UK|publisher=Oxford University Press}} * {{cite book|author=Gaius Julius Hyginus|author-link=Gaius Julius Hyginus|chapter=De Astronomica|trans-chapter=Ukol sa Astronomiya|title=The Myths of Hyginus|trans-title=Mga Mito ni Hyginus|editor-last=Grant|editor-first=Mary A.|translator-last=Grant|translator-first=Mary A.|lang=en|location=Lawrence, US|publisher=University of Kansas Press|year=1960|url=https://topostext.org/work/207|via=ToposText}} ** {{cite book|author-mask=1|author=Gaius Julius Hyginus|author-link=Gaius Julius Hyginus|title=[[Fabulae]]|publisher=Hackett Publishing Company|year=2007|lang=en|isbn=978-0-87220-821-6}} * {{cite book|author-link=Karl Kerenyi|last=Kerenyi|first=Karl|title=The Gods of the Greeks|url=https://archive.org/details/godsofgreeks0000unse|trans-title=Ang mga Diyos ng mga Griyego|lang=en|publisher=Thames & Hudson |location=London|year=1951}} * {{cite book|last1=Liddell|last2=Scott|first1=Henry George|first2=Robert|title=A Greek-English Lexicon|trans-title=Leksikong Griyego-Ingles|lang=en|editor-last=Jones|editor-first=Henry Stuart|orig-date=1846|date=1940|publisher=Clarendon Press|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0058|via=Perseus Online Library|author1-link=Henry George Liddell|author2-link=Robert Scott (pilologo)}} * {{cite book|last=Olivieri|first=Alexander|title=Pseudo-Eratosthenis: Catasterismi|lang=la|location=Leipzig, Austria|publisher=Teubner|year=1897|url=https://archive.org/details/mythographigrae00olivgoog/page/n5/mode/2up?view=theate|via=Internet Archive}} * {{cite book|author-link=Ovid|author=Ovid|title=Fasti|translator-last=Frazer|translator-first=James George|lang=en|location=London, UK at Cambridge, US|publisher=W. Heinemann Ltd. at Harvard University Press|year=1959|url=https://archive.org/stream/ovidsfasti00oviduoft#page/n5/mode/2u|via=Internet Archive}} * {{cite book|title=Geschichte der griechischen Religion|lang=de|trans-title=Kasaysayan ng Griyegong Relihiyon|last=Nilsson|first=Martin Persson|year=1967|publisher=München Beck|url=https://archive.org/details/geschichtedergri0000nils|via=Internet Archive}} * {{cite book|author-link=Pausanias (heograpo)|author=Pausanias|title=Description of Greece|trans-title=Paglalarawan sa Gresya|lang=en|translator1-first=W.H.S.|translator1-last=Jones|translator2-last=Ormerod|translator2-first=H.A.|location=Cambridge, US at London, UK|publisher=Harvard University Press at William Heinemann Ltd.|year=1918|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Paus.+1.1.1|via=Perseus Digital Library}} * {{cite book|author-link=Pindar|author=Pindar|title=Odes|trans-title=Mga Oda|lang=en|translator-last=Svarlien|translator-first=Diane Arnson|year=1990|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0162%3Abook%3DP|via=Perseus Digital Library.}} * {{cite book|last1=Ruck|first1=Carl A.P.|last2=Staples|lang=en|first2=Danny|title=The World of Classical Myth|url=https://archive.org/details/worldofclassical0000ruck|trans-title=Ang Mundo ng Klasikong Mito|year=1994}} * {{cite book|author-link=William Smith (leksikograpo)|lang=en|last=Smith|first=William|title=Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology|trans-title=Diksiyonaryo ng Biograpiya at Mitolohiyang Griyego at Romano|location=London|year=1873|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0104%3Aalphabetic+letter%3DG%3Aentry+group%3D1%3Aentry%3Dgaea-bio-1|via=Perseus Online Library}} * {{cite book|last=Tripp|first=Edward|lang=en|title=Crowell's Handbook of Classical Mythology|url=https://archive.org/details/crowellshandbook00trip|trans-title=Handbook ng Crowell sa Klasikong Mitolohiya|edition=1|date=Hunyo 1970|isbn=069022608X}} * {{cite book|author-link=Virgil|author=Virgil|title=The Aeneid|translator-last=Dryden|translator-first =John|publisher=Penguin|lang=en|date=Oktubre 1997|isbn=0140446273|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0052|via=Perseus Digital Library}} * {{cite book|first=M.L.|last=West|title=Indo-European Poetry and Myth|lang=Panulaan at Mitong Indo-Europeo|lang=en|year=2007|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=9780199280759}} {{Refend}} == Link sa labas == {{Commons category}} * "[http://www.ed.ac.uk/arts-humanities-soc-sci/news-events/lectures/gifford-lectures/archive/series-2012-2013/bruno-latour Facing Gaia]", isang [[Gifford Lectures|Gifford Lecture]] ni [[Bruno Latour]] {{Greek religion}} {{Greek mythology (deities)}} [[Kategorya:Mitolohiyang Griyego]] tv90tc09yfb8x6oy03rnqko3dqy1v7a 0 169407 2204768 2160812 2026-04-24T20:38:35Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204768 wikitext text/x-wiki {{confuse|Pangkat (matematika)}} Sa [[matematika]], ang '''grupo''' ay isang [[pangkat (matematika)|pangkat]] (''set'') na mayroong isang operasyon na pinagsasama-sama ang kahit anumang dalawang elemento upang makabuo ng isang ikatlong elemento habang naikokonekta ito, gayon din, ang pagkakaroon nito ng elementong identidad at elementong kabaligtaran. Hinahawakan ng tatlong kondisyon na ito, tinatatawag na aksiyomang grupo, ang para sa mga sistema ng [[bilang]] at marami pa ibang kayariang pangmatematika. Halimbawa, binubuo ng isang grupo ang mga [[buumbilang]] kasama ang [[adisyon]]g [[operasyon (matematika)|operasyon]]. Bagaman, nakahiwalay ang pormulasyon ng mga aksiyoma mula sa konkretong kalikasan ng grupo at operasyon nito. Pinapahintulot nitong hawakan ng isa ang mga entidad ng mga ibang-iba pangmatematikang pinagmulan sa isang sunud-sunurang paraan, habang ipinipanatili ang mahalagang estruktural na aspeto ng maraming bagay sa [[abstraktong alhebra]] at lampas pa nito. Ang pagkakaroon ng mga grupo sa lahat ng dako-pareho sa loob at labas ng matematika-ay ginagawa silang isang sentral na nag-oorginisang prinsipyo ng kontemporaryong matematika.{{sfn|Herstein|1975|p=26|loc=§2}}{{sfn|Hall|1967|loc=§1.1|p=1|ps=: "The idea of a group is one which pervades the whole of mathematics both pure and applied."}} == Katuringan == Ititnuturing ang [[operasyong tambalan|dalawahang sakilos]] <math>*</math> sa isang [[Pangkat (matematika)|tangkas]] <math>G</math> bilang isang grupo [[kung at kung lamang]]: * Sarado o pinid ang <math>G</math>; * Ugnayin ang sakilos, alalaong baga’y <math>(a*b)*k = a*(b*k)</math> sa lahat ng <math>a, b, k \in G</math>; * Sa lahat ng <math>a \in G</math>, may iisang mulhagi o elementong tinatawag na '''kasiyangaan''' o '''identidad''' na <math>e \in G</math>, kung saan <math>a*e = e*a = a</math>; at * Sa lahat ng <math>a \in G</math>, may iisang '''kabaligtaran''' o '''imberso''' na <math>a' \in G</math>, kung saan <math>a*a' = a'*a = e.</math> == Notasyon == Bukod sa [[talatanda]] (<math>*</math>), kadalasang ginagamit ang <math>+</math> at <math>\cdot</math> bilang tanda ng operasyon sa isang grupo, na may pagkakaunawang hindi nila kinakailangang tumukoy sa pagdagdag at pagparami sa mga [[tunay na bilang]]. Halimbawa, kung kabahagi ng isang grupo ang <math>a</math> at <math>b</math>, maaaring isulat na <math>a + b</math> o <math>a \cdot b</math> sa halip na <math>a * b</math>, at isulat ang mga kabaligtaran ng mga elemento bilang <math>-a</math> o <math>b^{-1}</math>.<ref>{{cite book | last1=Fraleigh | first1=John B. | authorlink1= | year = 2014 | title = A First Course in Abstract Algebra | url=https://archive.org/details/firstcourseinabs0000fral_o1w6 | edition = 7 | publisher = Pearson | isbn = 978-1-292-02496-7 }} </ref> ==Halimbawa== ===Ang mga buumbilang=== Isa sa mas pamilyar na grupo ay ang pangkat ng mga [[buumbilang]] <math display=block>\Z = \{\ldots,-4,-3,-2,-1,0,1,2,3,4,\ldots\}</math> kasama ang [[adisyon]].{{sfn|Lang|2005|loc=App. 2|p=360}} Para sa kahit anumang buumbilang na <math>a</math> at <math>b</math>, isang buumbilang din ang kabuuan ng <math>a+b</math>; sinasabi ng pagsasarang katangian na ito na ang <math>+</math> ay isang binaryong operasyon sa <math>\Z</math>. Nagsisilbi ang sumusunod na katangian ng buumbilang bilang isang modelo para sa aksiyomang grupo sa kahulugan sa ibaba. *Para sa lahat ng buumbilang na <math>a</math>, <math>b</math> and&nbsp;<math>c</math>, ang isa ay may <math>(a+b)+c=a+(b+c)</math>. Sinasabi sa mga salita, ang pagdagdag ng <math>a</math> sa <math>b</math> muna, at pagkatapos pagdagdag ng kinalabasan sa <math>c</math> na nagbibigay ng parehong huling resulta bilang pagdaragdag ng <math>a</math> sa kabuuan ng <math>b</math> at&nbsp;<math>c</math>. Kilala ang katangian na ito bilang ''pagkakaugnay''. *Kung ang <math>a</math> ay kahit anumang buumbilang, sa gayon, ang <math>0+a=a</math> at <math>a+0=a</math>. Tinatawag ang [[sero]] bilang ''elementong identidad'' ng adisyon dahil ang pagdaragdag ng kahit anumang buumbilang ay nagbabalik parehong buumbilang. *Para sa bawat buumbilang na <math>a</math>, mayroong isang buumbilang na <math>b</math> na sa ganitong paraan ang <math>a+b=0</math> at <math>b+a=0</math>. Tinatawag ang buumbilang na <math>b</math> bilang elementong kabaligtaran ng buumbilang na <math>a</math> at pinapahiwatig bilang&nbsp;<math>-a</math>. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Teoriya ng grupo]] {{Stub|Matematika}} ct2iwwyzwxhxdu8nw5uuowry73rzfto 0 169787 2204666 2198407 2026-04-24T19:24:16Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204666 wikitext text/x-wiki {{copyedit|date=Mayo 2023}} {{Infobox Officeholder |honorific-prefix=[[Excellency|His Excellency]] [[Honorary degree|Dr. h.c.]] [[Ingénieur|Ir.]] [[Hajji|H]] |name=Sukarno |image=Presiden Sukarno.jpg |caption=Sukarno in 1949 |order2=12th [[List of Prime Ministers of Indonesia|Prime Minister of Indonesia]] as [[List of Presidents of Indonesia|President of Indonesia For Life]] |predecessor2=[[Djuanda Kartawidjaja]] |president2=Himself |successor2=Post abolished |party=[[Indonesian National Party]] |office=President of Indonesia |order=[[List of Presidents of Indonesia|1st]] |predecessor=''position established'' |primeminister=[[Sutan Sjahrir]]<br ></span>[[Amir Sjarifuddin]]<br />[[Muhammad Hatta]]<br />[[Abdul Halim (Indonesia)|Abdul Halim]]<br />[[Muhammad Natsir]]<br />[[Soekiman Wirjosandjojo]]<br />[[Wilopo]]<br />[[Ali Sastroamidjojo]]<br />[[Burhanuddin Harahap]]<br />[[Djuanda Kartawidjaja]] |successor=[[Suharto]] |vicepresident=[[Mohammad Hatta]] |spouse=Oetari<br />Inggit Garnasih<br />[[Fatmawati]] (m. 1943–1960)<br />Hartini<br />Kartini Manoppo<br />[[Dewi Sukarno]] (m. 1960–1970, his death)<br />Haryati<br />Yurike Sanger<br />Heldy Djafar |children={{Collapsible list|title=''From Inggit''|1= {{plainlist|1= *Ratna Juami (adopted children) *Kartika (adopted children) }} }} {{Collapsible list|title=''With Fatmawati''|1= {{plainlist|1= *Guntur Soekarnoputra *[[Megawati Sukarnoputri|Megawati Soekarnoputri]] *[[Rachmawati Soekarnoputri]] *Sukmawati Soekarnoputri *[[Guruh Sukarnoputra]] }} }} {{Collapsible list|title=''With Hartini''|1= {{plainlist|1= *Taufan Soekarnoputra *Bayu Soekarnoputra }} }} {{Collapsible list|title=''With Ratna''|1= {{plainlist|1= *Karina Kartika Sari Dewi Soekarno }} }} {{Collapsible list|title=''With Haryati''|1= {{plainlist|1= *Ayu Gembirowati }} }} {{Collapsible list|title=''With Kartini M''|1= {{plainlist|1= *Totok Suryawan Soekarnoputra }} }} |alma_mater=[[Bandung Institute of Technology]] |signature=Sukarno Signature.svg }}'''Sukarno''' (6 Hunyo 1901 – 21 Hunyo 1970)<ref>[http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&presiden_id=1&presiden=sukarno Biografi Presiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135153/http://kepustakaan-presiden.pnri.go.id/biography/?box=detail&presiden_id=1&presiden=sukarno |date=2013-09-21 }} Perpustakaan Nasional Republik Indonesia</ref> ay ang unang [[Pangulo ng Indonesia]], paghahatid sa opisina mula 1945 hanggang 1967. Sukarno ay ang pinuno ng kanyang bansa sa pakikibaka para sa [[Pagsasarili]] mula sa Netherlands. Siya ay isang kitang-kitang mga lider ng Indonesia makabayan kilusan sa panahon ng olandes kolonyal na panahon, at na ginugol ng higit sa isang dekada sa ilalim ng Dutch sa pagpigil hanggang sa inilabas sa pamamagitan ng mga panghihimasok sa [[Imperyo ng Hapon|Hapon]] pwersa. Sukarno at ang kanyang mga kapwa nationalists collaborated upang kumamal ng suporta para sa mga pagsisikap digmaan mula sa mga populasyon, sa exchange para sa tulong ng mga Hapon sa kumakalat makabayan ng mga ideya. Sa Hapon na suko, Sukarno at Mohammad Hatta ipinahayag ng Indonesian pagsasarili sa 17 agosto 1945, at Sukarno ay itinalaga bilang unang pangulo. Pinangunahan niya ang mga Indonesians sa resisting Dutch muling kolonisasyon ng mga pagsusumikap sa pamamagitan ng diplomatiko at militar na paraan hanggang sa ang mga Dutch pagkilala ng Indonesian pagsasarili sa 1949. May-akda Pramoedya Ananta Sibil sa sandaling na sinulat ni "Sukarno ay ang tanging Asian lider ng modernong panahon upang mapag-isa ang mga tao ng naturang mga magkakaibang mga etniko, kultura at relihiyon background nang walang pagpapadanak ng isang drop ng dugo."<ref>Pramoedya ananta Toer, SOEKARNO, TIME Asia story TIME 100: AUGUST 23-30, 1999 VOL. 154 NO. 7/8, http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724204557/http://edition.cnn.com/ASIANOW/time/asia/magazine/1999/990823/sukarno1.html |date=2019-07-24 }}</ref> Pagkatapos ng isang magulong panahon ng parlyamentaryo demokrasya, Sukarno itinatag ng isang diktatoryal sistema na tinatawag na "Guided sa Demokrasya" sa 1957 na matagumpay na natapos ang kawalang-tatag at rebellions na kung saan ay pagbabanta ang kaligtasan ng buhay ng mga magkakaibang at praksiyus bansa. Ang unang bahagi ng 1960 nakita Sukarno veering Indonesia sa kaliwa sa pamamagitan ng pagbibigay ng suporta at proteksyon sa mga Indonesian Komunista Party (PKI) sa kapinsalaan ng militar at [[Islamismo|mga Islamists]]. Din siya embarked sa isang serye ng mga agresibo mga banyagang mga patakaran sa ilalim ng mga ulong pambungad ng anti-imperyalismo, na may aid mula sa [[unyong Sobyet]] at [[Tsina]]. Ang ika-30&nbsp;ng setyembre Kilusan (1965) na humantong sa pagkawasak ng PKI at ang kanyang kapalit na sa 1967 sa pamamagitan ng isa sa kanyang mga generals, [[Suharto]] (tingnan sa Paglipat sa Bagong pagkakasunod-Sunod), at siya ay nanatili sa ilalim ng aresto sa bahay hanggang sa kanyang kamatayan. == Pangalan == Ang spelling '''Soekarno''', batay sa mga [[Wikang Olandes|Dutch]] sa ispeling, ay pa rin ang madalas na ginagamit na, higit sa lahat dahil siya ay naka-sign kanyang pangalan sa lumang pagbabaybay. Sukarno ang kanyang sarili insisted sa isang "u", hindi "oe", ngunit sinabi na siya ay sinabi sa paaralan upang gamitin ang estilo olandes. Sinabi niya na ito ay masyadong mahirap upang baguhin ang kanyang lagda, kaya pa rin sinulat ito sa isang "oe".<ref>{{Cite book|author1=Sukarno|author2=Adams, Cindy|year=1965|title=Sukarno: An Autobiography|url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek|page=[https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/27 27]|publisher=Bobbs-Merrill}}</ref> Opisyal na Indonesian pampanguluhan decrees mula sa panahon 1947-1968, gayunpaman, ang mga naka-print ang kanyang pangalan gamit ang 1947 spelling. Ang Soekarno–Hatta International Airport, na nagsisilbi malapit sa Jakarta, ang kabisera ng Indonesia, ay gumagamit pa rin ang mga Dutch sa spelling. Indonesians din tandaan sa kanya bilang '''''Tapon'' Karno''' (Kapatid/mga Kasamahan Karno) o '''''Pak'' Karno''' ("Mr Karno").<ref>''Bung'' is an [//en.wikipedia.org/wiki/Indonesian_language Indonesian language] term of endearment analogous to "older brother", ''Pak'' is used more formally as "sir" or "father".</ref> Tulad ng maraming mga [[Mga Habanes|Javanese ang mga tao]], nagkaroon siya ng lamang ng isang pangalan.<ref>[http://coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf In Search of Achmad Sukarno] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110608113017/http://coombs.anu.edu.au/SpecialProj/ASAA/biennial-conference/2006/Drakeley-Steven-ASAA2006.pdf |date=2011-06-08 }} Steven Drakeley, University of Western Sydney</ref> Ayon sa may-akda Pramoedya Ananta Sibil sa ilang mga panayam, "tapon" ay isang magiliw pamagat ibig sabihin ay "kaibigan" malikhaing ginagamit upang maging isang alternatibong paraan ng pagtugon ng mga tao sa pantay na paraan, bilang isang tapat na salita ng matanda-form na "ginoo", "mas" o "bang". Siya ay paminsan-minsan tinutukoy sa mga banyagang mga account bilang "'''Achmad Sukarno'''", o ang ilang mga pagkakaiba-iba nito. Ang (ganap na gawa-gawa lamang) unang pangalan ay reputedly idinagdag sa pamamagitan ng isang British mamamahayag, nadama na ang kanyang mga mambabasa ay maaaring nalilito sa paglipas ng isang tao na may lamang ng isang solong pangalan. == Background == [[Talaksan:Sukarno_as_HBS_student_(1916),_Bung_Karno_Penjambung_Lidah_Rakjat_225.jpg|left|thumb|234x234px|Sukarno bilang isang HBS mag-aaral sa [[Surabaya]], 1916]] Ang anak ng isang Javanese pangunahing guro ng paaralan, isang aristokrata na may pangalang Raden Soekemi Sosrodihardjo, at ang kanyang mga [[Bali, Indonesia|Balinese]] asawa mula sa Brahman kasta na may pangalang Ida Ayu Nyoman Rai mula Buleleng regency, Sukarno ay ipinanganak sa Jalan Pandean IV/40 [[Surabaya|Soerabaia]] (kilala na ngayon bilang [[Surabaya]]), East Java, sa [[Dutch East Indies]] (na ngayon ng Indonesia). Siya ay orihinal na pinangalanang '''Kusno'''<ref>{{Cite web |url=http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno/ |title=Archive copy |access-date=2016-12-14 |archive-date=2015-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023080017/http://bio.or.id/biografi-presiden-soekarno |url-status=dead }}</ref>{{IPA-jv|kʊsnɔ}}. Mga sumusunod na [[Mga Habanes|Javanese]] ang mga pasadyang, siya ay muling pinangalanan pagkatapos surviving isang pagkabata sakit. Pagkatapos ng pagtatapos mula sa isang katutubong mga pangunahing paaralan sa 1912, siya ay ipinadala sa ''Europeesche Lagere Paaralan'' (Dutch-primaryang paaralan) sa Mojokerto. Kapag ang kanyang ama na ipinadala sa kanya sa [[Surabaya]] sa 1916 upang dumalo sa isang ''Hogere Burger School'' (Dutch-kolehiyo paghahanda ng paaralan), nakilala niya Tjokroaminoto, isang makabayan at founder ng Sarekat Islam. Sa 1920, Sukarno may-asawa Tjokroaminoto's anak na babae Siti Oetari. Sa 1921, siya ay nagsimulang pag-aaral sa ''Technische Hogeschool'' (Bandoeng Institute of Technology) sa [[Bandung]]. Nag-aral siya ng [[Inhinyeriyang sibil|civil engineering]] at nakatutok sa [[Arkitektura|architecture]]. Sa [[Bandung]], Sukarno ay naging romantically kasangkot sa Inggit Garnasih, ang asawa ng Sanoesi, ang may-ari ng boarding house kung saan siya ay nabubuhay bilang isang mag-aaral. Inggit ay 13 taon na mas matanda kaysa sa Sukarno. Sa Marso 1923, Sukarno diborsiyado Siti Oetari mag-asawa ang Inggit (na nag-diborsiyado kanyang asawa Sanoesi). Sukarno mamaya diborsiyado Inggit at may-asawa Fatmawati. Sukarno nagtapos sa isang degree sa engineering sa 25 Mayo 1926. Sa hulyo ng taong iyon, kasama ang kanyang mga unibersidad kaibigan Anwari, itinatag niya ang arkitektura kompanya Sukarno & Anwari sa [[Bandung]], kung saan ibinigay sa pagpaplano at mga serbisyo kontratista. Kabilang sa mga Sukarno arkitektura gumagana ay renovated gusali ng Preanger Hotel (1929), kung saan siya acted bilang katulong sa sikat na Dutch arkitekto Charles Palarin Wolff Schoemaker. Sukarno dinisenyo din ng maraming mga pribadong bahay sa ngayon Jalan Gatot Subroto, Jalan Palasari, at Jalan Dewi Sartika sa [[Bandung]]. Mamaya sa, bilang pangulo, Sukarno ay nanatiling nakatuon sa arkitektura, pagdidisenyo ng Pagpapahayag Bantayog at katabi ''Gedung Pola'' sa [[Jakarta]]; ang mga Kabataan Bantayog (''Tugu Muda'') sa Semarang; ang Alun-alun Bantayog sa Malang; ang Bayani' Bantayog sa [[Surabaya]]; at din ang bagong lungsod ng Palangkaraya sa Gitnang Kalimantan. Atypically, kahit na kabilang sa mga bansa ng maliit na dilat na mga piling tao, Sukarno ay matatas sa ilang mga wika. Bilang karagdagan sa mga Javanese wika ng kanyang pagkabata, siya ay isang master ng Sundanese, Balinese at ng mga [[Wikang Indones|Indonesian]], at ay lalo na malakas sa mga Dutch. Siya ay din masyadong komportable sa [[Wikang Aleman|aleman]], ingles, [[Wikang Pranses|pranses]], [[Wikang Arabe|Arabic]], at [[Wikang Hapones|Hapon]], ang lahat ng kung saan ay itinuro sa kanyang mga HBS. Siya ay nakatulong sa pamamagitan ng kanyang photographic memory at maagang umunlad isip.<ref>Ludwig M., Arnold (2004).</ref> Sa kanyang pag-aaral, Sukarno ay "marubdob modernong," ang parehong sa architecture at sa pulitika. Kinamumuhian siya ng parehong mga tradisyonal na mga Javanese [[Piyudalismo|pyudalismo]], na kung saan siya itinuturing na "pabalik" at upang managot para sa ang pagbagsak ng bansa sa ilalim ng Dutch sa pananakop at pagsasamantala, at ang [[imperyalismo]] ensayado sa pamamagitan ng [[Mundong kanluranin|Western]] bansa, na kung saan siya ay tinatawag bilang "ang pagsasamantala ng tao sa pamamagitan ng iba pang mga tao" (''pagsasamantala de l 'homme par l' homme''). Siya siya blamed ito para sa malalim na kahirapan at mababang antas ng edukasyon ng mga Indonesian ang mga tao sa ilalim ng mga Dutch. Upang i-promote ang makabayan pagmamataas sa gitna ng mga Indonesians, Sukarno bigyang-kahulugan ang mga ideya sa kanyang mga damit, sa kanyang mga lunsod o bayan pagpaplano para sa ang kabisera (sa huli [[Jakarta]]), at sa kanyang mga sosyalista sa pulitika, kahit na siya ay hindi i-extend ang kanyang lasa para sa modernong sining sa [[Musikang pop|pop musika]]; siya ay nagkaroon ng Koes Bersaudara nabilanggo para sa kanilang mga di-umano ' y sira lyrics sa kabila ng kanyang sariling reputasyon para sa womanising. Para sa Sukarno, kamakabaguhan ay bulag sa lahi, malinis at maayos at eleganteng sa estilo, at anti-imperyalista.<ref>{{Cite book|last=Mrazek|first=Rudolf|year=2002|title=Engineers of Happy Land: Technology and Nationalism in a Colony|url=https://archive.org/details/liang.engineersofhappy0000rudo|pages=[https://archive.org/details/liang.engineersofhappy0000rudo/page/n81 60]–1, 123, 125, 148, 156, 191|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-09162-5|isbn=0-691-09162-5}}</ref> == Pagsasarili pakikibaka == Sukarno ay unang nakalantad sa makabayan ng mga ideya habang naninirahan sa ilalim ng Tjokroaminoto. Mamaya, habang ang isang estudyante sa [[Bandung]], siya sa ilalim ng tubig ang kanyang sarili sa mga European, Amerikano, Makabayan, komunista, pampulitika pilosopiya at relihiyon, sa huli ay pagbuo ng kanyang sariling pampulitika ideolohiya ng Indonesian-style sosyalista self-kasapatan. Siya ay nagsimulang sa istilo ng kanyang mga ideya bilang Marhaenism, na pinangalanang matapos ang Marhaen, isang Indonesian na magsasaka siya ay nakilala sa katimugang lugar sa Bandung, na pag-aari ng kanyang maliit na isang lagay ng lupa ng lupa at nagtrabaho sa mga ito sa kanyang sarili, na gumagawa ng sapat na kita upang suportahan ang kanyang pamilya. Sa unibersidad, Sukarno ay nagsimula sa pag-aayos ng isang pag-aaral club para sa mga Indonesian ang mga mag-aaral, ang ''Algemeene Studieclub'', sa pagsalungat sa ang itinatag ng mga club ng mag-aaral na pinangungunahan ng mga Dutch ang mga mag-aaral. Sa ika-4&nbsp;ng hulyo 1927, Sukarno sa kanyang mga kaibigan mula sa ''Algemeene Studieclub'' itinatag ng isang pro-independence party, ''Partai Nasional Indonesia'' (PNI), ng kung saan Sukarno ay inihalal ang unang lider. Ang party na advocated para sa pagsasarili ng Indonesia, at laban sa imperyalismo at kapitalismo dahil ito opined na ang parehong mga sistema ng worsened ang buhay ng mga Indonesian ang mga tao. Ang party din advocated sekularismo at pagkakaisa sa gitna ng maraming iba ' t ibang mga ethnicities sa [[Dutch East Indies]], na magtatag ng isang estados Indonesia. Sukarno inaasahan din na sa Japan ay mag-umpisa ng isang digmaan laban sa western kapangyarihan at na Java ay maaaring pagkatapos ay makakuha ng pagsasarili nito sa Japan ' s aid. Darating sa lalong madaling panahon pagkatapos ng paghiwalay ng Sarekat Islam sa unang bahagi ng 1920s at ang pagdurog ng Partai Komunis Indonesia pagkatapos ng nabigo ang kanilang paghihimagsik ng 1926, PNI ay nagsimulang upang akitin ang isang malaking bilang ng mga tagasunod, lalo na sa mga bagong unibersidad na pinag-youths sabik para sa mas malaking mga kalayaan at pagkakataon tinanggihan ang mga ito sa ang rasista at nang sapilitan constrictive pampulitika sistema ng Dutch kolonyalismo.<ref name="Adams 1965">{{Cite book|last=Adams|first=Cindy|year=1965|title=Sukarno, An Autobiography|publisher=The Bobbs-Merrill Company Inc}}</ref> [[Talaksan:Sukarno_and_council_in_front_of_Bandung_Court,_Bung_Karno_Penjambung_Lidah_Rakjat_227.jpg|right|thumb|Sukarno sa mga kapwa defendants at mga abugado sa panahon ng kanyang pagsubok sa [[Bandung]], 1930.]] PNI mga gawain ay dumating sa ang pansin ng kolonyal na gobyerno, at Sukarno ay speeches at mga pulong ay madalas na infiltrated at disrupted sa pamamagitan ng mga ahente ng kolonyal na lihim na pulis (''Politieke Inlichtingen Dienst''/PID). Sa huli, Sukarno at iba pang mga key PNI lider ay naaresto sa disyembre 29, 1929 sa pamamagitan ng olandes kolonyal na awtoridad sa isang serye ng mga raids sa buong Java. Sukarno ang kanyang sarili ay naaresto habang sa isang pagbisita sa Yogyakarta. Sa panahon ng kanyang pagsubok sa Bandung ''Landraad'' courthouse mula agosto hanggang disyembre 1930, Sukarno ginawa ng isang mahabang serye ng mga pampulitikang mga speeches na umaatake sa kolonyalismo at imperyalismo, na may pamagat na ''Indonesia Menggoegat'' (''Indonesia Accuses''). Sa disyembre 1930, Sukarno ay sentenced sa apat na taon sa bilangguan, na kung saan ay nagsilbi sa Sukamiskin bilangguan sa Bandung. Sa kanyang speech, gayunpaman, nakatanggap ng malawak na coverage sa pamamagitan ng pindutin ang, at dahil sa malakas na presyon mula sa mga liberal na mga elemento sa parehong Netherlands at [[Dutch East Indies]], Sukarno ay inilabas sa unang bahagi ng ika-31&nbsp;ng disyembre 1931. Sa pamamagitan ng oras na ito, siya ay naging isang sikat na bayani malawak na kilala sa buong Indonesia. Gayunpaman, sa panahon ng kanyang pagkabilanggo, PNI ay splintered sa pamamagitan ng pang-aapi ng mga kolonyal na awtoridad at panloob na pag-aaway. Ang orihinal na PNI ay disbanded sa pamamagitan ng mga Dutch, at ang mga dating miyembro na nabuo sa dalawang iba ' t ibang partido; ang ''Partai Indonesia'' (Partindo) sa ilalim ng Sukarno ni associate Sartono na nagpo-promote ng masa pagkabalisa, at ang ''Pendidikan Nasional Indonesia'' (PNI Baroe) sa ilalim ng Mohammad Hatta at Soetan Sjahrir, dalawang nationalists na kamakailan-lamang ibinalik mula sa mga pag-aaral sa Netherlands, at kung sino ay nagpo-promote ng isang pang-matagalang diskarte ng pagbibigay ng modernong edukasyon sa mga walang pinag-aralan Indonesian mga tao upang bumuo ng isang intelektwal na mga piling tao magagawang mag-alok ng epektibong paglaban sa mga Dutch na mga panuntunan. Pagkatapos sinusubukang mapagkasundo ang dalawang partido upang magtatag ng isang united nationalist front, Sukarno pinili upang maging ang pinuno ng Partindo sa hulyo 28, 1932. Partindo ay pinananatili sa pagkakahanay nito sa Sukarno ay sariling diskarte ng agarang masa pagkabalisa, at Sukarno ay hindi sumang-ayon sa Hatta pang-matagalang cadre-based na pakikibaka. Hatta sa kanyang sarili naniniwala Indonesian pagsasarili ay hindi magaganap sa loob ng kanyang buhay, habang Sukarno naniniwala Hatta diskarte pinansin ng ang katunayan na ang pulitika ay maaari lamang gumawa ng tunay na pagbabago sa pamamagitan ng pagbuo at paggamit ng puwersa (''machtsvorming en machtsaanwending'').<ref name="Adams 1965"/> Sa panahon na ito, upang suportahan ang kanyang sarili at ang partido financially, Sukarno ang ibinalik sa arkitektura, pagbubukas ng bureau of Soekarno & Rooseno. Siya rin ay nagsulat ng mga artikulo para sa pahayagan ng partido, ''Fikiran Ra'jat''. Habang batay sa Bandung, Sukarno manlalakbay malawakan sa buong Java upang magtatag ng mga contact sa iba pang mga nationalists. Ang kanyang mga gawain akit ng karagdagang pansin sa pamamagitan ng mga Dutch PID. Sa kalagitnaan ng 1933, Sukarno-publish ng isang serye ng mga kasulatan na may pamagat na ''Mentjapai Indonesia Merdeka'' ("Upang Matamo ang Malayang Indonesia"). Para sa mga ito sa pagsusulat, siya ay naaresto sa pamamagitan ng mga Dutch pulis habang pagbisita sa mga kapwa makabayan Mohammad Hoesni Thamrin sa Jakarta sa 1 agosto 1933. [[Talaksan:Sukarno_in_exile_in_Bengkulu,_Bung_Karno_Penjambung_Lidah_Rakjat_229.jpg|left|thumb|Sukarno sa kanyang tahanan sa pagpapatapon, Bengkulu.]] Oras na ito, upang maiwasan ang pagbibigay ng Sukarno sa isang platform upang gumawa ng mga pampulitikang mga speeches, ang hardline gobernador-heneral Jonkheer Bonifacius Cornelis de Jonge ginagamit ang kanyang mga emergency powers upang magpadala ng mga Sukarno sa panloob na pagpapatapon na walang pagsubok. Sa 1934, Sukarno ay ipinadala, kasama ang kanyang pamilya (kabilang ang mga Inggit Garnasih), sa remote na bayan ng Ende, sa isla ng Flores. Sa panahon ng kanyang oras sa Flores, siya na ginagamit ang kanyang limitadong kalayaan ng pagkilos upang magtatag ng isang children ' s theatre. Kabilang sa mga miyembro nito ay hinaharap politiko Frans Seda. Dahil sa isang pag-aalsa ng malarya sa Flores, ang Dutch ang mga awtoridad ay nagpasya upang ilipat Sukarno at ang kanyang pamilya sa Bencoolen (ngayon Bengkulu) sa kanlurang bahagi ng [[Sumatra]], sa pebrero 1938. Sa Bengkulu, Sukarno ay naging pamilyar sa Hassan Din, ang mga lokal na pinuno ng Muhammadiyah organisasyon, at siya ay pinapayagan upang magturo ng relihiyon aral sa isang lokal na paaralan na pag-aari sa pamamagitan ng ang Muhammadiyah. Isa sa kanyang mga mag-aaral ay 15-taong-gulang na Fatmawati, anak na babae ng Hassan Din. Siya ay naging romantically kasangkot sa Fatmawati, na kung saan siya ay nabigyang-katarungan sa pamamagitan ng na nagsasabi na ang kawalan ng kakayahan ng Inggit Garnasih upang makabuo ng mga bata sa panahon ng kanilang mga halos 20-taon na pag-aasawa. Sukarno ay pa rin sa Bengkulu pagpapatapon kapag ang mga Hapon na invaded ang kapuluan sa 1942. == World War II at ng pananakop ng mga Hapones == Sa unang bahagi ng 1929, sa panahon ng Indonesian National muling Pagkabuhay, Sukarno at kapwa Indonesian makabayan lider Mohammad Hatta (mamaya Vice President), unang foresaw isang Pacific Digmaan at ang pagkakataon na ang isang Hapon maaga sa Indonesia ay maaaring ipakita para sa mga Indonesian pagsasarili dahilan.<ref>{{Cite book|author1=Sukarno|author2=Adams, Cindy|year=1965|title=Sukarno: An Autobiography|url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek|page=[https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/92 92]|publisher=Bobbs-Merrill}}</ref> Sa pebrero 1942 [[Imperyo ng Hapon|Imperial Japan]] invaded ang [[Dutch East Indies]] mabilis daig Dutch pwersa na marched sa, bussed at trucked Sukarno at ang kanyang mga piling kasamahan ng tatlong daang kilometro mula sa Bengkulu sa Padang, [[Sumatra]]. Sila ay inilaan ng pagsunod sa kanya bilanggo at pagpapadala sa kanya sa Australia, ngunit biglang inabandunang sa kanya upang i-save ang kanilang mga sarili sa nalalapit na diskarte ng mga pwersang Hapones sa Padang.<ref>{{Cite book|last=Friend|first=Theodore|year=2003|title=Indonesian Destinies|url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo|page=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/27 27]|publisher=The Belknap Press of Harvard University Press|isbn=0-674-01834-6|isbn=0-674-01834-6}}</ref> Ang Hapon ay nagkaroon ng kanilang sariling mga file sa Sukarno at ang kumander sa [[Sumatra]] ang lumapit sa kanya na may paggalang, kinakapos upang gamitin sa kanya upang ayusin at alagaan ang mga Indonesians. Sukarno sa iba pang mga kamay na nais mong gamitin ang mga Hapon upang makakuha ng pagsasarili para sa Indonesia: "Ang Panginoon ay praised, ang Diyos ay nagpakita sa akin ang daan; at sa lambak na iyon ng Ngarai sinabi ko: Oo, Malaya ang Indonesia ay maaari lamang nakakamit na may Dai Nippon...Para sa ang unang oras sa lahat ng aking buhay, nakita ko ang aking sarili sa mirror ng Asya."<ref>{{Cite book|last=Friend|first=Theodore|year=1988|title=The Blue-Eyed Enemy: Japan Against the West in Java and Luzon 1942–1945|url=https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie|pages=[https://archive.org/details/blueeyedenemyjap0000frie/page/82 82]–84|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-05524-6|isbn=0-691-05524-6}}</ref> Sa hulyo 1942, Sukarno ay ipinadala pabalik sa [[Jakarta]], kung saan siya re-united sa iba pang mga makabayan lider ng kamakailan-lamang na inilabas sa pamamagitan ng ang mga Hapon, sa kabilang Mohammad Hatta. Doon, nakilala niya ang mga Hapon kumander Pangkalahatang ↑ Imamura, na tinanong ni Sukarno at iba pang mga nationalists sa galvanise suporta mula sa Indonesian mga tao upang tulungan Hapon pagsusumikap ng digmaan. [[Talaksan:Sukarno_and_Japan,_ABC_1966.webm|thumb|1966 ABC ulat ng pagsusuri Sukarno ang alyansa sa pagitan ng imperial Japan at ng indonesia makabayan kilusan]] Sukarno ay handa upang suportahan ang mga Hapon, sa exchange para sa isang platform para sa kanyang sarili upang maikalat makabayan ng mga ideya sa ang masa ng populasyon. Ang mga Hapon, sa kabilang banda, kailangan ng Indonesia ng mga tauhan at natural na mga mapagkukunan upang matulungan ang kanyang mga pagsusumikap ng digmaan. Ang mga Hapon hinikayat mga milyon-milyong ng mga tao, lalo na mula sa [[Java (pulo)|Java]], upang maging sapilitang paggawa na tinatawag na "romusha" sa [[Wikang Hapones|Hapon]]. Sila ay sapilitang upang bumuo ng mga riles, paliparan, at iba pang mga pasilidad para sa mga Hapon sa loob ng Indonesia at bilang malayo bilang Burma. Bukod pa rito, ang mga Hapon requistioned bigas at iba pang pagkain na ginawa sa pamamagitan ng Indonesian magsasaka upang matustusan ang kanilang sariling mga hukbo, habang ang pagpilit na ang mga magbubukid upang linangin ang kastor langis ng halaman na ginagamit bilang abyasyon gasolina at lubricants.<ref>{{Cite web|title=Bung Karno dan Lembar Hitam Romusha " ROSO DARAS|url=http://rosodaras.wordpress.com/2009/06/03/bung-karno-dan-lembar-hitam-romusha|access-date=14 February 2011|publisher=Rosodaras.wordpress.com}}</ref> Upang makakuha ng kooperasyon mula sa Indonesian populasyon at upang maiwasan ang pagtutol sa mga panukala, ang mga Hapon ilagay Sukarno bilang pinuno ng mga ''Tiga-Isang'' mass organization kilusan. Sa Marso 1943, ang mga Hapon na nabuo ng isang bagong samahan na tinatawag na ''Poesat Tenaga Rakjat'' (POETERA/ Sentro ng People ' s Power) sa ilalim ng Sukarno, Hatta, Ki Hadjar Dewantara, at KH Mas Mansjoer. Ang layunin ng mga organisasyong ito ay upang galvanise popular na suporta para sa pangangalap ng mga ''romusha'' sapilitang paggawa, requisitioning ng mga produkto ng pagkain, at upang i-promote ang pro-Hapon at anti-Western sentiments sa gitna ng mga Indonesians. Sukarno likha ang mga kataga, ang ''Amerika kita setrika, Ingles kita linggis'' ("Let' s iron America, at pumalo ang mga British") upang i-promote ang anti-Magkakatulad sentiments. Sa ibang pagkakataon taon, Sukarno ay lastingly nahihiya ng kanyang papel na ginagampanan sa ''romusha''. Bukod pa rito, pagkain requisitioning sa pamamagitan ng ang mga Hapon sanhi ng laganap na gutom sa Java na pumatay ng higit sa isang milyong mga tao sa 1944-1945. Sa kanyang view, ang mga ito ay kinakailangan ng mga sakripisyo na ginawa upang payagan ang para sa hinaharap na pagsasarili ng Indonesia.<ref>{{Cite book|last=Sukarno|year=1965|title=Sukarno: An Autobiography|url=https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek|page=[https://archive.org/details/sukarnoautobiogr00soek/page/192 192]|publisher=Bobbs-Merrill}}</ref> Siya rin ay kasangkot sa pagbuo ng ''Pembela Tanah Hangin'' (PETA) at Heiho (Indonesian volunteer hukbo hukbo) sa pamamagitan ng mga speeches broadcast sa radyo at malakas na speaker sa mga network sa buong Java at Sumatra. Sa pamamagitan ng kalagitnaan ng 1945 mga yunit ng bilang na sa paligid ng dalawang milyon, at ay naghahanda upang talunin ang anumang mga Magkakatulad pwersa na ipinadala upang muling kumuha ng Java. Sa ngayon, Sukarno sa huli diborsiyado Inggit, na tumangging tanggapin ang kanyang asawa ay nais para aasawa ng higit sa isa. Siya ay ibinigay sa isang bahay sa [[Bandung]] at isang pensiyon para sa natitirang bahagi ng kanyang buhay. Sa 1943, siya na may-asawa Fatmawati. Sila ay nanirahan sa isang bahay sa Jalan Pegangsaan Timur No. 56, hamig mula sa kanyang nakaraang mga Dutch sa mga may-ari at ipinakita sa Sukarno sa pamamagitan ng ang mga Hapon. Bahay na ito ay mamaya na maging ang lugar ng Pagpapahayag ng Indonesian ng Kalayaan noong 1945. Sa 10 nobyembre 1943 Sukarno at Hatta ay ipinadala sa isang disisyete-araw na tour ng Japan, kung saan sila ay ginayakan sa pamamagitan ng ang Emperador [[Emperador Hirohito|Hirohito]] at wined at dined sa bahay ng Punong Ministro [[Hideki Tojo]] sa [[Tokyo]]. Sa 7 setyembre 1944, sa digmaan ng pagpunta sa di-wastong para sa mga Hapon, Punong Ministro Kuniaki Koiso ipinangako ng kalayaan para sa Indonesia, kahit na walang mga petsa ay naka-set.<ref name="RICKLEFSp207">Ricklefs (1991), page 207</ref> Ang anunsyo ay nakita, ayon sa mga opisyal ng US kasaysayan, tulad ng napakalawak na pagsasanggalang para sa Sukarno ay maliwanag na pakikipagtulungan sa mga Hapon.<ref name="USCONGRESS_REV">{{Cite web|work=Country Studies, Indonesia|title=The National Revolution, 1945–50|url=http://countrystudies.us/indonesia/16.htm|publisher=U.S. Library of Congress}}</ref> Ang US sa oras na isinasaalang-alang Sukarno ang isa sa mga "pinakamagaling collaborationist na lider."<ref>Kolko, Gabriel.</ref> Sa 29 abril 1945, sa pagkahulog ng [[Pilipinas]] sa Amerikano mga kamay, ang mga Hapon na pinapayagan para sa ang pagtatatag ng ''Badan Penjelidik Oesaha-oesaha Persiapan Kemerdekaan Indonesia'' (BPUPKI), isang quasi-lehislatura na binubuo ng 67 mga kinatawan mula sa karamihan sa mga pangkat-etniko sa Indonesia. Sukarno ay hinirang bilang pinuno ng BPUPKI at ay tasked upang humantong ang talakayan upang ihanda ang batayan ng isang hinaharap na Indonesian estado. Upang magbigay ng isang karaniwang at katanggap-tanggap na mga platform upang magkaisa ang iba ' t-ibang squabbling factions sa BPUPKI, Sukarno binuo ng kanyang ideological pag-iisip na binuo para sa nakaraang dalawampung taon sa limang prinsipyo. Sa hunyo 1, 1945, ipinakilala niya ang limang alituntuning ito, na kilala bilang ''pancasila'', sa panahon ng magkasanib na sesyon ng BPUPKI gaganapin sa ang dating Volksraad Gusali (na ngayon ay tinatawag na ''Gedung Pancasila''). ''Pancasila'' bilang iniharap sa pamamagitan ng Sukarno sa panahon ng BPUPKI pagsasalita, binubuo ng limang mga karaniwang prinsipyo na kung saan Sukarno nakita bilang karaniwang ibinahagi sa pamamagitan ng lahat ng mga Indonesians: # Nasyonalismo, kung saan ang isang united Indonesian estado ay mag-inat mula sa Sabang sa Merauke, encompassing ang lahat ng mga dating [[Dutch East Indies]] # Internasyonalismo, ibig sabihin Indonesia ay upang pinahahalagahan ang mga karapatang pantao at mag-ambag sa kapayapaan ng mundo, at hindi dapat mahulog sa makatsowinista pasismo tulad ng ipinapakita sa pamamagitan ng mga [[Nazismo|Nazis]] sa kanilang mga paniniwala sa mga pangkat na panlahi kataasan ng uri ng mga Aryans # Demokrasya, na kung saan Sukarno naniniwala ay palaging sa dugo ng mga Indonesians sa pamamagitan ng pagsasanay ng pinagkaisahan-naghahanap ng (''musyawarah untuk mufakat''), isang Indonesian-style na demokrasya sa iba ' t-ibang mula sa Western-style na liberalismo # Social justice, ang isang form ng papyulista sosyalismo sa economics sa Marxist-style pagsalungat sa libreng kapitalismo. Social justice nag inilaan upang magbigay ng pantay na mga bahagi ng ekonomiya na ang lahat ng mga Indonesians, bilang laban sa ang kumpletong pang-ekonomiyang dominasyon sa pamamagitan ng mga Dutch at mga Tsino sa panahon ng kolonyal na panahon # Ang paniniwala sa Diyos, kung saan ang lahat ng mga relihiyon ay itinuturing nang pantay-pantay at kalayaan sa relihiyon. Sukarno nakita Indonesians bilang espirituwal at relihiyon na mga tao, ngunit sa kakanyahan mapagparaya patungo sa magkakaibang paniniwala sa relihiyon # Ang paniniwala sa isa at tanging Diyos na Makapangyarihan sa lahat na may mga obligasyon para sa mga Muslim na sumunod sa mga batas ng islam # May pinag-aralan at lamang sangkatauhan # Pagkakaisa ng Indonesia # Sa demokrasya sa pamamagitan ng panloob na karunungan at kinatawan ng pinagkaisahan-gusali # Panlipunang katarungan para sa lahat ng mga Indonesians Dahil sa presyon mula sa Islamic elemento, ang unang prinsipyo ng nabanggit sa ang obligasyon para sa mga Muslim upang magsagawa ng Islamic batas ([[sharia]]). Gayunman, ang pangwakas na Sila pati na nakapaloob sa 1945 Saligang-batas na kung saan ay ilagay sa bisa noong 18 agosto 1945, ibinukod na ang reference sa Islamic batas para sa kapakanan ng pambansang pagkakaisa. Ang pag-aalis ng [[sharia]] ay tapos na sa pamamagitan ng Mohammad Hatta batay sa kahilingan sa pamamagitan ng Kristiyano kinatawan Alexander Andries Maramis, at matapos ang konsultasyon sa mga katamtaman Islamic mga kinatawan Teuku Mohammad Hassan, Kasman Singodimedjo, at Ki Bagoes Hadikoesoemo.<ref name="Smith 1974 174–183">{{cite book|last=Smith|first=Roger M (ed)|title=Southeast Asia. Documents of Political Development and Change|publisher=Ithaca and London|year=1974|pages=174–183|url=|isbn=}}</ref> Sa 7 agosto 1945, ang mga Hapon na pinapayagan ang pagbuo ng isang mas maliit na ''Panitia Penjelidik Kemerdekaan Indonesia'' (PPKI), isang 21-taong committee tasked sa paglikha ng mga tiyak na mga istraktura ng pamahalaan ng mga hinaharap na mga Indonesian estado. Sa 9 agosto, ang mga nangungunang mga lider ng PPKI (Sukarno, Hatta, at KRT Radjiman Wediodiningrat), ay summoned sa pamamagitan ng ang Kumander-in-Chief ng Japan ang Timog Pinadala Pwersa, Field Marshal Hisaichi Terauchi, sa [[Da Lat]], 100&nbsp;km mula sa [[Lungsod ng Ho Chi Minh|Saigon]]. Field Marshal Terauchi nagbigay Sukarno ang kalayaan upang magpatuloy sa paghahanda para sa Indonesian pagsasarili, libreng ng Hapon panghihimasok. Pagkatapos magkano ang winning at kainan, Sukarno ng entourage ay flown bumalik sa Jakarta sa agosto 14. Walang anumang kaalaman sa mga bisita, atomic bomba ay bumaba sa [[Lungsod ng Hiroshima|Hiroshima]] at [[Lungsod ng Nagasaki|Nagasaki]], at ang mga Hapones ay naghahanda para sa pagsuko. Ang mga sumusunod na araw, sa agosto 15, ang mga Hapon na ipinahayag ang kanilang pagtanggap ng Potsdam Declaration mga tuntunin, at unconditionally surrendered sa mga Kaalyado. Sa hapon ng araw na iyon, Sukarno natanggap ang impormasyon na ito mula sa mga lider ng mga grupo ng kabataan at mga miyembro ng PETA Chairul Saleh, Soekarni, at Wikana, na ay pakikinig sa Western radio broadcast. Sila urged Sukarno upang magpahayag ng Indonesian pagsasarili agad, habang ang mga Hapon ay sa pagkalito at bago ang pagdating ng mga Magkakatulad pwersa. Nahaharap na may ganitong mabilis na turn ng mga kaganapan, Sukarno ' y nag-antala. Siya feared bloodbath dahil sa pagalit na tugon mula sa mga Hapon sa tulad ng isang ilipat, at ay nababahala sa mga prospects ng mga hinaharap na mga Magkakatulad na pagganti ng utang na loob. Sa unang bahagi ng umaga ng agosto 16, ang tatlong mga lider ng mga kabataan, naiinip na may Sukarno ay pag-uurong-sulong, inagaw sa kanya mula sa kanyang bahay at dinala siya sa isang maliit na bahay sa Rengasdengklok, Karawang, pag-aari ng isang Intsik pamilya at maraming ginagawa sa pamamagitan ng PETA. Doon sila nakakuha Sukarno pangako upang magpahayag ng kalayaan sa susunod na araw. Sa gabing iyon, ang mga youths ay nagdulot Sukarno bumalik sa bahay ng Admiral Tadashi Maeda, ang mga Hapon hukbong-dagat liaison officer sa Menteng lugar ng Jakarta, na sympathised sa Indonesian pagsasarili. Doon, siya at ang kanyang mga katulong Sajoeti Melik inihanda ang teksto ng Pagpapahayag ng Indonesian Pagsasarili. == Digmaan lider == [[Talaksan:Indonesia_declaration_of_independence_17_August_1945.jpg|thumb|Sukarno, na sinamahan ng Mohammad Hatta (kanan), ang pagdeklara ng kasarinlan ng Indonesia.]] Sa unang bahagi ng umaga ng 17 agosto 1945, Sukarno ang ibinalik sa kanyang bahay sa Jl Pegangsaan Timur No. 56, kung saan siya ay sumali sa pamamagitan ng Mohammad Hatta. Buong umaga, nang walang paghahanda leaflets na naka-print sa pamamagitan ng PETA at kabataan elemento alam ang populasyon ng nalalapit na pagpapahayag. Sa wakas, sa 10 pm, Sukarno at Hatta stepped sa front porch, na kung saan Sukarno ipinahayag ang kasarinlan ng Republika ng Indonesia sa harap ng isang karamihan ng tao ng 500 mga tao. Ang pinaka-makasaysayang ng mga gusali ay nagkaroon, gayunpaman, ay iniutos upang igupo ni Sukarno ang kanyang sarili, nang walang anumang maliwanag na dahilan.<ref>{{Cite journal|last=Mulyawan Karim|date=August 18, 2009|title=Misteri Pembongkaran Gedung Proklamasi / Mistery of Bemolishing Proclamation Building|journal=KOMPAS daily|page=27}}</ref> # Paghirang Sukarno at Mohammad Hatta bilang Presidente at Bise-Presidente at ang kanilang mga gabinete. # Paglalagay sa epekto ng 1945 Indonesian saligang-batas, na sa pamamagitan ng oras na ito ibinukod ang anumang mga reference sa mga batas ng islam. # Ang pagtatakda ng isang Sentral na Indonesian National Committee (''Komite Nasional Indonesia Poesat''/KNIP) upang tulungan ang pangulo bago ang halalan ng isang parlamento. Sukarno ng paningin para sa 1945 Indonesian saligang-batas binubuo ang Pancasila (''limang mga prinsipyo''). Sukarno ng pampulitikang pilosopiya ay higit sa lahat isang fusion ng mga elemento ng [[Marxismo|Marxism]], [[Pagkamakabansa|nasyonalismo]] at [[Islam]]. Ito ay makikita sa isang panukala ng kanyang bersyon ng Pancasila siya iminungkahi na ang BPUPKI (tungkulin ng Inspektor ng Indonesian Pagsasarili Paghahanda ng mga Pagsisikap) sa isang speech sa hunyo 1, 1945.<ref name="Smith 1974 174–183"/> Sukarno nagtalo na ang lahat ng mga alituntunin ng bansa ay maaaring summarized sa parirala ''gotong royong.''<ref>{{Cite web|title=BUNG KARNO: 6 JUNE - 21 JUNE|url=http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pki/sal/salim.html}}</ref> Ang mga Indonesian parlamento, na itinatag sa batayan ng orihinal na (at sa dakong huli binago) saligang-batas, di-napatutunayang ang lahat ngunit hindi masupil. Ito ay dahil sa hindi mapagkakasundo pagkakaiba sa pagitan ng iba ' t-ibang mga panlipunan, pampulitika, relihiyon at etnikong mga factions.<ref>{{Cite book|last=Emmerson|first=Donald K. (ed.)|year=1999|title=Indonesia Beyond Suharto: Polity, Economy, Society, Transition|pages=3–38|location=Armonk, New York|publisher=M.E. Sharpe}}</ref> Sa mga sumunod na araw ang mga Pagpapahayag na ito, ang mga balita ng Indonesian pagsasarili ay kumalat sa pamamagitan ng radyo, pahayagan, leaflets, at salita ng bibig sa kabila ng mga pagtatangka sa pamamagitan ng ang mga Hapon sundalo upang sugpuin ang balita. Sa 19&nbsp;ng setyembre, Sukarno direksiyon ng isang karamihan ng tao ng isang milyong mga tao sa Ikada Larangan ng Jakarta (bahagi na ngayon ng Merdeka Square) upang gunitain ang isang buwan ng pagsasarili, na nagpapahiwatig ng malakas na mga antas ng popular na suporta para sa ang bagong republika, ng hindi bababa sa Java at Sumatra. Sa mga dalawang mga isla, ang Sukarno pamahalaan ang mabilis na itinatag ng pamahalaan ng kontrol habang ang natitirang Hapon halos retreated sa kanilang mga kuwartel na naghihintay sa pagdating ng Magkakatulad pwersa. Ang panahon ay minarkahan sa pamamagitan ng pare-pareho ang pag-atake ng armadong grupo sa mga Europeans, Intsik, mga Kristiyano, mga native na [[aristokrasya]] at ang sinuman na ay pinaghihinalaang upang tutulan ang mga Indonesian sa pagsasarili. Ang pinaka-malubhang mga kaso ay ang mga Social Revolutions sa [[Aceh]] at North Sumatra, kung saan malaking bilang ng mga Acehnese at Malay aristocrats ay namatay sa pamamagitan ng Islamic group (sa Aceh) at komunista-led mobs (sa North Sumatra), at ang "Tatlong Rehiyon-Iibigan" sa mula sa hilagang-kanluran baybayin ng Central Java kung saan malaking bilang ng mga Europeans, Intsik, at ng katutubong mga aristocrats ay lapa sa pamamagitan ng mobs. Ang mga duguan incidences patuloy na hanggang sa huli 1945 sa unang bahagi ng 1946, at simulan upang pedro-out bilang Republikano awtoridad simulan upang magsikap at pagsama-samahin ang mga kontrol. Sukarno ng pamahalaan sa una nabago ang pagbuo ng isang pambansang hukbo, para sa takot ng antagonizing ang Magkakatulad pwersa ng trabaho at ang kanilang mga pagdududa sa paglipas ng kung sila ay magagawang upang bumuo ng isang sapat na militar patakaran ng pamahalaan upang mapanatili ang kontrol ng mga kinuha teritoryo. Ang mga miyembro ng iba ' t ibang militia group na nabuo sa panahon ng Hapon okupasyon tulad ng disbanded ang PETA at Heiho, sa oras na iyon ay hinihikayat na sumali sa BKR—''Badan Keamanan Rakjat'' (Ang mga Tao sa Seguridad ng Organisasyon)—mismong isang pantulong ng mga "Biktima ng Digmaan sa Tulong ng Samahan". Ito ay lamang sa oktubre 1945 na ang BKR ay nagbago sa TKR—''Tentara Keamanan Rakjat'' (Ang mga Tao sa Seguridad ng Hukbo) sa tugon sa pagtaas ng Magkakatulad at Dutch na presensya sa Indonesia. Ang TKR armado ang kanilang mga sarili halos sa pamamagitan ng paglusob ng mga Hapon hukbo at pagkumpiska ng kanilang mga armas. Dahil sa biglaang paglipat ng Java at Sumatra mula sa General [[Douglas MacArthur]]'s American-dominado sa Southwest Pacific Area sa Panginoon Louis Mountbatten's British-dominado sa Timog-silangang Asyano Command, ang unang Magkakatulad sundalo (1st Batalyon ng Seaforth Highlanders) lamang ang dumating sa Jakarta sa huli setyembre, 1945. British pwersa ay nagsimulang upang sakupin ang mga pangunahing mga Indonesian lungsod sa oktubre 1945. Ang kumander ng British 23rd Division, Tenyente Heneral Sir Philip Christison, set up ng utos sa mga gobernador-heneral ng palasyo sa Jakarta. Christison ipinahayag nito intensyon pati na ang pagpapalaya ng lahat ng mga Magkakatulad na mga bilanggo-ng-digmaan, at upang payagan ang pagbabalik ng Indonesia sa kanyang pre-digmaan katayuan, bilang kolonya ng Netherlands. Ang mga Republikano pamahalaan ay handang tumulong sa patungkol sa ang release at pagpapabalik sa sariling bayan ng mga kaugnay na mga sibilyan at militar na mga POWs, pagse-set-up ang Komite para sa Pagpapabalik sa sariling bayan ng mga Hapon at mga kaugnay na mga Bilanggo ng Digmaan at mga Internees (''Panitia Oeroesan Pengangkoetan Djepang dan APWI''/POPDA) para sa layunin na ito. POPDA, sa pakikipagtulungan sa mga British, repatriated ng higit sa 70,000 mga Hapon at Magkakatulad POWs at internees sa pamamagitan ng dulo ng 1946. Upang labanan ang mga Dutch na mga pagtatangka upang mabawi ang kontrol ng bansa, Sukarno diskarte ay upang humingi ng internasyonal na pagkilala at suporta para sa mga bagong Indonesian Republic, sa view ng ang mga kamag-anak militar ng kahinaan ng Republika kumpara sa mga British at Dutch militar kapangyarihan. Sukarno ay magkaroon ng kamalayan na ang kanyang kasaysayan bilang isang Japanese collaborator at ang kanyang pamumuno sa Hapon-naaprubahan [[:id:Putera|PUTERA]] sa panahon ng Trabaho ay maaaring makagulo sa relasyon sa Western bansa. Samakatuwid, upang makatulong na makakuha ng mga internasyonal na pagkilala pati na rin upang tumanggap ng mga domestic mga pangangailangan para sa pagtatatag ng mga partidong pampulitika, Sukarno pinapayagan ang pagbuo ng parlyamentaryo sistema ng pamahalaan, kung saan ang isang punong ministro na kinokontrol ng araw-araw na gawain ng pamahalaan, habang Sukarno bilang pangulo nanatili bilang tau-tauhan. Ang prime ministro at ang kanyang gabinete ay maging responsable sa Central Indonesian National Committee sa halip na ang pangulo. Noong 14 nobyembre 1945, Sukarno itinalaga Sutan Sjahrir bilang unang punong ministro; siya ay isang European-aral politiko na ay hindi kailanman kasangkot sa pananakop ng mga Hapones sa mga awtoridad. Ominously, olandes ang mga sundalo at mga tagapamahala sa ilalim ng pangalan ng Netherlands Indies Civil Administration (NICA) ay nagsimula upang bumalik sa ilalim ng pangangalaga ng mga British. Sila ay humantong sa pamamagitan ng Hubertus Johannes van Mook, sa isang pre-war olandes kolonyal na administrador na humantong ang Dutch East Indies pamahalaan sa pagkakatapon sa [[Brisbane]], Australia. Sila armadong inilabas Dutch POWs, na kung saan ay nagsimulang umaakit sa shooting rampages laban sa Indonesian populasyong sibil at Republican pulis. Bilang isang kinahinatnan, armadong salungatan sa lalong madaling panahon erupted sa pagitan ng mga bagong binubuo Republican pwersa aided sa pamamagitan ng isang katakut-takot na dami ng pro-independence grupo ng nagkakagulong mga tao, laban sa mga British at Dutch pwersa. Noong nobyembre 10, ang isang full-scale na labanan sinira out sa [[Surabaya]] sa pagitan ng mga British Indian 49th Infantry Brigade at ang mga katutubong Indonesian populasyon, na kinasasangkutan ng air at naval bombardments ng lungsod sa pamamagitan ng mga British. 300 British sundalo ay pinatay (kabilang ang kanilang mga commander Brigadier Aubertin Walter Sothern Mallaby), habang libo-libo ng mga Indonesians namatay. Shootouts sinira ang out na may may alarma kaayusan sa [[Jakarta]], kabilang ang isang tinangka pataksil na pagpatay ng Punong Ministro Sjahrir sa pamamagitan ng Dutch gunmen. Upang maiwasan ang mga ito banta, Sukarno at karamihan ng kanyang pamahalaan kaliwa para sa kaligtasan ng Yogyakarta sa enero 4, 1946. Doon, ang mga Republikano pamahalaan ang natanggap na proteksyon at ng buong suporta mula sa Sultan Hamengkubuwono IX. Yogyakarta ay mananatiling bilang ang Republic capital hanggang sa katapusan ng digmaan sa 1949. Sjahrir nanatili sa Jakarta upang magsagawa ng negotiations sa mga British.<ref>{{Cite book|last=MacMillan|first=Richard|year=2006|title=The British Occupation of Indonesia 1945–1946|url=https://archive.org/details/britishoccupatio0000mcmi|location=New York|publisher=Routledge|isbn=0-415-35551-6|isbn=0-415-35551-6}}</ref> Ang unang serye ng mga laban sa huli 1945 at unang bahagi ng 1946 umalis ang mga British sa kontrol ng mga pangunahing port lungsod sa Java at Sumatra. Sa panahon ng pananakop ng mga Hapones, ang mga Panlabas na mga Isla (pagbubukod ng Java at Sumatra) ay maraming ginagawa sa pamamagitan ng Japanese Navy (Kaigun), na kung saan ay hindi pinapayagan para sa pampulitikang pagpapakilos sa kanilang lugar sa account ng maliit na populasyon base magagamit para sa pagpapakilos, at ang kalapitan ng mga lugar na ito sa mga aktibong mga sinehan ng digmaan. Dahil dito, mayroong maliit na Republican na aktibidad sa mga isla ng post-pagpapahayag. Australian at Dutch pwersa ng mabilis na inookupahan ng mga isla na ito nang walang magkano ang away sa pamamagitan ng dulo ng 1945 (hindi kasama ang paglaban ng Gusti ko Ngurah Rai sa Bali, ang paghihimagsik sa South Sulawesi, at sa pakikipaglaban sa Hulu Sungai lugar ng South Kalimantan). Samantala, ang hinterland ng mga lugar ng Java at Sumatra nanatili sa ilalim ng Republikano administrasyon. Sabik na pull out ng mga sundalo nito mula sa Indonesia, ang British pinapayagan para sa mga malalaking-scale pagbubuhos ng Dutch pwersa sa bansa sa buong 1946. Sa pamamagitan ng nobyembre 1946, ang lahat ng mga British sundalo ay na-withdraw mula sa Indonesiya, papalitan sa pamamagitan ng higit sa 150,000 mga Dutch na mga sundalo. Sa kabilang banda, ang mga Briton ay nagpadala ng Panginoon Archibald Clark Kerr, 1st Baron Inverchapel at Milya Lampson, 1st Baron Killearn upang dalhin ang mga Dutch at mga Indonesians sa negotiating table. Ang resulta ng mga negotiations ay ang Linggadjati Kasunduan naka-sign sa nobyembre 1946, kung saan ang Dutch kinilala ''[[De facto|talaga]]'' Republican soberanya sa paglipas ng Java, Sumatra, at ng buong kapuluang indonesian. Sa exchange, ang mga Republicans ay handa upang talakayin ang hinaharap ng Komonwelt-tulad ng United Kingdom ng Netherlands at Indonesia. [[Talaksan:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_President_Soekarno_opent_de_zitting_van_het_Republikeinse_Parlement_te_Malang_op_18_maart_1947_TMnr_10001279.jpg|left|thumb|Sukarno pagtugon sa mga KNIP (parlamento) sa Malang, Marso 1947]] Sukarno ng desisyon upang makipag-ayos sa mga Dutch ay natugunan na may malakas na oposisyon sa pamamagitan ng iba ' t ibang mga Indonesian factions. Tan Malaka, isang komunista politiko, na isinaayos sa mga pangkat na ito sa isang nagkakaisa harap na tinatawag na ang ''Persatoean Perdjoangan'' (PP). PP inaalok ng isang "Minimum na Programa" na tinatawag na para sa kumpletong pagsasarili, pagsasabansa ng lahat ng mga banyagang mga ari-arian, at pagtanggi ng lahat ng negotiations hanggang sa ang lahat ng mga banyagang hukbo ay na-withdraw. Ang mga programa natanggap lakit popular na suporta, kabilang ang mula sa mga armadong pwersa ng kumander Pangkalahatang Sudirman. Noong 4 hulyo 1946, militar na yunit ng naka-link sa PP inagaw Punong Ministro Sjahrir na ay pagbisita sa Yogyakarta. Sjahrir ay humahantong sa ang pag-aayos sa mga Dutch. Sukarno, pagkatapos ng matagumpay na pag-impluwensya sa Sudirman, pinamamahalaang upang ma-secure ang release ng Sjahrir at ang pag-aresto ng mga Tan Malaka at iba pang mga PP lider. Hindi pag-apruba ng Linggadjati mga tuntunin sa loob ng KNIP humantong Sukarno sa isyu ng isang atas pagdodoble ng KNIP pagiging miyembro sa pamamagitan ng kabilang ang maraming mga pro-kasunduan sa appointed na mga miyembro. Bilang kinahinatnan, KNIP ratified ang Linggadjati Kasunduan noong Marso 1947.<ref>{{Cite book|last=Poeze|first=Harry|year=2009|title=Tan Malaka, Gerakan Kiri, dan Revolusi Indonesia|location=Jakarta|publisher=KITLV}}</ref> Sa 21 hulyo 1947, ang Linggadjati Kasunduan ay nasira sa pamamagitan ng mga Dutch, na inilunsad Operatie Produkto, isang napakalaking militar pagsalakay sa Republikano-gaganapin teritoryo. Kahit na ang mga bagong reconstituted TNI ay hindi nag-aalok ng makabuluhang mga militar paglaban, ang maingay na paglabag sa pamamagitan ng mga Dutch ng isang internationally brokered kasunduan outraged opinyon ng mundo. Internasyonal na presyon pinilit ng mga Dutch upang ihinto ang kanilang mga pagsalakay ng puwersa sa agosto 1947. Sjahrir, sino ay pinalitan bilang punong ministro sa pamamagitan ng Amir Sjarifuddin, nagsakay sa [[Lungsod ng New York|New York City]] upang mag-apela Indonesian kaso sa harap ng [[Mga Nagkakaisang Bansa|United Nations]]. UN Security Council ay nagbigay ng isang resolution ng pagtawag para sa agarang ceasefire, at itinalaga ng isang Mahusay na Opisina ng Committee (GOC) upang pangasiwaan ang ceasefire. Ang GOC, batay sa Jakarta, na binubuo ng mga delegations mula sa Australia (humantong sa pamamagitan ng Richard Kirby, na pinili sa pamamagitan ng Indonesia), Belgium (humantong sa pamamagitan ng Paul van Zeeland, na pinili sa pamamagitan ng Netherlands), at ang Estados Unidos (na humantong sa pamamagitan ng Frank Porter Graham, neutral). Ang Republika ay na ngayon sa ilalim ng malakas na Dutch militar pagkainis, sa Dutch militar sumasakop sa [[Kanlurang Java|West Java]], at ang hilagang baybayin ng Central Java at [[Silangang Java|East Java]], kasama ang mga susi ng produktibong mga lugar ng [[Sumatra]]. Bukod pa rito, ang mga olandes navy blockaded Republikano mga lugar mula sa mga supply ng mga mahahalagang pagkain, gamot, at mga armas. Bilang isang kinahinatnan, Punong Ministro Amir Sjarifuddin ay may maliit na pagpipilian ngunit upang mag-sign ang Renville Kasunduan sa enero 17, 1948, na kung saan kinilala ang mga Dutch sa control sa paglipas ng mga lugar na kinunan sa panahon ng Operatie Produkto, habang ang mga Republicans pledged upang bawiin ang lahat ng mga pwersa na nanatili sa iba pang mga bahagi ng ceasefire line ("Van Mook Linya"). Samantala, ang Dutch simulan upang ayusin ang papet na estado sa mga lugar sa ilalim ng kanilang trabaho, upang kontrahin ang mga Republikano impluwensiya paggamit ng mga etniko pagkakaiba-iba ng Indonesia. Ang pag-sign ng lubos na makasasama Renville Kasunduan sanhi ng kahit na mas mataas na kawalang-tatag sa loob ng Republican pampulitika istraktura. Sa Dutch-abala West Java, Darul Islam [[Pakikidigmang gerilya|guerrillas]] sa ilalim ng Sekarmadji Maridjan Kartosuwirjo pinananatili ang kanilang anti-Dutch paglaban at pinawawalang-bisa sa anumang ng katapatan sa Republika; ang mga ito sanhi ng isang madugong paghihimagsik sa West Java at iba pang mga lugar sa unang dekada ng pagsasarili. Punong Ministro Sjarifuddin, na naka-sign ang kasunduan, ay mapipilitang magbitiw sa tungkulin noong enero 1948, at ay pinalitan sa pamamagitan ng Mohammad Hatta. Hatta gabinete patakaran ng rationalising ang mga armadong pwersa sa pamamagitan ng demobilising malaking bilang ng mga armadong grupo na proliferated ang Republican lugar, nag-dulot ng matinding kawalang-kasiyahan. Makakaliwa pampulitikang mga elemento, na humantong sa pamamagitan ng nabubuhay na muli Indonesian Komunista Party (PKI) sa ilalim ng Musso kinuha bentahe ng publiko disaffections sa pamamagitan ng paglulunsad ng paghihimagsik sa Madiun, [[Silangang Java|East Java]], sa septiyembre 18, 1948. Duguan fighting ang patuloy na sa panahon ng late-setyembre hanggang sa katapusan ng oktubre 1948, kapag ang huling komunista banda ay bagsak at Musso kinunan patay. Ang communists ay overestimated sa kanilang mga potensyal na upang tutulan ang malakas na pag-apila ng Sukarno sa gitna ng mga populasyon. [[Talaksan:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_President_Soekarno_tijdens_een_wandeling_met_Hadji_Agus_Salim_TMnr_10018810.jpg|left|thumb|Sukarno at Foreign Minister Agus Salim sa Dutch pag-iingat, Parapat 1949.]] Sa 19 disyembre 1948, upang samantalahin ng Republika ng mahina ang posisyon ng pagsunod sa mga komunista paghihimagsik, ang Dutch inilunsad Operatie Kraai, ang isang ikalawang militar pagsalakay dinisenyo upang crush ang Republic sa sandaling at para sa lahat. Ang pagsalakay ay pinasimulan sa isang nasa eruplano panghahalay sa Republikano capital Yogyakarta. Sukarno iniutos ang mga armadong pwersa sa ilalim ng Sudirman upang ilunsad ang mga gerilya kampanya sa kanayunan, habang siya at iba pang mga key na lider na tulad Hatta at Sjahrir pinapayagan ang kanilang mga sarili upang maging kinuha bilanggo sa pamamagitan ng ang olandes. Upang matiyak ang pagpapatuloy ng gobyerno, Sukarno nagpadala ng telegrama upang Sjafruddin Prawiranegara, na nagbibigay sa kanya ang mga utos na humantong sa isang pang-Emergency na Pamahalaan ng Republika ng Indonesia (PDRI), batay sa walang tao sa hinterlands ng West Sumatra, isang posisyon na siya iningatan hanggang Sukarno ay inilabas sa hunyo 1949. Ang Dutch na ipinadala ni Sukarno at iba pang mga nakunan Republican lider sa pagkabihag sa Prapat, sa Dutch-maraming ginagawa sa bahagi ng North Sumatra at sa paglaon upang ang mga isla ng Bangka. [[Talaksan:Sukarno's_return_to_Yogyakarta,_Kota_Jogjakarta_200_Tahun,_plate_before_page_73.jpg|thumb|Sukarno ay bumalik sa Yogyakarta noong hunyo 1949]] Ang ikalawang Dutch pagsalakay sanhi ng kahit na higit pang mga internasyonal na pang-aalipusta. Ang Estados Unidos, impressed sa pamamagitan ng Indonesia ay ang kakayahan upang talunin ang mga 1948 komunista hamon sa labas nang walang tulong, nanganganib upang i-cut-off ang mga Marshall Aid ng mga pondo sa Netherlands kung ang operasyon ng militar sa Indonesia patuloy na. TNI hindi matibag at patuloy na pasahod gerilya paglaban laban sa mga Dutch, pinaka-kapansin-pansin ang pag-atake sa mga Dutch-gaganapin Yogyakarta na humantong sa pamamagitan ng Tenyente-Koronel [[Suharto]] noong 1 Marso 1949. Dahil dito, ang mga olandes ay sapilitang upang mag-sign ang Roem-van Roijen Kasunduan sa 7 Mayo 1949. Ayon sa kasunduan na ito, ang mga Dutch inilabas ang Republican pamumuno at ibinalik ang mga lugar na nakapalibot sa Yogyakarta sa Republikano kontrol sa hunyo 1949. Ito ay sinundan sa pamamagitan ng ang mga Dutch-Indonesian Round Table Conference gaganapin sa [[The Hague|Ang Hague]] kung saan ang humantong sa makumpleto ang paglipat ng [[Soberanya|kapangyarihan]] sa pamamagitan ng ang Queen Juliana ng Netherlands sa Indonesia, sa ika-27&nbsp;ng disyembre 1949. Sa araw na iyon, Sukarno nagsakay mula sa Yogyakarta sa [[Jakarta]], sa paggawa ng isang matagumpay na pagsasalita sa ang mga hakbang ng mga gobernador-heneral ng palasyo, agad na pinalitan ng pangalan ang Merdeka Palace ("Kalayaan Palace"). == Tau-tauhan pangulo == [[Talaksan:Sukarno's_rise_to_power,_ABC_1966.webm|thumb|Balita footage ng Sukarno ang pagtatalaga sa tungkulin bilang pangulo]] [[Talaksan:Nieuws_uit_Indonesië-_De_beëdiging_van_President_Soekarno_in_Djokjakarta-512314.ogv|thumb|250x250px|Sukarno ang pagtatalaga sa tungkulin bilang pangulo (17 disyembre 1949, komentaryo sa Dutch)]] Sa oras na ito, bilang bahagi ng isang kompromiso sa mga Dutch, Indonesia pinagtibay ng isang bagong pederal na saligang-batas na ginawa sa bansa ng isang pederal na estado na tinatawag na ang ''Republik Indonesia Serikat'' (Republika ng Estados Unidos ng Indonesia), na binubuo ng Republika ng Indonesia na kung saan ang hangganan ay tinutukoy sa pamamagitan ng ang "Van Mook Linya", kasama ang anim na estado at siyam na autonomous teritoryo nilikha sa pamamagitan ng ang olandes. Sa panahon ng unang kalahati ng 1950, ang mga kalagayan na dahan-dahan na dissolved sa kanilang mga sarili bilang ang mga Dutch militar na dati propped ang mga ito ay na-withdraw. Sa agosto 1950, sa huling estado &ndash; ang Estado ng East Indonesia &ndash; dissolving mismo, Sukarno ipinahayag ng isang Demokratikong Republika ng Indonesia na batay sa mga bagong na-binuo ng pansamantalang saligang-batas ng 1950. Ang parehong mga Pederal na Saligang-batas ng 1949 at ang Pansamantalang Saligang-batas ng 1950 ay parlyamentaryo sa likas na katangian, kung saan ang executive awtoridad sa inilatag na may kalakasan ministro, at kung saan—sa papel—limitado pampanguluhan kapangyarihan. Gayunpaman, kahit na sa kanyang pormal na nabawasan papel, siya iniutos ng isang mahusay na pakikitungo ng mga moral na awtoridad bilang Ama ng Bansa. Ang mga unang taon ng parlyamentaryo demokrasya di-napatutunayang upang maging napaka-pabagu-bago para sa Indonesia. Cabinets ay nahulog sa mabilis na pagsusunud-sunod dahil sa talamak na mga pagkakaiba sa pagitan ng mga iba ' t-ibang mga pampulitikang partido sa loob ng mga bagong itinalaga parlamento (''Dewan Perwakilan Rakjat''/DPR). Nagkaroon ng matinding hidwaan sa hinaharap path ng Indonesian estado, sa pagitan ng mga nationalists na nais ng isang seglar estado (humantong sa pamamagitan ng Partai Nasional Indonesia unang itinatag sa pamamagitan ng Sukarno), ang mga Islamists na nais ng Islamic estado (humantong sa pamamagitan ng Masyumi Party), at ang mga communists na nais ng komunista estado (humantong sa pamamagitan ng PKI, lamang ang pinapayagan upang mapatakbo muli sa 1951). Sa pang-ekonomiyang harap, nagkaroon ng matinding sama ng loob sa patuloy na pang-ekonomiyang dominasyon sa pamamagitan ng malaking mga Dutch sa mga korporasyon at ang mga etniko-Chinese. Ang Darul Islam rebels sa ilalim ng Kartosuwirjo sa West Java tumangging kinikilala Sukarno ng kapangyarihan at ipinahayag ng isang NII (Negara Islam Indonesia – Islamic Estado ng Indonesia) noong agosto 1949. Rebellions sa suporta ng Darul Islam din sinira ang out sa South Sulawesi sa 1951, at sa [[Aceh]] sa 1953. Samantala, pro-federalism mga miyembro ng nabuwag KNIL inilunsad nabigo ang paghihimagsik sa [[Bandung]] (APRA paghihimagsik ng 1950), sa Makassar noong 1950, at sa Ambon (Republic of South Maluku pag-aalsa ng 1950).<ref>{{Cite web|title=Sejarah Indonesia|url=http://www.gimonca.com/sejarah|access-date=14 February 2011|publisher=Gimonca.com}}</ref> Bukod pa rito, ang mga militar ay punit-punit sa pamamagitan ng mga labanan sa pagitan ng mga opisyal na nagmula mula sa kolonyal-panahon mga KNIL, na wished para sa isang maliit at ang mga piling tao propesyonal na militar, at ang napakalaki karamihan ng mga sundalo na nagsimula ang kanilang mga karera sa Hapon-nabuo sa PETA, sino ay natatakot ng pagiging discharged at ay mas kilala para sa makabayan-kasigasigan sa paglipas ng propesyonalismo. Sa oktubre 17, 1952, ang mga lider ng ang dating-KNIL pangkatin, Army Chief Colonel Abdul Haris Nasution at Armadong Pwersa ng Chief-of-Staff Tahi Bonar Simatupang mobilized ang kanilang mga hukbo sa isang palabas ng puwersa. Pagprotesta laban sa mga pagtatangka ng DPR sa makagambala sa militar ng negosyo sa ngalan ng ang dating-PETA pangkatin ng militar, Nasution at Simatupang ay nagkaroon ng kanilang mga hukbo palibutan ang Merdeka Palasyo at ituro ang kanilang mga tangke ng mga turrets sa gusali. Ang kanilang mga pangangailangan upang Sukarno ay na ang mga kasalukuyang DPR ma-dismiss. Para sa mga ito sanhi, Nasution at Simatupang nag-mobilized sibilyan protesters. Sukarno ay dumating sa labas ng palasyo at naniwala sa parehong mga sundalo at mga sibilyan upang pumunta sa bahay. Nasution at Simatupang ay mamaya-dismiss. Nasution, gayunpaman, ay maaaring muling-itinalaga bilang Punong Hukbo pagkatapos ng reconciling sa Sukarno noong 1955. Noong 1954, Sukarno may-asawa Hartini, isang 30-taong-gulang na balo mula sa Salatiga, kanino siya pa nakikilala sa panahon ng isang salu-salo. Ang kanyang ikatlong asawa, Fatmawati ay outraged sa pamamagitan ng ang ika-apat na pag-aasawa. Siya kaliwa Sukarno at ang kanilang mga anak, kahit na sila ay hindi kailanman opisyal na diborsiyado. Fatmawati hindi na kinuha up ang mga tungkulin bilang Unang Ginang ng bansa, ng isang papel sa dakong huli napuno sa pamamagitan ng Hartini. [[Talaksan:1955_Indonesian_Election_Sukarno.png|thumb|Sukarno papel ng kanyang boto sa 1955 halalan]] Sa international front, Sukarno organisado ang Bandung Conference noong 1955, na may layunin ng uniting ang pagbuo ng Asian at African bansa sa isang "non-aligned movement" upang counter ang parehong Estados Unidos at ang Sobiyet Union.<ref>{{Cite book|last=Kinzer|first=Stephen|year=2013|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|url=https://archive.org/details/brothersjohnfost0000kinz|page=[https://archive.org/details/brothersjohnfost0000kinz/page/203 203]|location=New York|publisher=Times Books}}</ref> Sukarno ay dumating upang magalit ang kanyang mga tau-tauhan na posisyon at ang pagtaas ng disorder ng bansa sa buhay pampulitika. Nagke-claim na ang mga Western-style na parlyamentaryo demokrasya ay hindi angkop para sa Indonesia, siya na tinatawag na para sa isang sistema ng "guided sa demokrasya." Sukarno nagtalo na sa antas ng village, mahalagang katanungan ay nagpasya sa pamamagitan ng napakahabang pag-aaral na dinisenyo upang makamit ang isang pinagkaisahan, sa ilalim ng paggabay ng mga matatanda village. Sukarno nagtalo na ito ay dapat na maging modelo para sa ang buong bansa, kasama ang pangulo tumatagal ang papel na ginagampanan ipinapalagay sa pamamagitan ng mga nayon ng mga elder. Siya iminungkahi na ang isang pamahalaan batay hindi lamang sa [[Partidong politiko|mga partidong pampulitika]] ngunit sa "functional group" na binubuo ng mga bansa sa pangunahing mga elemento, na kung saan ay sama-sama bumuo ng isang Pambansang Konseho, sa pamamagitan ng kung saan ang isang pambansang pinagkaisahan ay maaaring ipahayag ang kanyang sarili sa ilalim ng presidential patnubay. Vice-President Mohammad Hatta ay matindi ang laban sa Sukarno ay guided sa demokrasya konsepto. Nagbabanggit ng mga ito at iba pang mga hindi mapagkakasundo pagkakaiba, Hatta natatalaga mula sa kanyang posisyon sa disyembre 1956. Hatta pagreretiro ay nagpadala ng isang shockwave sa buong Indonesia, lalo na ang mga kabilang sa mga di-Javanese ng mga ethnicities, na tumingin sa Hatta bilang kanilang kinatawan sa isang Javanese-dominado ng pamahalaan. Mula disyembre 1956 sa enero 1957, regional commanders militar sa North Sumatra, Central Sumatra, at South Sumatra lalawigan kinuha sa ibabaw ng mga lokal na pamahalaan control. Sila ay ipinahayag ng isang serye ng mga militar ang mga konseho na kung saan ay upang tumakbo sa kani-kanilang lugar at tumangging tanggapin ang mga order mula sa Jakarta. Ang isang katulad na regional militar kilusan kinuha kontrol ng North Sulawesi sa Marso 1957. Sila demanded ang pag-aalis ng mga komunista impluwensiya sa pamahalaan, pantay-pantay na ibahagi sa kita ng pamahalaan, at pagbabalik ng dating Sukarno-Hatta duumvirate. Nahaharap na may ganitong malubhang hamon upang ang pagkakaisa ng republika, Sukarno ipinahayag [[Batas militar|ang batas militar]] (''Staat van Oorlog en Beleg'') sa 14 Marso 1957. Siya ay itinalaga ng isang di-partidistang punong ministro Djuanda Kartawidjaja, habang ang militar ay sa ang mga kamay ng kanyang mga tapat na Pangkalahatang Nasution. Nasution lalong ibinahagi ni Sukarno ang mga tanawin sa ang mga negatibong epekto ng western demokrasya sa Indonesia, at nakita niya ang isang mas malawak na papel para sa militar sa pampulitikang buhay. Bilang isang reconciliatory ilipat, Sukarno iniimbitahan ang mga lider ng pampook na konseho sa Jakarta sa 10-14 setyembre 1957, upang dumalo sa isang Pambansang Kumperensya (''Musjawarah Nasional''), kung saan nabigo upang dalhin sa isang solusyon sa krisis. Sa nobyembre 30, 1957, isang pataksil na pagpatay pagtatangka ay ginawa sa Sukarno sa pamamagitan ng paraan ng isang granada atake habang siya ay pagbisita sa isang paaralan ng mga function na sa Cikini, Central Jakarta. Anim na mga bata ay namatay, ngunit Sukarno ay hindi magdusa sa anumang mga malubhang mga sugat. Ang mga perpetrators ay mga miyembro ng Darul Islam grupo, sa ilalim ng pagkakasunod-sunod ng mga lider nito Sekarmadji Maridjan Kartosuwirjo. Sa pamamagitan ng disyembre 1957, Sukarno ay nagsimula na kumuha ng seryosong hakbang upang ipatupad ang kanyang kapangyarihan sa ibabaw ng mga bansa. Sa buwan na iyon, siya ay nationalized 246 Dutch kumpanya na kung saan ay na-dominating ang Indonesian ekonomiya, karamihan sa kapansin-pansin ang NHM, Royal Dutch Shell subsidiary ''Bataafsche Petrolyo Maatschappij'', Escomptobank, at ang "big five" Dutch sa kalakalan korporasyon (''NV Borneo, Sumatra Maatschappij / Borsumij'', ''NV Internationale Crediet - en Handelsvereeneging "Rotterdam" / Internatio'', ''NV Jacobson van den Berg & Co'', ''NV Lindeteves-Stokvis'', at ''NV Geo Wehry & Co''), at pinatalsik sa 40,000 mga Dutch sa mga mamamayan ang natitira sa Indonesia habang confiscating kanilang mga katangian, purportedly dahil sa kabiguan sa pamamagitan ng ang olandes pamahalaan upang ipagpatuloy ang negotiations sa ang kapalaran ng Netherlands New Guinea bilang ang ipinangako sa 1949 Round Table Conference.<ref>van de Kerkhof, 2005, p. 28-31</ref> Sukarno ang mga patakaran ng pang-ekonomiya nasyonalismo ay strengthened sa pamamagitan ng ang labas Presidential Directive No. 10&nbsp;ng 1959, na kung saan naka-ban sa komersyal na mga gawain sa pamamagitan ng mga banyagang mamamayan sa mga rural na lugar. Ang patakaran na ito na naka-target sa mga etnikong Tsino, na dominado sa parehong rural at urban na mga retail na ekonomiya sa kabila ng ang katunayan na sa oras na ito ang ilang mga ng mga ito ay nagkaroon ng Indonesian pagkamamamayan. Ang patakaran na ito ay nagresulta sa napakalaking paglilipat ng rural etniko-Chinese populasyon sa mga lunsod o bayan lugar, at humigit-kumulang sa 100,000 pinili upang bumalik sa China. Upang harapin ang mga dissident regional commanders, Sukarno at Army Chief Nasution nagpasya upang kumuha ng marahas hakbang ng pagsunod sa mga kabiguan ng ''Musjawarah Nasional''. Sa pamamagitan ng paggamit ng mga rehiyonal na mga opisyal na nanatiling tapat sa Jakarta, Nasution isinaayos ng isang serye ng mga "regional coups" na ousted ang dissident commanders sa North Sumatra (Colonel Maludin Simbolon) at South Sumatra (Colonel Barlian) sa pamamagitan ng disyembre 1957. Ito ibinalik sa pamahalaan ang kontrol sa mga pangunahing lungsod ng Medan at [[Palembang]]. Noong pebrero 1958, ang mga natitirang mga dissident commanders sa Central Sumatra (Colonel Ahmad Hussein) at North Sulawesi (Colonel Ventje Sumual) ipinahayag ang PRRI-Permesta Kilusan na naglalayong overthrowing ang Jakarta pamahalaan. Sila ay sumali sa pamamagitan ng maraming mga sibilyan na ang mga pulitiko mula sa Masyumi Partido, tulad ng Sjafruddin Prawiranegara na ay laban sa lumalaking impluwensiya ng communists. Dahil sa kanilang mga anti-komunista ng retorika, ang rebels nakatanggap ng pera, mga armas, at lakas-tao mula sa [[Pangunahing Ahensiya ng Kaalaman|CIA]] sa isang kampanya na kilala bilang Kapuluan. Ang suporta na ito kapag natapos Allen Lawrence Papa, isang American pilot, ay kinunan down na pagkatapos ng isang pambobomba bigla at hindi inaasahang pagsalakay sa pamahalaan-gaganapin Ambon sa buwan ng abril 1958. Sa buwan ng abril 1958, ang gitnang pamahalaan ay tumugon sa pamamagitan ng paglulunsad ng mga nasa eruplano at tinaguriang seaborne militar invasions sa Padang at Manado, ang mga rebelde capitals. Sa pamamagitan ng dulo ng 1958, ang mga rebels ay nang paladigma bagsak, at ang huling natitirang rebelde gerilya band surrendered sa agosto 1961.<ref>{{Cite book|last=Roadnight|first=Andrew|year=2002|title=United States Policy towards Indonesia in the Truman and Eisenhower Years|location=New York|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=0-333-79315-3|isbn=0-333-79315-3}}</ref> <ref>{{Cite book|last=Kinzer|first=Stephen|year=2013|title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War|url=https://archive.org/details/brothersjohnfost0000kinz|location=New York|publisher=Times Books}}</ref> == 'Guided sa Demokrasya' at pagtaas ng autokrasya == [[Talaksan:1959 Sukarno's Presidential Decree.jpg|right|thumb|Sukarno (sa tuktok ng ang mga hakbang) ng pagbabasa ng kanyang mga mag-atas sa 5 hulyo 1959]] Ang mga kahanga-hangang militar victories sa paglipas ng PRRI-Permesta rebels at ang sikat na pagsasabansa ng mga olandes kumpanya kaliwa Sukarno sa isang napaka-malakas na posisyon. Sa 5&nbsp;ng hulyo 1959, Sukarno reinstated ang mga 1945 konstitusyon sa pamamagitan ng presidential atas. Itinatag ito ng isang pampanguluhan sistema na kung saan siya naniniwala ay gawin itong mas madali upang ipatupad ang mga prinsipyo ng guided demokrasya. Siya na tinatawag na ang sistema ng ''Pahayag Politik'' o Manipol—ngunit ang aktwal na pamahalaan sa pamamagitan ng mag-atas. Sukarno envisioned isang Indonesian-style sosyalista lipunan, na nakadikit sa ang mga prinsipyo ng USDEK: # ''Undang-Undang Dasar '45'' (Saligang-batas ng 1945) # ''Sosialisme Indonesia'' (Indonesian sosyalismo) # ''Demokrasi Terpimpin'' (Guided Sa Demokrasya) # ''Ekonomi Terpimpin'' (Iniutos Ng Ekonomiya). # ''Kepribadian Indonesia'' (Indonesia Pagkakakilanlan) [[Talaksan:Guided Democracy in Indonesia political structure (en).svg|left|thumb|Ang istraktura ng Sukarno ay guided sa demokrasya noong 1962]] Sa Marso 1960, Sukarno disbanded kongreso at pinalitan ito ng isang bagong parliyamento kung saan ang kalahati ng mga miyembro ay itinalaga sa pamamagitan ng ang president (''Dewan Perwakilan Rakjat – Gotong Rojong'' / DPR-GR). Noong setyembre 1960, siya ay itinatag ng isang Pansamantalang People ' s Consultative Assembly (''Madjelis Permusjawaratan Rakjat Sementara''/MPRS) bilang ang pinakamataas na pambatasan kapangyarihan ayon sa 1945 konstitusyon. MPRS mga kasapi ay binubuo ng mga miyembro ng DPR-GR at ng mga miyembro ng "functional group" na itinalaga ng pangulo. Gamit ang pag-back ng militar, Sukarno disbanded ang Islamic party na Masyumi at Sutan Sjahrir's party PSI, akusasyon sa kanila ng paglahok sa PRRI-Permesta-iibigan. Ang militar naaresto at nabilanggo maraming ng Sukarno pampulitika opponents, mula sa sosyalista Sjahrir sa Islamic pulitiko Mohammad Natsir at Hamka. Paggamit ng batas militar na kapangyarihan, ang pamahalaan sarado-down na mga pahayagan na ang mga kritikal na ng Sukarno ang mga patakaran.<ref>{{Cite web|title=Kronik Pendirian Rezim Pelarangan Buku – Sejarahsosial|url=http://sites.google.com/site/sejarahsosial/pelaranganbuku/kronik-pendirian-rezim-pelarangan-buku|access-date=14 February 2011|publisher=Sites.google.com|archive-date=11 Enero 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110111071847/http://sites.google.com/site/sejarahsosial/pelaranganbuku/kronik-pendirian-rezim-pelarangan-buku|url-status=dead}}</ref> Sa panahon na ito, mayroong ilang mga pagtatangka pataksil na pagpatay sa Sukarno buhay. Sa 9 Marso 1960, Daniel Maukar, isang Indonesian airforce tenyente na sympathised sa Permesta paghihimagsik, strafed ang Merdeka Palasyo at Bogor Palasyo sa kanyang mga MiG-17 manlalaban jet, sinusubukan upang patayin ang presidente; siya ay hindi nasugatan. Sa Mayo 1962, Darul Islam ahente shot sa pangulo sa panahon ng [[Eid al-Adha]] panalangin sa bakuran ng palasyo. Sukarno muli escaped pinsala. Sa seguridad harap, ang militar na nagsimula ang isang serye ng mga epektibong mga kampanya na natapos na ang pang-festering Darul Islam paghihimagsik sa West Java (1962), Aceh (1962), at sa Timog Sulawesi (1965). Kartosuwirjo, ang mga lider ng Darul Islam, ay nakunan at pinaandar noong setyembre 1962. Upang maging panimbang ang kapangyarihan ng militar, Sukarno ang nagsimula sa umaasa sa suporta ng Partido Komunista ng Indonesia (PKI). Sa 1960, siya ipinahayag ang kanyang pamahalaan na batay sa Nasakom, isang union ng tatlong ideological strands naroroon sa Indonesian lipunan: ''nasionalisme'' (nasyonalismo), ''agama'' (relihiyon), at ''komunisme'' (komunismo). Alinsunod dito, Sukarno ang nagsimula sa admitting higit pang mga communists sa kanyang pamahalaan, habang ang pagbuo ng malakas na kaugnayan sa ang PKI chairman Dipa Nusantara Aidit. Upang dagdagan ang Indonesia ng prestihiyo, Sukarno suportado at nanalo ang bid para sa ang 1962 Asian Games na gaganapin sa [[Jakarta]]. Maraming mga sports pasilidad tulad ng Senayan sports complex (kabilang ang 100,000-upuan Tapon Karno Stadium) ay binuo upang mapaunlakan ang mga laro. Doon ay pampulitika pag-igting kapag ang mga Indonesians tumanggi ang mga entry ng mga delegations mula sa [[Israel]] at [[Taiwan]]. Pagkatapos ng [[Pandaigdigang Lupong Olimpiko|International Olympic Committee]] ilagay ang parusa sa Indonesia dahil sa mga pagbubukod na ito patakaran, Sukarno retaliated sa pamamagitan ng pagsasagawa ng isang "non-imperyalista" katunggali kaganapan sa [[Palarong Olimpiko|Olympic Games]], na tinatawag na ang ''Laro ng mga Bagong Umuusbong na mga Pwersa'' (GANEFO). GANEFO ay matagumpay na gaganapin sa Jakarta noong nobyembre 1963, at ito ay dinaluhan ng 2,700 mga atleta mula sa 51 bansa. Bilang bahagi ng kanyang pag-building program, Sukarno iniutos ang konstruksiyon ng mga malalaking mga monumental na gusali tulad ng National Monument (''Monumen Nasional''), Istiqlal Moske, Jakarta, CONEFO Gusali (na ngayon ang Parliament Building), Hotel Indonesia, at ang Sarinah shopping centre upang ibahin ang anyo ng Jakarta mula sa isang dating kolonyal na sapa sa isang modernong lungsod. Ang mga modernong Jakarta boulevards ng Jalan Thamrin, Jalan Sudirman, at Jalan Gatot Subroto ay binalak at constructed sa ilalim ng Sukarno. === Dayuhang patakaran === Bilang Sukarno domestic kapangyarihan ay secured, siya ay nagsimulang upang magbayad ng higit pa pansin sa mundo ng entablado. Siya embarked sa isang serye ng mga agresibo at mapamilit mga patakaran batay sa anti-imperyalismo upang madagdagan ang Indonesia ng mga internasyonal na prestihiyo. Ang mga anti-imperyalista at anti-Western patakaran, madalas na gumagamit ng brinkmanship sa iba pang mga bansa, ay dinisenyo din upang magkaisa ang iba ' t iba at praksiyus Indonesian mga tao. Sa ito, siya ay aided sa pamamagitan ng kanyang mga Banyagang Ministro Subandrio. Pagkatapos ng kanyang unang pagbisita sa [[Beijing]] noong 1956, Sukarno ay nagsimula upang palakasin ang kanyang kaugnayan sa mga Tao ng Republika ng Tsina at ang mga komunista pagkakaisa sa pangkalahatan. Siya rin ay nagsimulang upang tanggapin ang pagtaas ng halaga ng [[Unyong Sobyet|Sobiyet]] pagkakaisa militar aid. Sa pamamagitan ng unang bahagi ng 1960, ang Sobiyet pagkakaisa ibinigay higit pa aid sa Indonesia kaysa sa anumang iba pang mga di-komunista bansa, habang ang mga Sobiyet militar aid sa Indonesia ay equaled lamang sa pamamagitan ng kanyang aid sa Cuba. Ang malaking pag-agos ng mga komunista aid na-prompt ng isang pagtaas sa mga militar aid mula sa [[Dwight D. Eisenhower|Dwight Eisenhower]] at [[John F. Kennedy]] Administrations, na nag-aalala tungkol sa isang pakaliwa naaanod na dapat Sukarno umaasa masyadong maraming sa Sobiyet pagkakaisa aid.<ref name="aga.nvg.org">{{cite web|url=http://aga.nvg.org/oppgaver/chapter1.html|title=Chapter 1: January 1961–Winter 1962: Out from Inheritance|publisher=Aga.nvg.org|access-date=14 February 2011|archive-date=19 July 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20020719140540/http://aga.nvg.org/oppgaver/chapter1.html|url-status=dead}}</ref> Sukarno ay feted sa panahon ng kanyang pagbisita sa Estados Unidos sa 1956, kung saan siya direksiyon ng isang magkasanib na sesyon ng [[Kongreso ng Estados Unidos]]. Sa lalong madaling panahon pagkatapos ng kanyang unang pagbisita sa Amerika, Sukarno binisita ang [[Unyong Sobyet|Sobiyet Union]], kung saan siya ay nakatanggap ng isang kahit na mas labis-labis na maligayang pagdating. Sobiyet Premier [[Nikita Hruščëv|Nikita Khrushchev]] bayad sa isang pabalik na pagbisita sa [[Jakarta]] at [[Bali, Indonesia|Bali]] sa 1960, kung saan siya ay iginawad Sukarno sa Lenin Peace Prize. Upang gumawa ng mga bayad-pinsala para sa CIA paglahok sa PRRI-Permesta paghihimagsik, US President [[John F. Kennedy|Kennedy]] inanyayahan Sukarno sa Washington, d. c. at ibinigay sa Indonesia na may bilyun-bilyong dolyar sa mga sibilyan at militar aid.<ref name="aga.nvg.org"/> Mag-follow-up sa matagumpay na 1955 sa Bandung Conference, Sukarno tinangka upang pekein ng isang bagong alyansa na tinatawag na "Bagong Umuusbong na Pwersa" (NEFO), bilang isang kontra sa Western superpowers naka-dub ang "Lumang Itinatag ng mga Pwersa" (OLDEFO), kung kanino siya ay inakusahan ng pagkalat ng "Neo-Kolonyalismo at Imperyalismo" (NEKOLIM). Sa 1961, Sukarno itinatag ng isa pang pampulitika alyansa, na tinatawag na ang mga Non-Aligned Movement (NAM, sa Indonesia na kilala bilang Gerakan Non-Blok, GNB) sa Egypt President Gamal Abdel Nasser, Indya ni Punong Ministro Pandit Jawaharlal Nehru, Yugoslavia's President [[Josip Broz Tito]], at Ghana' s President [[Kwame Nkrumah]], sa isang pagkilos na tinatawag na Ang mga Inisyatiba ng Limang (Sukarno, Nkrumah, Nasser, Tito, at Nehru). NAM ay inilaan upang magbigay ng pampulitikang pagkakaisa at impluwensiya para sa mga bansa na wished upang mapanatili ang kalayaan mula sa mga Amerikano at Sobiyet pinakamalakas blocs, na kung saan ay nakikibahagi sa [[Digmaang Malamig|Malamig na Digmaan]] kumpetisyon. Sukarno ay pa rin pakarinyo remembered para sa kanyang papel sa nagpo-promote ng mga ang impluwensiya ng mga bagong malayang bansa. Ang kanyang pangalan ay ginagamit bilang isang pangalan ng kalye sa [[Cairo]], Egypt at [[Rabat]], Morocco, at bilang isang pangunahing square sa [[Peshawar]], Pakistan. Sa 1956, ang Unibersidad ng Belgrade iginawad sa kanya ng isang honorary titulo ng doktor. [[Talaksan:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_President_Soekarno_en_de_Indiase_premier_Nehru_kijken_toe_hoe_Indira_Gandhi_bloemen_in_ontvangst_neemt_tijdens_een_bezoek_aan_de_Borobudur_TMnr_10015646.jpg|thumb|Sukarno sa Borobudur sa Indian prime minister Jawaharlal Nehru at ang kanyang mga anak na babae [[Indira Gandhi]] sa panahon ng kanilang pagbisita sa Indonesia]] [[Talaksan:Sukarno_and_Fidel,_1960.jpg|thumb|Sukarno at [[Fidel Castro]] sa 1960, Havana, Cuba]] Sa 1960 Sukarno ay nagsimula sa isang agresibo mga banyagang patakaran upang ma-secure ang Indonesian teritoryal na pag-angkin. Sa agosto ng na taon, Sukarno sinira-off ang diplomatikong relasyon sa Netherlands sa paglipas ng patuloy na pagkabigo upang mag-umpisa ang mga pag-uusap sa hinaharap ng Netherlands New Guinea, bilang ay sumang-ayon sa ang mga Dutch-Indonesian Round Table Conference ng 1949. Sa buwan ng abril 1961 ang mga Dutch inihayag ang pagbuo ng isang ''Nieuw Guinea Raad'', na may intensyon ng paglikha ng isang malayang [[Papua New Guinea|Papuan]] estado. Sukarno ipinahayag ng isang estado ng militar paghaharap sa kanyang ''Tri Komando Rakjat'' (TRIKORA) pagsasalita sa Yogyakarta, sa disyembre 19, 1961. Siya pagkatapos ay itinuro sa militar incursions sa kalahati-isla, na kung saan siya tinutukoy bilang Kanlurang Irian. Sa pamamagitan ng dulo ng 1962 3,000 Indonesian sundalo ay naroroon sa buong Kanlurang Irian/West Papua. Isang hukbong-dagat labanan erupted noong enero 1962 kapag ang apat na Indonesian torpedo bangka ay naharang sa pamamagitan ng mga Dutch ang mga barko at eroplano off ang baybayin ng Vlakke Hoek. Isa Indonesian bangka ay mas mababa, pagpatay ang hukbong-dagat Deputy Chief-of-Staff Commodore Jos Sudarso. Samantala, ang Kennedy Administrasyon nag-aalala ng isang patuloy na Indonesian shift patungo sa komunismo ay dapat Dutch i-hold sa sa Kanlurang Irian/West Papua. Sa pebrero 1962 US Attorney General [[Robert F. Kennedy|Robert Kennedy]] naglakbay sa Netherlands at alam ng gobyerno na ang Estados Unidos ay hindi sumusuporta sa Netherlands sa isang armadong salungatan sa Indonesia. Sa Sobiyet armaments at tagapayo, Sukarno binalak ng isang malaking-scale na hangin - at tinaguriang seaborne paglusob ng mga Dutch militar punong-himpilan ng Biak para sa agosto 1962, na tinatawag na ''Operasi Djajawidjaja''. Ito ay dapat na humantong sa pamamagitan ng Major-General [[Suharto]], ang hinaharap Pangulo ng Indonesia. Bago ang mga plano ma-natanto, Indonesia at Netherlands naka-sign ang Kasunduang New York noong agosto 1962. Ang dalawang mga bansa sumang-ayon upang ipatupad ang Bunker Plano (na binuo sa pamamagitan ng Amerikanong diplomat Ellsworth Bunker), kung saan ang Dutch sumang-ayon sa kamay sa paglipas ng Kanlurang Irian/West Papua upang UNTEA sa 1 oktubre 1962. UNTEA ilipat ang mga teritoryo sa Indonesian authority sa Mayo 1963. [[Talaksan:Sukarno_konfrontasi,_indonesia's_undeclared_war,_ABC_1966.webm|thumb|1966 ABC ulat tinatalakay ang Sukarno ang pampulitikang konteksto para sa Konfrontasi]] Pagkatapos ng pag-secure ng kontrol sa Kanlurang Irian/West Papua, Sukarno pagkatapos ay laban sa mga British-suportado pagtatatag ng ang [[Malaysia|Pederasyon ng Malaysia]] noong 1963, na nagke-claim na ito ay isang neo-kolonyal na isang lagay ng lupa sa pamamagitan ng British upang maghukay sa ilalim ng Indonesia. Sa kabila ng Sukarno pampulitika overtures, na natagpuan ng ilang mga suporta kapag ang mga makakaliwa pampulitikang mga elemento sa Borneo teritoryo [[Sarawak]] at [[Brunei]] laban Federation plano at nakahanay ang kanilang mga sarili na may Sukarno, Malaysia ay itinatag noong setyembre 1963. Ito ay sinundan sa pamamagitan ng ang Indonesia–Malaysia paghaharap (''Konfrontasi''), ipinahayag ni Sukarno sa kanyang ''Dwi Komando Rakjat'' (DWIKORA) pagsasalita sa Jakarta noong 3 Mayo 1964. Sukarno ng ipinahayag layunin ay hindi, tulad ng ilang mga di-umano ' y, sa annex [[Sabah]] at [[Sarawak]] sa Indonesia, ngunit upang magtaguyod ng isang "Estado ng Hilagang Kalimantan" sa ilalim ng kontrol ng Hilagang Kalimantan Komunista Party. Mula 1964 hanggang sa unang bahagi ng 1966, ang isang limitadong bilang ng mga Indonesian ang mga sundalo, ang mga populasyong sibil, at Malaysian komunista guerillas ay ipinadala sa Hilagang Borneo at Malay Peninsula. Ang mga pwersa fought na may British at Commonwealth mga sundalo na itinalaga upang protektahan ang nagbubuhat estado ng Malaysia. Indonesian ahente sumabog din ng ilang mga bomba sa [[Singapore]]. Domestically, Sukarno fomented anti-British damdamin at ang British Embassy ay na-burn mo pababa. Sa 1964, ang lahat ng mga Briton sa mga kumpanya ng operating sa bansa, kabilang ang mga Indonesian operasyon ng Chartered Bank at Unilever, ay nationalized. Sa 1964 Sukarno ay nagsimula sa isang anti-Amerikano na mga kampanya, na kung saan ay motivated sa pamamagitan ng kanyang shift patungo sa komunista pagkakaisa at mas friendly na relasyon sa mga [[Lyndon B. Johnson|Lyndon Johnson]] ng Administrasyon. Amerikano mga interes at negosyo sa Indonesia ay denunsyado sa pamamagitan ng mga opisyal ng gobyerno at inaatake sa pamamagitan ng PKI-led mobs. American na mga pelikula ay naka-ban, ang mga Amerikano na mga libro at [[The Beatles|Beatles]] album ay burn, at ang Indonesian band Koes Plus ay ibinilanggo para sa paglalaro ng mga Amerikano-estilo ng [[rock and roll]] music. Bilang isang resulta, ang US aid sa Indonesia ay itinigil, na kung saan Sukarno ginawa ang kanyang tanyag na pangungusap, ''"Pumunta sa impiyerno sa iyong aid"''. Sukarno withdrew mula sa Indonesia ang [[Mga Nagkakaisang Bansa|United Nations]] sa 7 enero 1965 kung kailan, sa AMIN pag-back, Malaysia kinuha ng isang upuan sa [[Kapulungang Pangkatiwasayan ng Mga Nagkakaisang Bansa|UN Security Council]]. Bilang NAM bansa ay nagiging hatiin sa iba ' t-ibang factions, at bilang ng mas kaunting mga bansa ay handa upang suportahan ang kanyang anti-Western banyagang patakaran, Sukarno ay nagsimula upang abandunahin ng kanyang mga di-align ng retorika. Sukarno nabuo ang isang bagong alyansa sa [[Tsina|China]], [[Hilagang Korea|North Korea]], [[Hilagang Vietnam]]<nowiki/>at Cambodia na kung saan siya tinatawag na ang "[[Beijing]]-[[Pyongyang]]-[[Hanoi]]-[[Phnom Penh]]-[[Jakarta]] Axis". Pagkatapos ma-withdraw mula sa Indonesia ang mga "imperyalista-dominado" [[Mga Nagkakaisang Bansa|United Nations]] noong enero 1965, Sukarno hinahangad upang magtatag ng isang katunggali organisasyon sa UN na tinatawag na ang Conference ng Bagong Umuusbong na mga Pwersa (CONEFO) na may suporta mula sa Tsina, na sa oras na iyon ay hindi pa isang miyembro ng United Nations.{{Fact|date=November 2013}} Sa pamahalaan ang mabigat na may utang na loob sa Sobiyet Union, ang Indonesia ay naging increasingly nakasalalay sa China para sa suporta.<ref name="Hughes 2002, p. 21">Hughes (2002), p. 21</ref> Sukarno nagsalita increasingly ng Beijing-Jakarta axis,<ref name="Hughes 2002, p. 21">Hughes (2002), p. 21</ref> na kung saan ay ang core ng isang bagong anti-imperyalista world organization, ang CONEFO.{{Fact|date=November 2013}} === Domestic tensions === Domestically, Sukarno ang patuloy na upang mapagsama-sama ang kanyang kontrol. Siya ay ginawa ng pangulo para sa buhay sa pamamagitan ng ang MPRS sa 1963. Ang kanyang ideological kasulatan sa Manipol-USDEK at NASAKOM naging ipinag-uutos na mga paksa sa Indonesian mga paaralan at mga unibersidad, habang ang kanyang mga speeches ay upang maging kabisado at tinalakay sa pamamagitan ng lahat ng mga mag-aaral. Ang lahat ng mga pahayagan, ang tanging radio station (RRI), at ang tanging [[Telebisyon|television]] station (TVRI) ay ginawa sa "mga tool ng rebolusyon" at tumayo upang maikalat Sukarno ang mga mensahe. Sukarno nakabuo ng isang uri ng pagsamba ng pagkatao, sa ang kabisera ng mga bagong nakuha sa Kanlurang Irian pinalitan ang pangalan upang Sukarnapura at ang pinakamataas na bundok sa bansa ay pinalitan ng pangalan mula sa Carstensz Pyramid sa Puntjak Sukarno (Sukarno Peak). Sa kabila ng mga appearances ng unchallenged control, Sukarno ay guided sa demokrasya nakatayo sa babasagin lugar dahil sa likas na taglay ng salungatan sa pagitan ng kanyang dalawang kalakip na suporta sa mga haligi, ang militar at ang mga communists. Ang militar, nationalists, at ang mga Islamic group ay shocked sa pamamagitan ng ang mabilis na paglago ng partido komunista sa ilalim ng Sukarno ng proteksyon. Natakot sila sa isang nalalapit na pagtatatag ng isang komunistang estado sa Indonesia. Sa pamamagitan ng 1965, ang PKI ay 3 milyong mga kasapi, at ay partikular na malakas sa [[Gitnang Java]] , at [[Bali, Indonesia|Bali]]. PKI ay maging ang pinakamatibay party sa Indonesia. Ang militar at ang nationalists ay lumalaking-ingat ng Sukarno ang malapit na alyansa sa komunistang Tsina, kung saan sila naisip nakompromiso Indonesia soberanya. Mga elemento ng militar ang di sumang-ayon sa Sukarno patakaran ng paghaharap sa Malaysia, na sa kanilang mga view lamang ang nakinabang communists, at nagpadala ng ilang opisyal (kabilang ang mga hinaharap na mga Armadong Pwersa Chief Leonardus Benjamin Moerdani) upang maikalat ang lihim sa kapayapaan-feelers sa Malaysian government. Ang mga Islamic clerics, na karamihan ay mga landowners, nadama threatened sa pamamagitan ng PKI ay kumpiska ng lupa pagkilos (''aksi sepihak'') sa kanayunan at sa pamamagitan ng ang komunista sa kampanya laban sa "pitong baranggay ng mga demonio", isang term na ginagamit para sa landlords o mas mahusay na-off ang mga magsasaka (na katulad ng mga anti-kulak kampanya sa Stalinist panahon). Ang parehong mga grupo harbored malalim na pang-aaba para PKI sa mga partikular na dahil sa mga alaala ng duguan 1948 komunistang rebelyon. Bilang tagapamagitan ng tatlong mga grupo sa ilalim ng NASAKOM system, Sukarno ipinapakita sa mas malawak na mga sympathies sa communists. Ang PKI ay napaka-ingat upang suportahan ang lahat ng mga Sukarno ang mga patakaran. Samantala, Sukarno nakita ang PKI bilang ang pinakamahusay na-organisadong at ideologically solid party sa Indonesia, at isang kapaki-pakinabang na mga tubo upang makakuha ng higit pang mga militar at pinansiyal na tulong mula sa [[Silangang Harang|mga Komunista Pagkakaisa]] ng mga bansa. Sukarno din sympathised sa communists' rebolusyonaryo ideals, na kung saan ay katulad ng sa kanyang sarili. Upang pahinain ang impluwensiya ng militar, kinansela ni Sukarno ang batas militar (na nagbigay ng malawak na-sumasaklaw kapangyarihan sa militar) noong 1963. Noong setyembre 1962, siya "- promote" ang malakas na Pangkalahatang Nasution sa mas mababa-maimpluwensiya mga posisyon ng mga Armadong Pwersa Chief, habang ang mga maimpluwensyang posisyon ng Hukbo Chief ay ibinigay sa Sukarno ay loyalist Ahmad Yani. Samantala, ang posisyon ng Air Force Chief ay ibinigay sa Omar Dhani, na noon ay isang bukas na komunista tagahanga. Sa Mayo 1964, Sukarno ipinagbawal na mga gawain ng mga ''Pahayag Kebudajaan'' (Manikebu), isang samahan ng mga artist at mga manunulat na kasama ng mga kilalang mga Indonesian mga manunulat tulad ng Hans Bague Jassin at Wiratmo Soekito, na nag-awas mula sa kanilang mga trabaho. Manikebu ay itinuturing na isang karibal sa pamamagitan ng ang komunista writer ' s association ''Lembaga Kebudajaan Rakjat'' (Lekra), na humantong sa pamamagitan ng Pramoedya Ananta Sibil. Sa disyembre 1964, Sukarno disbanded ang ''Badan Pendukung Soekarnoisme'' (BPS), ang "Association para sa nagpo-Promote ng Sukarnoism", isang samahan na hinahangad upang tutulan ang komunismo sa pamamagitan ng invoking Sukarno ng sariling Pancasila pagbabalangkas. Sa enero, 1965, Sukarno, sa ilalim ng presyon mula sa PKI, ipinagbawal na ang Murba Party. Murba ay isang [[Trotskismo|Trotskyite]] party na ang ideolohiya ay magkaaway upang PKI ng orthodox linya ng Marxismo.<ref>{{Cite book|last=Mortimer|first=Rex|year=2006|title=Indonesian Communism under Sukarno, 1959–1965|publisher=Equinox}}</ref> Tensions sa pagitan ng militar at communists tumaas sa buwan ng abril 1965, kapag PKI chairman Aidit na tinatawag na para sa pagbuo ng isang "ikalimang armadong puwersa" na binubuo ng mga armadong magsasaka at manggagawa. Sukarno naaprubahan sa ideya na ito at sa publiko na tinatawag na para sa agarang pagbuo ng tulad ng isang puwersa sa 17 Mayo 1965. Gayunpaman, ang ideya na ito ay tinanggihan sa pamamagitan ng Hukbo Chief Ahmad Yani at Pagtatanggol Ministro Nasution, bilang na ito ay para na rin na nagpapahintulot sa mga PKI upang magtatag ng kanyang sariling sandatahang lakas. Sa lalong madaling panahon pagkatapos na ito sa pagtanggi, sa Mayo 29,"Gilchrist Sulat" ay lumitaw. Ang sulat ay parang nakasulat sa pamamagitan ng British ambassador Andrew Gilchrist sa mga Banyagang Opisina sa London, sa pagbanggit ng isang magkasanib na mga Amerikano at British pagtatangka sa pagbabagsak sa Indonesia sa tulong ng mga "lokal na hukbo ng mga kaibigan". Ang sulat na ito, na ginawa sa pamamagitan ng Subandrio, aroused Sukarno ay takot ng isang militar na isang lagay ng lupa upang ibagsak sa kanya, isang takot na kung saan siya paulit-ulit na nabanggit sa panahon ng susunod na ilang buwan. Ang [[Czechoslovakia]]n agent Ladislav Bittman na defected sa 1968-claim na ang kanyang ahensiya (StB) huwad na mga sulat sa mga kahilingan mula PKI sa pamamagitan ng Sobiyet Union, pahid sa mga anti-komunista generals. Sa kanyang independence day speech ng 17 agosto 1965, Sukarno ipinahayag ang kanyang intensyon upang gumawa ng Indonesia sa isang anti-imperyalista alyansa na may China at sa iba pang mga komunista regimes, at binigyan ng babala ang mga Hukbo na hindi makagambala. Siya rin ipinahayag ang kanyang suporta para sa pagtatatag ng "ikalimang puwersa" ng mga armadong magsasaka at manggagawa.<ref>{{Cite book|last=Dake|first=Antonie|year=2006|title=Sukarno Files|publisher=Yayasan Obor}}</ref> Habang Sukarno nakatuon ang kanyang enerhiya sa domestic at internasyonal na pulitika, ang ekonomiya ng Indonesia ay napapabayaan at deteryorado mabilis. Pamahalaan ang mga naka-print na pera upang tustusan ang kanyang mga militar expenditures, na nagreresulta sa hyperinflation lumalagpas sa 600% sa isang taon sa 1964-1965. Pagpupuslit at pagbagsak ng i-export ang mga plantasyon ng mga sektor deprived ang pamahalaan ng magkano-kinakailangan na dayuhang palitan ng mga kita. Dahil dito, ang pamahalaan ay hindi serbisyo ang napakalaking mga banyagang mga utang na ito na naipon mula sa parehong Western at Komunista pagkakaisa ng mga bansa. Karamihan sa mga badyet ng pamahalaan ay ginugol sa militar, na nagreresulta sa pagkasira ng mga imprastraktura tulad ng mga daan, riles, port, at iba pang mga pampublikong pasilidad. Deteriorating transportasyon imprastraktura at mahihirap harvests sanhi ng shortages ng pagkain sa maraming mga lugar. Ang maliit na pang-industriya sektor languished at lamang na ginawa sa 20% ng kapasidad dahil sa kakulangan ng investment. Sukarno ang kanyang sarili ay mapanlait ng [[Makroekonomiya|macroeconomics]], at ay hindi at ayaw magbigay ng praktikal na mga solusyon upang ang mga mahirap pang-ekonomiyang kalagayan ng bansa. Sa halip, Sukarno ginawa mas ideological conceptions tulad ng '''Trisakti''': pampulitikang kapangyarihan, pang-ekonomiyang kasarinlan, at kultural na pagsasarili. Siya advocated mga Indonesians na "nakatayo sa kanilang sariling mga paa" (''berdikari'') at maabot ang pang-ekonomiyang kasarinlan, libre mula sa mga banyagang impluwensiya.<ref>{{Cite book|last=Adams|first=Cindy|year=1965|title=Bung Karno, My Friend}}</ref> Patungo sa dulo ng kanyang mga panuntunan, Sukarno ng kakulangan ng interes sa economics na nilikha ng isang distansya sa pagitan ng kanyang sarili at ang mga Indonesian mga tao, na ay naghihirap matipid.<ref>{{Cite book|last=Vickers|first=Adrian|year=2012|title=Bali – A Paradise Created|url=https://archive.org/details/baliparadisecrea0000vick}}</ref> ang Kanyang mukha ay naging namamaga sa pamamagitan ng sakit at ang kanyang mga pagkamatingkad at sexual conquests – na kung saan ay sabay-sabay na endeared siya sa mga tao – dulot ng pampublikong pintas at naka-suporta patungo sa hukbo. == Pag-alis mula sa kapangyarihan at kamatayan == [[Talaksan:Soekarno.jpg|thumb|Sukarno]] Sa bukang-liwayway ng 1 oktubre 1965, anim na ng Indonesia pinaka-senior hukbo generals ay inagaw at pinatay sa pamamagitan ng isang kilusan ng pagtawag sa kanilang sarili ang "30 setyembre Kilusan" (G30S). Kabilang sa mga namatay ay Ahmad Yani, habang Nasution makitid escaped, ngunit ang mga kilusan inagaw Unang Tenyente Pierre Tendean, ang kanyang pangalawa militar; siguro mistaking sa kanya para sa Pangkalahatang Nasution sa kadiliman. Ang G30S Kilusan na binubuo ng mga miyembro ng Presidential Guards, Brawidjaja Division, at Diponegoro Division, sa ilalim ng utos ng isang Tinyente-Colonel Untung bin Sjamsuri, isang kilalang komunista tagahanga na lumahok sa 1948 PKI paghihimagsik. Ang kilusan kinuha kontrol ng sa istasyon ng radyo at ang Merdeka Square. Sila broadcast ng isang pahayag deklarasyon ang mga kidnappings ay sinadya upang maprotektahan ang Sukarno mula sa isang pagtatagumpay pagtatangka sa pamamagitan ng [[Pangunahing Ahensiya ng Kaalaman|CIA]]-naiimpluwensyahan sa generals. Mamaya, ito-broadcast ng balita ng disbandment ng Sukarno ng gabinete, upang mapalitan sa pamamagitan ng isang "Revolutionary Council". Sa Gitnang Java, ang mga sundalo na nauugnay sa ang Kilusan din kinuha kontrol ng Yogyakarta at nag-iisa sa 1-2 oktubre, pagpatay ng dalawang mga colonels sa proseso. Major General [[Suharto]], commander ng Army ' s strategic reserve command, kinuha kontrol ng hukbo ang mga sumusunod na umaga.<ref>Ricklefs (1991), p. 282.</ref> Suharto iniutos ng hukbo upang sakupin ang radio station ng Radyo Republik Indonesia at Merdeka Square mismo. Sa hapon ng araw na iyon, Suharto na ibinigay ng isang ultimatum sa Halim Air Force Base, kung saan ang G30S ay batay sa kanilang mga sarili at kung saan Sukarno (ang mga dahilan para sa kanyang presensya ay hindi maliwanag at ang mga ay ang paksa ng ang claim at counter-claim), Air Mariskal ng hukbo Omar Dhani, at PKI chairman Aidit ay natipon. Sa pamamagitan ng ang mga sumusunod na araw, ito ay malinaw na ang incompetently organisadong at mahina coordinated ang pagtatagumpay ay nabigo. Sukarno kinuha up paninirahan sa Bogor Palasyo, habang Omar Dhani tumakas sa [[Silangang Java|East Java]] at Aidit sa Central Java.<ref name="Ricklefs 1991, pp. 281–282">Ricklefs (1991), pp. 281–282.</ref> sa Pamamagitan ng oktubre 2, Suharto ng mga sundalo inookupahan Halim Air Force Base, matapos ang isang maikling gunfight. Sukarno ng pagsunod sa Suharto ng oktubre 1 ultimatum upang mag-iwan Halim ay nakikita bilang ang pagbabago ng lahat ng kapangyarihan relasyon.<ref>Friend (2003), p. 105.</ref> Sukarno babasagin balanse ng kapangyarihan sa pagitan ng mga militar, pampulitika Islam, communists, at nationalists na salig sa kanyang "Guided sa Demokrasya" ay ngayon sa collapsing.<ref name="Ricklefs 1991, pp. 281–282"/> Sa ika-3&nbsp;ng oktubre, ang mga corpses ng ang inagaw generals ay natuklasan na malapit sa Halim Air Force Base, at sa oktubre 5 sila ay buried sa isang pampublikong seremonya na pinangunahan ng mga [[Suharto]]. Sa unang bahagi ng oktubre 1965, ang isang militar na kampanya ng propaganda ay nagsimula upang walisin ang mga bansa, matagumpay na kapani-paniwala sa parehong mga Indonesian at internasyonal na madla na ito ay isang Komunista kapalaran, at na ang mga murders ng mga duwag na mga kabuktutan laban sa Indonesian bayani dahil sa mga taong ay kinunan ay beteranong opisyal ng militar.<ref name="Vickers 2005, p. 157">Vickers (2005), p. 157.</ref> Ang PKI ay denials ng paglahok ay may maliit na epekto.<ref name="Ricklefs 1991, p. 287">Ricklefs (1991), p. 287.</ref> Sumusunod na mga pagtuklas at mga pampublikong libing ng generals' corpses sa 5 oktubre, ang mga sundalo kasama ang mga Islamic organisasyon Muhammadiyah at Nahdlatul Ulama, na humantong sa isang kampanya upang linisin ang Indonesian lipunan, pamahalaan at mga armadong pwersa ng partido komunista at iba pang mga makakaliwa organisasyon. Nangungunang PKI mga miyembro ay agad naaresto, ang ilang mga hinatulan ng bitay. Aidit ay nakunan at pinatay noong nobyembre 1965.<ref name="Vickers 2005, p. 157">Vickers (2005), p. 157.</ref> linisin Ang kumalat sa buong bansa gamit ang pinakamasama massacres sa Java, at Bali.<ref name="Ricklefs 1991, p. 287">Ricklefs (1991), p. 287.</ref> Sa ilang mga lugar ang mga sundalo organisadong mga sibilyan na mga grupo at mga lokal na militias, sa iba pang mga lugar ng komunidad vigilante aksyon sinundan ng mga hukbo.<ref>Vickers (2005), pages 158–159</ref> Ang mga pinaka-tinatanggap tinanggap ng mga pagtatantya ay na hindi bababa sa kalahati ng isang milyong ay namatay.<ref>Ricklefs (1991), p. 288; Friend (2003), p. 113; Vickers (2005), p. 159; {{Cite journal|author=Robert Cribb|year=2002|title=Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966|journal=Asian Survey|volume=42|issue=4|pages=550–563|doi=10.1525/as.2002.42.4.550|doi=10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref> Ito ay naisip na ang bilang maraming bilang na 1.5 milyong ay nabilanggo sa isang yugto o sa isa pa.<ref>Vickers (2005), pp. 159–60.</ref> Bilang isang resulta ng pampadumi, ang isa sa Sukarno ang tatlong haligi ng suporta, ang Indonesian Komunista Partido, ay hindi naging epektibo eliminated sa pamamagitan ng ang iba pang mga dalawang, ang mga militar at pampulitika Islam. Ang killings at ang mga kabiguan ng kanyang mga manipis na "rebolusyon" namimighati mga Sukarno at siya ay sinubukan unsuccessfully upang protektahan ang PKI sa pamamagitan ng nagre-refer na sa ang mga generals na' killings bilang isang ''rimpeltje sa de oceaan'' ("malit na alon sa dagat ng rebolusyon"). Siya sinubukan upang panatilihin ang kanyang impluwensiya sa sumasamo sa isang enero 1966 broadcast para sa mga bansa na sumunod sa kanya. Subandrio na hinahangad upang lumikha ng isang Sukarnoist haligi (''Barisan Sukarno''), na kung saan ay undermined sa pamamagitan ng mga Suharto ang pangako ng katapatan sa Sukarno at ang sabay-sabay na pagtuturo para sa lahat ng mga tapat sa Sukarno upang ipahayag ang kanilang suporta para sa hukbo.<ref>Ricklefs (1991), p. 288.</ref> Sa oktubre 1, 1965, Sukarno itinalaga General Pranoto Reksosamudro bilang Punong Hukbo upang palitan ang mga patay Ahmad Yani, ngunit siya ay sapilitang upang bigyan ito ng posisyon sa Suharto ng dalawang linggo mamaya. Sa pebrero 1966, Sukarno reshuffled ang kanyang mga gabinete, tela ng sako Nasution bilang Pagtatanggol Ministro at abolishing ang kanyang posisyon ng mga armadong pwersa ng chief ng mga kawani, ngunit Nasution tumanggi sa hakbang pababa. Simula sa enero 1966, university mga mag-aaral na nagsimula nagpapakita laban sa Sukarno, hinihingi ang disbandment ng PKI at para sa pamahalaan upang makontrol ang spiraling sa pagpapalabas ng labis na salapi. Sa pebrero 1966, estudyante demonstrators sa harap ng Merdeka Palasyo ay kinunan sa pamamagitan ng Presidential Guards, pagpatay sa mga mag-aaral Arief Rachman Hakim, na noon ay mabilis na naging isang martir sa pamamagitan ng demonstrators mag-aaral. Sa isang pulong ng Sukarno ang buong gabinete ay gaganapin sa Merdeka Palasyo sa Marso 11 1966. Bilang mga mag-aaral ay nagpapakita laban sa administrasyon, unidentified mga hukbo ay nagsimulang magtipon sa labas. Sukarno, Subandrio at isa pang ministro agad na umalis ang mga pulong at nagpunta sa Bogor Palasyo sa pamamagitan ng helicopter. Tatlong mga pro-Suharto generals (Basuki Rahmat, Amirmachmud, at Mohammad Jusuf) ay despatsado sa Bogor palasyo at sila ay nakilala sa Sukarno na naka-sign para sa kanila ng isang Presidential Order na kilala bilang ''Supersemar''. Sa pamamagitan ng ang pagkakasunod-sunod, Sukarno nakatalaga Suharto sa "gawin ang lahat ng hakbang itinuturing na kinakailangan upang magarantiya ang seguridad, kalmado at katatagan ng pamahalaan at ang rebolusyon at upang magarantiya ang personal na kaligtasan at kapangyarihan [ng Sukarno]". Ang pag-akda ng dokumento, at kung Sukarno ay sapilitang upang mag-sign, marahil kahit na sa tutok ng baril, ay isang punto ng makasaysayang debate. Ang epekto ng pagkakasunud-sunod, gayunpaman, ay ang paglipat ng mga awtoridad sa Suharto. Pagkatapos ng pagkuha ng Presidential Order, Suharto ay ang PKI ipinahayag ilegal at ang mga partido ay na-buwag. Siya rin ang naaresto ng maraming mga mataas na ranggo na opisyal na tapat sa Sukarno sa singil ng pagiging PKI mga kasapi at/o sympathizers, karagdagang pagbabawas ng Sukarno ng pampulitikang kapangyarihan at impluwensiya. # Pagpaparaya 30 setyembre Kilusan at paglabag sa saligang-batas sa pamamagitan ng pagsuporta PKI internasyonal komunista agenda # Kapabayaan ng ekonomiya # Pag-promote ng pambansang "moral na marawal na kalagayan" ni Sukarno maingay womanising pag-uugali.<ref>{{Cite web|date=5 April 1997|title=Nawaksara|url=http://www.tempointeractive.com/ang/min/02/05/presiden.htm|access-date=14 February 2011|publisher=Tempointeractive.com|archive-date=8 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120308184933/http://www.tempointeractive.com/ang/min/02/05/presiden.htm|url-status=dead}}</ref> [[Talaksan:Indonesian_president_sukarno_responds_to_political_tensions,_ABC_1967.webm|thumb|Abril 1967 ABC ulat ng pampulitika tensions sa dulo ng Sukarno panahon]] Sa 22 hunyo 1966, Sukarno ginawa ang Nawaksara pagsasalita sa harap ng MPRS session, isang hindi matagumpay na huling-bambang na pagtatangka upang ipagtanggol ang kanyang sarili at ang kanyang mga guided sa sistema ng demokrasya. Sa agosto 1966, sa paglipas ng Sukarno ng pagtutol, Indonesia natapos na ang kanyang paghaharap sa Malaysia at rejoined ang [[Mga Nagkakaisang Bansa|United Nations]]. Pagkatapos ng paggawa ng isa pang matagumpay na mga pananagutan pagsasalita (Nawaksara Addendum) sa 10 enero 1967, Sukarno ay nakuha ng kanyang president-para-sa-buhay pamagat sa pamamagitan ng MPRS sa 12 Marso 1967, sa isang session chaired sa pamamagitan ng kanyang mga dating kapanalig, Nasution. Siya ay ilagay sa ilalim ng aresto sa bahay sa Bogor Palasyo, kung saan ang kanyang kalusugan deteryorado dahil sa pagtanggi ng sapat na medikal na pangangalaga. Namatay siya ng bato kabiguan sa Jakarta Ospital ng Hukbo sa 21 hunyo 1970 sa edad na 69. Siya ay inilibing sa Blitar, [[Silangang Java|East Java]], Indonesia. == Pamilya == [[Talaksan:Sukarno_and_family,_Bung_Karno_Penjambung_Lidah_Rakjat_240.jpg|thumb|Sukarno sa Fatmawati at limang ng kanilang mga anak. Clockwise mula sa sentro: Sukarno, Sukmawati, Fatmawati, Guruh, Megawati, Guntur, Rachmawati]] Sukarno ay ng mga [[Mga Habanes|Javanese]] at mga Balinese pinaggalingan. Sukarno ng may-asawa Siti Oetari sa 1920, at diborsiyado kanyang sa 1923 mag-asawa Inggit Garnasih, kanino siya diborsiyado c. 1943 mag-asawa Fatmawati.<ref name="tim1958">{{Cite news|date=10 March 1958|work=TIME|title=Djago, the Rooster|url=http://www.time.com/time/printout/0,8816,863059,00.html|access-date=20 April 2009|archive-date=4 Pebrero 2013|archive-url=https://archive.today/20130204182821/http://www.time.com/time/printout/0,8816,863059,00.html|url-status=dead}}</ref> Sukarno nag-asawa Hartini sa 1954, matapos na kung saan siya at Fatmawati pinaghiwalay nang divorcing. Sa 1959, siya ay ipinakilala sa ang pagkatapos ay ang 19-taon gulang na Hapon na babaing punong-abala Naoko Nemoto, kanino siya na may-asawa sa 1962 at palitan ang pangalan ng Ratna Dewi Sukarno.<ref>{{Cite news|last=Mydans|first=Seth|date=17 February 1998|work=The New York Times|title=Jakarta Journal; Weighty Past Pins the Wings of a Social Butterfly|url=http://www.nytimes.com/1998/02/17/world/jakarta-journal-weighty-past-pins-the-wings-of-a-social-butterfly.html?sec=&spon=&pagewanted=print|access-date=20 April 2009}}</ref> Sukarno nag-asawa ng limang iba pang mga mag-asawa: Haryati (1963-1966); Kartini Manoppo (1959-1968); Yurike Sanger (1964-1968); Heldy Djafar (1966-1969). Megawati Sukarnoputri, na nagsilbi bilang ang ika-limang pangulo ng Indonesia, ay ang kanyang anak na babae sa pamamagitan ng kanyang asawa Fatmawati. Ang kanyang mga mas bata kapatid na lalaki Guruh Sukarnoputra (ipinanganak sa 1953) ay minana Sukarno ng masining na baluktot at isang [[Koreograpiya|koreograpo]] at sumulat ng kanta, na ginawa ng isang pelikula ''Untukmu, Indonesiaku'' (Para sa Iyo, ang Aking Indonesia) ang tungkol sa Indonesian kultura. Siya ay din ng isang miyembro ng Indonesian mga Tao ay mga Kinatawan ng Konseho para sa Megawati ng Indonesian Democratic Party – Pakikibaka. Ang kanyang mga kapatid Guntur Sukarnoputra, Rachmawati Sukarnoputri at Sukmawati Sukarnoputri lahat ng naging aktibo sa pulitika. Sukarno ay nagkaroon ng isang anak na babae na nagngangalang Kartika sa pamamagitan ng Dewi Sukarno.<ref>"[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B06E2DD173FF934A25751C0A96E958260&sec=&spon=&pagewanted=print Jakarta Journal; Weighty Past Pins the Wings of a Social Butterfly]," ''[//en.wikipedia.org/wiki/The_New_York_Times The New York Times]''</ref> Noong 2006 Kartika Sukarno may-asawa Frits Seegers, Netherlands-ipinanganak chief executive officer ng Barclays Global Tingian at Komersyal na mga Bangko.<ref>"[http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/banking_and_finance/article673513.ece Seegers joins the Barclays superstars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110612230544/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/banking_and_finance/article673513.ece |date=2011-06-12 }}," ''[//en.wikipedia.org/wiki/Times_Online Times Online]''</ref> Iba pang mga supling isama Taufan at Bayu sa pamamagitan ng kanyang asawa Hartini, at isang anak na lalaki na may pangalang Toto Suryawan Soekarnoputra (ipinanganak noong 1967, sa Alemanya), sa pamamagitan ng kanyang asawa Kartini Manoppo. == Sa popular na kultura == === Mga aklat === * ''Kuantar Ke Gerbang'', isang Indonesian nobelang sa pamamagitan ng Ramadhan KH, ay nagsasabi sa kuwento ng romantikong relasyon sa pagitan ng Sukarno at Inggit Garnasih, ang kanyang pangalawang asawa. === Mga kanta === * Isang kanta na may pamagat na "Untuk Paduka Jang Mulia Presiden Sukarno" (Sa Kanyang Kamahalan Pangulong Sukarno) ay nakasulat sa unang bahagi ng 60s sa pamamagitan ng Soetedjo at popularized sa pamamagitan ng Lilis Suryani, isang sikat na Indonesian babae soloista. Ang mga lyrics ay puno na may mga expression ng papuri at pagkilala ng utang na loob sa Pangulo pagkatapos-para-sa-buhay. === Mga pelikula === * [[Mga Pilipino|Filipino]] aktor Mike Emperio portrayed Sukarno sa 1982 movie ''Ang Year of Living Dangerously'' nakadirekta sa pamamagitan ng Peter Weir pati na iniangkop mula sa isang nobelang ng parehong pangalan na nakasulat sa pamamagitan ng Christopher Koch. * Indonesian sosyolohista at manunulat Umar Kayam portrayed Sukarno sa dalawang 1982 pelikula Pengkhianatan 30 G S/PKI at halamang buto 66 nakadirekta sa pamamagitan ng Arifin C. Noer. * Indonesian aktor Frans Tumbuan portrayed Sukarno sa 1997 pelikula ''Blanco, Ang Kulay ng pag-Ibig'' (siksik mula sa kanyang orihinal na TV serial bersyon, ''Api Cinta Antonio Blanco'') tungkol sa mga espanyol pintor Antonio Blanco na nanirahan at tumira sa [[Bali, Indonesia|Bali]], [[Indonesia]]. * Indonesian aktor soultan mga Saladin portrayed Sukarno sa 2005 pelikula ''Gie'', nakadirekta sa pamamagitan ng riri Riza, tungkol sa buhay ng mga mag-aaral activist Soe Hok Gie. * Indonesian aktor Tio Pakusadewo ay naka-set upang ganapin ang papel Sukarno sa isang binalak ng pelikula ''9 Dahilan'', na nagsasabi ang kuwento ng siyam na mga kababaihan sa ang buhay ng ang founding ama: Oetari (portrayed sa pamamagitan ng Acha Septriasa); Inggit Garnasih (Masaya Salma); Fatmawati (Revalina Sayuthi Temat); Hartini (Lola Amaria); Haryati; Kartini Manoppo (Buwan Guritno); Ratna Sari Dewi (Mariana Renata); at Yurike Sanger (Pevita Pearce). Katangi-tangi, Tio Pakusadewo din ay portrayed Sukarno ay erstwhile mga kasamahan at sa wakas kahalili, [[Suharto]], sa isa pang 2012 historical biopic, ''Habibie dan Ainun''. * Indonesian aktor Ario Bayu portrayed Sukarno sa 2013 movie ''Soekarno: Indonesia Merdeka'' nakadirekta sa pamamagitan ng Hanung Bramantyo, tungkol sa kanyang buhay mula sa kapanganakan hanggang sa Indonesian pagsasarili mula sa pagsakop ng mga Hapon. * Indonesian aktor Baim Wong portrayed Sukarno sa 2013 movie ''Ketika Tapon di Ende'', na tumututok sa oras at buhay ng Sukarno sa panahon ng kanyang pagpapatapon sa Ende, Flores Island. * Indonesian aktor at TV-pagkatao Dave Mahendra portrayed Sukarno sa 2015 pelikula ''Guru Bangsa: Tjokroaminoto'', isang biopic ng Oemar Sinabi Tjokroaminoto, isang Indonesian makabayan na ay madalas na kredito bilang mentor ng maraming mga kilalang mga numero sa ang mga bansa sa paglaban sa pagsasarili, kabilang ang Sukarno ang kanyang sarili. == Tingnan din == * Kasaysayan ng Indonesia * Pagpapahayag ng Indonesian Pagsasarili * Estados Unidos ng Indonesia * Asian-African Conference * Non-Nakahanay Kilusan * GANEFO * 30 Setyembre Kilusan * Withdrawal ng Indonesia mula sa UN == Mga sanggunian == === Pangkalahatang === * Kahin, Audrey R. at George McT. ''Pagbabagsak tulad ng mga Banyagang Patakaran: Ang Lihim na Eisenhower at Dulles Debacle sa Indonesia'', Ang Bagong Press, 1995. * Blum, William. ''Pagpatay ng pag-Asa: US Militar at CIA Pamamagitan Simula ng World War II'', Itim na Rosas, 1998, pp.&nbsp;193–198 * US Central Intelligence Agency, ang mga ''Pananaliksik na pag-Aaral: Indonesia—Ang Pagtatagumpay na Backfired,'' 1968, p.&nbsp;71n. * Bob Hering, 2001, ''Soekarno, ang arkitekto ng isang bansa, 1901-1970'', KIT Publisher Amsterdam, ISBN 90-6832-510-8, KITLV Leiden, ISBN 90-6718-178-1 * Hughes, Juan (2002), ''Ang Dulo ng Sukarno – Isang Pagtatagumpay na Misfired: Isang Pampadumi na Tumakbo Ligaw'', Kapuluan Pindutin ang, ISBN 981-4068-65-9 * Oei Tjoe Mandala ng puntas, 1995, Memoar Oei Tjoe Mandala ng puntas: Pembantu Presiden Soekarno(Ang talambuhay ng Oei Tjoe Mandala ng puntas, katulong sa President Sukarno), Hasta Mitra, ISBN 979-8659-03-1 (ipinagbawal na sa Indonesia) * Lambert J. Giebels, 1999, ''Soekarno. Nederlandsch onderdaan. Biografie 1901-1950''. Talambuhay ng bahagi 1, Bert Bakker Amsterdam, ISBN 90-351-2114-7 * Lambert J. Giebels, 2001, ''Soekarno. Pangulo, 1950-1970'', Talambuhay ng bahagi 2, Bert Bakker Amsterdam, ISBN 90-351-2294-1 geb., ISBN 90-351-2325-5 pbk. * Lambert J. Giebels, 2005, ''De stille pagpatay ng lahi: de fatale gebeurtenissen rond val de van de Indonesische pangulo Soekarno'', ISBN 90-351-2871-0 * Legge, Juan David. ''Sukarno: Isang Pampulitika Talambuhay'' * {{Cite book|last=Ricklefs|first=M.C.|year=1991|title=A History of Modern Indonesia since c. 1300|publisher=MacMillan|isbn=0-333-57690-X|isbn=0-333-57690-X}} * Panitia Nasional Penyelenggara Peringatan HUT Kemerdekaan RI ke-XXX (National Committee sa ika-30 Indonesian Anibersaryo ng Kalayaan), 1979, ''30 Tahun Indonesia Merdeka (ako: 1945-1949)'' (30 Taon ng Independent Indonesia (Bahagi ko:1945-1949), Tira Pustaka, Jakarta === Mga tala === {{Reflist|2}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1901]] [[Kategorya:Namatay noong 1970]] [[Kategorya:Mga pangulo ng Indonesia]] 76cqr1ha94mwvygfll5k8sgl18hsifi 0 169850 2204669 2085160 2026-04-24T19:25:21Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204669 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Thomas Rowlandson (10).jpg|thumb|right]] Ang '''''Coitus reservatus''''' (''coitus'', "pagtatalik, pagdadaop, pagsasanib" + ''reservatus'', "itinabi, inireserba, sinagip"),<ref>''Compact Latin Dictionary'' ni Cassell, Dell Publishing Co. Inc., 1963</ref>, kilala rin bilang '''pagpipigil na pangpagtatalik''' (''sexual continence''), o kaya bilang '''pagtatalik na may paglalaan''', '''pagtatalik na may laan''', '''pagtatalik na may inilaan''', '''pagtatalik na may nakalaan''', '''nakapintong na pagtatalik''', '''nakareserbang pagtatalik''', '''may pagsasagip na pagtatalik''', '''pagtatalik na may sagip''', '''may pasubaling pagtatalik''', '''may pinaglalaanang pagtatalik''', at '''nakalaang pagtatalik''', ay pangkaraniwang iniisip bilang isang anyo ng [[pagtatalik]] kung saan ang katambal na pumapasok ay hindi nagtatangkang [[Pagpapalabas na panlalaki|magpalabas]] sa loob ng tumatanggap o pinagpapasukang kapareha, ngunit sa halip ay sumusubok na manatili sa [[panatag na kalagayan]] (''plateau phase'') ng pagtatalik hangga't makakaya at hangga't maaaring gawin, na nag-iiwas sa paglabas, pagbuga o pagpulandit ng punlay at tamod. Isa pang katagang ginagamit para sa ganitong uri ng pakikipag-ugnayan ay ang salitang '''''karezza'''''. Ang salitang ''karezza'' ay pangkalahatang pinaniniwalaan na hinango magmula sa salitang Italyanong ''carezza'' na nangangahulugang "haplos", "hagod", "himas", o "lambing". Subalit, naniniwala si [[Alan W. Watts]] na isa itong salitang Persa.<ref>{{cite book |last=Watts |first=Alan W. |title=Nature, Man and Woman |url=https://archive.org/details/naturemanwoman00watt |page=[https://archive.org/details/naturemanwoman00watt/page/172 172] |year=1970 |publisher=Random House Inc. Vintage Books Edition |id=LCCN 58-8266 }}</ref> Inimbento ni [[Alice Bunker Stockham]] ang salitang ''karezza'' at may kaugnayan sa ''[[maithuna]]'' ng [[Tantra|Budistang Tantra]] at [[Sahaja]] ng [[Yoga]]ng Hindu.<ref>{{cite book |last=Coomaraswami |first=Ananda K.|title=The Dance of Shiva |page=124 |publisher=The Noonday Press Inc. |year=1957 |location=New York City |id=LCCN 56-12296}}</ref> Ginamit ng mga [[Rosicrucian|Rosikrusyano]] ang "coitus reservatus" o "karezza" bilang isang gawaing [[esoteriko]] (palihim). ==Tingnan din== *[[Coitus interruptus]] ==Mga sanggunian== {{Reflist}} [[Kategorya:Seksuwalidad]] ft510pnf4d1k27rd6ehmr1lroi0crjf 0 175646 2204700 2128514 2026-04-24T19:47:25Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204700 wikitext text/x-wiki Ang '''Natural na seleksiyon''' o '''Pagpili ng kalikasan''' (Ingles: ''natural selection'') ay isang prosesong hindi dala ng pagsuling o hindi dahil sa pagkakataon lamang (tinatawag na ''nonrandom'') kung saan ang mga [[trait|likas na gawi]] o katangiang pambiyolohiya ay nagiging humigit-kumulang karaniwan sa isang [[populasyon]] bilang isang tungkulin ng reproduksiyong diperensiyal o pagkakaiba-iba ng kanilang mga taga-pagdala. Isa itong susing mekanismo ng [[ebolusyon]]. Umiiral ang pagkakaiba-iba sa loob ng lahat ng mga populasyon ng mga [[organismo]]. Bahagiang nagaganap ito dahil sa ang [[random|masuling]] na mga [[mutasyon]] ay nagsasanhi ng mga pagbabago sa ''[[genome]]'' o henoma ng isang indibidwal na organismo, at ang mga mutasyong ito ay maaaring maipasa sa supling. Sa kahabaan ng mga buhay ng mga indibidwal, ang kanilang mga henoma ay nakikipag-ugnayan sa kanilang mga kapaligiran upang makapagdulot ng mga baryasyon o mga kaibahan sa mga katangiang pambiyolohiya. Kabilang sa kapaligiran ng henoma ang biyolohiyang pangmolekula sa [[sihay]], iba pang mga sihay, iba pang mga indibidwal, mga populasyon, mga [[uri]] o espesye, pati na sa kapaligirang [[abiyotiko]]. Ang mga indibidwal na mayroong partikular na mga baryante o kaibahan sa mga likas na gawi o katangian ay maaaring makaligtas o matirang nabubuhay at makapagpaparami ng mas maraming mga indibidwal na may iba pang mga kaibahan. Kung kaya't umuunlad o nagkakaroon ng [[ebolusyon]] sa populasyon. Ang mga bagay na nakakaapekto sa katagumpayang pangreproduksiyon ay mahalaga rin, isang paksang pinaunlad ni [[Charles Darwin]], halimbawa na ang kaniyang mga ideya ukol sa [[seksuwal na pagpili]]. Ang likas na pagpili ay gumagalaw ng [[penotipo]], o napagmamasdang mga katangian ng isang organismo, subalit ang batayang [[henetiko]] (namamana) ng anumang penotipo na nagbibigay ng isang kainamang reproduktibo ay magiging mas karaniwan sa isang populasyon (tingnan ang [[prekuwensiyang allele]]). Sa paglipas ng panahon, ang prosesong ito ay maaaring magresulta sa mga populasyon na nagtatangi o may espesyalisasyon para sa mga partikular na [[ecological niche|ukang pang-ekolohiya]] at maaaring lumaong kalabasan ng [[espesyasyon|paglitaw ng bagong mga uri]]. Sa ibang mga pananalita, ang seleksiyong natural ay isang mahalagang proseso (bagaman hindi ito lamang ang proseso para rito) na nakapagpapakaroon ng ebolusyon sa loob ng isang populasyon ng mga organismo. Bilang kabaligtaran ng [[artipisyal na seleksiyon]], kung saan ang mga tao ay mas bumabaling sa tiyak na mga katangian, sa likas na pagpili ang kapaligiran ay gumaganap na isang [[salaan]] kung saan ang partikular na mga kaibahan o baryasyon lamang ang nakalulusot o nakalalagos. Ang likas na pagpili ay isa sa mga [[cornerstone|panulukang bato]] ng makabagong [[biyolohiya]]. Ang kataga ay ipinakilala ni Darwin sa kanyang maimpluwensiyang aklat noong 1859 na pinamagatang ''[[Ukol sa Pinagsimulan ng mga Uri]]'',<ref name="origin">Darwin C (1859) ''[[On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life]]'' John Murray, London; modern reprint {{cite book |author=Charles Darwin, Julian Huxley |title=On The Origin of Species |url=https://archive.org/details/originofspeciesb0000darw_z7y0 |publisher=Signet Classics |year=2003 |isbn=0-451-52906-5}} Inilathalang [[Online|nasa linya]] (sa Internet) na nasa [http://darwin-online.org.uk/ The complete work of Charles Darwin online]: [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&viewtype=side&pageseq=2 On the origin of species by means of natural selection, or the preservation of favoured races in the struggle for life].</ref> kung saan ang likas na pagpili ay inilarawan bilang kahuwad (analogo) sa [[pagpiling artipisyal]], isang proseso kung saan ang mga hayop o mga halaman na may mga likas na gawi o katangian ay itinuturing na kanais-nais ng mga taong taga-iwi (tagapag-alaga) kaya't masistemang pinapaboran o ginugusto para sa reproduksiyon o pagpaparami. Ang konsepto ng likas na pagpili ay unang napaunlad na wala ang isang katanggap-tanggap na teoriya ng [[pagmamana]]; sa panahon ng pagsusulat ni Darwin, walang nalalaman hinggil sa modernong henetika. Ang pag-iisa o pagsasama ng tradisyunal na [[Darwinismo|ebolusyong Darwiniano]] sa kasunod na mga pagtuklas sa [[henetikang klasikal]] at [[henetikang molekular|molekular]] ay tinawag na ''[[modern evolutionary synthesis|modernong ebolusyonaryong sintesis]]''. Ang likas na pagpili ay nananatili bilang pangunahing paliwanag para sa [[ebolusyong adaptibo]]. ==Tingnan din== *[[Artipisyal na seleksiyon]] *[[Domestikasyon]] ==Mga sanggunian== {{Reflist}} [[Kategorya:Pagpili]] [[Kategorya:Biyolohiyang ebolutiba]] [[Kategorya:Mga prosesong pang-ekolohiya]] [[Kategorya:Mga prosesong pang-ebolusyon]] [[Kategorya:Kompetensiya]] d93y1391q34t3pcclaluz4bfkmilbvm 0 177562 2204788 1985943 2026-04-24T20:54:54Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204788 wikitext text/x-wiki Sa [[pisika]], ang isang '''field''' ay isang [[pisikal na kantidad]] na kaugnay ng bawat punto ng [[espasyo-oras]].<ref name=Gribbin> {{cite book |author=John Gribbin|title=Q is for Quantum: Particle Physics from A to Z|url=https://archive.org/details/qisforquantumpar0000grib_n9q5|publisher=Weidenfeld & Nicolson|location=London|year=1998|isbn=0297817523|page=[https://archive.org/details/qisforquantumpar0000grib_n9q5/page/138 138]}}</ref> Ang isang field ay maaaring uriin bilang isang [[skalar na field]], [[bektor na field]], [[spinor na field]], o isang [[tensor na field]] ayon sa kung ang halaga ng field sa bawat punto ay isang [[skalar (pisika)|skalar]] na isang [[Bektor na Euclidean|bektor]], [[spinor]](e.g. elektron na Dirac) o sa mas pangkalahatan ay isang [[tensor]]. Halimbawa, ang [[Batas ng unibersal na grabitasyon ni Newton|Newtonian]] na [[grabitasyonal na field]] ay isang bektor na field: ang tumutukoy ng halaga nito sa isang punto sa [[espasyo-oras]] ay nangangailangan ng tatlong mga bilang, na mga bahagi ng grabitasyonal na field bektor sa puntong iyon. Sa karagdagan. sa bawat kategorya(skalar, bektor, tensor), ang isang field ay maaaring ''klasikong field'' o isang ''quantum na field'' depende sa kung ito ay inilalarawan ng mga bilang o [[operador (pisika)|mga operador na quantum]]. Ang isang field ay maaaring isipin na lumalawig sa buong espasyo. Sa kasanayan, ang lakas ng bawat alam na field ay natagpuan nababawasn hanggang sa puntong hindi na ito matukoy. Halimbawa, sa [[batas ng unibersal na grabitasyon ni Newton]], ang lakas ng grabitasyonal na field ay kabaligtarang [[proporsiyon]]al sa [[Kwadrado (alhebra)|kwadrado]] ng [[distansiya]] sa mula sa naaakit na bagay. Kaya ang grabitasyonal na field ng [[mundo]] ay mabilis na nagiging hindi matukoy sa mga [[kosmos|kosmikong]] skala. Ang paglalarawan ng field bilang mga "bilang sa espasyo" ay hindi dapat malihis sa ideya na ito ay mayroong [[pisikal na katangian|pisikal]] na [[realidad]]. "Ito ay umookupa ng espasyo. Ito ay naglalaman ng enerhiya. Ang presensiya nito ay nag-aalis ng totoong [[vacuum]].”<ref name=Wheeler> {{cite book |author=John Archibald Wheeler|title=Geons, Black Holes, and Quantum Foam: A Life in Physics.|url=https://archive.org/details/geonsblackholesq00whee|publisher=Norton|location=London|year=1998|page=[https://archive.org/details/geonsblackholesq00whee/page/163 163]}} </ref> Ang [[vacumm]] ay malaya sa [[materya]] ngunit hindi malaya sa field. Ang field ay lumilikha ng "kondisyon sa espasyo" <ref name=Feynman>{{cite book |author=Richard P. Feynman|title=Feynman's Lectures on Physics, Volume 1.|publisher=Caltech| year=1963 |pages=2–4}}</ref> upang kung maglalagay tayo dito ng partikulo, ito ay makakaramdan ng [[pwersa]]. Kung ang isang [[elektrikal na karga]] ay ginalaw, ang mga epekto sa ibang karga ay hindi lumilitaw ng sabay. Ang unang karga ay makakaramdan ng [[reaksyon (pisika)|reaksiyong]] pwersa, dadampot ng [[momentum]] ngunit ang ikalawang karga ay walang mararamdaman hanggang sa ang impluwensiya na tumatakbo sa [[bilis ng liwanag]] ay umabot dito at magbigay rito ng [[momentum]]. Nasaan ang momentum bago ang ikalawang karga ay gumalaw?" Sa pamamagitan ng batas ng [[konserbasyon ng momentum]], ito ay dapat nasa isang lugar. Natagpuan ng mga pisiko na may "dakilang paggamit para sa pagisiyasat ng mga pwersa" na isipin itong nasa field. <ref name=Feynman2>{{cite book |author=Richard P. Feynman|title=Feynman's Lectures on Physics, Volume 1.|publisher=Caltech| year=1963 |pages=10–9}}</ref> Ang pagiging magagamit nito ay nagdulot sa mga pisikong maniwala na ang mga [[elektromagnetikong field]] ay aktuwal na umiiral na gumagawa sa konseptong field na isang sumusuportang [[paradaym]] ng kabuuang edipisyon ng modernong [[pisika]]. Sa pagkakasabi nito, sina [[John Wheeler]] at [[Richard Feynman]] ay nagsaalang alang ng konseptong pre-field(bago ang field) ng [[aksiyon sa distansiya (pisika)|aksiyon sa distansiya]](bagaman kanilang ipinagpaliban ito dahil sa patuloy na paggamit ng konseptong field para sa pagsasaliksik ng [[pangkalahatang relatibidad]] at [[quantum na elektrodinamika]].) ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Pisika teorika]] 1jwp1bqpvko7t9lwogpl88jyyq0r6pt 0 177689 2204710 2060923 2026-04-24T19:51:50Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204710 wikitext text/x-wiki {{Infobox Particle | bgcolour = | name = Graviton | image = | caption = | num_types = | composition = [[Elementaryong partikulo]] | statistics = [[Bosoniko]] | group = [[Gauge boson]] | generation = | interaction = [[Grabitasyon]] | particle = | antiparticle = Sarili | status = [[teoretikal na pisika|teoretikal]] | theorized = 1930s<ref>{{cite conference|title=Notes for a brief history of quantum gravity |last=Rovelli |first=C. |conference=9th Marcel Grossmann Meeting in Roma |year=2000 |arxiv=gr-qc/0006061 |month=July |page=p.5}}</ref><br>Ang pangalang ito ay itinuturo kina Dmitrii Blokhintsev at F.M. Gal'perin noong 1934<ref>{{cite journal|author=Blokhintsev, D.I.; Gal'perin, F.M. |year=1934 |pages=147–157 |journal=Pod Znamenem Marxisma |volume=6 |title=Gipoteza neitrino i zakon sokhraneniya energii |trans_title=Neutrino hypothesis and conservation of energy |language=Russian}}</ref> | discovered = hipotetikal | symbol = G<ref>G is used to avoid confusion with [[gluon]]s (symbol g)</ref> | mass = 0 | mean_lifetime = Matatag | decay_particle = | electric_charge = 0&nbsp;[[elementaryong karga|e]] | color_charge = | spin = 2 }} Sa [[pisika]], ang '''graviton''' ay isang hipotetikal na [[elementaryong partikulo]] na namamagitan sa balangkas ng [[teoriyang quantum field]]. Kung ito ay umiiral, ang graviton ay dapat [[masa sa espesyal na relatibidad|walang masa]](dahil ang pwersang [[grabitasyon]]al ay may walang limitadong saklaw) at dapat isang [[ikot (pisika)|ikot]] 2 na [[boson]]. Ito ay dahil ang pinagmulan ng [[grabitasyon]] ang [[tensor na stress-enerhiya]] na isang ikalawang-ranggong [[tensor]] kumpara sa [[dagitabbalani]] na pinagmulan ng [[apat-na kuryente]] na unang-ranggong tensor. Sa karagdagan, maipapakita na anumang walang masang ikot-2 field ay dapat makipag-ugnayan(couple) sa tensor na stress-enerhiya sa parehong paraan na ginagawa ng grabitasyonal na field.<ref>{{cite book |last= Lightman |first= Alan P. |author2= William H. Press, Richard H. Price, Saul A. Teukolsky |title= [[Problem book]] in Relativity and Gravitation |year= 1975 |publisher= [[Princeton University Press]] |chapter= Problem 12.16 | isbn= 0-691-08162-X}}</ref> Ang resultang ito ay nagmumungkahing kung ang isang walang masang ikot-2 partikulo ay natuklasan, ito ay dapat ang graviton upang ang tanging eksperimental na beripikasyon na kailangan para sa graviton ay simpleng ang pagkakatuklas ng walang masang ikot-2 na partikulo.<ref>For a comparison of the geometric derivation and the (non-geometric) spin-2 field derivation of general relativity, refer to box 18.1 (and also 17.2.5) of Gravitation by Misner et al.: {{cite book | first=Charles W. | last=Misner | author-link=Charles W. Misner | first2=Kip. S. | last2=Thorne | author2-link=Kip Thorne | first3=John A. | last3=Wheeler | author3-link=John A. Wheeler | title=Gravitation | url=https://archive.org/details/gravitation0000misn | publisher= W. H. Freeman | year=1973 | isbn=0-7167-0344-0}}</ref> ==Teoriya== Ang mga graviton ay [[postulado|pinostula]] dahil sa dakilang tagumapay ng [[teoriyang quantum field]] sa partikular ang [[Pamantayang Modelo]] sa pagmomodelo ng pag-aasal ng lahat ng ibang alam na mga [[pwersa]] ng kalikasan bilang pinamamagitan ng mga elementaryong partikulo: ang [[elektromagnetismo]] ng [[photon]], ang [[malakas na interaksiyon]] ng [[gluon]] at ang [[mahinang interaksiyon]] ng [[boson na W at Z]]. Ang hipotesis ay ang grabitasyonal na interaksiyon ay katulad ring pinamamagitan ng isang hindi pa natutuklasang elementaryong partikulo na tinawag na graviton. Sa [[klasikong hangganan]](classical limit), ang teoriya ay liliit sa [[pangkalahatang relatibidad]] at aayon sa [[teoriya ng grabitasyon ni Newton]] sa mahinang-field na hangganan.<ref>{{cite book |last= Feynman |first= R. P. |author2= Morinigo, F. B., Wagner, W. G., & Hatfield, B. |title= Feynman lectures on gravitation |url= https://archive.org/details/feynmanlectureso0000feyn_g4q1 |publisher= Addison-Wesley |year= 1995 |isbn=0201627345 }}</ref><ref>{{cite book | author=Zee, A. |title=Quantum Field Theory in a Nutshell | url=https://archive.org/details/quantumfieldtheo0000zeea_x0u0 | publisher = Princeton University Press | year=2003 | isbn=0-691-01019-6}}</ref><ref>{{cite book | author=Randall, Lisa | title=Warped Passages: Unraveling the Universe's Hidden Dimensions | url=https://archive.org/details/warpedpassagesun0000rand | publisher=Ecco | year=2005 | isbn=0-06-053108-8}}</ref> ===Mga graviton at renormalisasyon=== Kapag inilalarawan ang mga interaksiyong graviton, ang [[klasikong teoriya]] i.e, ang [[diagramang Feynman|punong diagram]] at mga semiklasikong pagtutuwid [[isang-loop na diagrama]] ay umaasal ng normal nugnit ang [[diagramang Feynman]] na may dalawa o higit pang mga loop ay tumutungo sa [[ultraviolet ng diberhensiya]], na mga walang hangganang resulta na hindi maalis dahil sa [[quantum|quantisadong]] [[pangkalahatang relatibidad]] ay hindi [[renormalisable]] hindi tulad ng [[quantum elektrodinamika]]. Sa ibang salita, ang mga karaniwang paraan na pagkukuwenta ng mga pisiko ng [[probabilidad]] na ang partikulo ay maglalabas o sisipsip ng isang gravition ay nagbibigay ng mga walang saysay na sagot at ang teoriya ay nawawalan ng kapangyarihang humula nito. Ang problemang ito kasama ng ilang mga konseptuwal na puzzle ay nagdulot sa mga pisiko na maniwala na ang teoriyang mas kumpleto kesa sa [[pangkalahatang relatibidad]] lamang ay dapat magregula ng pag-aasal na malapit sa [[skalang Planck]]. ===Paghahambing sa ibang mga pwersa=== Hindi tulad ng mga [[tagadala ng pwersa]] ng mga [[pundamental na interaksiyon|ibang pwersa]], ang grabitasyon ay gumagampan ng espesyal na papel sa [[pangkalahatang relatibidad]] sa paglalarawan ng [[espasyo-oras]] kung saan ang mga pangyayari ay nagaganap. Dahil sa [[diffeomorphismo]]ng [[inbariansa]] ng teoriya ay hindi pumapayag sa anumang partikular na likurang(background) espaso-oras na ibukod bilang "totoong" likurang espasyo-oras, ang pangkalahatang relatibidad ay sinasabing [[independiyente sa likuran]](background independent). Sa kabaligtaran, ang [[Pamantayang Modelo]] ay ''hindi'' independiyente sa likuran na ang [[espasyong Minkowski]] ay nagtatamasa ng espesyal na katayuan bilang liklurang espasyo-oras.<ref>[[Carlo Rovelli|C. Rovelli]] et al., ''Background independence in a nutshell'', Class.Quant.Grav. 22 (2005) 2971-2990, [http://arxiv.org/abs/gr-qc/0408079 gr-qc/0408079]</ref> Ang isang teoriya ng [[grabidad na quantum]] ay kailangan upang pagkasunduin ang mga pagkakaibang ito.<ref>[[Edward Witten]], ''Quantum Background Independence In String Theory'', [http://arxiv.org/abs/hep-th/9306122 hep-th/9306122]</ref> Kung ang toeriyang ito ay dapat independiyente sa likuran o hindi ay isang bukas na tanong. Ang sagot sa tanong ito ay tutukoy kung ang grabitasyon ay gumagampan ng espesyal na papel sa [[uniberso]].<ref>[[Lee Smolin|L. Smolin]], ''The case for background independence'', [http://arxiv.org/abs/hep-th/0507235 hep-th/0507235]</ref> ==Sanggunian== {{reflist}} {{particles}} [[Kategorya:Mga boson]] [[Kategorya:Quantum na grabidad]] [[Kategorya:Teoriya ng Tali]] [[Kategorya:Mga hipotetikal na partikulo]] fa8hxak4q85q41otkqeic5s7m1lqkbz 0 177778 2204716 2088218 2026-04-24T19:56:45Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204716 wikitext text/x-wiki {{Infobox military installation |name = Baseng Panghimpapawid ng Clark |partof = [[Hukbong Himpapawid ng Pilipinas]] |location = Matatagpuan sa Sona ng Malayang Daungan ng Clark, Pilipinas |coordinates = {{Coord|15|11|09.6|N|120|33|37|E|name=Baseng Panghimpapawid ng Clark}}<ref name=":1"/> |image = Clark Air Base aerial 1989.JPEG |image_size = 300px |caption = Ang Baseng Panghimpapawid ng Clark noong 1989 bilang bahagi ng Hukbong Panghimpapawid sa Pasipiko ng Estados Unidos |type = Baseng panghimpapawid |built = Setyembre 1, 1903 |builder = {{flag|United States|1896}} |used = {{flag|United States|1912}}<br>1903–1942<br />{{flagcountry|Empire of Japan}}<br>1942–1945<br />{{flag|United States}}<br>1945–1991<br />{{flag|Philippines}}<br>1991–present |demolished = |condition = [[Clark International Airport|Kinumpuni]] |ownership = {{PHI}} |controlledby = [[File:Roundel of the Philippines.svg|30px]] [[Hukbong Panghimpapawid ng Pilipinas]] |garrison = <div> * Unang Dibisyon ng Himpapawid * Ika-410 Pangkat ng Piloto ng Pagpapanatili * Ika-420 Pangkat ng Piloto ng Panustos * Ika-600 Pangkat ng Piloto ng Baseng Panghimpapawid * Ika-710th Pankat ng Piloto ng Natatanging mga Operasyon * Komandong Lohistiko ng Hukbong Panghimpapawid * Komandong Reserba ng Hukbong Panghimpapawid </div> }} {{Infobox airport | name = Impormasyon ng palapagan | IATA = CRK | ICAO = RPLC | elevation-f = 484 | elevation-m = 148 | coordinates = {{coord|15|11|09|N|120|33|35|E|display=inline,title}} | pushpin_map = Pilipinas | pushpin_map_caption = Lokasyon ng Baseng Panghimpapawid ng Clark sa Pilipinas | pushpin_label = CRK/RPLC | metric-elev = yes | metric-rwy = yes | r1-number = 02R/20L | r1-length-f = 10,499 | r1-length-m = 3,200 | r1-surface = Aspalto/konkreto | r2-number = 02L/20R | r2-length-f = 10,499 | r2-length-m = 3,200 | r2-surface = Aspalto/konkreto }} Ang '''Baseng Panghimpapawid ng Clark''' (Ingles: ''Clark Air Base'') ay isang base militar ng [[Hukbong Himpapawid ng Pilipinas]] na matatagpuan sa ''Clark Freeport and Special Economic Zone'' (CFEZ) o Malayang Daungan at Natatanging Sonang Ekonomiko ng Clark sa [[Gitnang Luzon]], [[Pilipinas]] na nasa mga {{convert|3|mi}} kanluran ng [[Lungsod ng Angeles]], at mga {{convert|40|mi}} hilagang-kanluran ng [[Kalakhang Maynila]]. Dating pasilidad ng militar ng [[Estados Unidos]] ang Baseng Panghimpapawid ng Clark, na pinagana sa pamamagitan ng [[Hukbong Himpapawid ng Estados Unidos]] sa ilalim ng tanggulan ng ''Pacific Air Forces'' (PACAF) o Hukbong Panghimpapawid ng Pasipiko at mga sinundan nitong mga organisasayon mula 1903 hanggang 1991. May lawak ang base ng mga {{convert|12|sqmi}}<ref name=":2" /> na may isang reserbasyon ng militar na lumalagpas sa hilaga na sumasakop ng karagdagang {{convert|230|sqmi}}. Naging isang [[muog]] ang base ng pinagsamang puwersang Pilipino at Amerikano noong mga huling buwan ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. Pagkatapos ng digmaan, ginawaran ang Pilipinas ng Estados Unidos ng kalayaan noong 1946, at dahil dito, naging soberanyang bansa ang Pilipinas, kaya, nagkaroon ng kasundaan ng pagpapanatili ng mga base militar ng mga Amerikano kabilang Baseng Panghimpapawid ng Clark sa Pilipinas, sa kondisyong rerentahan ng Estados Unidos ito. Patuloy naging isang lakas ng suportang lohistikal ng Estados Unidos ang base partikular noong [[Digmaang Malamig]] (na lunsaran sa [[Digmaang Koreano]]) at [[Digmaang Biyetnam]] hanggang 1975. Kasunod ng pag-alis ng mga puwersang Amerikano noong 1991 dahil sa pagputok ng Bundok Pinatubo at pagtanggi ng [[Senado ng Pilipinas]] na panibaguhin ang presensya ng mga base militar ng Estados Unidos sa Pilipinas,<ref>{{Cite news |last=Oberdorfer |first=Don |date=1991-09-10 |title=U.S. BASE REJECTED IN PHILIPPINES |language=en-US |work=Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1991/09/10/us-base-rejected-in-philippines/d580e52d-5060-4cf8-9443-48e689593149/ |access-date=2023-11-21 |issn=0190-8286}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |last=Francisco |first=Katerina |date=2016-09-16 |title=LOOK BACK: When the Senate said 'no' to US bases renewal |url=https://www.rappler.com/newsbreak/iq/146410-look-back-senate-no-us-base-renewal-1991/ |access-date=2023-11-21 |website=RAPPLER |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Politics, Pinatubo and the Pentagon: The Closure of Subic Bay – Association for Diplomatic Studies & Training |url=https://adst.org/2016/05/politics-pinatubo-pentagon-closure-subic-bay-philippines/ |access-date=2023-11-21 |website=adst.org}}</ref> naging pook ang base ng [[Paliparang Pandaigdig ng Clark]], gayon din ang Sona ng Malayang Daungan ng Clark at ang Lungsod ng Hukbong Himpapawid ng [[Hukbong Himpapawid ng Pilipinas]]. ==Pasilidad at gamit== Naglalaman ang Baseng Panghimpapawid ng Clark ng dalawang [[patakbuhan]] na may habang mga {{convert|10000|ft|m}}.<ref name=":1" /> Mayroon itong walong helipad (o lapagan ng [[helikopter]]) na binabahagi sa [[Paliparang Pandaigdig ng Clark]]. Halo ang paggamit ng pasilidad ang mga pangunahing gamit ay mga demostarsyon, pansamantalang lugar para sa pagpakalat ng mga sundalo, at mga natatanging operasyon.<ref name=":1" /> Ayon noong 2012, dito nakahimpil ang Unang Dibisyon ng Himpapawid, Ika-410 Pangkat ng Piloto ng Pagpapanatili, Ika-420 Pangkat ng Piloto ng Panustos, Ika-600 Pangkat ng Piloto ng Baseng Panghimpapawid, Ika-710th Pankat ng Piloto ng Natatanging mga Operasyon, Komandong Lohistiko ng Hukbong Panghimpapawid, at Komandong Reserba ng Hukbong Panghimpapawid.<ref name=":1"/> ==Kasaysayan== [[File:Harold Melville Clark.jpg|thumb|upright|Si May. Harold M. Clark, na ipinangalan sa kanya ang base]] ===Pagkakatatag at ginampanan sa Ikalawang Digmaang Pandaigdig=== Orihinal na naitatag ang Baseng Panghimpapawid ng Clark bilang Kuta Stotsenburg sa Sapang Bato, [[Lungsod ng Angeles|Angeles]], [[Pampanga]]<ref>{{Cite book|title=End of the Trail: A Novel of the Philippines in World War II|url=https://books.google.com/books?id=K2c-DwAAQBAJ&newbks=0&hl=en|publisher=Sunstone Press|date=2017-11-15|isbn=978-1-61139-505-1|language=en|first=Atilano Bernardo|last=David}}</ref> noong 1903 sa ilalim ng pamamahala at kontrol ng Hukbong Katihan ng Estados Unidos.<ref>{{Cite book|title=Webbed Toes: A Birth Mother's Life Story|url=https://books.google.com/books?id=nP0HBgAAQBAJ&newbks=0&hl=en|publisher=Lulu.com|date=2013-09-20|isbn=978-1-304-43419-7|language=en|first=Winifred|last=Latham}}</ref> Una itong pastulan ng mga [[kabayo]] ng Ika-5 [[Kabaleriya]] ng Estados Unidos noong 1901.<ref name=":0">{{Cite web |last=Broder |first=John M. |date=1991-07-18 |title=U.S. Reaches Accord With Manila, Will Leave Clark Air Base : Philippines: Volcano causes abandonment of field. But Americans will keep Subic Naval Base for 10 years. |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-07-18-mn-3381-story.html |access-date=2023-11-22 |website=Los Angeles Times |language=en-US}}</ref> Opisyal na ibinukod ang bahagi ng Kuta Stotsenburg para Seksyong [[Abyasyon]] ng Pulutong Signal at ipinangalang ''Clark Field'' (o Palapagang Clark) noong Setyembre 1919 na tumutukoy ang Clark kay Harold M. Clark.<ref>{{Cite book|title=The Ash Warriors|url=https://books.google.com/books?id=l2uEcgnbksEC&newbks=0&hl=en|publisher=Air Force History and Museums Program|date=2000|isbn=978-0-16-050600-0|language=en|first=C. R.|last=Anderegg}}</ref> Ito ang unang palapagang militar ng Estados Unidos sa Pilipinas.<ref>{{Cite book|title=Clark Air Force Base & Camp Wallace 1950 - '52|url=https://books.google.com/books?id=maKVDgAAQBAJ&newbks=0&hl=en|publisher=Lulu.com|date=2017-01-25|isbn=978-1-365-70441-3|language=en|first=Robert|last=Widner}}</ref> Nagsilbi kalaunan ang Clark bilang lapagan para sa mga katamtamang pambomba ng Pulutong Panghimpapawid ng Hukbong Katihan ng Estados Unidos at tinanggap ang mabibigat na pambomba na nakahimpil sa Pilipinas noong [[dekada 1930]]. Napakalaki nito para sa paliparang panghimpapawid noong mga panahong iyon, at noong huling bahagi ng tag-init at taglagas ng 1941, maraming sasakyang panghimpapawid ang ipinadala sa Clark sa paghintay ng isang digmaan sa [[Imperyo ng Hapon]]. Bagaman, nawasak ang karamihan sa kanila sa kalupaan noong [[pagbombang estratehiko]] siyam na oras pagkatapos ng [[pag-atake sa Pearl Harbor]]. Nilusob ang base ng mga puwersang Hapon noong maagang bahagi ng Enero 1942 at naging pangunahing sentro ng mga operasyong Hapon sa himapapwid. Sumali ang mga sasakyang panghimpapawid ng Hapon na lumalabas sa Clark sa [[Labanan sa Gulpo ng Leyte]], ang pinakamalaking labanang pandagat noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig.<ref name="Morison1956">{{cite book | chapter = Leyte, June 1944 – January 1945 |title=History of United States Naval Operations in World War II |volume=XII |last=Morison | first =Samuel E. |year=1956 |publisher=Little & Brown |location=Boston|language=en }}</ref><ref name="Woodward1947">{{cite book |title=The Battle for Leyte Gulf |url=https://archive.org/details/battleforleytegu0000cvan |last=Woodward |first=C. Vann |year=1947 |publisher=Macmillan |location=New York |language=en}}</ref> Sa panahon ng digmaan, ang mga bilanggong Magkaalyado (''Allied'') sa [[Martsa ng Kamatayan sa Bataan]] ay dumaan sa pangunahing tarangkahan ng Baseng Panghimpapawid ng Clark habang sinundan nila ang mga riles ng [[daang bakal]] patungo sa hilaga ng [[Camp O'Donnell|Kampo O'Donnell]]. Muling nabawi ng mga Amerikano ang Baseng Panghimpapawid ng Clark noong Enero 1945, pagkatpaos ng tatlong buwan ng malupit na labanan upang mapalaya ang Pilipinas. Agad itong naibalik sa kontrol ng Hukbong Himpapawid ng Hukbong Sandatahan ng Estados Unidos. ===Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig=== mNang matapos ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig, ang Clark ay naging pinakamalaking Base ng Hukbong Panghimpapawid ng Estados Unidos sa labas ng teritoryo nito.<ref name=":1">{{Cite web |title=Clark Air Base |url=https://www.paf.mil.ph/bases/clark-air-base#:~:text=On%2021%20November%201991%20though%2C%20the%20base%20was,then%20became%20and%20the%20Clark%20Special%20Economic%20Zone. |access-date=2023-11-22 |website=paf.mil.ph |archive-date=2021-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115232840/https://www.paf.mil.ph/bases/clark-air-base#:~:text=On%2021%20November%201991%20though%2C%20the%20base%20was,then%20became%20and%20the%20Clark%20Special%20Economic%20Zone. |url-status=dead }}</ref> Pinagsilbihan nito ang Ika-13 Hukbong Panghimpapawid ng Estados Unidos at ito ang gumaganang base ng Hukbong Himpapawid ng Estados Unidos sa [[Malayong Silangan]].<ref name=":1" /> Ginawaran ng kalayaan ng pamahalaan ng Estados Unidos ang Pilipinas noong Hulyo 4, 1946, alinsunod sa Batas ng Kalayaan ng Pilipinas (o mas kilala bilang [[Batas Tydings–McDuffie]]). Dahil naging isa nang bansang may soberanya ang Pilipinas pagkatapos igawad ito ng Estados Unidos, kailangan na ng kasunduan sa dalawang bansang ito para sa mga base militar. Noong Marso 1947, pumasok sa kasunduan ang Pilipinas at Estados Unidos sa pagpanitili ng mga base militar sa Pilipinas kabilang ang Baseng Panghimpapawid ng Clark. Sa nasabing kasunduan, pinayagan ng Pilipinas na pagkaroon ng base militar ng Estados Unidos na libre ang renta.<ref>{{Cite web |date=1947-03-14 |title=AGREEMENT BETWEEN THE REPUBLIC OF THE PHILIPPINES AND THE UNITED STATES OF AMERICA CONCERNING MILITARY BASES |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/35/12634 |access-date=2023-11-22 |website=elibrary.judiciary.gov.ph}}</ref> Bagaman, ang mga sumunod na paghingi ng extensyon sa pagpapanitili ng mga base militar ay may bayad na ang renta. Partikular, noong dekada 1970, nagkaroon ng negosasyon ang Pilipinas at Estados Unidos para sa mga kondisyon sa patuloy ng paggamit ng Estados sa Clark.<ref name=":2">{{Cite web |title=Clark Air Base {{!}} U.S. Air Force, Philippines, Cold War {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Clark-Air-Base |access-date=2023-11-22 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Nagkasundo ang dalawang bansa noong 1979 na tataas sa $ 500 milyon ang upa ng Estados Unidos sa mga base (kabilang ang Clark) sa loob ng limang taon.<ref>{{Cite journal |last=Berry |first=William E. |date=1990 |title=The Effects of the U.S. Military Bases on the Philippine Economy |url=https://www.jstor.org/stable/25798077 |journal=Contemporary Southeast Asia |volume=11 |issue=4 |pages=306–333 |issn=0129-797X}}</ref> Naging pangunahing baseng panghimpapawid ang Clark ng mga Amerikano noong panahon ng [[Digmaang Malamig]], na naging lunsaran para sa [[Digmaang Koreano]]<ref>[https://www.deseret.com/1991/8/4/18934279/92-closure-of-clark-air-base-will-mark-end-of-an-era-rich-in-drama-and-history 92 CLOSURE OF CLARK AIR BASE WILL MARK END OF AN ERA RICH IN DRAMA AND HISTORY] By Deseret News Agosto 4, 1991. (sa Ingles)</ref> at nagsilbing mahalagang lohistikong sentro noong panahon ng [[Digmaang Biyetnam]] hanggang 1975. Noong 1983, sa ilalim ng pamahalaan ng noo'y [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulong]] [[Ferdinand Marcos]], nagawaran ang Estados Unidos ng ekstensyon sa pag-upa ng mga base militar sa halagang [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 400 milyon, upang mapanatili nito ang [[estratehiko]]ng posisyon sa pagdepensa nito laban sa lakas ng [[Unyong Sobyet]] sa rehiyon ng [[Asya-Pasipiko]].<ref name=":3">{{Cite news |date=1983-06-02 |title=US buys five more years for its bases in the Philippines |language=en |work=Christian Science Monitor |url=https://www.csmonitor.com/1983/0602/060270.html |access-date=2023-11-22 |issn=0882-7729}}</ref> Nangyari ang kasunduan sa ekstensyon sa kabila ng pagsalungat sa desisyon na ito ng mga tumataligsa kay Marcos, paminsan-minsan na di magandang ugali ng mga sundalong Amerikano, at diumano'y pagmaltrato ng mga Pilipino.<ref name=":3" /> ===Mga huling taon sa ilalim ng pamamahala ng Estados Unidos=== Bago ang malawak na pagkawasak ng base mula pagputok ng [[Bundok Pinatubo]] noong 1991, inalok ng pamahalaan ng Pilipinas ang Estados Unidos na panibaguhin ang upa sa Clark, Subic at iba pang maliliit na base sa halagang $ 825 milyon kada taon. Pagkatapos pumutok ang Bundok Pinatubo, nag-alok ang Estados Unidos ng mga $ 200 milyong upa para sa Subic lamang;<ref name=":0" /> hindi sinama ang Clark sa alok at balak na lamang itong isuko sa Pilipinas pagdating ng Setyembre 1992.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/07/18/world/us-and-manila-agree-on-terms-for-10-year-lease-of-subic-bay.html|title=U.S. and Manila Agree on Terms For 10-Year Lease of Subic Bay|first=Philip|last=Shenon|date=Hulyo 18, 1991|newspaper=New York Times|language=en}}</ref> Subalit hindi natupad ang pagsuko sa tinakdang petsa dahil noong Setyembre 16, 1991, nagpasya ang [[Senado ng Pilipinas]] na tapusin ang presensya ng banyagang militar sa Pilipinas.<ref name=":4" /> Kaya, noong Nobyembre 26, 1991, binaba ng Hukbong Himpapawid ng Estados Unidos ang [[watawat ng Estados Unidos]] at sinuko na ang Baseng Panghimpapawid ng Clark sa [[pamahalaan ng Pilipinas]]. ===Sa ilalim ng pamamahala ng Pilipinas at pagbalik ng sundalong Amerikano=== Pagkatapos mapalayas ang mga Amerikano sa Baseng Panghimpapawid ng Clark noong 1991, ginawang paliparang pandaigdigan ang [[patakbuhan]] at mga pasilidad ng palapagan ng pamahalaan ng Pilipinas. Una pinangalan ang ginawang paliparan bilang ''Clark International Airport'' o [[Paliparang Pandaigdig ng Clark]] at napalitan ito bilang ''Diosdado Macapagal International Airport'' o Paliparang Pandaigdig ng Diosdado Macapagal noong 2001 subalit naibalik uli ito sa orihinal na pangalan pagkalipas ng isang dekada. Noong 1993, pagkatapos ng pagkumpuni at paglinis ng base sa mga abo dulot ng pagputok ng bulkan, muling nagbukas ang Baseng Panghimpapawid ng Clark bilang ''Clark Special Economic Zone'' o Natatanging Sonang Ekonomiko ng Clark na ginawa para sa layuning sibilyan at ekonomiko. Bagaman, mayroon pa rin mga yunit ng [[Hukbong Himpapawid ng Pilipinas]] na nakahimpil sa dating Palapagan ng Estados Unidos sa Barangay Dau, [[Angeles|Lungsod ng Angeles]], [[Pampanga]]. Pagkalipas ng 21 taon, noong 2012, pinayagan ng Pilipinas ang limitadong pagpasok ng mga tropang Amerikano sa mga base militar kabilang ang Baseng Panghimpapawid ng Clark.<ref>{{Cite web |last=Muñoz |first=Carlo |date=2012-06-06 |title=The Philippines re-opens military bases to US forces |url=https://thehill.com/policy/defense/231257-philippines-re-opens-military-bases-to-us-forces-/ |access-date=2023-11-22 |website=The Hill |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Laude |first=Jaime |date=2012-06-06 |title=US troops can use Clark, Subic bases |url=https://www.philstar.com/headlines/2012/06/06/814109/us-troops-can-use-clark-subic-bases |access-date=2023-11-22 |website=Philstar.com}}</ref> Malakas na tinutulan ang pasyang ito na muling pagbabalik ng mga Amerikanong [[Hukbo|militar]] sa mga datng base nito ng hindi lamang kontra-Amerikano kung hindi yaong mga matataas na opisyal ng gobyerno.<ref>{{Cite web |date=2013-06-29 |title=News Analysis: Plan to allow US, Japan military access to Phl bases met by opposition |url=https://www.philstar.com/headlines/2013/06/29/959812/news-analysis-plan-allow-us-japan-military-access-phl-bases-met-opposition |access-date=2023-11-22 |website=Philstar.com}}</ref> Noong 2023, may mga piloto ng Hukbong Panghimpapawid ng Estados Unidos sa Pasipiko ang bumisita sa Clark na nakipag-usap sa Hukbong Himpapawid ng Pilipinas para sa hinaharap na militar na [[pagsasanay]] at ibang kaugnay na usapin.<ref>{{Cite web |last=Hadley |first=Greg |date=2023-02-03 |title=US Gains Access to More Bases in the Philippines |url=https://www.airandspaceforces.com/us-gains-access-to-more-bases-in-the-philippines/ |access-date=2023-11-22 |website=Air & Space Forces Magazine |language=en-US}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Kasaysayan ng Pilipinas]] [[Kategorya:Kasaysayan ng Estados Unidos]] [[Kategorya:Militar]] [[Kategorya:Abyasyon sa Pilipinas]] 5xroyrxz80vl7wfxfr7tlmc84ogqqu7 0 180271 2204699 2177599 2026-04-24T19:47:03Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204699 wikitext text/x-wiki {{Bibliya}} Ang '''arkeolohiyang pambibliya''', '''arkeolohiyang biblikal''', o '''arkeolohiyang makabibliya''' (Ingles: ''biblical archaeology'') ay ang [[arkeolohiya]] na nauukol sa [[Bibliya]]. Ang nangingibabaw na pananaw ng mga arkeologo na gumagawa sa Gitnang Silangan partikular sa Palestina/Israel sa sinasabing panahong [[Bibliya|Biblikal]] ay ang mga kuwento sa [[Bibliya]] ay sinasalungat ng mga ebidensiyang arkeolohikal na natagpuan sa mga lugar na ito. Sa katunayan, ang terminong biblikal na arkeolohiya ay isinantabi na at ang mas pinapaborang termino ng mga arkeolohiya ng Gitnang Silangan sa kasalukuyang panahon ang [[Syro-Palestinian archaeology|arkeolohiyang Siro-Palestinyano]]. == Kasaysayan == [[File:Jerycho8.jpg|right|thumb|Tell-es-Sultan o Jericho.|Noong 1868, natukoy ni [[Charles Warren]] ang [[Tell es-Sultan]] bilang lugar ng Jericho sa [[Bibliya]]. {{sfn|Wagemakers |2014 |pp=122ff}} Noong 1930–1936, nagsagawa ng paghuhukay si [[John Garstang]] at nakakita ng mga bumagsak na pader na kanyang pinetsahan na nangyari noong 1400 BCE. Gayunpaman, muling nagsagawa ng paghuhukay ang arkeologong si [[Kathleen Kenyon]] mula 1952–1958 at nakitang ang pagkawasak ng Jericho ay nangyari nang maas maaga sa panahon ng mga [[Hyksos]] at naipakitang ang Jericho ay hindi tinirhan ng mga tao noong mga 1400 BCE na sinasabing panahon ng [[Aklat ni Josue]].{{sfn|Dever|2006|pp=45–46}} Ang mga resulta ng paghuhukay ni Kenyon ay sinuportahan noong 1995 ng mga radiocarbon test na nagpapakitang ang pagkawasak ng Jericho ay nangyari noong ika-17 siglo BCE.{{sfn|Bruins|van der Plicht|1995|p= 213}} ]] Ang mga saligan ng biblikal na arkeolohiya ay inilatag noong ika-19 na siglo sa akda ng mga antiquarian gaya ni Johan Jahn na ang manwal ng biblical antiquities na Biblische Archäologie, (1802, na isinalin sa Ingles noong 1839) ay labis na maimpluwensiya '' (influential)'' sa gitnang mga panahon ng ika-19 na siglo. Sa sandaling panahong pagkatapos nito, si Edward Robinson na kilala bilang tagapagtatag ng modernong [[Palestinolohiya]] ay naglimbag ng mabentang aklat na Biblical Researches in Palestine, the Sinai, Petrae and Adjacent Regions (1841) na nagdulot sa pangkat ng mga tao ng simbahan (clergymen) na magtatag ng Palestine Exploration Fund "upang itaguyod ang pagsasaliksik sa arkeolhiya at kasaysayan, ugali at kagawian at kultura, heolohiy at mga natural na agham sa biblikal na Palestina at Leven" noong 1865. Ito ay sinundan ng Deutscher Palästina-Verein (1877) at ng École Biblique (1890). Ang American School of Oriental Research ay itinatag noong 1900 at ang British School of Archaeology noong 1919. Ang pananaliksik na inisponsoran ng mga institusyong ito sa mga simulang yugto nito ay pangunahing heograpiko at hanggang 1890 nang si Sir Flinders Petrie ay nagpakilala ng mga pundamental na prinsipyo ng siyentipikong na paghuhukay kabilang ang [[stratigrapiya]] at [[seramikong typolohiya]] sa arkeolohiyang Palestinian. Ang dominanteng pigura sa ika-20 siglong arkeolohiya ng bibliya ay si William F. Albright na isang Amerikanong nag-ugat sa tradisyong [[kristiyano]]ng ebanghelikal (ang kanyang mga magulang ay ministrong baptist sa Chile). Siya ang direktor ng Director of the American Schools of Oriental Research (ASOR) na ngayon ay tinatawag na W. F. Albright Institute of Archaeological Research mula 1920 hanggang 1930 at editor ng ASOR Bulletin hanggang 1968. Sa mga simulang dekada ng ika-20 siglo, ang debate ay pinangibabawan ng [[hipotesis na dokumentaryo]]. Ang hipotesis na ito ay nagpapaliwanag na ang [[Bibliya]] ay isang pinagsamang produkto ng mga may-akda na sumulat sa pagitan ng ika-10 hanggang ika-5 siglo BCE at nagtaas ng tanong sa kung ang mga aklat sa Bibliya ay maituturing bang mapagkakatiwalaang impormasyon sa panahon ni [[Solomon]] o mas nauna pa rito. Ang mga skolar na [[Europeo]] ay nagmungkahing ang mga aklat sa Lumang Tipan ay nakasalig sa tradisyong ipinasa ng bibig na maaaring sumasalamin sa tunay na kasaysayan ngunit ang mga mismong aklat na ito ay hindi naglalaman ng tamang kasaysayan. Nakita ni Albright ang arkeolohiya bilang isang praktikal na paraan upang masubok ang mga ideyang ito. Si Albright at ang kanyang mga tagasnod ay naniniwalang ang arkeolohiya ay maaari at dapat magbigay linaw sa mga salaysay ng Bibliya partikular na sa Lumang Tipan. Ang maimpluwensiya '' (influential)'' na mga posisyong akademiko ni Albright at ng kanyang mga tagasunod at ang kanilang mga akda ay gumawa sa mga itong labis na maimpluwensiya '' (influential)'' lalo na sa Amerika at lalo na sa mga ordinaryong [[Kristiyano]] na nagnanais na maniwalang ang arkeolohiya ay nakapagpatunay ng Bibliya. Ang katunayan, ang mga kasapi ng eskwelang ito ni Albright ay hindi mga [[literalista]] (naniniwala sa literal na interpretasyon ng Biliya) at ang kanilang layunin ay ibukod ang mga bahaging totoo sa Bibliya at mga pagpapalamuti (embellishments) dito. Ang mga konklusyon ng eskwelang Albrightian ay pinataob sa ikalawang gitnang bahagi ng ika-20 siglo. Ang pinabuting mga paraang arkeolohikal na ang pinakakilala rito ang mga paghuhukay ng arkeologong Briton na si [[Kathleen Kenyon]] sa [[Jericho]] ay hindi sumusuporta sa mga konklusyon ni Albright at ng kanyang mga tagasunod. Bukod dito, ang rekonstruksiyon ni Albright kay Abraham bilang isang karabanero (carvaneer) ng [[asno]] ay itinakwil ng pamayanang arkeolohikal. Ang hamong ito sa eskwelang Albright ay umabot sa rurok nito sa publikasyon ng dalawang mga mahalagang pag-aaral. Noong 1974, ang aklat ng arkeologong si [[Thomas L. Thompson]] na ''The Historicity of the Patriarchal Narratives'' ay muling sumiyasat ng mga salaysay sa [[Aklat ng Genesis]] at nagbigay ng konklusyon na "hindi lamang na ang arkeolohiya ay hindi nagpatunay ng isang pangyayari sa mga salaysay Patriarkal bilang historikal (totoong kasaysayan), ito ay hindi nagpakitang ang mga tradisyong ito ay malamang". Ang akda ng arkeologong si [[John Van Seters]] noong 1975 na ''Abraham in History and Tradition'' ay umabot sa parehong konklusyon tulad kay Thompson tungkol sa pagiging magagamit ng kasaysayang tradisyon. Sa parehong panahon, ang mga bagong henerasyon ng mga arkeologo na ang pinakilala ay si [[William G. Dever]] ay bumatikos sa arkeolohiyang Biblikal sa pagkabigo nitong pansinin ang rebolusyon sa arkeolohiyang [[processualismo]] na nakikita ang displinang ito bilang siyentipikong kapanig ng [[antropolohiya]] kesa bilang isang bahagi ng corpus ng [[humanidades]] (humanities) na kaugnay ng kasaysayan at [[teolohiya]]. Ayon kay Dever, ang arkeolohiyang Biblikal ay nanatiling "sa kabuuan sa labis na makitid ng anggulong pananaw teolohikal at dapat ay lisanin at palitan ng isang pang-rehiyon na arkeolohiyang Syro-Palestinian na gumagana sa loob ng isang balangkas na processual". Si Dever ay malawak na nagtagumpay. Ang karamihan sa mga arkeologong gumagawa sa panahon ng [[Bibliya]] ay gumagawa sa kasalukuyan sa loob ng processual o post-processual na balangkas. == Pananaw ng mga arkeologo tungkol sa Bibliya == Ayon sa mga arkeologo, skolar ng Bibliya at historyan, ang karamihan ng kasaysayang isinasalaysay sa [[Bibliya]] tungkol sa bansang [[Israel]] (''Biblikal na Israel'') partikular sa [[Lumang Tipan]] gaya ng salaysay na partriarkal (kuwento ni [[Abraham]], [[Moises]]), [[Aklat ng Exodo|Exodo]] ng mga Israelita sa [[Ehipto]] at pananakop ni Josue sa Canaan sa [[Aklat ni Josue]] ay sinasalungat ng mga ebidensiyang arkeolohikal at [[mito|mitikal]] (mythical). Ayon sa arkeologong Israeli na si [[Israel Finkelstein]], walang ebidenisyang arkeolohikal na nagpapatunay sa [[Kaharian ng Israel (Pinag-isang Monarkiya)|dakilang kaharian nina David at Solomon]] o templo ni Solomon. Ang ebidensiyang arkeolohikal ay nagpapakitang ang Herusalem sa sinasabing panahon nina David at Solomon ay isa lamang baranggay (village) na mayroong hindi tataas sa 5,000 katao. Ang mga modernong skolar ay kumuha ng mga aspeto ng "''biblikal na Israel''" (Israel na inilalarawan sa Bibliya) at ikinasal ito sa mga datos mula sa arkeolohikal at hindi biblikal na mga pinagkukunan upang lumikha ng kanilang berisyon ng isang nakaraang Israel o "''Sinaunang Israel''" (Ancient Israel). Ang Sinaunang Israel na ito na binuo ng mga skolar ay walang labis na kaugnayan sa tunay na kahariang winasak ng imperyong Assyrian noong 722 BCE o sa historikal na Israel. Ang tunay na mga paksa ng pagsusulat na kasaysaysan sa modernong panahon ay ang ''historikal na Israel'' o ang ''biblikal na Israel''. Ang ''historikal na Israel'' ay isang realidad na historikal samantalang ang ''biblikal na Israel'' ay isang likhang intelektuwal ng mga may akda ng [[Bibliya]]. {{sfn|Moore|Kelle|2011|p=36}}<ref>Lemche, N. P. "The Israelites in History and Tradition" 1998, 165–66</ref> Ang sinaunang mga ugat ng [[Hudaismo]] na nakasalig sa Panahong Tansong [[politeismo|politeistikong]] mga [[Semitiko]]ng relihiyon (na spesipiko ang [[relihiyong Cananeo]]) ay isang [[sinkretisisasyon]] ng mga elemento ng [[Zoroastrianismo]] at ng pagsamba kay [[Yahweh]] na makikita sa sinaunang mga aklat ng [[Tanakh]]. Maraming mga skolar ang naniniwala na ang mga konseptong nabuo pagkakatapos ng pagkakatapon sa Babiblonia ng mga Israelita gaya ng eskatolohiya, mga anghel at mga demonyo ay naimpluwensiyahan ng relihiyong [[Zoroastrianismo]].<ref>[http://net.bible.org/dictionary.php?word=Zoroastrianism '''Zoroastrianism''']{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at [http://net.bible.org/home.php net.bible.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515235832/http://net.bible.org/home.php |date=2008-05-15 }}</ref><ref>Jahanian, Daryoush, M.D., [http://www.meta-religion.com/World_Religions/Zoroastrim/zoroastrian-biblical_connections.htm "The Zoroastrian-Biblical Connections,"] at [http://www.meta-religion.com/ meta-religion.com]</ref> Noong panahon ng [[pagkakatapon sa Babilonia]] ng mga Israelita noong 587 BCE, ang ilang mga pangkat ng mga pinatapong [[Kaharian ng Judah|mga taga-Judah]] ay muling naglarawan ng mas naunang mga ideya tungkol sa [[monoteismo]], pagkakahirang ng Israel, batas ng diyos at tipan sa isang teolohiya na nanaig sa Judah sa sumunod na mga siglo.<ref name="Steven L. McKenzie 1992 pp. 160-168">Steven L. McKenzie, Deuteronomistic History, The Anchor Bible Dictionary Vol. 2, Doubleday (1992), pp. 160-168; Mark S. Smith, The Origins of Biblical Monotheism: Israel’s Polytheistic Background and the Ugaritic Texts, Oxford University Press (2001) pp. 151-154</ref> [[Talaksan:Ajrud.jpg|thumb|Isa mga paso na natagpuan ng mga arkeologo sa Kuntillet Ajrud na may nakasulat na "Berakhti etkhem l’YHVH Shomron ul’Asherato" (Hebrew: בירכתי אתכם ליהוה שומרון ולאשרתו‎) na kung isasalin sa Tagalog ay "Pinagpala kita kay Yahweh at ng kanyang Asherah"]] Ang arkeolohikal na ebidensiya sa panahon ng sinasabing [[Kaharian ng Israel]] ay nagdodokumento ng mga tensiyon sa pagitan ng mga pangkat na komportable sa pagsamba kay [[Yahweh]] kasama ng mga lokal na [[diyos]] gaya nina [[Asherah]] at [[Baal]] (mga politeista) at sa mga nagpipilit ng pagsamba ''lamang'' kay Yahweh (mga monoteista).<ref name="Othmar Keel 1998">Othmar Keel, Christoph Uehlinger, Gods, Goddesses, and Images of God in Ancient Israel, Fortress Press (1998); Mark S. Smith, The Origins of Biblical Monotheism: Israel’s Polytheistic Background and the Ugaritic Texts, Oxford University Press (2001)</ref><ref name="Othmar Keel 1998"/> Noong ika-8 siglo BCE, ang pagsamba kay [[Yahweh]] sa Israel ay nakipagtunggali sa maraming iba pang mga kulto na tinukoy ng paksiyong Yahwist bilang ''mga baal''. Ang paksiyong monoteistang ito ay tila nagkamit ng malaking impluwensiya noong ika-8 siglo BCE at noong mga ika-7 siglo BCE batay sa pinagkunang [[Deuteronomistiko]], ang monoteistikong pagsamba kay Yahweh ay tila naging opisyal at ito ay makikita sa pag-aalis ng larawan ni [[Asherah]] sa templo sa Herusalem sa sinasabing pamumuno ni Haring [[Hezekiah]] kaya ang pagsambang monoteistiko sa diyos ng Israel ay maikakatwirang nagmula sa pamumunong ito.<ref name="Steven L. McKenzie 1992 pp. 160-168"/> Ang [[Deuteronomio]] gayundin ang ibang mga aklat na itinuro sa [[Deuteronomista]] ay isinulat noong sinasabing panahon ni Haring [[Josiah]]. Kaya ang huling mga dekada ng panahon ng kaharian ng Israel hanggang sa pagkakatapon sa Babiblonia ay nagmamarka sa opisyal na [[monolatriya]] ng diyos ng Israel. Ito ay may mahalagang mga konsekwensiya sa pagsamba kay Yahweh gaya ng pagsasanay sa mga ipinatapon na Israelita sa Babilonia at kalaunan ay para sa teolohiya ng Ikalawang templong Hudaismo. == Mga panahon sa arkeolohiyang Syro-Palestinian == Ang sumusunod ang mga yugto ng panahon sa [[arkeolohiyang Syro-Palestinian]]:<ref>Mercer Dictionary of the Bible p. 55</ref> * [[Panahong Tanso]] (Bronze age): 3,200-1,200 BCE ** [[Bronze age|Simulang Tanso]] (EB) Age = 3200–2200 BCE ** Gitnang Tanso (Middle Bronze o MB) Age = 2200–1550 BCE *** MB I (formerly MB IIA) = 2200–2000 *** MB II (formerly MB IIA) = 2,000-1,750 *** MB III (formerly MB IIC) = 1750–1550 ** Huling Tanso (Late Bronze o LB) Age = 1550–1200 BCE *** LB I = 1550–1400 *** LB II = 1400–1200 * [[Panahong Bakal]] (Iron Age): 1200–586 BCE. Ang panahon ng mga sinaunang Israelita ay sinasabing sumasaklaw mula 1200–950 BCE. ** Iron I = 1200–1000. Ayon kay Mcnutt, sa panahong ito ang isang populasyon ay nagsimulang kumilala sa kanilang sarili na mga "Israelita" at bumukod sa kanilang mga sarili mula sa ibang mga [[Cananeo]]. Ayon kay Dever, sa panahong ito, ang Israel ay isang etnikong pangkat na nagmula sa sentral na mataas na lugar sa Canaan kesa isang organisadong estado o bansa. Ayon sa mga arkeologo, ang Israel ay hindi nagmula sa Ehipto gaya ng mababasa sa [[Aklat ng Exodo]] kundi nagmula mismo sa Canaan. Ayon sa [[Aklat ni Josue]], ang Canaan ay sinakop ng mga Israelita pagkatapos nilang lumisan (exodus) mula sa Ehipto ngunit ayon sa ebidensiyang arkeolohikal, ang Canaan ay hindi tinitirhan ng mga tao sa panahong sinasabing sinakop at isinagawa ng mga Israelita ang [[henosidyo]] ng mga mamamayan ng Canaan. Bukod dito, walang ebidensiya ng digmaan o pananakop na nangyari sa Canaan sa panahong ito. ** Iron IIA = 1000–930 ** Iron IIB = 930–721 ** Iron IIC = 721–586 * [[Imperyong Neo-Babilonio|Panahong Babilonio]] (Babylonian period): 586–539 BCE * [[Imperyong Akemenida|Panahong Persa]]: 539–332 BCE * [[Panahong Hellenistiko]] (Greek o Hellenistic period) = 332–63 BCE ** Simulang Hellenistiko = 332–198 ** Huling Hellenistiko = 198–63 * [[Panahong Romano]] (Roman period): 63 BCE-324 CE ==Mga resulta ng paghuhukay ng mga arkeologo sa Israel== Ayon sa arkeologong Israeli na si [[Ze'ev Herzog]]:<ref>This is what archaeologists have learned from their excavations in the Land of Israel: the Israelites were never in Egypt, did not wander in the desert, did not conquer the land in a military campaign and did not pass it on to the 12 tribes of Israel. Perhaps even harder to swallow is that united monarchy of David and Solomon, which is described by the Bible as a regional power, was at most a small tribal kingdom. And it will come as an unpleasant shock to many that the God of Israel, YHWH, had a female consort and that the early Israelite religion adopted monotheism only in the waning period of the monarchy and not at Mount Sinai.<br /><br /></ref>{{quote| Ito ang nalaman ng mga arkeologo sa kanilang paghuhukay sa bansang Israel: Ang mga Israelita ay hindi kailanman tumuntong sa Ehipto, hindi naglakbay sa ilang, [[Aklat ni Josue|hindi sinakop ang lupain (ng Canaan)]], at hindi ito ibinigay sa 12 lipi ng Israel. Marahil, ang isa sa napakahirap lunukin ay ang [[Kaharian ng Israel (nagkakaisang monarkiya)|pinagkaisang kaharian ni David at Solomon]] na sinasabi sa Biblia na makapangyarihan sa buong rehiyon (ng Canaan), ay isang maliit na tribong kaharian lamang. At ikagugulat ng marami na ang diyos ng Israel na si Yahweh ay may asawang babae at ang mga sinaunang Israelita ay tinanggap lamang ang monoteismo sa panahong humina na ang kaharian at hindi sa Bundok Sinai.}} Ito ay tinatanggap ng halos lahat ng mga arkeologo at iskolar ng Lumang Tipan kabilang sina [[William G. Dever]], [[Israel Finkelstein]], [[Francesca Stavrakopoulou]], [[Zahi Hawass]] at marami pang iba. == Mga sanggunian == {{reflist}} == Bibliyograpiya == * Thomas W. Davis, “Shifting Sands: The Rise and Fall of Biblical Archaeology”, Oxford 2004 * Israel Finkelstein, “[[:en:The Bible Unearthed|The Bible Unearthed]]”, Free Press 2001 * A.D. Marcus, “The View from Nebo”, Little, Brown & Co 2000 * M. Sturgis, “It Ain’t Necessarily So”, Headline 2001 * Thomas .L. Thompson, “The Mythic Past”, Basic Books 1999 * Thomas .L. Thompson, “The Historicity of the Patriarchal Narratives”, Trinity 2002 * Hector Avalos, The End of Biblical Studies * [[William G. Dever|Dever, William G.]], "Archaeology and the Bible : Understanding their special relationship", in ''Biblical Archaeology Review'' 16:3, (Mayo/Hunyo 1990) * {{cite book | author=Dever, William G. | title=What Did the Biblical Writers Know and When Did They Know It? | url=https://archive.org/details/whatdidbiblicalw0000will | publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing Company | year=2002 | id=ISBN 0-8028-2126-X}} * {{cite book | author=Dever, William G. | title=Who Were the Early Israelites and Where Did They Come From? | url=https://archive.org/details/whowereearlyisra0000deve | publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing Company | year=2003 | id=ISBN 0-8028-0975-8}} == Mga panlabas na kawing == * [http://cosmiclog.msnbc.msn.com/_news/2008/11/18/4350632-bible-gets-a-reality-check Bible gets a reality check] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101206175603/http://cosmiclog.msnbc.msn.com/_news/2008/11/18/4350632-bible-gets-a-reality-check |date=2010-12-06 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=evIn00lhq8Q Is the Bible still relevant today?] [[Kategorya:Bibliya]] [[Kategorya:Sinaunang Israel at Juda]] [[Kategorya:Arkeolohiyang pambibliya]] 991d8m75jitwwfym5trxr14cmh32l68 0 182362 2204783 2088369 2026-04-24T20:49:52Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204783 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Bart D. Ehrman | image = Bart Ehrman.jpg | image_size = 180px | alt = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1955|10|5|df=y}} | birth_place = | nationality = American | citizenship = | other_names = | known_for = [[New Testament]] authentication, [[historical Jesus]], lost gospels, early Christian writings, orthodox corruption of scripture. | education = BA (1978), MDiv (1981), PhD (1985) | alma_mater = [[Moody Bible Institute]]<br/>[[Wheaton College (Illinois)|Wheaton College]]<br/>[[Princeton Theological Seminary]] | employer = The Department of Religious Studies, [[University of North Carolina at Chapel Hill]]. | spouse = Sarah Beckwith | partner = | children = Kelly and Derek | parents = | relations = | awards = | signature = | signature_alt = | website = [http://www.bartdehrman.com/ www.bartdehrman.com] | footnotes = | misc = }} Si '''Bart D. Ehrman''' (ipinanganak noong 1955) ay isang Amerikanong skolar ng Bagong Tipan na kasalukuyang Natatanging Propesor na James A. Gray ng mga Pag-aaral Relihiyoso(Religious Studies) sa [[University of North Carolina at Chapel Hill]]. Si Ehrman ay isa sa mga pangunahing skolar ng Bagong Tipan at nagkamit rin ng papuri sa sikat na lebel na sumulat ng apat na mahusay na bumentang mga aklat ayon sa New York Times. Ang kanyang pinakakilalang mga aklat ang ''[[Misquoting Jesus]]'' at ''[[Jesus, Interrupted]]''.<ref>http://www.bartdehrman.com/</ref> Ang trabaho ni Ehrman ay nakatuon sa [[tekstuwal na kritisismo]](textual criticism) ng Bagong Tipan at [[sinaunang Kristiyanismo]]. Siya ay isang [[agnostiko]]. ==Education== Si Ehrman ay lumaki sa [[Lawrence, Kansas]], Estados Unidos at dumalo sa Lawrence High School kung saan siya kabilang sa pangkat na kampeon ng debate noong 1973. Siya ay nagsimulang mag-aral ng Bibliya at ang orihinal na mga wika nito sa [[Moody Bible Institute]] at nagtapos noong 1978 sa [[Wheaton College (Illinois)|Wheaton College]] sa Illinois. Kanyang natanggap ang kanyang PhD at [[Master of Divinity|M.Div.]] mula sa [[Princeton Theological Seminary]] kung saan siya nag-aral sa ilalim ng skolar ng Bibliyang si [[Bruce Metzger]]. Siya ay nagkamit ng ''[[magna cum laude]]'' para sa parehong BA noong 1978 at PhD noong 1985. ==Buhay== Si Ehrman ay naging Kristiyanong [[Ebanghelikal]] noong tinedyer. Sa kanyang mga aklat, kanyang inalala ang kanyang kasigasigan bilang isang [[born again]] na [[pundamentalistang Kristiyanismo|pundamentalistang Kristiyano]] na tiyak na kinasihan ng [[diyos]] ang mga salita ng [[Bibliya]] at iningatan ang mga teksto nito mula sa lahat ng kamalian. Ang kanyang pagnanais na maunawaan ang orihinal na mga salita ng Bibliya ang nagtulak sa kanya na pag-aralan ang mga sinaunang wika ng Bibliya at [[tekstuwal na kritisismo]]. Gayunpaman, ang kanyang pag-aaral sa pagkatapos ng kolehiyo(graduate studies) ay kalaunang kumimbinsi sa kanya na kailangang makilala ang mga kontradiksiyon sa mga [[manuskrito ng Bibliya]] kesa sa pagtatangkang pagkasunduin ang mga salungatan. Siya ay nanatiling [[liberal na Kristiyano]] sa loob ng 15 taon ngunit kalaunang naging [[agnostiko]] pagkatapos na makipaglaban sa pilosopikal na [[problema ng kasamaan]] at mga pagdurusa sa mundo. Siya ay dating Pangulo ng Southeast Region ng Society of Biblical Literature at malapit na nagtrabaho bilang editor sa ilang mga publikasyon ng Society. Sa kasalukuyan, siya ay kapwa-editor ng seryeng New Testament Tools and Studies. Ang karamihan sa mga aklat ni Ehrman ay nakatuon sa iba't ibang gma aspeto ng tesis ni [[Walter Bauer]] na ang [[Kristiyanismo]] ay palaging magkakaiba iba at magkakalaban sa sarili nito. Si Ehrman ay kalimitang itinuturing na pionero sa pag-uugnay ng kasaysayan ng sinaunang iglesia sa mga uring tekstuwal(textual variants) sa loob ng mga manuskrito ng Bibliya at inimbento ang terminong '''[[proto-orthodox]] Christianity''' upang ilarawan ang Kristiyanismo na umiiral bagong ang kasunduan o orthodoxy ay naitatag. Sa kanyang mga aklat, ipinakita ni Ehrman na mula sa panahon ng mga [[ama ng simbahan]](church fathers), ang mga itinakwil bilang heretiko gaya halimbawa ni [[Marcion]] ang kinasuhan ng pagbabago ng mga manuskrito ng Bibliya. Iminungkahi ni Ehrman na aktuwal na mas kalimitang ang orthodox ang lumihis(corrupted) ng mga manuskrito at nabago ng mga teksto upang itaguyod ang kanilang mga partikular na pananaw. ==Mga Aklat== {{refbegin|2}} * {{cite book|title=Didymus the Blind and the Text of the Gospels (The New Testament in the Greek Fathers; No. 1)|publisher=[[Society of Biblical Literature]]|year=1987|isbn=1-55540-084-1}} * {{cite book|title=The Text of the Fourth Gospel in the Writings of Origen (The New Testament in the Greek Fathers; vol. 1)|publisher=[[Society of Biblical Literature]]|year=1992|isbn=1555407897}} * {{cite book|title=The Orthodox Corruption of Scripture: The Effect of Early Christological Controversies on the Text of the New Testament|url=https://archive.org/details/orthodoxcorrupti0000ehrm_e4i4|publisher=Oxford University Press, US|orig-year=1996|year=2011|isbn=978-0-19-973978-3}} * {{cite book|title=The Text of the New Testament in Contemporary Research: Essays on the Status Quaestionis|url=https://archive.org/details/textofnewtestame0000unse|publisher=[[Wm. B. Eerdmans Publishing Company]]|year=1995|isbn=0-8028-4824-9}} * {{cite book|title=The New Testament: A Historical Introduction to the Early Christian Writings|publisher=Oxford University Press, US|year=1997|isbn=0-19-515462-2}} * {{cite book|title=The New Testament and Other Early Christian Writings: A Reader|url=https://archive.org/details/writing0000medw|publisher=Oxford University Press, US|year=1998|isbn=0-19-515464-9}} * {{cite book|title=After the New Testament: A Reader in Early Christianity|url=https://archive.org/details/afternewtestamen0000unse|publisher=[[Oxford University Press]], US|year=1998|isbn=0-19-511445-0}} * {{cite book|title=[[Jesus: Apocalyptic Prophet of the New Millennium]]|publisher=[[Oxford University Press]], US|year=1999|isbn=0-19-512474-X}} * {{cite book|title=The Apostolic Fathers: Volume I. I Clement. II Clement. Ignatius. Polycarp. Didache|publisher=[[Harvard University Press]]|year=2003|isbn=0-674-99607-0}} * {{cite book|title=The Apostolic Fathers: Volume II. Epistle of Barnabas. Papias and Quadratus. Epistle to Diognetus. The Shepherd of Hermas|publisher=[[Harvard University Press]]|year=2003|isbn=0-674-99608-9}} * {{cite book|title=Lost Scriptures: Books that Did Not Make It into the New Testament|publisher=Oxford University Press, US|year=2003|isbn=0-19-514182-2|url=https://archive.org/details/lostscripturesbo00ehrm}} * {{cite book|title=Lost Christianities: The Battles for Scripture and the Faiths We Never Knew|publisher=Oxford University Press, US|year=2003|isbn=0-19-514183-0|url=https://archive.org/details/lostchristianiti00ehrm}} * {{cite book|last=Ehrman|first=Bart|author2=Jacobs, Andrew S.|title=Christianity in Late Antiquity, 300–450 C.E.: A Reader|publisher=Oxford University Press, US|year=2003|isbn=0-19-515461-4}} * {{cite book|title=A Brief Introduction to the New Testament|url=https://archive.org/details/briefintroductio0000ehrm|publisher=Oxford University Press, US|year=2004|isbn=0-19-516123-8}} * {{cite book|title=Truth and Fiction in The Da Vinci Code: A Historian Reveals What We Really Know about Jesus, Mary Magdalene, and Constantine|publisher=Oxford University Press, US|year=2004|isbn=0-19-518140-9|url=https://archive.org/details/truthfictionin00ehrm}} * {{cite book|last=Metzger|first=Bruce M.|author2=Ehrman, Bart|title=The Text of the New Testament: Its Transmission, Corruption, and Restoration|url=https://archive.org/details/textofnewtestame0000metz_k4t1|publisher=Oxford University Press, US|year=2005|isbn=0-19-516667-1}} * {{cite book|title=[[Misquoting Jesus|Misquoting Jesus: The Story Behind Who Changed the Bible and Why]]|publisher=[[HarperSanFrancisco]]|year=2005|isbn=0-06-073817-0}} * {{cite book|title=Peter, Paul, and Mary Magdalene: The Followers of Jesus in History and Legend|publisher=Oxford University Press, US|year=2006|isbn=0-19-530013-0|url=https://archive.org/details/peterpaulmarymag00ehrm_0}} * {{cite book|title=Studies in the Textual Criticism of the New Testament|url=https://archive.org/details/studiesintextual0000ehrm|publisher=[[Brill Publishers]], US|year=2006|isbn=90-04-15032-3}} * {{cite book|title=The Lost Gospel of Judas Iscariot: A New Look at Betrayer and Betrayed|publisher=Oxford University Press, US|year=2006|isbn=978-0-19-531460-1|url=https://archive.org/details/lostgospelofjuda00ehrm}} * {{cite book|title=God's Problem: How the Bible Fails to Answer Our Most Important Question – Why We Suffer|publisher=[[HarperCollins]], US|year=2008|isbn=978-0-06-117397-4|url=https://archive.org/details/godsproblemhowbi00ehrm}} * {{cite book|title=Jesus, Interrupted: Revealing the Hidden Contradictions in the Bible (And Why We Don't Know About Them)|publisher=[[HarperCollins]], US|year=2009|isbn=978-0-06-117394-3}} * {{cite book|title=[[Forged (book)|Forged: Writing in the Name of God – Why the Bible's Authors Are Not Who We Think They Are]]|publisher=[[HarperCollins]], US|year=2011|isbn=978-0-06-201261-6}} * {{cite book|last=Ehrman|first=Bart|author2=Pleše, Zlatko|title=The Apocryphal Gospels: Texts and Translations|publisher=Oxford University Press, US|year=2011|isbn=978-0-19-973210-4|url=https://archive.org/details/isbn_9780199732104}} * {{cite book|title=[[Did Jesus Exist? (Ehrman)|Did Jesus Exist? The Historical Argument for Jesus of Nazareth]]|publisher=[[HarperCollins]], US|year=2012|isbn=978-0-06-220460-8}} * {{cite book|title=Forgery and Counterforgery: The Use of Literary Deceit in Early Christian Polemics|publisher=Oxford University Press, US|year=2012|isbn=978-0-19-992803-3}} * {{cite book|title=The Bible: A Historical and Literary Introduction|publisher=Oxford University Press, US|year=2013|isbn=978-0-19-530816-7}} * {{cite book|title=The Other Gospels: Accounts of Jesus from Outside the New Testament|url=https://archive.org/details/othergospelsacco0000unse|publisher=Oxford University Press, US|year=2013|isbn=978-0-19-933522-0}} * {{cite book|title=How Jesus Became God: The Exaltation of a Jewish Preacher from Galilee|url=https://archive.org/details/howjesusbecamego0000ehrm|publisher=[[HarperOne]], US|year=2014|isbn=978-0-06-177818-6}} * {{cite book|title=Jesus Before the Gospels: How the Earliest Christians Remembered, Changed, and Invented Their Stories of the Savior|url=https://archive.org/details/jesusbeforegospe0000ehrm|publisher=[[HarperOne]], US|year=2016|isbn=978-0062285201}} * {{cite book|title=The Triumph of Christianity: How a Forbidden Religion Swept the World|url=https://archive.org/details/triumphofchristi0000ehrm_i9s6|publisher=[[Simon & Schuster]], US|year=2018|isbn=978-1501136702}} * {{cite book|title=Heaven and Hell: A History of the Afterlife|url=https://archive.org/details/heavenhellhistor0000ehrm|publisher=[[Simon & Schuster]], US|year=2020|isbn=978-1501136733}} * {{cite book|title=Journeys to Heaven and Hell: Tours of the Afterlife in the Early Christian Tradition|url=https://archive.org/details/journeystoheaven0000ehrm|publisher=[[Yale University Press]], US|year=2022|isbn=978-0300257007}} {{refend}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga iskolar ng Bibliya]] syw4z4znekkaet6gms0zel0wsybg43s 0 185277 2204754 2164973 2026-04-24T20:27:26Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204754 wikitext text/x-wiki Ang '''Tekstuwal na Krisitismo''' ay isang sangay ng [[kritisismong pampanitikan]] na nauukol sa pagtukoy at pag-aalis ng mga kamalian ng [[transkripsiyon (linguistika)|transkripsiyon]] sa mga teksto ng mga [[manuskrito]]. Ang mga sinaunang [[skriba]] ay nakagawa ng mga pagkakamali o pagbabago (intensiyonal man o hindi) nang ito kumopya ng mga kopya ng orihinal na dokumento sa pamamagitan ng pagsusulat sa kamay.<ref>Ehrman 2005, p. 46</ref> Sa ibinigay na isa o maraming mga kopya ng manuskrito (na kopya o mga kopya ng orihinal na dokumento), ang kritikong tekstuwal ay naghahangad na muling likhain ang orihinal na teksto (ang [[archetype]] o autograpo) mula sa mga kopyang ito sa posibleng pinakamalapit sa orihinal na dokumento. Ang parehong mga proseso ay maaaring gamitin upang tangkain ang muling paglilikha ng mga pagitang edisyon o mga [[recension]] ng kasaysayan ng transkripsiyon ng dokumento.<ref> Vincent. ''A History of the Textual Criticism of the New Testament'' <br />"... that process which it sought to determine the original text of a document or a collection of documents, and to exhibit, freed from all the errors, corruptions, and variations which may have been accumulated in the course of its transcription by successive copying."</ref> Ang huling layunin ng trabaho ng isang kritikong tekstuwal ay ang produksiyon ng isang "edisyong kritikal" na naglalaman ng teksto na pinakamalapit na pagtatantiya sa orihinal na hindi na umiiral na dokumento ng mga kopyang manuskrito. May tatlong mga pundamental na pakikitungo sa kritisismong tekstuwal: [[Eklektisismo]], [[stemmatika]], [[pag-eedit ng kopyang-teksto]]. Ang mga tekniko mula sa disiplinang biolohikal na [[cladistika]] ay kasalukuyang ginagamit rin upang tukuying ang mga relasyon sa pagitan ng mga manuskrito. Ang pariralang "mas mababang kristisismo" (lower criticism) ay ginagamit upang ilarawan ang salungatan sa pagitan ng kritisismong tekstuwal at [[mas mataas na kritisismo]] (higher cirticism) na isang paghahangad na matukoy ang tunay na may akda, petsa at lugar ng pagkakasulat ng orihinal na teksto. == Kasaysayan == Ang kritisismong tekstuwal ay sinasanay sa loob ng dalawang libong mga taon. Ang mga sinaunang kritikong tekstuwal ay nababahala sa pag-iingat ng mga akda ng [[sinaunang kasaysayan]] at ito ay nagpatuloy hanggang sa yugtong [[mediebal]] hanggang sa panahong moderno hanggang sa pagkakaimbento ng [[palimbagan]] (printing press). Maraming mga sinaunang akda o kasulatan gaya ng [[Bibliya]] at mga [[trahedyang Griyego]] ay umiiral sa daang daang mga kopya at ang relasyon ng bawat kopyang ito sa orihinal na dokumento ay hindi maliwanag. Pinagdedebatihan ng mga iskolar ng tekstuwal na kritisismo sa loob ng mga siglo kung aling mga pinagkukunan ang pinakamalapit na hinango mula sa orihinal at kaya ay alin sa mga pagbasa ng mga pinagkukunang ito ang tama. Bagaman ang mga aklat ng Bibliya na mga sulat tulad ng mga larong Griyego, ay pinagpapalagay na may isang orihinal, ang tanong sa kung ang ilang mga aklat ng bibliya tulad ng mga [[ebanghelyo]] ay may isa lamang orihinal na pinagkopyahan ay tinatalakay ng mga iskolar.<ref name=tanselle> Tanselle, (1989) ''A Rationale of Textual Criticism'</ref> Ang interes sa paglalapat ng kritisismong tekstuwal sa [[Quran]] ay nabuo rin pagkatapos ng pagkakatuklas ng [[mga manuskritong Sana'a]] noong 1972 na posibleng may petsang bumabalik sa ika-7 o 8 siglo CE. Sa wikang Ingles, ang mga akda ni [[Shakespeare]] ay naging isang partikular na mayabaong na lupa para sa kritisismong tekstuwal dahil ang mga kopya nito ay naglalaman ng labis na mga pagkakaiba (''variations'') at dahil ang paghahangad at gastos sa paglikha mga superior na edisyon ng mga akda ni Shakespeare ay malawak na nakikitang mahalaga.<ref> Jarvis 1995, pp. 1–17</ref> Ang mga prinsipyo ng kritisismong tekstuwal bagaman orihinal na binuo at pinino para sa mga akda ng antikwidad gaya ng [[Bibliya]] at mga akda ni [[Shakespeare]]<ref> Montgomery 1997</ref>, ito ay inilapat sa maraming mga akda mula pa kasalukuyan pabalik sa pinakaunang mga isinulat na dokumento sa [[Mesopotamia]] at [[Ehipto]] na isang yugto na mga limang [[millenia]]. == Mga paraan == === Eklektisismo === Ang [[Eklektisismo]] ay tumutukoy sa pagsasanay ng pagkokonsulta ng malawak na uri ng mga saksi sa isang partikular na orihinal. Ang pagsasanay na ito ay batay sa prinisipyong kapag maraming independiyenteng kasaysayan ng transmisyon, mas hindi malamang na ang lumikha ng parehong mga pagkakamali. Ang inalis ng isang skriba ay pinanatili naman ng ibang skriba. Kung ang idinagdag ng isa, ang iba ay malamang na hindi ito idadagdag. Ang eklektisismo ay pumapayag sa mga inperensiya tungkol sa orihinal na teksto batay sa ebidensiya ng mga salungatan sa pagitan ng mga saksing manuskrito. Bagaman ang isang pagbasang sinusuportahan ng maraming mga saksing manuskrito ay kadalasang mas pinapaboran, ito ay hindi palaging ang kaso. Halimbaw, ang isang ikalawang edisyon ng dula ni Shakespeare ay maaaring maglaman ng isang karagdagan na tumutukoy sa isang pangyayaring alam na nangyari sa pagitan ng dalawang mga edisyon. Bagaman ang halos lahat ng mga kalaunang manuskrito ay maaaring nagsama ng karagdagang ito, ang mga kritikong tekstuwal ay maaaring muling likhain ang orihinal na pinagbatayan nang walang karagdagang ito. Ang resulta ng prosesong ito ay isang teksto na may mga pagbasang hinugot mula sa maraming mga saksing manuskrito. Ito ay hindi kopya ng anumang partikular na manuskrito at maaaring lumihis mula sa karamihan ng mga umiiral na manuskrito. Sa isang puring pakikitungong eklektiko, walang isang saksing manuskrito ay teoretikal na pinapaboran. Bagkus, ang kritiko ay bumubuo ng mga opinyon tungkol sa mga indibidwal na saksing manuskrito na umaasa sa parehong panlabas at panloob na ebidensiya.<ref>Comfort, Comfort 2005, p. 383</ref> Simula gitna ng ika-19 siglo, ang eklektisismo kung saan walang pagkiling na ''a priori'' sa isang manuskrito ang naging nananaig na paraan ng pageedit ng mga tekstong Griyego ng [[Bagong Tipan]]. Ang resulta nito ang mga edisyong Griyego ng Bagong Tipan na tinatawag na [[United Bible Society, 4th ed.]] at [[Nestle-Aland, 27th ed.]]. Gayunpaman, ang mga pinakamatandang tekstong-uri (text-type) na [[tekstong-uring Alexandrian]] ang pinapaboran ng mga kritikong tekstuwal kaya ang mga edisyong kritikal na ito ay may disposisyong Alexandrian.<ref name=ISBN9039001057>Aland, B. 1994, p. 138</ref> ==== Panlabas na ebidensiya ==== Ang panlabas na ebidensiya ang ebidensiya ng bawat pisikal na saksing manuskrito, ang petsa nito, pinagkunan, at relasyon sa ibang mga saksing manuskrito. Ang mga kritikong tekstuwal ay kadalasang mas pumapabor sa mga pagbasang sinusuportahan ng pinakamatandang mga saksing manuskrito. Dahil sa ang mga pagkakamali ay may kagawiang maipon, ang mga mas matandang manuskrito ay may mas kaunting mga pagkakamali. Ang mga pagbasang sinusuportahan ng karamihan ng mga saksi ay kadalasan ring mas pinapaboran dahil ang mga ito ay hindi malamang na magpakita ng mga aksidente o mga indbidwal na pagkiling. Sa parehong mga dahilan, ang malawak na heograpikong mga saksing manuskrito ang pinapaboran. Ang ilang mga manuskrito ay nagpapakita ng ebidensiya na ang isang partikular na pag-iingat ay isinagawa sa kanilang pagkakalikha halimbawa, sa pagsasama ng mga alternatibong pagbasa sa kanilang mga margin na nagpapakita na ang higit sa isang mas naunang kopya (exemplar) ay kinonsulta sa paglikha ng kasalukuyang manuskrito. Ang papel ng isang kritikong tekstuwal ay kinakailangan kapag ang basikong kriterya ay may alitan. Halimbawa, tipikal na may mas kaunting mas matandang mga kopya at may mas malaking bilang mga kalaunang kopya ng manuskrito. Ang kritikong tekstuwal ay nagtatangka na balansehin ang mga kriterya na ito upang tukuyin ang orihinal na teksto. Marami pang mga konsiderasyong sopistikado. Halimbawa, ang mga pagbasang lumilihis mula sa alam na pagsasanay ng isang skriba o isang ibinigay na panahon ay maaaring isaalang alang na mas maaasahan dahil ang isang skriba ay mas hindi malamang sa kanyang sarili na lumihis mula sa karaniwang pagsasanay.<ref name=textandinterpretation>Hartin, Petzer, Mannig 2001, pp. 47–53</ref> ==== Panloob na ebidensiya ==== Ang panloob na ebidensiya ang ebidensiya na nagmumula mula sa mismong teksto na independiyente sa mga [[katangiang pisikal]] ng dokumento. Ang iba't ibang mga konsiderasyon ay maaaring gamitin upang pagpasyahan kung aling pagbasa ang mas malamang na orihinal. Misan, ang mga konsiderasyong ito ay may alitan.<ref name=textandinterpretation /> Ang dalawang karaniwang mga konsiderasyon ang ''[[lectio brevior]]'' (mas maikling pagbasa) at ''lectio difficilior'' (mas mahirap na pagbasa). Ang una ang pangkalahatang obserbasyon na ang mga skriba ay may kagawiang magdagdag ng mga salita para sa paglilinaw o dahil sa kagawian nito na mas madalas kesa sa pag-aalis nito. Ang ikalawa na ''[[lectio difficilior potior]]'' (ang mas mahirap na pagbasa ang mas malakas) ay kumikilala ng kagawian para sa harmonisasyon o paglutas ng mga maliwanag na salungatan sa teksto. Ang paglalapat ng prinsipyong ito ay tumutungo sa pagkuha ng mas mahirap o hindi magkaayon na pagbasa mas malamang na orihinal. Ang gayong mga kaso ay kinabibilangan rin ng pagsisimplika at pagkiknis ng mga skriba ng mga teksto na kanilang hindi lubos na nauunawaan.<ref>Aland K., Aland, B. 1987, p. 276</ref> Ang isa pang kagawian ng mga skriba ang [[homoioteleuton]], (parehong dulo). Ang Homoioteleuton ay nangyayari kapag ang dalawang mga salita/parirala/linya ay nagwawakas sa parehong sekwensiya mga letra. Sa pagtatapos ng pagkokopya ng skriba ng una ay lumalaktaw sa ikalawa na nag-aalis ng mga pagitang salita. Ang ''Homeoarchy'' ay tumutkoy sa paglaktaw ng mata kapag ang mga panimula ng dalawang linya ay pareho.<ref>http://www.ualberta.ca/~sreimer/ms-course/course/scbl-err.htm</ref> Maaari ring siyasatin ng kritikong tekstuwal ang ibang mga kasulatan ng may akda upang pagpasyahan kung anong mga salita o mga konstruksiyong gramatikal ang tumutugma sa kanyang istilo. Ang ebalwasyon ng panloob na ebidensiya ay nagbibigay rin sa kritikong tekstuwal ng impormasyon na tumutulong sa pagsisiyasat ng pagiging maaasahan ng mga indibidwal na manuskrito. Kaya, ang konsiderasyon ng panloob at panlabas na ebidensiya ay magkaugnay. Pagkatapos ng pagsasaalang alan ng lahat ng mga mahalagang paktor, hinahangad ng kritikong tekstuwal ang pagbasa na pinakamahusay na nagpapaliwanag kung paanong ang ibang mga pagbasa ay lumilitaw. Ang pagbasang ito ay ang pinakamalamang na kandidato naman na isang orihinal. ==== Mga kanon ng kritisismong tekstuwal ==== [[Image:Codex Sinaiticus-small.jpg|thumb|200px|[[Gospel of Luke|Luke]] 11:2 in [[Codex Sinaiticus]]]] Ang iba't ibang mga iskolar ay bumuo ng mga gabay o kanon ng kritisismong tekstuwal upang gabayan ang pagsasanay ng paghatol ng isang kritikong tekstuwal sa pagtukoy ng pinakamahusay na pagbasa ng teksto. Ang pinakauna ang si [[Johann Albrecht Bengel]] (1687–1752), na noong 1734 ay lumikha ng isang edisyon ng [[Textus Receptus]]. Sa kanyang komentaryo, kanyang itinatag ang patakarang ''Proclivi scriptioni praestat ardua'', ("ang mas mahirap na pagbasa ang mas papaboran").<ref name=bengelrules>{{cite web |url=http://www.bible-researcher.com/rules.html#Bengel| title=Critical Rules of Johann Albrecht Bengel | publisher=Bible-researcher.com|accessdate=2008-05-24}}</ref> Si [[Johann Jakob Griesbach]] (1745–1812) ay naglimbag ng ilang mga edisyon ng [[Bagong Tipan]]. Sa kanyang 1796 edisyon,<ref>J.J. Griesbach, [http://books.google.com.au/books?hl=en&id=BLk9AAAAIAAJ&dq=novum+testamentum+graece&printsec=frontcover&source=web&ots=r8sem3b7JS&sig=1unsVXlqNzwWrCXEi1oQW-s3m0I ''Novum Testamentum Graece'']</ref> kanyang itinatag ang labinlimang mga patakarang kritikal. Kabilang sa mga ito ang uri ng patakaran ni Bengel na ''Lectio difficilior potior'' na "ang mas mahirap na pagbasa ang mas mabuti". Ang isa pa ang ''Lectio brevior praeferenda'' na "ang mas maikling pagbasa ang mas mabuti" batay sa ideyang ang mga skriba ay mas malamang na magdagdag kesa magbawas.<ref>{{cite web | url=http://www.bible-researcher.com/rules.html#Griesbach |title=Critical Rules of Johann Albrecht Bengel|publisher=Bible-researcher.com|accessdate=2008-05-24}}<br /> "Brevior lectio, nisi testium vetustorum et gravium auctoritate penitus destituatur, praeferenda est verbosiori. Librarii enim multo proniores ad addendum fuerunt, quam ad omittendum."</ref> Ang patakrang ito ay hindi maaaring ilapat ng hindi kritikal dahil ang mga skriba ay maaaring mag-alis ng materyal nang hindi sinasadya. Sina [[Brooke Foss Westcott]] (1825–1901) at [[Fenton John Anthony Hort|Fenton J. A. Hort]] (1828–1892) ay naglimbag ng edisyon ng Bagong Tipan sa Griyego na [[Ang Bagong Tipan sa Orihinal na Griyego]]. Sila ay nagmungkhai ng siyam na mga patakarang kritikal kabilang ang patakaran ni Benghel na "ang pagbasa ay mas hindi malamang na orihinal na nagpapakita ng disposisyon sa pagkikinis ng mga kahirapan". Kanila ring ikinatwiran na "ang mga pagbasa ay inaprubahan o itinakwil sa dahilan ng kalidad at hindi sa bilang ng kanilang mga sumusuportang saksi" at ang "ang pagbasa ay mas papaboran na pinaka angkop na nagpapaliwanag sa eksistensiya ng iba pa." <ref>{{cite web | url=http://www.bible-researcher.com/rules.html#Hort |title=Theories of Westcott and Hort|publisher=Bible-researcher.com|accessdate=2008-05-24}}<br />"The reading is to be preferred that makes the best sense, that is, that best conforms to the grammar and is most congruous with the purport of the rest of the sentence and of the larger context." (2.20)</ref> Bagaman ang karamihan sa mga patakarang ito ay orihinal na binuo para sa kritisismong tekstuwal na [[Bibliya]] ay may malawak na aplikabilidad sa anumang tekstong naapektuhan ng mga pagkakamali sa transmisyon nito. ==== Mga limitasyon ng eklektisismo ==== Dahil sa ang mga kanon ng kritisismong tekstuwal ay mataas na naapektuhan ng interpretasyon at sa ibang panahon ay sumasalungat sa bawat isa, ang mga ito ay maaaring ilapat upang ipangatwiran ang resulta na umaangkop sa pakay na estetiko o teolohikal ng kritikong tekstuwal. Simula ika-19 siglo, ang mga iskolar ay naghangad ng mas mahigpit na mga paraan upang gabayan ang paghatol editoryal. Ang pageedit ng pinakamahusay na teksto (na isang kumpletong pagtakwil ng eklektisismo) ay naging sukdulan. Ang [[Stemmatiko]] at pag-eedit ng kopyang teksto bagaman parehong eklektiko dahil sa ang mga ito ay pumapayag sa editor na pumili ng mga pagbasa mula sa maraming mga pinagkuna ay naghahangad na bawasan ang subhektibidad sa pamamagitan ng pagtatatag ng isa o ilang mga saksing manuskrito na pinagpapalagay na pinapaboran ng obhektibong kriterya. Ang pagbanggit ng mga ginamit na pinagkunan at mga alternatibong pagbasa at ang paggamit ng orihinal na teksto at mga larawan ay tumutulong sa mga mambabasa at ibang mga kritiko na tukuyin ang lawak ng lalim ng pagsasaliksik ng kritiko at upang independiyenteng patunayan ang kanilang akda. === Pag-eedit ng tekstong kopya === Sa pag-eedit ng kopyang teksto, inaayon ng iskolar ang mga pagkakamali sa basehang teksto na kadalasan sa tulong ng ibang mga saksing manuskrito. Kadalasan, ang basehang teksto ay pinili mula sa pinakamatandang manuskrito ng teksto ngunit sa sinaunang mga panahon ng paglilimbag, ang kopyang teksto ay kadalasang isang manuskrito na makukuha. Sa paggamit ng paraang tekstong kopya, ang kritiko ay sumusuri sa basehang teksto at gumagawa ng mga koreksiyon (emendasyon) sa mga lugar kung saan ang basehang teksto ay lumalabas na mali sa kritiko. Ito ay maaaring gawin sa pamamagitan ng pagtingin sa mga lugar sa basehang teksto na walang saysay o sa pamamagitan ng pagtingin sa teksto ng ibang mga saksing manuskrito para sa superior na pagbasa. Ang mga malapit na pagpapasya ay karaniwang nalulutas ng pabor sa kopyang teksto. Ang unang nailimbag na edisyon ng Griyegong Bagong Tipan ay nilikha sa pamamagitan ng paraang ito. Ang editor na si [[Erasmus]] ay pumili ng isang manuskrito mula sa lokal na Dominikanong monasteryo sa Basle at tinuwid ang mga halatang pagkakamli sa pamamagitan ng pagkokonsulta sa ibang mga lokal na manuskrito. Ang tekstong [[Brooke Foss Westcott|Westcott]] at[[Fenton John Anthony Hort|Hort]] na basehan ng saling [[Revised Version]] ng Bibliyang Ingles ay gumamit rin ng paraang kopyang teksto gamit ang [[Codex Vaticanus]] bilang basehang manuskrito.<ref>{{cite book | last = Aland | first = Kurt | authorlink = Kurt Aland | author2 = and Barbara Aland; Erroll F. Rhodes (trans.) | title = The Text of the New Testament: An Introduction to the Critical Editions and to the Theory and Practice of Modern Textual Criticism | publisher = [[William B. Eerdmans Publishing Company]] | year = 1995 | location = Grand Rapids | page = [https://archive.org/details/textofnewtestame0000alan_v4p7/page/236 236] | url =https://archive.org/details/textofnewtestame0000alan_v4p7 | doi = | isbn = 978080284098{{Please check ISBN|reason=Invalid length.}}L}}</ref> ==== Konsepto ng kopyang teksto ni McKerrow ==== Ang bibliograpong si [[Ronald B. McKerrow]] ay nagpakilala ng terminong tekstong kopya sa kanyang 1904 edisyon ng mga akda ni [[Thomas Nashe]] na naglalarawan dito bilang "ang teksto na ginamit sa bawat partikular na kaso bilang basehan ko". May kamalayan si McKerrow sa mga limitasyon ng paraang stemmatiko at naniwalang mas maingat na piliin ang isang partiklular na teksto na inakala na partikular na maaasahan at pagkatapos ay emendahan lamang ito kung saan ang teksto ay halatang corrupt. Sa orihinal na paraan ni McKerrow, ang tekstong kopya ay hindi kinakailangang ang pinakamatandang teksto. Sa ilang mga kaso, si McKerrow ay pumili ng isang kalaunang saksing manuskrito na nagkomenta na "kung ang editor ay mas dahilan na ipagpalagay na ang isang teksto ay kumakatawan sa kalaunang mga koreksiyon kesa sa iba, at sa parehong panahon ay walang dahilan sa hindi paniniwala na ang mga koreksiyong ito o ilan sa mga ito kahit papaano, ay gawa ng may akda, wala siyang pagpipilian kundi gumawa ng teksto ng basehan ng kanyang muling paglilimbag."<ref>Quoted in Greg 1950, pp. 23–24</ref> Noong mga 1938, sa kanyang ''Prolegomena for the Oxford Shakespeare'', binago ni McKerrow ang kanyang isip tungkol sa paraang ito dahil siya ay natakot na ang isang kalaunang edisyon kahit ito pa ay naglalaman ng mga koreksiyon ng may akda ay malilihis ng mas malawak kesa sa pinakamatandang limbag mula sa orihinal na manuksrito ng may akda". Siya ay nagbigay ng konklusyon na ang tamang paraan ay malilikha sa pamamagitan ng paggamit ng pinakamatandang mabuting limbag ng kopyang teksto at ikabit dito mula sa unang edisyon na naglalaman ng mga ito, ang gayong mga koreksiyon kung paanong lumalabas sa atin na hanguin mula sa may akda. Ngunit sa takot ng arbitaryong pagsasanay ng paghatol na editorial, isinaaad ni McKerrow na sa pagbibigay konklusyon na ang isang kalaunang edisyon ay may malaking mga rebisyon na matuturo sa may akda, "dapat nating tanggapin ang lahat ng mga pagbabago ng edisyong ito maliban sa anumang halatang pagkakamali o maling paglilimbag".<ref>McKerrow 1939. pp. 17–8, quoted in Greg 1950, p. 25</ref> ==== Rationale ng kopyang teksto ni W. W. Greg ==== Ang kritisismong tekstuwal na Anglo-Amerikano sa huli nang ika-20 siglo ay pinanaigan ng isang mahalagang sanaysay noong 1950 ni [[Walter Wilson Greg|Sir Walter W. Greg]] na "The Rationale of Copy-Text". Iminungkahi ni Greg na: {{quotation|Ang isang pagtatangi sa pagitan ng mahalaga o aking tatawaging substantibong mga pagbasa ng teksto, ang mga umaapekto sa kahulugan ng may akda o sa esensiya ng kanyang ekspresyon at iba pa gaya ng pangkalahatan gaya ng pagbabaybay, punktuwasyon, dibisyon ng salita at tulad nito na umaaketo ng pangunahin sa pormal na presentasyon nito na maaaring isaaalang alang na mga aksidente o aking tatawagin ang mga ito na mga akisidental ng teksto.<ref>Greg 1950, p. 21</ref>}} Naobserbahan ni Greg na ang mga kompositor sa mga tindahan ng limbagan ay may kagawiang sumunod sa mga substantibong pagbasa ng kanilang kopya ng tapat maliban kapag sila ay lumihis ng hindi sinasadya ngunit "tungkol sa mga aksidental kanilang normal na susundin ang kanilang mga kagawian o inklinasyon bagaman sila sa iba't ibang mga dahilan at digri ay maimpluwensiyan ng kanilang kopya."<ref>Greg 1950, p. 22</ref> {{quotation|Ang tunay na teoriya, aking ikinakatwiran, na ang kopyang teksto ay dapat mangasiwa ng pangkahalatan sa bagay ng mga aksidental ngunit ang pagpipilian sa pagitan ng mga substantibong pagbasa ay nabibilang sa pangkalahatang teoriya ng kritisismong tekstuwal at nasa lagpas na makitid na prinsipyo ng tekstong kopya. kaya maaaring mangyari na sa edisyong kritikal, ang tekstong angkop na napili bilang kopya ay maaaring hindi sa anumang paraan ang isa na nagsusuplay ng pinaka substantibong mga pagbasa sa mga kaso ng bariasyon. Ang pagkabigo sa paggawa ng distinksiyon na ito at sa paglapat ng prinsipyong ito ay natural na tumungo sa labis na malapit at labis na pangkahalatan na pag-asa sa tekstong pinili bilang basehan ng edisyon at may lumitaw na maaaring tawaging kalupitan ng tekstong kopya sa aking opinyon na nagpababa ng labis sa pinakamahuhsay sa akdang editoryal ng nakaraang henerasyon.<ref>Greg 1950, p. 26</ref>}} Sa madaling sabi, sa pananaw ni Grego, ang kopyang teksto ay hindi maaaring payagan ng pananaig o kahit mas dakilang aurotidad kung nauukol sa substantibong mga pagbasa. Ayon kay McKerrow, ang pagpipilian sa pagitan ng makatwiran magkakatunggaling mga pagbasa ay: {{quotation|Ay tutukuyin sa isang bahagi ng opinyon na bubuuin ng editor na rumirispeto sa kalikasan ng kopya kung saan ang bawat substantibong edisyon ay inilimbag na isang bagay ng panlabas na autoridad. sa isang bahagi ng likas na autoridad ng ilang mga teksto kung paanong hinahatulan ng relatibong prekwensiya ng mga hayagang pagkakamali dito; at sa isang bahagi sa paghatol ng editor sa likas na pag-aangkin ng mga indibiwal na pagbasa sa orihiniladidad, sa ibang salita ang kanilang likas na merito, basta sa merito, ang ating ibig sabihin ang pagiging malamang ng kung anong isinulat ng may akda kesa sa kanilang apela sa indibidwal na panlasa ng editor.<ref>Greg 1950, p. 29</ref>}} Bagaman ikinatwiran ni Greg na ang editor ay dapat malaya na gumamit ng kanyang paghatol sa pagpili sa pagitan ng mga magkakatunggaling mga substantibong mga pagbasa, kanyang iminungkahi na ang editor ay dapat magtiwala sa kopyang teksto kapag ang mga pag-aangkin ng dalawang mga pagbasa ay lumalabas na eksaktong nakabalanse... Sa gayong kaso, bagaman walang lohikal na dahilan sa pagbibigay ng preperensiya sa kopyang teksto, sa kasanayan, kung walang dahilan sa pagbabago ng pagbasa nito, ang halatang bagay ay tila hayaan itong tumayo."<ref>Greg 1950, p. 31</ref> Ang eksaktong nakabalanseng mga barianto ay sinasabing walang kinikilingan. Ang mga editor na sumusunod sa rationale ni Greg ay lumilikha ng mga edisyong eklektiko sa paraang ang autoridad para sa aksidental ay hinango mula sa isang partikular na pinagkunan (na karaniwan ang pinakamatandang manuskrito) na itinuturing ng editor na autoritatibo ngunit ang autoridad para sa mga substantibong ito ay tinutukoy ng bawat indibidwal na kaso ayon sa paghatol ng editor. Ang nagreresultang teksto, maliban sa mga aksidental ay nilikha nang walang nananaig na pag-asa sa anumang isang saksi. ==== Greg–Bowers–Tanselle ==== Si W. W. Greg ay hindi sapat na nabuhay nang matagal upang ilapat ang kanyang rationale sa kopyang teksto sa anumang mga aktuwal na edisyon ng mga akda. Ang kanyang rationale ay kinuha at malaking pinalawig ni [[Fredson Bowers]] (1905–1991). Simula 1970, masiglang kinuha ni [[G. Thomas Tanselle]] (1934–) ang depensa ng paraan at nagdagdag ng mahalagang mga ambag sa sarili niya. Ang rationale ni Greg na sinanay nina Bowers at Tanselle ay nakilala bilang paraang "Greg–Bowers" o "Greg–Bowers–Tanselle". ==== Aplikasyon sa mga akda ng lahat ng panahon ==== Sa kanyang sanaysay noong 1964 na "Some Principles for Scholarly Editions of Nineteenth-Century American Authors", isinaad ni Bowers na ang "teoriya ng kopyang teksto na iminungkahi ni Sir Walter Grego ay supremang namumuno".<ref>Bowers 1964, p. 224</ref> Ang asersiyon ni Bower ng supremasya ay salungat sa mas katamtamang pang-aankin ni Grego na "ang aking pagnanais ay bagkus upang pumukaw ng talakayan kesa sa maglatag ng isang batas."<ref>Greg 1950, p. 36</ref> Bagaman nilimita ni Greg ang kanyang mga ilustratibong halimbawa sa dramang English Renaissance kung nasaan ang kanyang pagiging dalubhasa, ikinatwiran ni Bowers na ang rationale ang "pinakamagagawang prinsipyong editoryal na dinesenyo upang lumikha ng isang tekstong kritikal na autoritatibo sa maksimum ng mga detalye nito kahit pa ang may akda ay si [[William Shakespeare|Shakespeare]], [[John Dryden|Dryden]], [[Henry Fielding|Fielding]], [[Nathaniel Hawthorne]], o [[Stephen Crane]]. Ang prinsipyo ay matatag nang walang pagsaaalang alang sa panahong literaryo.<ref>Bowers 1973, p. 86</ref> Para sa mga akda kung saan ang manuskrito ng may akda ay umiiral, na isang kaso na hindi isinaaalang alang ni Greg, nagkonklud si Bowers na ang manuskrito ay dapat pangkalahatang magsilbi bilang kopyang teksto. == Mga aplikasyon ng Kritisismong tekstuwal == Ang lahat ng mga teksto ay sumasailalim sa imbestigasyon at sistematikong kritisismo kung ang orihinal na dokumento ay hindi na umiiral. Ang kritisismong tekstuwal ay nilalapat ng mga iskolar sa mga sinaunang panitikan sa kasaysayan kabilang ang [[Talaan ng mga relihiyosong kasulatan|mga aklat na relihiyoso]] ng iba't ibang mga relihiyon kabilang ang [[Bibliya]], [[Quran]], [[Aklat ni Mormon]] at iba pa. === Quran === {{main|Quran}} Itinuturing ng mga Muslim ang orihinal na tekstong Arabiko bilang huling pahayag na inihayag kay [[Muhammad]] ng [[diyos]] mula 610 CE hanggang sa kanyang kamatayan noong 632 CE. Sa tradisyong [[Islam]]iko, ang [[Quran]] ay isinaulo at isinulat ng mga kasama ni Muhammad at kinopya kung kinailangan. Gayunpaman, alam ng mga iskolar na""ang mga isinulat na bersiyon ay malaking iba iba sa mga materyal, pormat at aspeto."<ref>Journal of Qur'anic Studies. Volume 10, Page 72–97 DOI 10.3366/E1465359109000242, e-ISSN 1465-3591</ref><ref>[http://www.eupjournals.com/doi/abs/10.3366/E1465359109000242 Transcribing God's Word: Qur'an Codices in Context&nbsp;– Edinburgh University Press<!-- Bot generated title -->]</ref> Noong mga 1970, ang 14,000 mga pragmento ng Quran ay natuklasan sa isang lumang moske sa [[Sanaa]] na tinatawag na [[Mga manuskritong Sana'a]]. Ang mga 12,000 pragmento ay kabilang sa 926 mga kopya ng Quran, ang iba pang 2,000 ay mga maluwag na pragmento. Ang pinakamatandang alam na kopya sa kasalukuyan ng Quran ay kabilang sa koleksiyong ito. Ito ay pinepetsahan ng mga ika-7 hanggang ika-8 siglo CE. Ang mahalagang pagkakatuklas na ito ay naghayag ng maraming mga barianto (pagkakaibang) tekstuwal na hindi alam mula sa [[kanon]]ikal na 7 o 10 o 14 na teksto.<ref>^ a b Lester, Toby (1999) "What is the Koran?" Atlantic Monthly</ref><ref>The Syro-Aramaic Reading of the Koran: A Contribution to the Decoding of the Language of the Koran by Christoph Luxenberg</ref> === Tanakh o Bibliya ng Hudaismo === Ang kritisismong tekstuwal ay nilalapat din sa [[Tanakh]] o Bibliya ng Hudaismo na tinatawag na [[Lumang Tipan]] sa Bibliyang [[Kristiyano]]. Dahil sa paniniwalang sagrado ng kalikasan ng [[Tanakh]] sa [[Hudaismo]], ang mga walang kamalayan sa mga detalye ng kritisismong tekstuwal ay maaaring mag-akalang walang mga korupsiyong natagpuan sa Tanakh dahil sa paniniwalang ang mga tekstong ito ay maingat na kinopya at isinulat. Gayunpaman, tulad ng mga manuskrito ng [[Bagong Tipan]], ang tekstong [[Masoretiko]] na batayan ng mga modernong salin ng Lumang Tipan ng [[Bibliya]] ay naglalaman ng mga pagbabago, korupsiyon at pagbura. Ito ay itinuro sa katotohanan na ang sinaunang mga soferim (skriba) ay hindi nagtrato sa mga pagkakamali ng kopya sa parehong paraan sa kalaunang panahon.<ref>Tov 2001, p. 9</ref> Ang mga sumusunod ang mga pinagkukunan at ikinukumparang mga sinaunang teksto at manuskrito ng Tanakh: {| border="0" style="margin:auto;" width="" |- |colspan="5" style="background:#66cdaa;" | |- style="background:#cef2e0; text-align:center;" ! width=""|Manuskrito!!|Mga halimbawa !! width=""|Wika !! |Petsa ng pagkakalikha !! | Pinakamatandang kopya |- | [[Mga skrolyo ng Patay na Dagat]] (Dead Sea Scrolls o DSS) na pinakamatandang manuskrito ng Tanakh. Ayon kay [[Emanuel Tov]], na hepeng editor ng [[mga skrolyo ng Patay na Dagat]], ang 60% ng mga skrolyo ng Patay ng Dagat ay umaayon sa [[Masoretiko]], 5% ay umaayon sa [[Septuagint]] at 5% ay umaayon sa [[Samaritan Pentateuch]]. 10% naman ang hindi umaayon sa 3 manuskritong ito kabilang dito ang matatagpuan sa 4QDeut-b, 4QDeut-c, 4QDeut-h, 4QIsa-c, and 4QDan-a.<ref name = "Elderen" >{{Cite web |url=http://sbl-site.org/Article.aspx?ArticleID=356 |title=Edwin Yamauchi, '''"Bastiaan Van Elderen, 1924– 2004,"''' SBL Forum |access-date=2012-08-04 |archive-date=2005-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050208073205/http://www.sbl-site.org/Article.aspx?ArticleId=356 |url-status=dead }}</ref><ref name = "Tov">Tov, E. 2001. Textual Criticism of the Hebrew Bible (2nd ed.) Assen/Maastricht: Van Gocum; Philadelphia: Fortress Press. As cited in [http://books.google.ca/books?id=RBSO35k25_YC&dq=%22dead+sea+scrolls+and+the+septuagint%22,+%22peter+flint%22&lr=&source=gbs_navlinks_s Flint, Peter W. 2002. The Bible and the Dead Sea Scrolls as presented in Bible and computer: the Stellenbosch AIBI-6 Conference: proceedings of the Association internationale Bible et informatique, "From alpha to byte", University of Stellenbosch, 17–21 July, 2000 Association internationale Bible et informatique. Conference, Johann Cook (ed.) Leiden/Boston BRILL, 2002]</ref><ref>Laurence Shiffman, ''Reclaiming the Dead Sea Scrolls'', p.&nbsp;172</ref> Ayon sa ibang iskolar, ang Dead Sea Scrolls ay umaayon lamang sa 40% ng Masoretiko.<ref>The Canon Debate, McDonald & Sanders editors, 2002, chapter 6: Questions of Canon through the Dead Sea Scrolls by James C. VanderKam, page 94, citing private communication with Emanuel Tov on biblical manuscripts: Qumran scribe type c.25%, proto-Masoretic Text c. 40%, pre-Samaritan texts c.5%, texts close to the Hebrew model for the Septuagint c.5% and nonaligned c.25%.</ref>||[[Tanakh at Qumran]]|| Hebreo, [[Paleo-Hebrew alphabet|Paleo Hebreo]] at Griyego || c. 150 BCE&nbsp;– 70 CE || c. 150 BCE&nbsp;– 70 CE |- | colspan="5" style="background:#66cdaa;"| |- |[[Septuagint]]||[[Codex Vaticanus Graecus 1209|Codex Vaticanus]], [[Codex Sinaiticus]] at iba pang mga sinunang papyri ||Greek||300–100 BCE || ika-2 siglo BCE (mga pragmento)<br/>ika-4 siglo CE (kumpleto) |- | colspan="5" style="background:#66cdaa;"| |- | [[Peshitta]]||||[[Syriac]]|| ||simula na ika-5 siglo CE |- | colspan="5" style="background:#66cdaa;"| |- | [[Vulgate]]|||| Latin|| ||simula ng ika-5 siglo CE |- | colspan="5" style="background:#66cdaa;"| |- | [[Masoretiko]]. Ito ang batayan ng mga modernong salin ng Lumang Tipan ng [[Bibliya]]. ||[[Aleppo Codex]], [[Leningrad Codex]] at iba pang mga hindi kumpletong manuskrito|| Hebreo|| ca. 100 CE ||ika-10 siglo CE |- | colspan="5" style="background:#66cdaa;"| |- |[[Samaritan Pentateuch]]|||| [[Samaritan alphabet]]||200–100 BCE||Pinakamatandang umiiral na manuskrito: c.ika-11 siglo CE, pinakamatandang umiiral na manuskrito magagamit ng mga iskolar ika-16 siglo CE |- | colspan="5" style="background:#66cdaa;"| |- | [[Targum]] || ||[[Aramaiko]]||500–1000 CE||ika-5 siglo CE |- | colspan="5" style="background:#66cdaa;"| |} === Bagong Tipan === Ang [[Bagong Tipan]] ay naingatan at naikopya sa higit sa 5,800 mga Griyegong manuskrito mula ika-2 siglo CE hanggang ika-16 siglo CE. Ang karamihan sa mga mga manuskritong ito ay isinulat pagkatapos nang ika-10 siglo CE. Ang distribusyon ng mga Griyegong manuskrito ng Bagong Tipan ang sumusunod:<ref>Aland, p 81</ref> {| class="wikitable" | | | colspan="3" | '''Mga Griyegong Manuskrito ng Bagong Tipan''' | colspan="2" align="center" | '''Mga Leksiyonaryo''' |- | rowspan="" | '''Siglo ng pagkakalikha''' | | Bilang ng mga [[New Testament papyrus|Papyri]] | | Bilang ng mga [[Uncial script|Uncial]] | | Bilang ng mga [[List of New Testament minuscules|Minuscule]] | | Bilang ng mga Uncial | | Bilang ng mga Minuscule |- | | ika-2 CE || 2 || - || - | | - | | - |- | | ika-2/ika-3 || 5 || 1 || - | | - | | - |- | | ika-3 | | 28 | | 2 | | - | | - | | - |- | | ika-3/ika-4 | | 8 | | 2 | | - | | - | | - |- | |ika-4 || 14 || 14 || - | | 1 | | - |- | | ika-4 /ika-5 || 8 || 8 || - | | - | | - |- | | ika-5 || 2 || 36 || - | | 1 | | - |- | | ika-5 /ika-6 || 4 || 10 || - | | - | | - |- | | ika-6 || 7 || 51 || - | | 3 | | - |- | | ika-6 /ika-7 || 5 || 5 || - | | 1 | | - |- | | ika-7 || 8 || 28 || - | | 4 | | - |- | | ika-7 /ika-8 || 3 || 4 || - | | - | | - |- | | ika-8 || 2 || 29 || - | | 22 | | - |- | | ika-8/ika-9 || - || 4 || - | | 5 | | - |- | | ika-9 || - || 53 || 13 | | 113 | | 5 |- | | ika-9/ika-10 || - || 1 || 4 | | - | | 1 |- | |ika-10 || - || 17 || 124 | | 108 | | 38 |- | | ika-10/ika-11 || - || 3 || 8 | | 3 | | 4 |- | | ika-11 || - || 1 || 429 | | 15 | | 227 |- | | ika-11/ika-12 || - || - || 33 | | - | | 13 |- | | ika-12 || - || - || 555 | | 6 | | 486 |- | | ika-12/ ika-13 || - || - || 26 | | - | | 17 |- | | ika-13 || - || - || 547 | | 4 | | 394 |- | | ika-14/ika-14 || - || - || 28 | | - | | 17 |- | | ika-14 || - || - || 511 | | - | | 308 |- | |ika-14/ika-15 || - || - || 8 | | - | | 2 |- | | ika-15 || - || - || 241 | | - | | 171 |- | | ika-15/ika-16 siglo CE || - || - || 4 | | - | | 2 |- | | ika-16 || - || - || 136 | | - | | 194 |} Bukod pa sa mga manuskritong Griyego na orihinal na wika ng Bagong Tipan, ang iba pang mga manuskrito ay umiiral sa ibang mga wika. Ang malaking bilang ng mga manuskrito ng Bagong Tipan ay nagtatanghal ng mga kahirapan dahil sa ito ay gumagawa sa stemmatiko na impraktikal. Dahil dito, ang mga kritikong tekstuwal ng Bagong Tipan ay gumamit ng [[eklektisismo]] pagkatapos na isaayos ang mga saksing manuskrito sa tatlong mga pangunahing pangkat na tinatwag na tekstong uri (text-types). Ang mga ito ang sumusunod: {| border="0" style="margin:auto; width:100%;" |- |colspan="4" style="background:#66cdaa;" | |- style="background:#cef2e0; text-align:center;" ! width="20%"|Tekstong-uri !! width=" 10%" |Petsa!!Mga katangian!!Mga bersiyon na sumalig dito |- | [[Tekstong-uring Alexandrian]]<br />(Tekstong Minoridad)||ika-2 hanggang ika-4 CE|| Ang pangkat na ito ng mga manuskrito ay binubuo ng mga sinauna at mahusay na isinasaalang alang na mga teksto. Kabilang dito ang mga manuskritong [[Codex Vaticanus Graecus 1209|Codex Vaticanus]] at [[Codex Sinaiticus]]. Ang karamihan sa tradisyong ito ay lumalabas na nagmula sa [[Alexandria, Ehipto]]. Ito ay naglalaman ng mga pagbasang maikli, magaspang, hindi magkakaayon at mas mahirap. Ang pamilyang ito ay minsang inakala na isang maingat na inedit na ika-3 siglong [[recension]] ngunit sa kasalukuyan ay pinaniniwalaang resulta lamang ng maingat na kontrolado at pinangasiwaang proseso ng pagkopya at transmisyon. Ito ang pinagsasaligan ng mga modernong salin ng Bagong Tipan ng Bibliya.||[[NIV]], [[New American Bible|NAB]], [[TNIV]], [[New American Standard Bible|NASB]], [[Revised Standard Version|RSV]], [[English Standard Version|ESV]], [[Emphasized Bible|EBR]], [[New World Translation of the Holy Scriptures|NWT]], [[The Living Bible|LB]], [[American Standard Version|ASV]], [[New Century Version|NC]], [[Good News Bible|GNB]] |- | colspan="4" style="background:#66cdaa;"| |- | [[Tekstong-uring Kanluranin]]||ika-3 siglo hanggang ika-9 siglo CE||Ito ay isa rin sa sinaunang mga teksto ng Bagong Tipan at nagmula sa malawak na sakop mula [[Hilagang Aprika]] hanggang Italya mula Gaul hanggang Syria. Ito ay matatagpuan sa mga manuskritong Griyego at mga saling Latin na ginamit ng Kanluraning simbahan sa Roma. Ito ay hindi mas kontrolado kesa sa pangkat na Alexandrian at nakikitang mas naapektuhan ng mga [[paraphrase]] (inibang salita) at mga korupsiyon.||[[Vetus Latina]] |- | colspan="4" style="background:#66cdaa;"| |- | [[Tekstong-uring Byzantine]] <br />(Tekstong Mayoridad)||ika-5 hanggang ika-16 siglo CE ||Ito ang pangkat ng mga 80% ng lahat ng mga Griyegong manuskrito na ang karamihan ay kalaunan sa tradisyon. Ito ay nanaig sa Silangan sa [[Constantinople]] mula ika-5 siglo at malawak na ginamit sa [[Silangang Ortodokso|Simbahang Byzantine]]. Ang pangkat na ito ay naglalaman ng pinakaharmonistikong mga pagbasa, mga paraphrase at labis na mga karagdagan na karamihan ay pinaniniwalaang ikalawang mga pagbasa. Ito ang pinagsaligan ng [[Textus Receptus]] na basehan ng mga lumang salin ng Bagong Tipan na ginamit noong panahon ng [[Repormasyong Protestante]].|| [[KJV]], [[NKJV]], [[Tyndale Bible|Tyndale]], [[Coverdale Bible|Coverdale]], [[Geneva Bible|Geneva]], [[Bishops' Bible]], [[Douay-Rheims]], [[Jerusalem Bible|JB]], [[New Jerusalem Bible|NJB]], [[Orthodox Study Bible|OSB]] |- | colspan="4" style="background:#66cdaa;"| |} Sa pagtatangka na tukuyin ang orihinal na teksto ng mga aklat ng Bagong Tipan, tinukoy ng mga iskolar ng kritisismong tekstuwal ang ilang mga seksiyon bilang mga [[interpolasyon]] o karagdgan. Sa mga modernong salin ng Bibliya gaya ng [[NIV]], ang resulta ng kritisismong tekstuwal ay nagresulta sa pag-alis ng ilang mga talata, salita at parirala o pagmarka sa mga ito na hindi kabilang sa orihinal na manuskrito. Makikita ang mga pagkakaibang ito sa mga lumang salin gaya ng [[KJV]] at mga bagong salin gaya ng [[NIV]] dahil ang mga pinagsaligan ng mga bersiyong ito ay magkaiba. Ayon sa iskolar na si [[Bart D. Ehrman]], "Ang mga karagdagan ng skribang ito ay kadalasang makikita sa mga kalaunang mediebal na manuskrito ng Bagong Tipan ngunit hindi sa mga manuskrito ng sinaunang manuskrito...at dahil ang [[KJV]] ay batay sa mga kalaunang manuskritong ito, ang gayong mga talata ay naging bahagi ng tradisyon ng Bibliya sa mga lupain na nagsasalita ng Ingles."<ref name=autogenerated1>[[Bart D. Ehrman|Ehrman, Bart D.]]. ''[[Misquoting Jesus]]: The Story Behind Who Changed the Bible and Why''. HarperCollins, 2005, p. 265. ISBN 978-0-06-073817-4</ref> Ang karamihan sa mga modernong salin ng Bagong Tipan ay may mga footnote na nagpapakita ng mga talata na may tinutulang mga pinagkunang dokumento. Ang mga komentaryo ng Bibliya ay tumatalakay rin sa mga ito at minsan ay sa dakilang detalye. Kabilang sa mga kalaunang karagdagan sa manuskrito ng Bagong Tipan ang sumusunod: <ref>Ehrman 2006, p. 166</ref><ref name="Metzger1994">[[Bruce Metzger]] "A Textual Commentary on the New Testament", Second Edition, 1994, German Bible Society</ref> * ang wakas ng [[Ebanghelyo ni Marcos]] na Kapitulo 16:9-20. * ({{bibleverse||Luke|22:43–44}}). * Ang kuwento ng babaeng nangalunya sa [[Ebanghelyo ni Juan]] na tinatawag na [[Pericope Adulterae]]. * ang hayagang reperensiya sa [[Trinidad]] sa [[I Juan]] 5:7 na [[Comma Johanneum]]. == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Kritisismong biblikal]] [[Kategorya:Kritisismong tekstuwal]] 2z253yf7g0ighdwdtybho287uu13916 0 186994 2204792 2201424 2026-04-24T20:57:34Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204792 wikitext text/x-wiki Ang '''''Gräfenberg Spot''''' o '''''G-Spot''''', na maisasalin bilang '''dakong-G''', '''pook na G''' o '''lugar na G''', ay binigyang ng kahulugan bilang isang hugis [[balatong]] ([[sitaw]] o [[patani]])<ref name="time1982">{{cite journal |date = Setyembre 13, 1982 |title = In Search of the Perfect G |journal = [[Time (magazine)|Time]] |url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,951842-1,00.html |access-date = 2012-08-31 |archive-date = 2013-06-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130617054603/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,951842-1,00.html |url-status = dead }}</ref> na pook ng [[puke]]. Ilang mga babae ang nag-ulat na isa itong [[sonang erohenosa]] na, kapag binuyo o inudyok, ay mag-aaring maghantong sa malakas na [[pagkapukaw na seksuwal]], makapangyarihang [[orgasmo]] at [[ehakulasyong pambabae]].<ref name="Ladas">{{cite book |last=Ladas |first=Alice Kahn|author2=[[Beverly Whipple|Whipple, B]]; Perry, JD |title=The G-Spot and other discoveries about human sexuality |url=https://archive.org/details/gspototherrecent00lada |publisher=Holt, Rinehart, and Winston |location=New York |year=1982 |isbn=0-440-13040-9}}</ref> Ang '''dakong Gräfenberg''', '''pook na Gräfenberg''' o '''lugar na Gräfenberg''' ay karaniwang inilalarawan bilang nakalagak sa isa hanggang tatlong mga pulgada paitaas sa pangharapang (anteryor) na dingding ng puke sa pagitan ng buklat o buka at ng [[uretra]]<ref name="sex101">[http://www.sexinfo101.com/pw_gspot.shtml ''G spot stimulation'']{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, SexInfo 101, nakuha noong 2010-03-09</ref> at isang pook na sensitibo na maaaring maging bahagi ng [[prostatang pambabae]].<ref name="the-clitoris.com">{{cite web|url=http://www.the-clitoris.com/f_html/ejacula.htm|title=Female Ejaculation, the G-Spot, and the Female Prostate Gland|work=|accessdate=2010-05-09|archive-date=2009-07-11|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20090711144641/http://www.the-clitoris.com/f_html/ejacula.htm|url-status=dead}}</ref> Bagaman pinag-aaralan na ang dakong-G magmula pa noong dekada ng 1940,<ref name="TheNakedWoman">{{cite book|author=Morris, Desmond |title=The Naked Woman: A Study of the Female Body |publisher=Thomas Dunne Books |location=New York |year=2004 |pages=211–212|isbn=0-312-33852-X}}</ref> nagtagal ang hindi pagkakasundo hinggil sa pag-iral nito bilang isang bukod-tanging kayarian, kahulugan at lokasyon.<ref name="Hines">{{cite journal |author=Hines T |year=2001 |month=August |title=The G-Spot: A modern gynecologic myth |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-obstetrics-and-gynecology_2001-08_185_2/page/359 |journal=Am J Obstet Gynecol |volume=185 |issue=2 |pages=359–62 | doi=10.1067/mob.2001.115995 |pmid=11518892}}</ref><ref name="CNNreal">{{cite news |url=http://www.cnn.com/2010/HEALTH/01/05/g.spot.sex.women/index.html |title=Finding the G-spot: Is it real?|publisher=[[CNN]].com|date=Enero 05, 2010|accessdate=Nobyembre 7, 2011}}</ref><ref name="Kilchevsky">{{cite journal |authors=Kilchevsky A, Vardi Y, Lowenstein L, Gruenwald I.|title=Is the Female G-Spot Truly a Distinct Anatomic Entity?|journal=[[The Journal of Sexual Medicine]]|volume= 2011|issue= |pages= |year=2012 |month= Enero |pmid=22240236|laysummary= |laysource= |laydate= |doi=10.1111/j.1743-6109.2011.02623.x|laysummary=http://www.huffingtonpost.com/2012/01/19/g-spot-does-not-exist_n_1215822.html G-Spot Does Not Exist, 'Without A Doubt,' Say Researchers -|laysource=''[[Huffington Post]]''|laydate=Enero 19, 2012}}</ref> Nilagom ng isang pag-aaral sa Britanya na ang pag-iral nito ay hindi napatunayan at subhektibo, batay sa mga pagtatanung-tanong at karanasang personal.<ref name="CNNreal"/> Ang ibang mga pag-aaral, na gumamit ng [[ultrasound]], ay nakatagpo ng ebidensiyang pisyolohikal ng dakong G sa mga babae na nag-ulat ng pagkakaroon ng mga orgasmo habang nakikipagtalik.<ref name="CNNreal"/><ref name="Aquila">{{cite journal |author=Gravina GL, Brandetti F, Martini P, ''et al.'' |title=Measurement of the Thickness of the Urethrovaginal Space in Women with or without Vaginal Orgasm |journal=J Sex Med |volume= 5|issue= 3|pages=610–8|year=2008 |pmid=18221286 |doi=10.1111/j.1743-6109.2007.00739.x}}</ref> Nagkaroon din ng [[hipotesis]] na ang ''G-Spot'' ay isang karugtong ng [[tinggil]] at na ito ay sanhi ng mga orgasmong pampuke.<ref name="Kilchevsky"/><ref name="Masters and Johnson">{{cite book |last=Federation of Feminist Women’s Health Centers |year=1991 |title=A New View of a Woman’s Body |publisher= Feminist Heath Press |pages=46 |isbn=0-929945-0-2}}</ref><ref name="O'Connell">{{cite journal |author=O'Connell HE, Sanjeevan KV, Hutson JM |title=Anatomy of the clitoris |journal=The Journal of Urology |volume=174 |issue=4 Pt 1 |pages=1189–95 |year=2005 |month=Oktubre |pmid=16145367 |laysummary=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/5013866.stm Time for rethink on the clitoris: |laysource=[[BBC News]] |laydate=11 Hunyo 2006 |doi=10.1097/01.ju.0000173639.38898.cd}}</ref><ref name="Can't find it">{{cite news|first=Brian|last=Alexander|url=http://todayhealth.today.msnbc.msn.com/_news/2012/01/18/10177335-does-the-g-spot-really-exist-scientist-cant-find-it|title=Does the G-spot really exist? Scientists can't find it|publisher=[[MSNBC]].com|date=Enero 18, 2012|accessdate=Marso 2, 2012|archive-date=2012-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303053109/http://todayhealth.today.msnbc.msn.com/_news/2012/01/18/10177335-does-the-g-spot-really-exist-scientist-cant-find-it|url-status=dead}}</ref> Nangangamba ang mga [[Seksolohiya|seksologo]] at iba pang mga mananaliksik na maaaring ituring ng mga babae ang kanilang mga sarili bilang dispunksiyonal o hindi makaganap kapag hindi sila nakaranas ng dakong-G.<ref name="BBCGspotDetected">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7254523.stm |title=BBC NEWS &#124; Health &#124; Female G spot 'can be detected' |format= |work=html |accessdate=2010-01-03 | date=2008-02-20}}</ref><ref name="BBC8439000">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/8439000.stm |title=BBC News - The G-spot 'doesn't appear to exist', say researchers |work= |accessdate=2010-01-04 |date=2010-01-04}}</ref><ref name="YvonneRoberts">{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2010/jan/05/g-spot-women-study |title=The real G-spot myth &#124; Yvonne Roberts &#124; Comment is free &#124; guardian.co.uk |format= |work= The Guardian|accessdate=2010-05-02 | location=London | date=2010-01-05}}</ref> Ilan sa mga babae ang sumailalim sa pamamaraan ng [[siruhiyang plastiko]] na tinatawag na [[amplipikasyon ng dakong-G]] upang mapainam ang pagkamapandama o sensitibidad nito.<ref name="TheNakedWoman"/> ==Mga sanggunian== {{Reflist}} {{usbong|Seksuwalidad}} [[Kategorya:Seksuwalidad]] [[Kategorya:Sistemang reproduktibo ng babaeng mamalya]] r8zvu0h8ghvjccjvo1c1ve2ps0jxmw4 0 188658 2204745 2133546 2026-04-24T20:20:16Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204745 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Backing sheep at sheepdog competition.jpg|right|250px|thumb|Ang mga [[aso]] at [[tupa]] ay kabilang sa mga unang hayop na dinomestika ng tao.]] [[Talaksan:Maize-teosinte.jpg| thumb | right | 250px | kanan: [[teosinte]], kanan: [[mais]], gitna: [[hybrid]] ng mais-teosinte]] Ang '''domestikasyon''' ay isang proseso kung saan ang isang [[populasyon]] ng mga [[hayop]] o [[halaman]] ay nabago sa lebel na [[gene|henetiko]] sa isang proseso ng seleksiyon upang palakasin ang mga katangian na magiging kapakinabangan sa mga tao. Ang domestikasyon ay iba sa '''pagpapaamo''' sa dahilang sa domestikasyon, ang pagbabago sa ekspresyong [[penotipo]] at [[henotipo]] ng hayop ay nangyayari samantalang ang pagpapaamo ay simpleng proseso kung saan ang mga hayop ay nasanay sa presensiya ng tao. Sa [[Konbensiyon ng Dibersidad na Biolohiko]], ang isang domestikadong espesye ay inilalarawan bilang "''isang epesye na ang prosesong [[ebolusyon]]aryo ay naimpluwensiyahan ng mga tao upang matagpo ang mga pangangailangan nito''".<ref>See Article 2 (Use of Terms) of the [[Convention on Biological Diversity]]</ref> Kaya ang naglalarawang katangian ng domestikasyon ay ang ''[[artipisyal na seleksiyon]]'' nito ng mga tao. Nadala ng mga tao ang mga populasyong hayop na ito sa ilalim ng kontrol at pangangalaga nito sa malawak na mga dahilan: upang mag prodyus ng [[pagkain]] o mahahalagang mga [[komoditad]] (gaya ng [[lana]], [[bulak]], [[silk]]), para tumulong sa iba't ibang mga uri ng paggawa (gaya ng pagiging sasakyan, proteksiyon at para sa digmaan), pagsasaliksik siyentipiko o simpleng bilang kasama o bilang palamuti. Sa paglipas ng libo libong mga taon, ang maraming mga domestikadong espesye ay naging buong hindi katulad ng mga natural na ninuno nito. Ang tenga ng mais ay dosenang mga beses na ngayon ng sukat ng mga ligaw na ninuno nitong [[teosinte]]. Ang isang parehong pagbabago ay nagbago sa ligaw na mga strawberry at domestikadong strawberry. == Kasaysayan == Inilarawan ni [[Charles Darwin]] kung paanong ang proseso ng domestikasyon ay kinasasangkutan ng parehong mga elementong may kamalayan at metodikal. Ang rutinang mga interaksiyon ng mga tao sa mga hayop at halaman ay lumilikha ng mga presyur na [[seleksiyon]] (pagpili) na nagsasanhi sa [[pang-aangkop]] (adaptation) habang ang espesye ay nagbabago sa presensiya ng tao, paggamit o kultibasyon. Ang sinasadyang [[selektibong pagpaparami]] (selective breeding) ay ginagamit rin upang lumikha ng ninanais na pagbabago na kadalasan ay pagkatapos ng simulang domestikasyon. Ang mga pwersang ito, walang kamalayang [[natural na seleksiyon]] at metodikal na pagpaparaming selektibo ay maaaring parehong gumampan ng mga papel sa mga proseso ng domestikasyon sa buong kasaysayan.<ref name="diamond">{{cite book |last=Diamond|first= Jared|authorlink=Jared Diamond| year=1999|title=[[Guns, Germs, and Steel]]|publisher= New York: Norton Press|isbn= 0-393-31755-2}}</ref> Ang parehong ito ay inilarawan mula sa perpsektibo ng tao bilang mga proseso ng [[seleksiyong artipisyal]]. Ang domestikasyon ng [[trigo]] ay nagbibigay ng isang halimbawa. Ang mga ligaw o lagalag na trigo ay nahuhulog sa lupa upang muling binhian ang sarili nito kapag hinog na ngunit ang mga domestikadong trigo ay nanatili sa tangkay para sa mas madaling pag-aani. May ebidensiya na ang mahalagang pagbabagong ito ay nangyari sanhi ng isang [[randomang mutasyon]] malapit sa pagsisimula ng [[kultibasyon ng halaman|kultibasyon]] ng trigo. Ang trigo na may [[mutasyon]]g ito ay inaani at nagiging buto para sa susunod na panananim. Kaya sa hindi pagkakatanto, ang mga sinaunang magsasaka ay pumili para sa mutasyong ito na kundi ay mamamatay. Ang resulta ay ang domestikadong trigo na umaasa sa mga magsasaka para sa sarili nitong reproduksiyon at pagkalat.<ref>Zohary, D. & Hopf, M. (2000). ''Domestication of Plants in the Old World'' Oxford: Oxford Univ. Press.</ref> Ang mutasyon ang hindi tanging paraan kung saan ang [[artipisyal na seleksiyon]] at [[natural na seleksiyon]] ay gumagana. Inilarawan ni Darwin kung paanong ang mga natural na bariasyon sa mga indbidwal na halaman at hayop ay sumusuporta rin sa seleksiyon ng mga bagong katangian. Ipinagpalagay na ang mas maamong aberahange mga [[lobo]] na may kaunting takot sa mga tao ay pumili ng sarili nito bilang mga domestikong aso sa loob ng maraming mga henerasyon. Nagawa ng mga lobong ito na yumabong sa pamamagitan ng pagsunod sa mga tao upang maghanap ng pagkain malapit sa mga apuyan at basurahan ng mga tao. Kalaunan, ang isang [[simbiyotiko]]ng relasyon ay umunlad sa pagitan ng mga tao at mga proto-asong ito. Ang mga aso ay kumakain , mga itinapong pagkain at natagpuan ng mga tao na ang aso ay makapagbababala sa mga ito sa papalapit na panganib, tumulong sa pangangaso, magsilbing mga alagang hayop<ref>''[https://reviewner.com/nutra-thrive-reviews/ Taking Care of Dog's Immunity.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190502065236/https://reviewner.com/nutra-thrive-reviews/ |date=2019-05-02 }} Reviewner.'' Hinango noong 02 ng Mayo 2019.</ref> , magbigay ng init o magdagdag sa suplay ng pagkain ng mga ito. Habang nagpapatuloy ang relasyong ito, ang tao ay kalaunang nagpanatili ng mga [[pinagmulan ng domestikadong aso|nagpaamo sa sariling mga lobo]] at nagparami ng mga ito sa mga uri ng hayop na umiiral sa modernong panahon. Sa mga kamakailang panahon, ang selektibong pagpaparami ay mahusay na nagpapaliwanag kung paano ang nagpapatuloy na mga proseso ng domestikasyon ay kadalasang gumagana. Ang ilang mga mahusay na alam na ebidensiya ng kapangyarihan ng selektibong pagpaparami ay nagmula sa eksperimento ng siyentipikong Ruso na [[Dmitri K. Belyaev]] noong mga 1950. Ang kanyang pangkat ay gumugol ng maraming mga taon sa pagpaparami ng mga [[silver fox]] (''Vulpes vulpes'') at pumili lamang ng mga indibidwal na nagpakita ng kaunting takot sa mga tao. Kalaunan, pinili lamang ng pangkat ni Belyaev ang mga fox na nagpakita ng pinaka-positibong tugon sa mga tao. Siya ay nagkamit ng isang populasyon ng mga kulay gray na fox na ang pag-aasal at hitsura ay malaking nabago. Ang mga napiling ito ay hindi na nagpapakita ng anumang takot sa mga tao at karaniwang nagwawagayway ng mga buntot nito at dumidila sa mga tagapag-alang tao upang magpakita ng pagmamahal sa mga ito. Ang mga fox na ito ay may mas hindi matigas na mga tenga, nakaikot na mga buntot at ibang mga katangiang karaniwang matatagpuan sa mga aso.<ref name="Trut1999">{{cite journal |author=Lyudmila N. Trut |year=1999 |title=Early Canid Domestication: The Farm-Fox Experiment |journal=American Scientist |volume=87 |issue=March–April |pages=160–169 |publisher=Sigma Xi, The Scientific Research Society |url=http://www.hum.utah.edu/~bbenham/2510%20Spring%2009/Behavior%20Genetics/Farm-Fox%20Experiment.pdf |format=PDF |accessdate=2011-06-25 |archive-date=2010-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100215131052/http://www.hum.utah.edu/~bbenham/2510%20Spring%2009/Behavior%20Genetics/Farm-Fox%20Experiment.pdf |url-status=dead }}</ref> Sa kabila ng tagumpay ng eksperimentong ito, lumilitaw na ang selektibong pagpaparami ay hindi palaging nagkakamit ng domestikasyon. Ang mga pagtatangka na idomestika ang maraming mga uri ng ligaw na mga hayop ay naging hindi matagumpay. Ang halimbawa nito ang [[zebra]]. Bagaman ang apat na espesye ng zebra ay maaaring makipagtalik sa at bahagi ng parehong [[henus]] sa mga [[kabayo]] at [[asno]], ang mga pagtatangka sa domestikasyon ng mga ito ay nabigo.<ref>Clutton-Brock, J. (1981) ''Domesticated Animals from Early Times''. Austin: Univ. Texas Press.</ref> Ang mga paktor gaya ng temperamento, istrakturang panlipunan at kakayahan na dumami o magtalik sa pagkakabihag ng mga hayop na ito ay gumagampan ng isang papel sa pagtukoy kung ang isang espesye ay matagumpay na madodomestika.<ref name="diamond" /> Sa kasaysayan ng tao hanggang sa ngayon, ang tanging ilang mga espesye ng malalaking mga hayop ay nadomestika. === Mga hayop === [[Talaksan:Cows in green field - nullamunjie olive grove03.jpg|300px|right|thumb|Ang bakang Hereford na dinomestika para sa karne nito.]] Ayon sa [[ebolusyon|biologong ebolusyonaryong]] si [[Jared Diamond]], ang espesye ng hayop ay dapat magtagpo sa anim na kriterya upang maisaalang alang para sa domestikayon.<ref>{{cite book|last=Diamond|first=Jared|title=Guns, Germs, and Steel|url=https://archive.org/details/gunsgermssteelsh0000diam|year=1998|publisher=Vintage|isbn=978-0-09-930278-0|pages=[https://archive.org/details/gunsgermssteelsh0000diam/page/169 169]–174}}</ref> Ang mga ito ang: mababagong [[diyeta]], kakayahan na maparami o mapagtalik sa pagkakabihag nito, kaaya-ayang disposisyon, temperamento at mababagong herarkiyang panlipunan nito. ==== Talaan ng mga dinomestikang hayop ng mga tao ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; height:100px;" |- ! style="width: 12em;" | Espesye at subespesye !! Ligaw na ninuno nito !! Petsa !! Lokasyon ng pinagmulan !! Layunin !! Larawan !! Digri at uri ng domestikasyon !! Saklaw sa kaparangan vs pagkakabihag |- |valign="center"|[[Aso]] (''Canis lupus familiaris'') |[[Lobong gray]] (''Canis lupus'') |sa pagitan ng 30,000 BC at 15,000 BC<ref name="DienekesAnthropology">[http://dienekes.blogspot.com/2008/10/dog-domestication-in-aurignacian biothes name="Worldfirst">[http://www.msnbc.msn.com/id/27240370/ MSNBC : World's first dog lived 31,700 years ago, ate big]</ref> | style="text-align:center;"|[[Eurasya]] | style="text-align:center;"|karne, pelt, mga alagang hayop, palabas, pangangaso, drapto, pagsasaliksik, mga relihiyon, pag-aaway, pagpapatakbo, transportasyon, paggawa, rescuing, pag-gabay, pagseserbisyo, pagkakawan, pagga-guwardiya, pagpapastol, kontrol ng peste |[[Talaksan:Pembroke Welsh Corgi 600.jpg|130px]] |maamo; malaking mga pagbabagong pisikal at pag-aasal |Labis na karaniwan sa pagkakabihag, ang mga kamag-anak nitong ligaw ay higit na hindi karaniwan |- |valign="center"| [[Domestikadong Tupa]] (''Ovis aries'') |[[Mouflon]] (''Ovis orientalis'') |sa pagitan ng 11,000 BC at 9000 BC<ref>{{cite book | author=Krebs, Robert E. & Carolyn A. | title=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions & Discoveries of the Ancient World | url=https://archive.org/details/groundbreakingsc0000kreb | location=Westport, CT | publisher=Greenwood Press | year=2003 | isbn=0-313-31342-3}}</ref><ref name="storey">{{cite book |title=Storey's Guide to Raising Sheep |url=https://archive.org/details/storeysguidetora0000simm_u9e9 |last=Simmons |first=Paula |author2=Carol Ekarius |year=2001 |publisher=Storey Publishing LLC |location=North Adams, MA |isbn=978-1-58017-262-2 }}</ref> | style="text-align:center;"|[[Timogkanlurang Asya]] | style="text-align:center;"|hibla, karne, gatas, katad, pelt, vellum, mga alagang hayop, palabas, pagpapatakbo, mga relihiyon, pagsasaliksik, pagga-guwardiya, pag-aaway, palamuti |[[Talaksan:Pair of Icelandic Sheep.jpg|130px]] | Ilang mga pagbabagong pisikal | |- |valign="center"|[[Domestikong baboy]] (''Sus scrofa domesticus'') |[[Wild boar]] (''Sus scrofa'') |9000 BC<ref>{{cite journal |author=Giuffra E, Kijas JM, Amarger V, Carlborg O, Jeon JT, Andersson L |title=The origin of the domestic pig: independent domestication and subsequent introgression |journal=Genetics |volume=154 |issue=4 |pages=1785–91 |year=2000 |month=April |pmid=10747069 |pmc=1461048 |url=http://www.genetics.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=10747069}}</ref> | style="text-align:center;"|[[Malapit na Silangan]], [[Tsina]] | style="text-align:center;"|karne, katad, pagsasaliksik, palabas, pagpapatakbo, pag-aaway, paggawa, mga alagang hayop |[[Talaksan:Sow with piglet.jpg|130px]] | Ilang mga pagbabagong pisikal | |- |valign="center"|[[Domestikong kambing]] (''Capra aegagrus hircus'') |[[Kambing na ligaw]] (''Capra aegagrus'') |8000 BC<ref>Melinda A. Zeder, [http://web.utk.edu/~persian/goat.htm Goat busters track domestication] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204221312/http://web.utk.edu/~persian/goat.htm |date=2012-02-04 }} (Physiologic changes and evolution of goats into a Domestikado animal), April 2000.</ref> | style="text-align:center;"|[[Iran]] | style="text-align:center;"|gatas, karne, hibla, paggawa, balat, buhok, palabas, pagpapatakbo, mga relihiyon, pag-aaway, paglilinis, mga alagang hayop |[[Talaksan:Capra, Crete 4.jpg|130px]] | Mga katamtamang pagbabagong pisikal | |- |valign="center"|[[Baka]] (''Bos primigenius taurus'') |[[Aurochs]] (''Bos primigenius'') ([[ekstinto]]) |8000 BC<ref>{{Cite web |title=Late Neolithic megalithic structures at Nabta Playa (Sahara), southwestern Ehipto. |url=http://www.comp-archaeology.org/WendorfSAA98.html |access-date=2012-09-25 |archive-date=2010-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009235228/http://www.comp-archaeology.org/WendorfSAA98.html |url-status=dead }}</ref><ref>Source : Laboratoire de Préhistoire et Protohistoire de l'Ouest de la France [http://palissy.humana.univ-nantes.fr/LABOS/UMR/serveur/recherche/pruvost.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090626225631/http://palissy.humana.univ-nantes.fr/LABOS/UMR/serveur/recherche/pruvost.html |date=2009-06-26 }}, {{in lang|fr}}.</ref> | style="text-align:center;"|[[Europa]], [[Asya]] and [[North Africa]] | style="text-align:center;"|karne, gatas, katad, hides, paggawa, pag-aararo, drapto, vellum, dugo, transportasyon, pertilisasyon ng lupa, pag-aaway, palabas, mga alagang hayop, mga relihiyon | [[Talaksan:Cow female black white.jpg|130px]] | Ilang mga pagbabagong pisikal |Karaniwan sa pagkakabihag, ang mga ligaw na kamag-anak nito ay [[ekstinto]] |- |valign="center"|[[Zebu]] (''Bos primigenius indicus'') |[[Aurochs]] (''Bos primigenius'') ([[ekstinto]]) |8000 BC | style="text-align:center;"|[[India]] | style="text-align:center;"|karne, gatas, katad, hides, paggawa, pag-aararo, drapto, vellum, dugo, transportasyon, pertilisasyon ng lupa, pag-aaway, palabas, pagpapatakbo, mga relihiyon |[[Talaksan:Bos taurus indicus.jpg|130px]] | Domestikado |Ang mga ligaw na ninuno nito ay [[ekstinto]] |- |valign="center"| [[Pusa]] (''Felis catus'') |[[Pusang ligaw]] (''Felis silvestris'') |7500 BC<ref>''[http://news.nationalgeographic.com/news/2004/04/0408_040408_oldestpetcat.html]'', domestication of the cat on Cyprus, National Geographic.</ref><ref>{{cite web | title = Oldest Known Pet Cat? 95DOGGIES00-Year-Old Burial Found on Cyprus | url = http://news.nationalgeographic.com/news/2004/04/0408_040408_oldestpetcat.html | accessmga alagang hayopa = 2007-03-06 |mga alagang hayopa=2004-04-08 | publisher = National Geographic News}}</ref><ref>{{cite news |first=Hazel |last=Muir |title=Ancient remains could be oldest pet cat |url=http://www.newscientist.com/article/dn4867.html |publisher=[[New Scientist]] |mga alagang hayopa=2004-04-08 |accessmga alagang hayopa=2007-11-23 }}</ref><ref>{{cite news |first=Marsha |last=Walton |title=Ancient burial looks like human and pet cat |url=http://edition.cnn.com/2004/TECH/science/04/08/cats.cyprus/index.html |publisher=CNN |mga alagang hayopa=9 Abril 2004 |accessmga alagang hayopa=2007-11-23 |access-date=2012-09-26 |archive-date=2007-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071222092756/http://edition.cnn.com/2004/TECH/science/04/08/cats.cyprus/index.html |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center;"|[[Malapit na Silangan]] | style="text-align:center;"|kontrol ng peste, mga alagang hayop, palabas, pelt, karne, pagsasaliksik |[[Talaksan:Neighbours Siamese.jpg|130px]] | maamo, Ilang mga pagbabagong pisikal | |- |valign="center"|[[Manok]] (''Gallus gallus domesticus'') |[[Red Junglefowl]] (''Gallus gallus'') |6000 BC<ref>{{cite journal |doi=10.1079/WPS19890012 |author=West B., Zhou B-X. |title=Did chickens go north? New evidence for domestication |journal=World’s Poultry Science Journal |volume=45 |issue=3 |pages=205–18 |year=1989 |format=PDF |url=http://www.adelaide.edu.au/ANZCCART/publications/dom_chicken.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040729044604/http://www.adelaide.edu.au/ANZCCART/publications/dom_chicken.pdf |archivedate=2004-07-29 |access-date=2012-09-25 |url-status=live }}</ref> | style="text-align:center;"|[[Indian subcontinent|India]] and [[Timogsilangang Asya]] | style="text-align:center;"| karne, mga itlog, mga balahibo, katad, palabas, pagpapatakbo, palamuti, pag-aaway, mga alagang hayop |[[Talaksan:Gallus gallus male Kaziranga 1.jpg|130px]] | Ilang mga pagbabagong pisikal | |- |valign="center"|[[Guinea pig]] (''Cavia porcellus'') |[[Montane Guinea Pig]] (''Cavia tschudii'') |5000 BC<ref>[http://cavyhistory.tripod.com/ ''History of the Guinea Pig'' (Cavia porcellus) ''in South America, a summary of the current state of knowledge'']</ref> | style="text-align:center;"|[[Peru]] | style="text-align:center;"|karne, mga alagang hayop, palabas, pagpapatakbo, pagsasaliksik |[[Talaksan:Caviaklein.jpg|130px]] | Mga katamtamang pagbabagong pisikal | |- |valign="center"|[[Asno]] (''Equus africanus asinus'') |[[Aprikanong ligaw na asno]] (''Equus africanus'') |5000 BC<ref>{{cite journal |author=Beja-Pereira, Albano, ''et al.'' |title=African Origins of the Domestic Donkey |journal=Science |volume=304 |issue=1781 |mga alagang hayopa=18 Hunyo 2004 |doi=10.1126/science.1096008 |laysummary=[http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn6032 ''New Scientist''] |pmid=15205528}}</ref><ref>Roger Blench, {{PDFlink|''[http://www.animaltraction.net/donkeys/donkeys-blench-history.pdf The history and spread of donkeys in Africa]''|235&nbsp;KB}}</ref> | style="text-align:center;"|[[Ehipto]] | style="text-align:center;"|transportasyon, paggawa, pag-aararo, drapto, mount, karne, gatas, mga alagang hayop, pagpapatakbo, pagga-guwardiya |[[Talaksan:Donkey 1 arp 750px.jpg|130px]] | Mga katamtamang pagbabagong pisikal | |- |valign="center"|[[Domestikadong pato]] (''Anas platyrhynchos domesticus'') |[[Patong Mallard]] (''Anas platyrhnchos'') |4000 BC | style="text-align:center;"|[[Tsina]] | style="text-align:center;"|karne, taba, foie gras, mga balahibo and down, dugo, mga itlog, mga alagang hayop, palabas, pagpapatakbo, palamuti |[[Talaksan:Taiwanese duck farm.jpg|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Domestikong buffalo|Tubig buffalo]] (''Bubalus bubalis'') |[[Wild water buffalo]] (''Bubalus arnee'') |4000 BC | style="text-align:center;"|[[India]], [[Tsina]] | style="text-align:center;"|paggawa, pag-aararo, drapto, mount, pag-aaway, karne, palabas, pagpapatakbo, gatas |[[Talaksan:BUFFALO159.JPG|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Kabayo]] (''Equus ferus caballus'') |[[Kabayong ligaw]] (''Equus ferus'') |4000 BC<ref>[http://www.imh.org/imh/kyhpl1b.html The Domestication of the Horse]; see also [[Domestication of the horse]]</ref> | style="text-align:center;"|[[Eurasyan Steppes]] | style="text-align:center;"|karne, transportasyon, paggawa, pag-gabay, pagseserbisyo, pangangaso, execution, pag-aararo, drapto, mount, pag-aaway, palabas, mga kasal, pagpapatakbo, mga relihiyon, gatas, mga alagang hayop |[[Talaksan:Nokota Horses cropped.jpg|130px]] | Domestikado | Karaniwan sa pagkakabihag, labis na bihira sa kaparangan |- |valign="center"| [[silkworm|Domestikado Silkmoth]] (''Bombyx mori'') |[[Bombyx mandarina|Wild Silkmoth]] (''Bombyx mandarina'') |3000 BC | style="text-align:center;"|[[Tsina]] | style="text-align:center;"|silk, pagkain, mga alagang hayop, karne |[[Talaksan:Silkworms3000px.jpg|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Domestikong kalapati]] (''Columba livia domestica'') |[[Batong kalapati]] (''Columba livia'') |3000 BC | style="text-align:center;"|[[Mediterranean Basin]] | style="text-align:center;"|palabas, mga kasal, messenger, karne, pagpapatakbo, mga alagang hayop |[[Talaksan:Australian saddleback tumbler.jpg|130px]] | [[Artipisyal na seleksiyon|Artipisyal na pinili]] sa maraming mga uri kabilang ang mga karneng breed, pagpapatakbo/mensaherong mga bred at mga fancy plummage | |- |valign="center"|[[Domestikong gansa]] (''Anser anser domesticus'') |[[Greylag Goose]] (''Anser anser'') |3000 BC | style="text-align:center;"|[[Ehipto]] | style="text-align:center;"|karne, taba, foie gras, mga balahibo and down, mga itlog, palabas, pagga-guwardiya, mga alagang hayop |[[Talaksan:Neugierige Hausgans.JPG|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Llama]] (''Lama glama'') |[[Guanaco]] (''Lama guanicoe'') |2400 BC<ref name="wichita1">D.L Johnson and B.K. Swartz, Jr. ''[http://soar.wichita.edu/dspace/bitstream/10057/1824/1/LAJ+2B21_p42-54.pdf Evidence for Pre-Columbian Animal Domestication in the New World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200110013505/https://soar.wichita.edu/dspace/bitstream/10057/1824/1/LAJ+2B21_p42-54.pdf |date=2020-01-10 }}''</ref> | style="text-align:center;"|[[Peru]] | style="text-align:center;"|transportasyon, paggawa, drapto, mount, karne, palabas, mga kasal, pagpapatakbo, mga alagang hayop, pagga-guwardiya |[[Talaksan:Pack llamas posing near Muir Trail.jpg|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Alpaca]] (''Vicugna pacos'') |[[Vicuña]] (''Vicugna vicugna'') |2400 BC<ref name="wichita1"/> | style="text-align:center;"|[[Peru]] | style="text-align:center;"|gatas, transportasyon, hibla, karne, palabas, mga alagang hayop, pagga-guwardiya |[[Talaksan:Corazon Full.jpg|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Domestikadong guineafowl]] (''Numida meleagris'') |[[Helmeted Guineafowl]] (''Numida melegris'') |2400 BC<ref>{{Cite web |title=Guinea Fowl |url=http://www.thecozynest.com/guinea_fowl.htm |access-date=2012-10-11 |archive-date=2010-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100623052252/http://www.thecozynest.com/guinea_fowl.htm |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center;"|[[Africa]] | style="text-align:center;"|karne, mga itlog, kontrol ng peste, palabas, alarming, mga alagang hayop |[[Talaksan:Numida meleagris Ngorongoro Conservation Area 1.jpg|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Ferret]] (''Mustela putorius furo'') |[[Europaan polecat]] (''Mustela putorius'') |1500 BC | style="text-align:center;"|[[Europa]] | style="text-align:center;"|pangangaso, kontrol ng peste, palabas, pagpapatakbo, mga alagang hayop |[[Talaksan:Ferret 2008.png|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Ringneck dove]] (''Streptopelia risoria'') |[[African Collared Dove]] (''streptopelia roseogrisea'') |500 BC | style="text-align:center;"|[[North Africa]] | style="text-align:center;"|palabas, mga alagang hayop |[[Talaksan:Feral Barbary Dove.jpg|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Bali cattle]] (''Bos javanicus domestica'') |[[Banteng]] (''Bos javanicus'') |Unknown | style="text-align:center;"|[[Timogsilangang Asya]], [[Java]] | style="text-align:center;"|karne, gatas, palabas, pagpapatakbo, paggawa, pag-aararo, drapto | | Domestikado | |- |valign="center"|[[Gayal]] (''Bos frontalis'') |[[Gaur]] (''Bos gaurus'') |Unknown | style="text-align:center;"|[[Timogsilangang Asya]] | style="text-align:center;"|karne |[[Talaksan:Bos gaurus (Gayal) male.JPG|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Domestikado turkey]] (''Meleagris gallopavo'') |[[Wild Turkey]] (''Meleagris gallopavo'') |180<ref name="wichita1"/> | style="text-align:center;"|[[Mexico]], [[Estados Unidos]] | style="text-align:center;"|karne, mga balahibo, mga itlog, palabas, mga alagang hayop |[[Talaksan:Bronzepute 04.jpg|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Goldfish]] (''Carassius auratus auratus'') | [[PRusyan carp]] (''Carassius gibelio'') |300–400 | style="text-align:center;"|[[Tsina]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, palabas, pagpapatakbo, palamuti |[[Talaksan:Gullfiskur.jpg|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Domestic rabbit]] (''Oryctolagus cuniculus'') |[[Europaan Rabbit]] (''Oryctolagus cuniculus'') |600<ref>{{Cite web |url=http://www.albc-usa.org/news/sept1a_05.html |title=Interesting Rabbit Domestication History |access-date=2012-10-11 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304061915/http://www.albc-usa.org/news/sept1a_05.html |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center;"|[[Europa]] | style="text-align:center;"|karne, pelt, hibla, mga alagang hayop, palabas, pagpapatakbo, pagsasaliksik |[[Talaksan:EnglishSpotRabbitChocolate1(cropped).jpg|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Domestic Canary]] (''Serinus canaria domestica'') |[[Atlantic Canary]] (''Serinus canaria'') |15th century | style="text-align:center;"|[[Canary Islands]], [[Europa]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, pagsasaliksik, palabas, mining, pag-aaway |[[Talaksan:Zwei Kanarienvögel.JPG|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Kalabaw]] (''Bubalus bubalis carabenesis'') |[[Wild water buffalo]] (''Bubalus arnee'') |17th century | style="text-align:center;"|[[Pilipinas]] | style="text-align:center;"|paggawa, pag-aararo, drapto, mount, pag-aaway, karne, gatas, palabas, pagpapatakbo |[[Talaksan:Carabao.jpg|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Siamese na nag-aaway na isda]] (''Betta splendens'') |Unknown species of the genus [[Betta]] |19th century | style="text-align:center;"|[[Thailand]] | style="text-align:center;"|pag-aaway, mga alagang hayop |[[Talaksan:HM Orange M Sarawut.jpg|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Koi]] (''Cyprinus carpio haematopterus'') |[[Common carp]] (''Cyprinus carpio'') |1820s | style="text-align:center;"|[[Hapon]] | style="text-align:center;"|palamuti, palabas, mga alagang hayop |[[Talaksan:Six koi.jpg|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Domestikadong silver fox]] (''Vulpes vulpes'') |[[Red fox]] (''Vulpes vulpes'') |1950s | style="text-align:center;"|[[Unyong Sobyet]], [[Rusya]] | style="text-align:center;"|pelt, pagsasaliksik, mga alagang hayop |[[Talaksan:Silberfuchs 08.jpg|130px]] | maamo, Ilang mga pagbabagong pisikal | Maliit na domestikong populasyon, ang mga ligaw na kamag-anak nito ay katamtamang karaniwang |- |valign="center"|[[Domestikado hedgehog]] (''Atelerix albiventris'') |[[Four-toed Hedgehog]] (''Atelerix albiventris'') | 1980s | style="text-align:center;"|[[Sentral na Aprika]] at [[Silanganing Aprika]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Baxter flower.jpg|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Society Finch]] (''Lonchura striata domestica'') |[[White-rumped Munia]] (''Lonchura striata'') | mga alagang hayop uncertain | style="text-align:center;"|[[Hapon]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, pagsasaliksik |[[Talaksan:Rbruni.JPG|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Yak]] (''Bos grunniens'') | [[Wild Yak]] (''Bos mutus'') |2500 BC | style="text-align:center;"|[[Tibet]] | style="text-align:center;"|gatas, transportasyon, paggawa, pag-aararo, mount, pagpapatakbo, pag-aaway, karne, hibla |[[Talaksan:Bos grunniens - Syracuse Zoo.jpg|130px]] | Domestikado sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Fancy rat]] and [[Lab rat]] |[[Brown rat]] (''Rattus norvegicus'') |1800s | style="text-align:center;"|[[UK]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, pagsasaliksik, palabas |[[Talaksan:Ratte-Vache.jpeg|130px]] | Domestikado | Karaniwan sa pagkakabihag at sa kaparangan |- |valign="center"|[[Dromedary#Domestication|Domestikado Dromedary Camel]] (''Camelus dromedarius'') |Wild Dromedary Camel (''Camelus dromedarius'') |4000 BC | style="text-align:center;"|[[Arabia]] | style="text-align:center;"|transportasyon, paggawa, pangangaso, pag-aararo, drapto, mount, palabas, mga kasal, pagpapatakbo, mga relihiyon, pag-aaway, gatas, karne |[[Talaksan:Camelus dromedarius at Tierpark Berlin (1).JPG|130px]] | Domestikado | Moderately Karaniwan sa pagkakabihag, maliit na lagalag na populasyon, ang mga tunay na ligaw na dromedaryo ay maaaring [[ekstinto]] |- |valign="center"|[[Bactrian camel|Domestikadong Kamelyong Bactrian]] (''Camelus bactrianus'') | [[Ligaw na Kamelyong Bactrian]] (''Camelus bactrianus'') |2500 BC | style="text-align:center;"|[[Sentral na Asya]] | style="text-align:center;"|gatas, transportasyon, paggawa, pangangaso, pag-aararo, drapto, mount, pag-aaway, palabas, mga kasal, pagpapatakbo, mga relihiyon, karne, hair |[[Talaksan:Chameau de bactriane.JPG|130px]] | Domestikado sa pagkakabihag | Katamtamang karaniwan sa pagkakabihag, kritikal na nanganganib sa kaparangan |- |valign="center"|[[Guppy]] (''Poecilia reticulata'' some strains)<ref>name="Guideon, et. al." {{cite journal|last=Guideon|first=Khoo|author2=Kok Fang Lim, Damien K. Y., Fan Chen, Woon Kiong Chan, Tit Meng Lim, Violet P. E. Fang|title=Genetic Diversity within and Among Feral Populations and Domestikado Strains of the Guppy (Poecilia reticulata) in Singapore|journal=Marine Biotechnology|year=2002|volume=4|issue=4|pages=367-378|doi=10.1007/s10126-002-0007-z|url=https://springerlink3.metapress.com/content/cg01hmdybtb8kmjl/resource-secured/?target=fulltext.pdf&sid=4mp2w541s41s4gkiqhs1dq0x&sh=www.springerlink.com|accessmga alagang hayopa=3 Oktubre 2012}}{{Dead link|date=Marso 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | Guppy (''Poecilia reticulata'') |Unknown | style="text-align:center;"|[[Barbados]], [[Brazil]], [[Guyana]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Guppy coppia gialla.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Fancy mouse]] |[[House mouse]] (''Mus musculus'') |1100 BC | style="text-align:center;"|[[Tsina]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, pagsasaliksik, pagpapatakbo, pagkain |[[Talaksan:Minimouse.jpg|130px]] | maamo, malaking mga pagbabagong pisikal | Karaniwan sa pagkakabihag at sa kaparangan |} === Semidomestikado, rutinang nabibihag-bred, o ang estado ng domestikasyon ay hindi malinaw === May mga hayop na malawak na ginamit o inalagaan bilang mga hayop ng mga tao ngunit hindi malaking nabago mula sa mga uring ligaw na hayop. Ang karamihan ng mga hayop sa tablang ito ay kahit papaano medyo nabago mula sa mga ninuno nitong ligaw sa pamamagitan ng malawak na pakikipag-ugnayan nito sa mga tao. Ang marami ay hindi maaaring palayain sa kaparangan o sa isang paraan ay nakasalalay sa mga tao. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; height:100px;" |- ! style="width: 12em;" |Espesye at subespesye !! Ligaw(wild) na ninuno nito !! Petsa!! Lokasyon ng pinagmulan !! Layunin !! Larawan !! Digri at uri ng domestikasyon !! Saklaw sa kaparangan vs pagkakabihag |- |valign="center"|[[Western honey bee]] (''Apis mellifera'') | Western honey bee (''Apis mellifera'') |4000 BC | style="text-align:center;"|[[Europa]], [[Asya]] at [[Aprika]] | style="text-align:center;"|pulot, wax, polinasyonon |[[Talaksan:Bee-apis.jpg|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Italian bee]] (''Apis mellifera ligustica'') | Italian bee (''Apis mellifera ligustica'') |1880s | style="text-align:center;"|[[Italya]] | style="text-align:center;"|honey, pollination |[[Talaksan:Honeybee-27527-1.jpg|130px]] | Madaling i-domestika | |- |valign="center"|[[Europaan dark bee]] (''Apis mellifera mellifera'') | Europaan dark bee (''Apis mellifera mellifera'') |mga modernong panahon | style="text-align:center;"|[[Europa]] | style="text-align:center;"|honey, pollination |[[Talaksan:Abeille-bee-profil.JPG|130px]] | Domestikado sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Carniolan honey bee]] (''Apis mellifera carnica'') | Carniolan honey bee (''Apis mellifera carnica'') |mga alagang hayopa uncertain | style="text-align:center;"|[[Slovenia]] | style="text-align:center;"|honey, pollination |[[Talaksan:Apis mellifera carnica worker hive entrance 3.jpg|130px]] | Madaling i-domestika | |- |valign="center"|[[Indian Peafowl]] (''Pavo cristatus'') | Indian Peafowl (''Pavo cristatus'') |500 BC | style="text-align:center;"|[[India]] | style="text-align:center;"|palabas, mga balahibo, karne, landscaping, palamuti, mga alagang hayop, garden bird |[[Talaksan:Indian Peahens I IMG 9647.jpg|130px]] | Nasa/maamo in capticity | |- |valign="center"|[[Budgerigar]] (''Melopsittacus undulatus'') | Budgerigar (''Melopsittacus undulatus'') |1850s | style="text-align:center;"|[[Australia]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, palabas, talking bird |[[Talaksan:Melopsittacus undulatus -Zoo Atlanta-8a.jpg|130px]] |Plumage changes, some breeds are physically larger | |- |valign="center"|[[Corn snake]] (''Pantherophis gutttatus'') | Corn snake (''Pantherophis guttatus'') | 1960s | style="text-align:center;"|[[Estados Unidos]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Kornnatter.jpg|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Java Sparrow]] (''Padda oryzivora'') | Java Sparrow (''Padda oryzivora'') |[[Ming Dynasty]] | style="text-align:center;"|[[Tsina]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Buberel Lonchura oryzivora 3.jpg|130px]] | Maaaring i-domestika and mga non-wild coloration pied at fancy colored Javas mula sa mahabang Asyanong captivity lines | |- |valign="center"|[[Cockatiel]] (''Nymphicus hollandicus'') | Cockatiel (''Nymphicus hollandicus'') |1870s | style="text-align:center;"|[[Australia]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, palabas, talking bird |[[Talaksan:Nymphicus hollandicus -garden-8.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[American mink]] (''Neovison vison'') | American mink (''Neovison vison'') |19th century | style="text-align:center;"|[[North America]] | style="text-align:center;"|fur, mga alagang hayop, ratting |[[Talaksan:American mink geograph.co.uk 2083077.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Asian elephant]] (''Elephas maximus'') | Asian elephant (''Elephas maximus'') |2000 BC | style="text-align:center;"|[[Indus Valley Civilization]] | style="text-align:center;"|paggawa, pag-aararo, transportasyon, mount, pangangaso, palabas, pagpapatakbo, pag-aaway, execution, ceremonies, mga kasal |[[Talaksan:Asian Elephant and Baby.JPG|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Indian elephant]] (''Elephas maximus indicus'') | Indian elephant (''Elephas maximus indicus'') |Unknown | style="text-align:center;"|[[India]] | style="text-align:center;"|paggawa, ceremonies, mga kasal, mga relihiyon, mount, transportasyon |[[Talaksan:IndianElephant.jpg|130px]] | Semi-domestikado | |- |valign="center"|[[Addax]] (''Addax nasomaculatus'') | Addax (''Addax nasomaculatus'') |2500 BC | style="text-align:center;"|[[Ehipto]] | style="text-align:center;"|karne, horns, katad, skin |[[Talaksan:Addax nasomaculatus closeup.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | Maliit na bihag na populasyon ngunit nanganganib sa kaparangan |- |valign="center"|[[Scimitar oryx]] (''Oyrx dammah'') | Scimitar oryx (''Oyrx dammah'') |2320-2150 BC | style="text-align:center;"|[[Ehipto]] | style="text-align:center;"|karne, hides, mga relihiyon, ceremonies, horns |[[Talaksan:Scimitar oryx1.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | Maliit na bihag na populasyon ngunit halos [[ekstinto]] sa kaparangan |- |valign="center"|[[Muscovy Duck]] (''Cairina moschata'') | Muscovy Duck (''Cairina moschata'') |700–600 BC<ref name="wichita1"/> | style="text-align:center;"|[[South America]] | style="text-align:center;"|karne, taba, mga balahibo, mga itlog, palabas, mga alagang hayop |[[Talaksan:MuscovyDuck.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Cochineal]] (''Dactylopius coccus'') | Cochineal (''Dactylopius coccus'') |700–500 BC<ref name="wichita1"/> | style="text-align:center;"|[[Chile]], [[Mexico]] | style="text-align:center;"|dye |[[Talaksan:Dactylopius coccus (Barlovento) 04 ies.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"| [[Duboulay's rainbowfish|Crimsonspotted Rainbowfish]] (''Melanotaenia duboulayi'') | Crimsonspotted Rainbowfish (''Melanotaenia duboulayi'') |1920s | style="text-align:center;"|[[Eastern Australia]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, kontrol ng peste |[[Talaksan:M duboulayi.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Long-tailed Chinchilla]] (''Chinchilla lanigera'') | Long-tailed Chinchilla (''Chinchilla lanigera'') |1930s | style="text-align:center;"|[[Andes]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, fur, pagsasaliksik |[[Talaksan:Chinchilla lanigera1.jpg|130px]] | Domestikado sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Short-tailed Chinchilla]] (''Chinchilla chinchilla'') | Short-tailed Chinchilla (''Chinchilla chinchilla'') |1930s | style="text-align:center;"|[[Andes]] | style="text-align:center;"|fur |[[Talaksan:Chinchilla brevicaudata.jpg|130px]] | Raised sa pagkakabihag | |- |valign="center"| [[Daphnia magna|Water flea]] (''Daphnia magna'') | Water flea (''Daphnia magna'') |1930s | style="text-align:center;"|[[North America]], [[Eurasya]], [[Africa]] | style="text-align:center;"|pagsasaliksik |[[Talaksan:Daphnia magna-female adult.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Zebra Finch]] (''Taeniopygia guttata'') | Zebra Finch (''Taeniopygia guttata'') |20th century | style="text-align:center;"|[[Australia]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, palabas |[[Talaksan:Zebra finch arp.jpg|130px]] | Domestikado sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Axolotl]] (''Ambystoma mexicanum'') | Axolotl |20th century | style="text-align:center;"|[[Mexico]] | style="text-align:center;"|pagsasaliksik, mga alagang hayop |[[Talaksan:Ambystoma mexicanum at Vancouver Aquarium.jpg|130px]] | Mga katamtamang pagbabagong pisikal | |- |valign="center"|[[Australian Green Tree Frog]] (''Litoria caerulea'') | Australian Green Tree Frog |late 20th century | style="text-align:center;"|[[Australia]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Magnificent tree frog (Litoria splendida) crop.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Argentine Horned Frog]] (''Ceratophrys ornata'') | Argentine Horned Frog |late 20th century | style="text-align:center;"|[[Argentina]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Argentine Horned Frog (Ceratophrys ornata)1.JPG|130px]] | | |- |valign="center"|[[Cranwell's horned frog]] (''Ceratophrys cranwelli'') | Cranwell's Horned Frog |late 20th century | style="text-align:center;"|[[Argentina]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Cranwell's horned frog.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Mopani worm]] (''Gonimbrasia belina'') | Mopani worm (''Gonimbrasia belina'') | 1950s | style="text-align:center;"|[[Katimugang Aprika]] | style="text-align:center;"|karne |[[Talaksan:Mopane Worm by Arne Larsen.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Common eland]] (''Taurotragus oryx'') | Common eland (''Taurotragus oryx'') |Unknown | style="text-align:center;"|[[Zimbabwe]], [[Timog Aprika]], [[Kenya]] | style="text-align:center;"|karne, gatas, katad, hides, horns |[[Talaksan:Common eland mara.jpg|130px]] | Domestikado sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Diamond Dove]] (''Geopelia cuneata'') | Diamond Dove (''Geopelia cuneata'') |Unknown | style="text-align:center;"|[[Australia]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Geopelia cuneata03.jpg|130px]] | Domestikado sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Muskox]] (''Ovibos moschatus'') | Muskox (''Ovibos moschatus'') | 1960s | style="text-align:center;"|[[Estados Unidos]] | style="text-align:center;"|wool, karne, gatas |[[Talaksan:Ovibos moschatus qtl3.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Grey-banded kingsnake]] (''Lampropeltis alterna'') | Grey-banded kingsnake (''Lampropeltis alterna'') |mga alagang hayopa uncertain | style="text-align:center;"|[[Texas]], [[New Mexico]], [[Chihuahua (state)|Chihuahua]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Lampropeltis alterna.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Central Bearded Dragon]] (''Pogona vitticeps'') | Central Bearded Dragon (''Pogona vitticeps'') | 1970s | style="text-align:center;"|[[Australia]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Bartagame (fcm).jpg|130px]] | Mga katamtamang pagbabagong pisikal | |- |valign="center"|[[Sugar glider]] (''Petaurus breviceps'') | Sugar glider (''Petaurus breviceps'') | 1980s | style="text-align:center;"|[[Australia]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Petaurus breviceps.jpg|130px]] | Domestikado | |- |valign="center"|[[Indian gray mongoose]] (''Herpestes edwardsii'') | Indian gray mongoose (''Herpestes edwardsii'') |mga alagang hayopa uncertain | style="text-align:center;"|[[India]] | style="text-align:center;"|pag-aaway, kontrol ng peste, mga alagang hayop |[[Talaksan:Herpestes edwardsii at Hyderaba.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Capybara]] (''Hydrochoerus hydrochaeris'') | Capybara (''Hydrochoerus hydrochaeris'') |mga alagang hayopa uncertain | style="text-align:center;"|[[South America]] | style="text-align:center;"|karne, pelt, balat, mga alagang hayop |[[Talaksan:Capybara Hattiesburg Zoo (70909b-42) 2560x1600.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Indian Palm Squirrel]] (''Funambulus palmarum'') | Indian Palm Squirrel (''Funambulus palmarum'') |mga alagang hayopa uncertain | style="text-align:center;"|[[India]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Indian Palm Squirrel Bangalore 2009.jpg|130px]] | madaling mapaamo | |- |valign="center"|[[Lawson's Dragon]] (''Pogona henrylawsoni'') | Lawson's Dragon (''Pogona henrylawsoni'') |1980s | style="text-align:center;"|[[Australia]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Pogona henrylawsoni.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Buff-tailed bumblebee]] (''Bombus terrestris'') | Buff-tailed bumblebee (''Bombus terrestris'') |1980s | style="text-align:center;"|[[Europa]] | style="text-align:center;"|wax, pollination | | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Golden Pheasant]] (''Chrysolophus pictus'') | Golden Pheasant (''Chrysolophus pictus'') |mga alagang hayopa uncertain | style="text-align:center;"|[[Tsina]] | style="text-align:center;"|karne, palamuti, garden bird |[[Talaksan:Male Golden Pheasant DC.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign"center"|[[Sika deer]] (''Cervus nippon'') | Sika deer (''Cervus nippon'') |Unknown | style="text-align:center;"|[[Hapon]], [[Tsina]] | style="text-align:center;"|karne, antlers |[[Talaksan:Sikahjort.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Mandarin Duck]] (''Aix galericulata'') | Mandarin Duck (''Aix galericulata'') |Unknown | style="text-align:center;"|[[Tsina]] | style="text-align:center;"|karne, taba, palamuti |[[Talaksan:Aix galericulata - Zürich - Hafen Riesbach 2011-01-14 15-58-32.JPG|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Ehiptoian mongoose]] (''Herpestes ichneumon'') | Ehiptoian mongoose (''Herpestes ichneumon'') |Unknown | style="text-align:center;"|[[Ehipto]] | style="text-align:center;"|kontrol ng peste, mga alagang hayop | | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Asiatic honey bee]] (''Apis cerana'') | Asiatic honey bee (''Apis cerana'') | Unknown | style="text-align:center;"|[[South]] and [[Timogsilangang Asya]] | style="text-align:center;"|honey, pollination |[[Talaksan:Asiatic-honey-bee.jpg|130px]] | Domestikado sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Haponese Cormorant]] (''Phalacrocorax capillatus'') | Haponese Cormorant (''Phalacrocorax capillatus'') |960 AD | style="text-align:center;"|[[Hapon]] | style="text-align:center;"|fishing |[[Talaksan:丹氏鸕鷀 展翅.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Great Cormorant]] (''Phalacrocorax carbo'') | Great Cormorant (''Phalacrocorax carbo'') |960 AD | style="text-align:center;"|[[Tsina]] | style="text-align:center;"|fishing |[[Talaksan:Phalacrocorax carbo ja01.jpg|130px]] | maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Haponese Quail]] (''Coturnix japonica'') | Haponese Quail (''Coturnix japonica'') |1100–1900 | style="text-align:center;"|[[Hapon]] | style="text-align:center;"|karne, mga itlog, mga alagang hayop | | Domestikado sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Common carp]] (''Cyprinus carpio'') | Common carp (''Cyprinus carpio'') |1200–1500 | style="text-align:center;"|[[Europa]], [[Asya]] | style="text-align:center;"|karne |[[Talaksan:LakePowellCarp5437.jpg|130px]] | Maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[House cricket]] (''Acheta domestica'') | House cricket (''Acheta domestica'') |12th century | style="text-align:center;"|[[Southwestern Asia]], [[Tsina]], [[Hapon]] | style="text-align:center;"|karne, pagkain, pag-aaway, mga alagang hayop |[[Talaksan:Acheta domestica male.png|130px]] | Domestikado sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Europaan mink]] (''Mustela lutreola'') | Europaan mink (''Mustela lutreola'') |1800s | style="text-align:center;"|[[Europa]] | style="text-align:center;"|fur |[[Talaksan:Mink1.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[King Quail]] (''Coturnix chinensis'') | King Quail (''Coturnix chinensis'') | mga alagang hayopa uncertain | style="text-align:center;"|[[Asya]], [[Australia]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Excalfactoria chinensis (aka).jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Grey Francolin]] (''Francolinus pondicerianus'') | Grey Francolin (''Francolinus pondicerianus'') | mga alagang hayopa uncertain | style="text-align:center;"|[[India]], [[Pakistan]] | style="text-align:center;"|karne, mga alagang hayop, pag-aaway |[[Talaksan:Grey Francolin RWD2.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Lowland Paca]] (''Cuniculus paca'') | Lowland Paca (''Cuniculus paca'') |Unknown | style="text-align:center;"|[[Mexico]], [[Argentina]] | style="text-align:center;"|karne, mga alagang hayop |[[Talaksan:Cuniculus paca.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Steppe Lemming]] (''Lagurus lagurus'') | Steppe Lemming (''Lagurus lagururs'') |Unknown | style="text-align:center;"|[[Steppes]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Lagurus lagurus.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Degu]] (''Octodon degus'') | Degu (''Octodon degus'') |1990s | style="text-align:center;"|[[Chile]]an [[Andes]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, pagsasaliksik |[[Talaksan:Octodon degus -Heidelberg Zoo, Germany-8a.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Mongolian gerbil]] (''Meriones unguiculatus'') | Mongolian gerbil (''Meriones unguiculatus'') |1990s | style="text-align:center;"|[[Mongolia]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, pagsasaliksik |[[Talaksan:Golden Agouti Male 4-1-05.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Crucian carp]] (''Carassius carassius'') | Crucian carp (''Carassius carassius'') | 2000s | style="text-align:center;"|[[England]], [[Rusya]] | style="text-align:center;"|karne, mga alagang hayop |[[Talaksan:Carassius carassius Prague Vltava 2.jpg|130px]] | | |- |valign="center"| [[Apis cerana indica|Indian honey bee]] (''Apis cerana indica'') | Indian honey bee (''Apis cerana indica'') | Unknown | style="text-align:center;"|[[India]] | style="text-align:center;"|honey, pollination |[[Talaksan:Apiscerana.jpg|130px]] | Nasa/maamo sa pagkakabihag | |- |valign="center"|[[Reindeer#Reindeer husbandry|Semi-Domestikado Reindeer]] | Reindeer (''Rangifer tarandus'') | 3000 BC | style="text-align:center;"|[[Asia]]n [[subarctic]]. | style="text-align:center;"|karne, gatas, transportasyon, paggawa, drapto, mount, hides, pagpapatakbo, katad, antlers |[[Talaksan:Caribou using antlers.jpg|130px]] | SemiDomestikado | |- |valign="center"|[[White Cockatoo]] (''Cacatua alba'') | White Cockatoo (''Cacatua alba'') |[[Tang Dynasty]] | style="text-align:center;"|[[Tsina]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, palabas |[[Talaksan:Cacatua alba -pet-8a.jpg|130px]] | | |- |valign"center"|[[Fallow Deer]] (''Dama dama'') | Fallow Deer (''Dama dama'') | 1000 BC | style="text-align:center;"|[[Mediterranean Basin]] | style="text-align:center;"|karne, hides, antlers |[[Talaksan:Fallow deer in field.jpg|130px]] | SemiDomestikado | |- |valign"center"| [[Hirudo medicinalis|Europaan medicinal leech]] (''Hirudo medicinalis'') | Europaan medicinal leech (''Hirudo medicinalis'') |800 BC | style="text-align:center;"|[[Europa]], [[Asya]] | style="text-align:center;"|dugoletting, surgery |[[Talaksan:Svømmende blodigle.JPG|130px]] | | |- |valign="center"|[[Rose-ringed Parakeet]] (''Psittacula krameri'') | Rose-ringed Parakeet (''Psittacula krameri'') |Unknown | style="text-align:center;"|[[Africa]], [[Asya]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, talking bird |[[Talaksan:Rose-ringed Parakeet I IMG 9797.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Roman Snail]] (''Helix pomatia'') | Roman Snail (''Helix pomatia'') |100 AD | style="text-align:center;"|[[Europa]] | style="text-align:center;"|karne |[[Talaksan:Helix pomatia 89a.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Stingless bee]] (''Melipona beecheii'') | Stingless bee (''Melipona beecheii'') | 180 AD | style="text-align:center;"|[[Mexico]], [[Amazon Basin]] | style="text-align:center;"|honey, pollination |[[Talaksan:Irapuã - REFON.jpg|130px]] | SemiDomestikado | |- |valign="center"|[[Mute Swan]] (''Cygnus olor'') | Mute Swan (''Cygnus olor'') | 1000-1500 | style="text-align:center;"|[[Europa]] | style="text-align:center;"|karne, landscaping, mga balahibo, garden bird |[[Talaksan:CygneVaires.jpg|130px]] | SemiDomestikado | |- |valign="center"|[[Ostrich]] (''Struthio camelus'') | Ostrich (''Struthio camelus'') | 19th century | style="text-align:center;"|[[Africa]] | style="text-align:center;"|karne, mga itlog, mga balahibo, katad, taba, oil, mount, pagpapatakbo |[[Talaksan:Ostriches cape point cropped.jpg|130px]] | SemiDomestikado | |- |valign="center"|[[Common fruit fly]] (''Drosophila melanogaster'') | Common fruit fly (''Drosophila melanogaster'') |1910s | style="text-align:center;"|[[Australia]], [[Timog Aprika]] | style="text-align:center;"|pagsasaliksik, pagkain |[[Talaksan:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Yellow-collared Lovebird]] (''Agapornis personatus'') | Yellow-collared Lovebird (''Agapornis personatus'') |1920s | style="text-align:center;"|[[Tanzania]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Agapornis personatus -Serengeti, Tanzania-8.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Fischer's Lovebird]] (''Agapornis fischeri'') | Fischer's Lovebird (''Agapornis fischeri'') |1920s | style="text-align:center;"| East-Central [[Africa]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop | | | |- |valign="center"|[[Turquoise Parrot]] (''Neophema pulchella'') | Turquoise Parrot (''Neophema pulchella'') |20th century | style="text-align:center;"|[[Australia]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, palabas |[[Talaksan:Neophema pulchella -Rainbow Jungle -Australia-8a.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[African clawed frog]] (''Xenopus laevis'') | African clawed frog (''Xenopus laevis'') |1950s | style="text-align:center;"|[[Timog Aprika]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, pagsasaliksik |[[Talaksan:Xenopus laevis 1.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Sea-Monkey]] (''Artemia salina x nyos'') |[[Brine shrimp]] (''Artemia salina'') | 1950s | style="text-align:center;"|[[Lake Urmia]], [[Iran]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:SeaMonkiesInAquarium.JPG|130px]] | | |- |valign="center"|[[American bison]] (''Bison bison'') | American bison (''Bison bison'') | 20th century | style="text-align:center;"|[[North America]] | style="text-align:center;"|karne, katad, hides |[[Talaksan:Tatanka.jpg|130px]] | SemiDomestikado | |- |valign="center"|[[Ball python]] (''Python regius'') | Ball python (''Python regius'') | 1960s | style="text-align:center;"|[[Africa]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Ball python lucy.JPG|130px]] | Captive bred | |- |valign="center"|[[Eclectus Parrot]] (''Eclectus roratus'') | Eclectus Parrot (''Eclectus roratus'') | 1980s | style="text-align:center;"|[[Australia]], [[Indonesia]], [[New Guinea]], [[Solomon Islands]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Eclectus roratus-20030511.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Salmon-crested Cockatoo]] (''Cacatua moluccensis'') | Salmon-crested Cockatoo (''Cacatua moluccensis'') | 1980s | style="text-align:center;"|[[Maluku Islands]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, palabas, talking bird |[[Talaksan:Cacatua moluccensis - closeup of head.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Greater Rhea]] (''Rhea americana'') | Greater Rhea (''Rhea americana'') | 1990s | style="text-align:center;"|[[South America]] | style="text-align:center;"|karne, mga itlog, mga balahibo, katad, taba, oil | | SemiDomestikado | |- |valign="center"|[[Emu]] (''Dromaius novaehollandiae'') | Emu (''Dromaius novaehollandiae'') | 1990s | style="text-align:center;"|[[Australia]] | style="text-align:center;"|karne, mga itlog, mga balahibo, katad, taba, oil |[[Talaksan:Emu-wild.jpg|130px]] | SemiDomestikado | |- |valign="center"|[[Pale Gerbil]] (''Gerbillus perpallidus'') | Pale Gerbil (''Gerbillus perpallidus'') |Unknown | style="text-align:center;"|[[Ehipto]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Perpallidus.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Persian jird]] (''Meriones persicus'') | Persian jird (''Meriones persicus'') |Unknown | style="text-align:center;"|[[Iran]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Meriones persicus.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Fat-tailed Gerbil]] (''Pachyuromys duprasi'') | Fat-tailed Gerbil (''Pachyuromys duprasi'') |Unknown | style="text-align:center;"|[[Ehipto]], [[Libya]], [[Tunisia]], [[Algeria]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Pachyuromys-duprasi PeterMaas.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Green Iguana]] (''Iguana iguana'') | Green Iguana (''Iguana iguana'') | 1990s | style="text-align:center;"|[[South America]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, karne, katad |[[Talaksan:St Thomas Marriott Iguana 9 cropped.jpg|130px]] | Captive bred | |- |valign="center"|[[Black Spiny-tailed Iguana]] (''Ctenosaura similis'') | Black Spiny-tailed Iguana (''Ctenosaura similis'') |mga alagang hayopa uncertain | style="text-align:center;"|[[Central America]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, karne |[[Talaksan:CtenosauraSimilis.jpg|130px]] | Captive bred | |- |valign="center"|[[Leopard gecko]] (''Eublepharis macularius'') | Leopard gecko (''Eublepharis macularius'') | 20th century | style="text-align:center;"|[[Pakistan]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop | | katamtamang pagbabagong pisikal | |- |valign="center"|[[Green Tree Python]] (''Morelia viridis'') | Green Tree Python (''Morelia viridis'') | mid 1990s | style="text-align:center;"|[[New Guinea]], [[Indonesia]], [[Australia]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Morelia-viridis.jpg|130px]] | Captive bred | |- |valign="center"|[[Western Rosella]] (''Platycercus icterotis'') | Western Rosella (''Platycercus icterotis'') |Unknown | style="text-align:center;"|[[Southwest Australia]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Platycercus icterotis1.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Red-tailed Black Cockatoo]] (''Calyptorhynchus banksii'') | Red-tailed Black Cockatoo (''Calyptorhynchus banksii'') | late 1990s | style="text-align:center;"|[[Australia]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Red tailed Black Cockatoo in flight.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Gouldian Finch]] (''Erythrura gouldiae'') | Gouldian Finch (''Erythrura gouldiae'') | late 1990s | style="text-align:center;"|[[Australia]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, palabas |[[Talaksan:Male adult Gouldian Finch.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Rusty-spotted cat]] (''Prionailurus rubiginosus'') | Rusty-spotted cat (''Prionailurus rubiginosus'') | mga alagang hayopa uncertain | style="text-align:center;"|[[India]], [[Sri Lanka]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Rostkatze Zoo Berlin.JPG|130px]] | Madaling i-domestika | |- |valign="center"|[[Star Finch]] (''Neochmia ruficauda'') | Star Finch (''Neochmia ruficauda'') |mga alagang hayopa uncertain | style="text-align:center;"|[[Australia]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, palabas |[[Talaksan:Neochmia ruficauda (aka).jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Eurasyan Siskin]] (''Carduelis spinus'') | Eurasyan Siskin (''Carduelis spinus'') |mga alagang hayopa uncertain | style="text-align:center;"|[[Europa]], [[Asya]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop, singing |[[Talaksan:Carduelis spinus male.jpg|130px]] | | |- |valign="center"|[[Crested Gecko]] (''Rhacodactylus ciliatus'') | Crested Gecko (''Rhacodactylus ciliatus'') | Unknown | style="text-align:center;"|[[New Caledonia]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Gekkoninae Rhacodactylus ciliatus tete.png|130px]] | Captive bred | Medyo Karaniwan sa pagkakabihag, halos [[ekstinto]] sa kaparangan |- |valign="center"|[[Common kusimanse]] (''Crossarchus obscurus'') | Common kusimanse (''Crossarchus obscurus'') | Unknown | style="text-align:center;"|[[West Africa]] | style="text-align:center;"|mga alagang hayop |[[Talaksan:Cusimanse.jpg|130px]] | Nabihag na bred | |- |valign="center"|[[Kissing gourami]] (''Helostoma temminckii'') |[[Kissing gourami]] (''Helostoma temminckii'') |Hindi alam | style="text-align:center;"|[[Thailand]], [[Indonesia]] | style="text-align:center;"|karne, mga alagang hayop |[[Talaksan:Kissfish.jpg|130px]] | Domestikado | |} === Mga halaman === [[Talaksan:Feature2originmap600.png|right|thumb|400px|Ang mapang ito ay nagpapakita ng mga lugar ng domestikasyon ng ilang halimbawa ng mga pananim. Ang mga lugar kung saan ang pananim ay simulang dinomestika ay tinatawag na mga sentro ng pinagmulan.]] Gaya ng mga hayop, ang mga halaman ay dinomestika rin ng mga tao para sa kapakanibangan ng mga ito. Ang mga dinomestikang halamang ito mula sa mga ligaw na ninuno nito ay kinabibilangan ng [[saging]], [[mansanas]], [[ubas]] at marami pang iba. Ang mga pinakaunang mga pagtatangkang pantao sa pagdodomestika ng halaman ay nangyari sa Timog-Kanluraning Asya. May sinaunang ebidensiya para sa may kamalayang kultibasyon at pagpili ng pag-aasal ng mga halaman sa bago ang [[Neolitiko]]ng mga pangkat sa Syria. Ang mga butil ng [[rye]] na may mga dometikong katangian ay narekober mula sa mga kontekstong [[epi-Paleolitiko]](mga 11,050 bago ang kasalukuyan) sa [[Abu Hereyra]] sa [[Syria]]<ref>{{cite journal |author= Hillman G, Hedges R, Moore A, Colledge S, Pettitt P |title=New evidence of Lateglacial cereal cultivation at Abu Hureyra on the Euphrates |journal=Holocene |volume=11 |issue=4 |pages=383–393 |year=2001 |doi=10.1191/095968301678302823 |url=http://hol.sagepub.com/cgi/content/abstract/11/4/383}}</ref> ngunit ito ay lumilitaw na isang lokalisadong phenomenon na nagresulta mula sa kultibasyon ng mga tayo ng ligaw na rye kesa sa depinitibong hakbang tungo sa domestikasyon. Noong 10,000 BCE, ang halamang [[bottle gourd]] (''Lagenaria siceraria'') na ginamit bilang isang lalagyan bago ang pagdating ng teknolohiyang [[seramiko]] ay lumilitaw na dinomestika. Ang domestikadong bottle gourd ay umabot sa mga Amerika mula sa Asya noong 8000 BCE na pinakamalamang na sanhi ng migrasyon ng mga tao mula sa Asya tungo sa Amerika.<ref>{{cite journal |author=Erickson DL, Smith BD, Clarke AC, Sandweiss DH, Tuross N |title=An Asian origin for a 10,000-year-old domesticated plant in the Americas |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=102 |issue=51 |pages=18315–20 |year=2005 |month=December |pmid=16352716 |pmc=1311910 |doi=10.1073/pnas.0509279102 |url=http://www.pnas.org/content/102/51/18315.full }}</ref> Ang mga pananim na [[cereal]] ay unang dinomestika noong 9000 BCE sa [[Matabang Gasuklay]] sa Gitnang Silangan. Ang unang mga domestikadong pananim ay pangkalatahang mga taunan na may mga malalaking buto o mga prutas. Ang mga ito ay kinabibilangan ng mga [[pulse]] gaya ng mga [[gisantes]](pea) at mga butil gaya ng [[trigo]]. Ang Gitnang Silangan ay lalong angkop sa mga espesyeng ito. Ang tuyong tag-init ay kaaya-aya sa [[ebolusyon]] ng mga may malalaking butong taunang halaman at ang iba't ibang mga matataas na lugar ay tumungo sa malaking iba ibang uri ng espesye. Habang ang domestikasyon ay nangyayari, ang mga tao ay nagsimulang lumipat mula sa pagiging lipunang mangangaso-tagatipon tungo sa isang nailagay na pamayanang agrikultural. Ang patuloy na domestikasyon ay unti-unti na isang proseso ng pagsubok at pagkakamali na nangyayari nang pahinto hinto. Sa paglipas ng mga panahon, mga [[perennial]] at mga maliliit na mga puno ay nagsimulang idomestika kabilang ang mga [[mansanas]] at [[olibo]]. Ang ilang mga halaman ay hindi nadomestika hanggang kamakailan lamang gaya ng [[maning macadamia]] at [[pecan]]. Sa ibang mga bahagi ng daigdig, ang iba't ibang mga espesye ng halaman ay dinomestika. Sa mga Amerika, ang [[kalabasa]], [[mais]] at [[sitaw]](bean) at marahil ay [[kamoteng kahoy]] ay bumubuo ng diyeta dito. Sa Silangang Asya, ang [[millet]], [[bigas]] at [[soya]] ang pinakamahalagang mga pananim. Ang mga domestikadong espesye ng halaman ay kadalasang nag-iiba mula sa mga ligaw na kamag-anak nito sa mga mahuhulaang paraan. Ang mga pagkakaibang ito ay tinatawag na sindromang domestikasyon at kinabibilangan <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.plantsciences.ucdavis.edu/gepts/pb143/lec08/pb143l08.htm |access-date=2012-09-26 |archive-date=2010-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212111911/http://www.plantsciences.ucdavis.edu/gepts/pb143/lec08/pb143l08.htm |url-status=dead }}</ref> mas mataas na mga rate ng [[herminasyon]], mas mahuhulaan at sabay sabay na herminasyon, tumaas na sukat ng mga organong reproduktibo nito, isang kagawian para sa mga hinog na buto na manatili sa halaman kesa matanggal at mahulog sa lupa, nabawasang mga pagtatanggol na pisikal at kemikal at pagbabago sa paglalaang biomasa. == Mga mikrorganismo == Kabilang sa mga dinomestikang mikroorganismo para sa pagkain ng tao ang: [[kabute]], [[lebadura]]([[paghuhurno]], paggawa ng [[alak]] at pagluluto), mga [[amag]](para sa paggawa ng [[keso]], tempeh, Quorn, Pu-erh at ilang mga sausage, [[bakterya]](para sa keso, yogurt, kephir, buttermilk, maasim na krema at kombucha tea). Ang mga dinomestikang mikroorganismo para sa medisina at agham ang mga [[virus]](para sa mga [[bakuna]] at pagsasaliksik), [[bakterya]](para sa paggawa ng mga [[droga]]) at mga amag(para sa paggawa ng mga [[antibiotiko]]). == Tignan din == * [[Natural na seleksiyon]] * [[Artipisyal na seleksiyon]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Kasaysayan ng agrikultura]] [[Kategorya:Mga domestikadong hayop]] pzdsq7600xr2nygqzpvm762gew4zpa9 0 189706 2204790 2150568 2026-04-24T20:56:29Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204790 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=Disyembre 2013}} {{Infobox military conflict | conflict = Operasyong Ten-Go<br />天號作戰 o 天号作戦 | partof = [[Digmaang Pasipiko|Teatrong Pasipiko]] ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] | image = [[Talaksan:Battleship_Yamato_under_air_attack_April_1945.jpg|300px|Ang papalubog na Yamato]] |caption = Nasa ilalim ng pag-atake ang {{Ship|Japanese battleship|Yamato||2}}. Isang malaking sunog ang nagaganap sa [[apto]] ng [[superestruktura]] ng [[barko]] at kasalukuyang lumulubog dahil sa pag-atake ng mga [[torpedo]]. |date = 7 Abril 1945 |place = [[Karagatang Pasipiko]], sa pagitan ng [[Kyūshū]], [[Japan]] at [[Kapuluang Ryūkyū]] |result = Pagkapanalo ng mga Amerikano |combatant1 = {{flag|Estados Unidos|1912}} |combatant2 = {{flag|Imperyo ng Hapon}} |commander1 = {{flagicon|USA|1912}} [[Marc A. Mitscher]] |commander2 = {{flagicon|Japan|naval}} [[Seiichi Itō]]{{KIA}}<br />{{flagicon|Japan|naval}} [[Keizō Komura]]<br /> {{flagicon|Japan|naval}}[[Kosaku Aruga]]{{KIA}} |strength1 = [[Task Force 58]]:<br />11 aircraft carrier<br />386 aircraft<br />6 battleship<br />11 cruiser<br />Ilang destroyer |strength2 = [[2nd Fleet (Imperial Japanese Navy)|Ikalawang Boke]], [[Pinagsamang boke]]:<br />1 battleship<br />1 light cruiser<br />8 destroyer<br />115 aircraft, karamihan ''[[kamikaze]]'' |casualties1 = Pag-atake sa ''Yamato'' : 12 ang napatay<br />10 sasakyang panghimpapawid ang nasira <br />Pag-atake ng mga ''kamikaze'': <br />227 kabuuan kasama ang 65+ namatay<br />Isang carrier ang bahagyang nasira<br />Isang battleship ang bahagyang nasira<br />Isang destroyer ang lubhang nasira |casualties2 = Yamato: 3,700–4,250 ang napatay<ref>Initala ng Jentshura at CombinedFleet.com. Abe, Saburo, at ang ''Tokko Yamato Kantai'' (''The Special Attack Fleet Yamato'')", Kasumi Syuppan Co. 1995, isang librong Hapones na hindi pa naisasalin sa Ingles o Filipino, ang mga namatay sa operasyon: ''Yamato''- 3056 ang namatay, 276 ang nakaligtas; ''Yahagi''- 446 ang namatay; ''Isokaze''- 20 namatay; ''Hamakaze''- 100 namatay; ''Yukikaze''- 3 namatay; ''Kasumi''- 17 namatay; ''Asashimo''- 326 ang namatay (lahat); ''Fuyuzuki''- 12 namatay; ''Suzutsuki''- 57 namatay.</ref><br />Isang lumubog na battleship<br />Isang lumubog na light cruiser<br />Apat na lumubog na destroyer <br /> Kamikaze: 100 aircraft ang nasira, 100+ ang namatay }} {{Campaignbox Ryūkyūs}} Ang {{nihongo|'''Operasyong Ten-Go'''|天號作戰 ([[Kyūjitai]]) o 天号作戦 ([[Shinjitai]])|Ten-gō Sakusen}} ay ang huling pangunahing [[operasyong militar|operasyong]] [[Hukbong Pandagat ng Imperyo ng Hapon|pandagat]] ng mga [[Imperyo ng Hapon|Hapones]] sa [[Digmaang Pasipiko|Teatrong Pasipiko]] ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. '''Operasyong Heaven One''' at '''Ten-ichi-gō''' ang ibang pamagat ng operasyong ito. Noong Abril 1945, umalis ng Hapon ang Hapones na battleship, ang {{Ship|Japanese battleship|Yamato||2}} (ang pinakamalaking battleship sa buong mundo) kasama ang siyam na iba pang barkong pandigma ng mga Hapon para gawin ang isang napakadelikadong pag-atake at pagdepensa dahil sa pag-atake ng mga [[Allies of World War II|pwersang alyado]] sa [[Labanan sa Okinawa]]. Subalit, inatake kaagad ang pwersang Hapones ng mga sasakyang panghimpapawid mula sa [[Estados Unidos]] na nagresulta sa pagkaambala at hindi pagkakaabot sa [[Okinawa]]. Sanhi nito, lumubog ang ''Yamato'' at lima pang barkong pandigma ng Hapon. Ipinakita sa labanang ito ang pamamayani ng mga Amerikano sa himapapawid sa [[Pacific Theater of Operations|Teatrong Pasipiko]] at ang panganib ng mga [[barkong ibabaw]] na walang depensang panghimpapawid sa pag-atake mula sa himapapawid . Ipinakita rin ng labanang ito ang kagustuhan ng Hapon na magsakripisyo ng malaking bilang ng kanilang mamamayan sa pamamagitan ng pag-atakeng ''[[kamikaze]]'' na may layuning pabagalin ang [[Operasyong Downfall|pagabanse ng mga alyado]] sa [[kapuluang Hapones]]. == Mga sanhi == Sa pagsisimula ng 1945, pagkatapos lamang ng [[kampanya sa Kapuluang Solomon]], ang [[Labanan sa Dagat Pilipinas]] at ang [[Labanan sa Golpo ng Leyte]], nabawasan ng malaki ang kinikilalang malakas na pinagsamang boke ng [[Hukbong Pandagat ng Imperyo ng Hapon]] sa iilang magagamit na barkong pandigma, sasakyang panghimpapawid at ilang bihasang tao na lamang. Karamihan sa mga natitirang barkong pandigma ng Hapon sa pinagsamang boke ay makikita na lamang sa mga daungan ng Hapon, karamihan sa mga malalaking barkong pandigma ay makikita sa daungan ng [[Kure, Hiroshima]].<ref>Hara, ''Japanese Destroyer Captain'', 274.</ref> Dahil sa matagumpay na pagsalakay ng mga Alyado sa [[Labanan sa Saipan|Saipan]] at [[Labanan sa Iwo Jima|Iwo Jima]], sinimulan na nila ang kampanya laban sa kapuluang Hapones. Bilang pagsunod sa itinakda bago ang [[Opertasyong Downfall|pinaplanong pagsalakay]] sa [[Japan|kapuluan]], sinalakay nila ang [[Labanan sa Okinawa|Okinawa]] noong 1 Abril 1945. Noong Marso, sa isang pagpupulong kay [[Emperador ng Hapon|Emperador]] [[Hirohito]] upang labanan ang inaasahang pagsalakay sa Okinawa, ipinapaliwanag ng mga pinuno sa militar ng Hapon na binabalak ng Hukbong Sandatahan ng Imperyo ng Hapon ang malawakang pagsalakay mula sa himpapawid, kasama na ang paggamit ng ''[[kamikaze]]''. Sumagot ang emperador, "Subalit paano na ang sa Hukbong-dagat? Ano ang gagawin nila upang sumaklolo sa pagsalakay sa Okinawa? Mayroon pa ba tayong sapat na barko?". Dahil sa nararamdamang hapit mula sa pagilanglang ng emperador na magkaroon din ng ilang pagsalakay, naisip ng mga kumander ng Hukbong Hapones ang isang misyong ''kamikaze'' para sa kanilang natitirang malalaking barkong pandigma, kasama na dito ang battleship ''Yamato''.<ref name=Feifer-7>Feifer, ''The Battle of Okinawa'', 7.</ref> Tinawag ng natapos na plano—nagawa sa ilalim ng direksiyon ng Punong Kumander ng Pinagsamang Boke na si Admiral [[Toyoda Soemu]]<ref>Minear, ''Requiem'', xiii.</ref>—ang ''Yamato'' at ang kanyang mga kasama para atakihin ang boke ng Estados Unidos na sumusuporta sa katihan ng Estados Unidos na makikita sa kanluran ng pulo. Pupunta ang ''Yamato'' at ang kanyang mga kasama sa Okinawa at dadaong sa dalampasigan sa pagitan ng [[Higashi, Okinawa|Higashi]] at [[Yomitan, Okinawa|Yomitan]] at lalaban bilang [[shore battery|bateryang dalampasigan]] hanggang sila ay masira. Kapag nasira na, ang mga taong nakaligtas sa barko ay dapat lisanin ang barko at labanan ang mga sundalong Amerikano na nasa lupa. Kahit na nasabing magkakaroon ng pananggalang sa himpapawid para protektahan ang mga barko, hindi pa rin ito natupad kaya hindi nila kinaya ang mga pag-atake mula sa mga eroplanong galing sa tropang Amerikano.<ref name= Feifer-7/> Sa paghahanda para sa pagsasagawa ng plano, umalis ang mga barko sa Kure papuntang [[Tokuyama, Yamaguchi]], at dumaan sa [[Mitajiri]], Hapon, noong Marso 29.<ref>Yoshida, ''Requiem'', 6–7.</ref> Subalit, kahit na sinunod nila ang kautusan para paghandaan ang misyon, patuloy pa ring tumatanggi si Bise-Admiral [[Seiichi Itō]]—ang kumander ng pwersang ''Ten-Go''—na gawin ang plano dahil sa kanyang paniniwalang mawawalan lamang ng saysay at nakakapanghinayang ang misyong ito.<ref>Yoshida, ''Requiem'', 62.</ref> May ilang kumander ng Hukbong Pandagat ng Imperyo ng Hapon ang mayroong negatibong opinyon tungkol sa operasyong ito, sa paniniwalang magsasayang lamang ito ng buhay at gasolina. Kritikal na si Kapitan Atsushi Ōi—na siya namamando ng mga kasama ng Yamato—nang malipat ang lahat ng mga gasolina at yaman sa kanyang operasyon. Nang sinabi sa kanya ang layunin ng kanyang operasyon ay "ang tradiyon at dangal ng Hukbong Pandagat," sumigaw siya:<ref>Atsushi Ōi, ''Kaijō Goeisen''.</ref> <blockquote>Ang digmaan ito ay para sa ating bansa at bakit mas dapat bigyang respeto ang ating "bokeng pangibabaw"? Sinong mangengealam ng kanilang dangal? Mga inutil! : (Tumutukoy ang "bokeng pangibabaw" sa mga kapital na barko, partikular na ang mga battleships na "dapat nanalo sa digmaan".) </blockquote> [[Talaksan:2nd Fleet Staff in Yamato.jpg|250 px|thumb|right|Ang mga pinuno ng Yamato. Kinunan noong 5 Abril 1945, dalawang araw bago ang labanan.]] Lumipad si Bise Admiral [[Ryūnosuke Kusaka]] mula Tokyo noong Abril 5 papuntang Tokuyama para sa huling pagkumbinse sa mga nagpupulong na kumander ng Pinagsamang Boke—kasama na si Admiral Itō—na tanggapin na ang plano. Nang una nilang marinig ang minumungkahing plano (nanatili itong sikreto sa ibang kasamahan nila), sinamahan ng mga kumander at kapitan ng Pinagsamang Boke si Admiral Itō sa pagtalima nito para sa parehong dahilan na kanyang sinabi. Ipinaliwanag ni Admiral Kusaka na makakatulong ang pag-atake ng hukbong pandagat na ilihis ang mga sasakyang panghipapawid ng Estados Unidos paalis mula sa pinaplano ng katihan na mga pag-atakeng kamikaze sa boke ng Estados Unidos sa Okinawa. Ipinaliwanag din niya na umaasa ang mga pinuno ng Hapon, kasama na ang emperador, sa hukbong pandagat na gagawin nila ang kanilang makakaya na suportahan ang depensa sa Okinawa. Nang marinig nila ito, nagbago bigla ang pag-iisip ng Pinagsamang Boke at tinanggap ang minumungkahing plano. Agad na binigyan ng mga tagubilin ang mga tripulante ng barko sa kung ano ang kanilang misyon at binigyan ng pagkakataon na limisan kung gugustuhin nila—subalit walang gumawa nito. Ngunit, inutusan ang 80 tripulante ng barko na baguhan, may sakit na lumisan na sa barko .<ref name= Hara-277>Hara, ''Japanese Destroyer Captain'', 277.</ref> Sinimulan ng mga tripulante ang mga huling minutong pagsasanay para paghandaan ang misyong ito, kadalasang nilang hinahanda ang mga pamamaraan sa [[damage control|pagkontrol sa pinsala]].<ref>Yoshida, ''Requiem'', 15.</ref> Noong hatinggabi, nilagayan na nang gasolina ang mga barko. Samantalang iniulat, sa isang sikretong pagsuway sa utos na dapat bigyan lamang ng sapat na gasolina ang mga barko para maabot ang Okinawa, ibinigay ng mga tauhan ng Tokuyama sa ''Yamato'' at iba pang mga barko ang lahat ng mga natitirang gasolina sa pantalan, kahit na hindi na ito sasapat para sila makabalik ng Hapon mula Okinawa.<ref>Spurr, ''A Glorious Way to Die'', 162–165.</ref> == Labanan == [[Talaksan:Ten-goMap1.png|250 px|thumb|left|Mga ruta ng pwersang Hapones (itim na linya) at ang pwersang Amerikano (pulang putol na linya) papunta sa lugar ng paglalabanan.]] Noong 16:00&nbsp;ng Abril 6, umalis na ang ''Yamato'', nasa loob nito si Admiral Ito , ang [[light cruiser]] {{Ship|Japanese cruiser|Yahagi|1942|2}} at walong [[destroyer]] para simulan ang kanilang misyon.<ref>Yoshida, ''Requiem'', 30.</ref> Nakita ng dalawang [[submarino]]—ang {{USS|Threadfin|SS-410|6}} at {{USS|Hackleback|SS-295|2}}—ang mga pwersang Hapones na patungong [[Bungo Suido]]. Kahit na hindi sila makaatake (dahil sa bilis ng mga barko), sinusundan naman nila ang umaatakeng Hapones at nagpapadala ng mga balita sa boke ng Estados Unidos. Nakuha rin ng mga nagpaandar ng radyo ng mga barkong Hapones ang mga mensahe mula sa mga submarino, na kung saan ay naiulat na hindi nakakodigo.<ref>Skulski, ''The Battleship Yamato'', 12. Walong Hapones na destroyer ang kasangkot sa operasyon: {{Ship|Japanese destroyer|Isokaze||2}}, {{Ship|Japanese destroyer|Hamakaze||2}}, {{Ship|Japanese destroyer|Yukikaze||2}}, {{Ship|Japanese destroyer|Kasumi||2}}, {{Ship|Japanese destroyer|Hatsushimo||2}}, {{Ship|Japanese destroyer|Asashimo||2}}, {{Ship|Japanese destroyer|Fuyuzuki||2}} at {{Ship|Japanese destroyer|Suzutsuki||2}}.</ref> Noong gabi, pangpulong ang lahat ng mga tauhan ng ''Yahagi'' para marinig ang pagbabasa ni Kapitan Hara ng mensahe ni Admiral [[Soemu Toyoda]]: <center><blockquote><font style="color:#b2b7f2; font-size:3.3em; font-family:'Times New Roman',serif; padding:4px 2px 2px; width:0.5em;">“</font style><font style="padding:0 10px;">Maglulunsad ng isang opensiba ang Hukbong Pandagat kontra sa mga kalaban sa [[Okinawa]], nang may buong kooperasyon ng lahat ng pwersang pandagat ng hukbong katihan na ilagay lahat ng kanilang pagpupunyagi sa operasyong ito para baliktarin ang sitwasyon ng laban.</font style> <font style="padding:0 10px;">Inaasahan na ang lahat ng mga tauhan at sundalo ay lalaban para panghawakan ang espirito at pabaksakin ang kalaban, para ang habangbuhay na magkaroon ng bagong pagasa ang ating bansa, at para sa kinabukasan ng bansa.<ref name="Yamamoto233">{{harvnb|Tameichi Hara Yamamoto|1974|p=233}}</ref></font style><font style="color:#b2b7f2; font-size:3.3em; font-family:'Times New Roman',serif; padding:4px 2px 2px; width:0.5em;">”</font style> </blockquote></center> At dagdag pa ni Kapitan Hara: <center><blockquote><font style="color:#b2b7f2; font-size:3.3em; font-family:'Times New Roman',serif; padding:4px 2px 2px; width:0.5em;">“</font style><font style="padding:0 10px;">Matapos ninyong marinig ang espesyal na menasahe ng ating punong kumandante, gusto ko lamang magdagdag ng ilang mahahalagang salita tungkol sa ibinigay sa ating tungkulin. Sa pagkakaalam ninyo, ilang daang sundalo natin ang nakabalik sa kanilang laban. Ilang daan din ang handang sumakay sa isang submarinong magpapatiwakal. Ilang libo ring sundalo ang magpapatakbo ng mga sasakyang panghimpapawid na may sumasabog na torpedo at papabaksakin sa mga sasakyang pandagat ng mga kalaban.</font style> {{-}} <font style="padding:0 10px;">Ang ating trabaho, sa gagampanin nating tungkulin, ay ang ipamahagi ang katapangan sa ating mga kakampi. Mukhang pagpapatiwakal ang ating gagawin, at ito nga ang katotohanan. Subalit, gusto ko lamang ipabatid sa inyo na hindi ito ang ating dahilan. Manalo ang ating layunin. Huwag magalinlangan na protektahan ang kanilang mga buhay. Tatangkain nating labanan ang mga kaaway ngunit hindi ang magbuwis ng buhay.</font style> {{-}}{{-}} <font style="padding:0 10px;">[...] At kapag nakikita na nating papalubog na ang barko, maaari ninyong iligtas ang mga sarili ninyo dahil matatalo na tayo sa labanang ito. Uulitin ko lamang na ang ibinigay na gampanin sa inyo ay hindi isang pagpapatiwakal bagkus talunin ang ating kalaban.<ref>{{harvnb|Tameichi Hara Yamamoto|1974|p=233,234}}</ref></font style><font style="color:#b2b7f2; font-size:3.3em; font-family:'Times New Roman',serif; padding:4px 2px 2px; width:0.5em;">”</font style> </blockquote></center> [[Talaksan:TameichiHara.jpg|thumb|right|Si Kapitan Hara, ang Punong Kumandate]] Noong madaling araw ng ikapito ng Abril, dumaan ang pwersang Hapones sa [[Tangway ng Ōsumi]] papunta sa bukas na dagat patimog mula [[Kyūshū]] patungong Okinawa. Nagpalit sila sa depensibong [[Talatag (militar)|talatag]], na kung saan nangunguna si ''Yahagi'' mula sa ''Yamato'' at nakakalat ang walong destroyer sa singsing na nakapalibot sa dalawang malaking barko, na may layong {{convert|1500|m|yd|abbr=on}} mula sa bawat isa at umaandar sa bilis na {{convert|20|kn|mph km/h|lk=in|abbr=on}}.<ref>Yoshida, ''Requiem'', 47–49.</ref> Isa sa mga Hapones na destroyer—ang {{Ship|Japanese destroyer|Asashimo||2}}—ang nagkaroon ng diperensiya sa makina at kinakailangang bumalik. Nagsimula namang [[magmanman|bumuntot]] ang mga eroplanong [[rekurida]] ng Estados Unidos sa pangunahing pwersa ng mga barko. Noong 10:00, kumanluran ang pwersang Hapones upang magmukhang [[withdrawal (military)|susuko]] na sila, ngunit noong 11:30, pagkatapos na makita ng dalawang Amerikanong [[Martin PBM Mariner|PBM Mariner]] na [[lumilipad na bangka]] pinaputukan ng ''Yamato'' ng isang salvo sa kanyang prowang baril na may habang {{convert|460|mm|in|1|abbr=on}} gamit ang espesyal na [[Beehive (ammunition)#Sanshiki (anti-aircraft)|"beehive shells"]] ({{Nihongo|三式焼散弾|''san-shiki shōsan dan''}} subalit hindi nito napigilan ang dalawang eroplano na sumunod sa kanila), bamalik sila papuntang Okinawa.<ref name=Hara-277/> Nang matanggap ang ulat noong ikapito ng Abril, inutusan kaagad ng komander ng [[United States Fifth Fleet|Ikalimang Boke ng E.U.]] na si Admiral [[Raymond Spruance]] ang Pwersang Layunin 54, sa ilalim ng pamumuno ni Admiral [[Morton Deyo]] at binubuo ng mga beteranong battleship (na kung saan ay sumabak na sa pambobomba sa pampang), para sabatin at sirain ang pwersang Hapones. Gumalaw agad si Deyo at isinagawa ang kautusan, subalit winalambahala ni Bise Admiral [[Marc A. Mitscher]], na siyang namuno sa [[Pwersang Layunin 58]] (TF&nbsp;58), sina Spruance at Deyo sa pamamagitan ng paglulunsad ng isang matinding pag-atake sa himpapawid mula sa kanyang mga barkong dagapagdala, nang wala man lang pagpapalam kay Spruance hanggang sa pagkatapos ng mga paglunsad.<ref>Tagumpay sa Pasipiko ni E.B. Potter, kasama rin ang Kasaysayan ng mga Operasyon ng Estados Unidos noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig ni Samuel Elliot Morrison.</ref> [[Talaksan:Yamato2.jpg|thumb|left|Sinimulan na ng mga eroplano ng E.U, tulad na lamang ng [[Curtiss SB2C Helldiver|Curtiss SB2C-3 Helldiver]], ang pag-atake sa {{Ship|Japanese battleship|Yamato||2}} (gitna sa kaliwa). Nasa gitna sa kanan naman nang larawan ang isang Hapones na [[destroyer]].<ref name=Nova-tv>Nova: ''Sinking the Supership''.</ref>]] Noong mga 10:00&nbsp;ng ikapito ng Abril, sinimulan na nang Pwersang Layunin 58.1 at 58.3 (TG&nbsp;58.1 and 58.3) ang paglulunsad sa humigit kumulang 400 sasakyang lumilipad sa maramihang alon mula sa walong barkong tagapagdala (TG&nbsp;58.1: {{USS|Hornet|CV-12|6}}, {{USS|Bennington|CV-20|''Bennington''}}, {{USS|Belleau Wood|CVL-24|2}}, {{USS|San Jacinto|CVL-30|2}}; TG&nbsp;58.3 {{USS|Essex|CV-9|6}}, {{USS|Bunker Hill|CV-17|2}}, {{USS|Hancock|CV-19|2}} at {{USS|Bataan|CVL-29|2}}) na makikita lamang sa silangan ng Okinawa. Binubuo ng nga sasakyang lumilipad ang [[Grumman F6F Hellcat|F6F Hellcat]] at [[eroplanong pandigma]]ng [[Vought F4U Corsair|F4U Corsair]], [[sumisisid na tagapagbomba]]ng [[Curtiss SB2C Helldiver|SB2C Helldiver]], at [[tagapagbomba ng torpedo]] [[Grumman TBF Avenger|TBF Avenger]]. Pagkatapos malaman ang paglulunsad ni Mitscher, sinangayunan ni Spruance na ang mga pag-atake sa himpapawid ay maaring magpatuloy na naaayon sa pinagkasunduan. Bilang pasumala, inutusan ni Spruance si Admiral Deyo na bumuo ng isang pwersang bubuuin ng anim na battleship ({{USS|Massachusetts|BB-59|6}}, {{USS|Indiana|BB-58|2}}, {{USS|New Jersey|BB-62|2}}, {{USS|South Dakota|BB-57|2}}, {{USS|Wisconsin|BB-64|2}}, at {{USS|Missouri|BB-63|2}}), kasama ang pitong cruiser (kasama ang {{USS|Alaska|CB-1|6}} at {{USS|Guam|CB-2|2}}) at 21 destroyer, at para maghanda sa isang aksiyong pangibabaw laban sa ''Yamato'' kapag pumalya ang mga pagatake sa himpapawid.<ref>[http://navweaps.com/index_oob/OOB_WWII_Pacific/OOB_WWII_Final_Sortie.htm Order of Battle - Final Sortie of the Imperial Japanese Navy - 7 Abril 1945]</ref><ref>Pinag-aralang mabuti nina Garzke at Dulin na maaaring manalo ang mga Alyado laban sa pagitan ng dalawang pwersang pangibabaw, subalit magkakaroon ng malaking gastos dahil sa lakas ng ''Yamato'' laban sa mga battleship ng Amerikano sa pwersang panira (460&nbsp;mm laban sa 356&nbsp;mm), sandata at bilis ({{convert|27|knots}}) laban sa {{convert|21|knots}}. (Garzke at Dulin (1985)), p. 60.</ref> Noong 11:00, nakarating ang unang Amerikanong sasakyang panghimpapawid sa ibabaw ng ''Yamato''; ito ay ang [[Grumman F6F Hellcat|F6F Hellcat]] at [[Vought F4U Corsair|F4U Corsair]], na kung saan ay nabigyan ng utos na labanan ang mga sasakyang panghimpapawid ng mga Hapon na maaaring magprotekta sa mga barko nito. Subalit wala silang nakita.<ref name="G&D61">Garzke at Dulin (1985), pp. 60–61.</ref> Magmulang kitang-kita na ang mga pwersang Hapones ay walang proteksiyon sa himpapawid, naghanda kaagad ang mga sasakyang panghimpapawid ng E.U. para umatake ng wala nang pangamba mula sa mga sasakyang panghimpapawid ng mga Hapones. Nagpangkat kaagad ang mga tagapagbomba ng torpedo at bomba ng E.U. nang dumating na sila sa ''Yamato''—pagkatapos ng dalawang oras na paglipad mula Okinawa—para maikutan nila ang ayos ng mga barkong Hapones at malagpasan ang ranggo ng [[Anti-aircraft warfare|kontra sa sasakyang panghimpapawid]] para makapaghanda sa kanilang pagatake sa ilalim ng mga baerkong pandigma.<ref name="Hara-277"/> Nagsimula ang unang alon ng mga sasakyang panghimpapawid ng E.U. mula sa sasakyang tagapagdala noong 12:30. Binilisan naman ng mga barkong Hapones ang kanilang bilis sa {{convert|25|kn|mph km/h|abbr=on}}, sinimulan ang mailap na maneobra, at tumirang wlang humpay gamit ang kanilang mga baril kontra sa sasakyang panghimpapawid. Nagdadala ang ''Yamato'' ng humigit kumulang 150 baril kontra sa sasakyang panghimpapwid, kasama na ang kanyang malaking baril na may laking 460&nbsp;mm na maaaring bumaril ng espesyal na batotoy kontro sa sasakyang panghimpapawid na "[[Beehive (ammunition)#Sanshiki (anti-aircraft)|Parehong Kaurian 3]]".<ref>Yoshida, ''Requiem'', 62–64.</ref> Pangunahing tinitira ng mga sasakayng tagapagdala ng torpedo ang bahaging [[Port (nautical)|daungan]] upang mapabilis ang [[capzise|paglubog]] ng tinitirang barko, kung sakaling tumama lahat ng torpedong kanilang tinitira.<ref>Yoshida, ''Requiem'', 74.</ref> [[Talaksan:Yahagi 02.jpg|thumb|right|Nasa ilalim ng matinding pambobomba at pa-atake ng torpedo ang {{Ship|Japanese cruiser|Yahagi|1942|2}}.<ref name=CF-web>CombinedFleet.com</ref>]] Noong 12:46, direktang tumama ang isang [[torpedo]] sa kwartong pangmakina ng {{Ship|Japanese cruiser|Yahagi|1942|2}}, na pumatay ng lahat ng tao sa kwartong panginhinyeryo at naging kadahilanan ng kanyang paghinto. Tinamaan pa ang ''Yahagi'' ng hindi bababa sa anim na torpedo at 12 bomba sa magkakasunod na alon ng pagatake sa himpapawid. Sinubukan ng isang Hapones na destroyer, ang {{Ship|Japanese destroyer|Isokaze||2}}, na lumapit at tulungan ang ''Yahagi'' subalit inatake rin, mabigat na tinamaan, at napaloob sa ilang saglit lamang. Tumigil at lumubog ang ''Yahagi'' noong 14:05.<ref>Hara, ''Japanese Destroyer Captain'', 298.</ref> Habang ginaganap ang unang alon ng pag-atake, kahit na nagkaroon ng mailap na maneobra na nagsanhi sa mga torpedo at bomba na pumalya, tinamaan pa rin ang ''Yamato'' ng dalawang bombang [[Armor-piercing shot and shell|armor-piercing]] at isang torpedo.<ref>Yoshida, ''Requiem'', 66.</ref> Hindi naapektuhan ang kanyang bilis, ngunit isa sa mga bomba ang nagsimula ng isang sunod [[apto]] sa kanyang [[superestrukta]] na hindi na naapula . Karagdagan, habang ginaganap din ang unang alon ng pag-atake, mabigat na tinamaan ang mga destroyer ng Hapon na {{Ship|Japanese destroyer|Hamakaze||2}} at {{Ship|Japanese destroyer|Suzutsuki||2}} at inialis na lamang na lamang. Subalit lumubog din ang ''Hamakaze'' kinalaunan.<ref name="CF-web"/> [[Talaksan:Yamato damaged 7 apr 1945.jpg|thumb|left|Nasa paglilista sa daungan ang {{Ship|Japanese battleship|Yamato||2}} at kasalukuyang nasusunog.]] Sa pagitan ng 13:20 at 14:15, umatake na ang ikalawa at ikatlong alon ng mga sasakyang panghimpapawid ng E.U. na pangunahing puntirya ay ang ''Yamato''. Sa oras na ito, tinamaan na ang ''Yamato'' ng hindi bababa sa wlang torpedo at 15 bomba. Nasira ng mga bomba ang hilagang bahagi ng barko, kasama na ang pagpapawalang kuryente sa [[Director (military)|baril pangdirektor]] at napwersa ang mga baril kontra sa sasakyang panghimpapawid na isahang paganahin at paputikin ito, na nakapagbababa sa kanilang mabisang paggamit.<ref>Yoshida, ''Requiem'', 78.</ref> Nagsanhi ang mga pagtama ng mga torpedo—na karamihan ay tumama sa lahat ng daungang bahagi nito—ng paglilista ng ''Yamato'' na maaari na silang lumubog.<ref>Yoshida, ''Requiem'', 80.</ref> Nasira na rin ang estasyon ng pagkontrol sa pagsira ng tubig na nagsanhi na maging imposible na ang kontrahin ang baha sa mga espesyal na lugar sa [[Hull (watercraft)|katawan]] ng barko para kontrahin ang pagkasira ng hull. Noong 13:33, sa isang desperadong hakbang para mapanatili na hindi lumubog ang barko, kinontra ng pangkat ng mga kumokontrol sa baha ng ''Yamato'' at pinapunta ito sa makinang [[kanang barko]] at kwarto ng [[pagpapakulo]]. Pinausbong nito ang panganib at nilagay sa [[lunod|pagkalunod]] ang ilang daang tauhan na nagpapatakbo sa estasyon, na wala man lang ibinibigay na paalala na ang kanilang mga kwarto ay mapupuno na nang tubig.<ref>Yoshida, ''Requiem'', 82.</ref><ref>Feifer, ''Ang Labanan sa Okinawa'', 17–25.</ref> Naging sanhi ng pagkawala ng makinang kanang barko—kasama na ang bigat ng tubig—ang pagkabagal ng ''Yamato'' sa {{convert|10|kn|mph km/h|abbr=on}}.<ref>Yoshida, ''Requiem'', 83.</ref> Dahil sa pagbagal ng ''Yamato'' at kung kaya madali na ito tirahin, itinuon ng mga sasakyang tumitira ng torpedo ng E.U. ang kanyang timon at hulihang bahagi ng barko para maapektuhan ang pagpapaliko at pagpapabilis sa barko, na kung saan ay patuloy nilang ginagawa.<ref>Yoshida, ''Requiem'', 95–96.</ref> Noong 14:02, pagkatapos masabihan na hindi na kayang palikuin at pabilisin ang barko at hindi na maiiwasang lumubog ito, agad na kinansela ni Admiral Ito ang misyon, ang mga tauhan para iwanan na ang barko, at simulan na nang mga natitirang barko na sumagip ng mga nakaligtas.<ref name="CF-web"/> Gumamit ang ''Yamato'' ng [[watawat na pagsenyas]] sa iba pang na titirang barko dahil ang kanyang mga [[radyo]] ay nasira na.<ref>Yoshida, ''Requiem'', 108.</ref> [[Talaksan:Japanese battleship Yamato explodes on 7 April 1945 (NH 62579).jpg|thumb|right|Ang kaisa-isang larawan ng {{Ship|Japanese battleship|Yamato||2}} habang sumasabog. Lumubog ang barko pagkatapos ng maraming pamboboba at pagtama ng mga torpedo.<ref name=Nova-tv/>]] Noong 14:05, napatigil na ang ''Yamato'' sa tubig at nagsisimula nang tumaob. Tumanggi sina Admiral Ito at Kapitan Aruga na iwan ang barko kasama ang ilang nakaligtas. Noong 14:20, tumaob na ang ''Yamato'' at nagsisimula nang lumubog ({{coord|30|22|N|128|04|E|type:event}}). Noong 14:23, nagkaroon ng isang malaking [[pagsabog]] sa ''Yamato'' na kung saan ay napaulat na narinig at nakita sa layong {{convert|200|km|nmi mi|abbr=on}} mula [[Kagoshima]] at nakabuo ng [[Kabuteng ulap|ulap na may hugis kabute]] na may taas na {{convert|20000|ft|m|abbr=on}}.<ref name=Yoshida-118>Yoshida, ''Requiem'', 118.</ref> Sinasabing napapaba nito ang ilang sasakayang panghimpapawid ng E.U. na nagoobserba sa kanya habang sumasabog.<ref name= Yoshida-118/> Pinaniniwalaan na nagsimula ang pagsabog nang nasindihan ng sunog ang mga bomba na nakaabot sa pangunahing [[Magasin (artilerya)|magasin]].<ref>Skulski, ''The Battleship Yamato'', 13.</ref> Nang sinubukang bumalik sa daungan, binomba at pinalubog ang Hapones na destroyer, ang {{Ship|Japanese destroyer|Asashimo||2}}, nga mga sasakyang panghimpapawid ng E.U.. Binaldado rin ang isang Hapones na destroyer, ang {{Ship|Japanese destroyer|Kasumi||2}}, ng mga sasakyang panghimpapawid mula sa barkong tagapagdala ng E.U. habang nagaganap ang labanan at binuntutan ng iba pa, na naging sanhi na maging isa siya sa mga barkong Hapones na destroyer na hindi nagkaroon ng pinsala. Nagawa naman ng ''Suzutsuki''—kahit na pinasabog ang kanyang [[Prowa (barko)|prowa]]—na makabalik sa [[Sasebo, Nagasaki|Sasebo]], Japan, sa pamamagitan ng pagpapaandar papatalikod.<ref name="CF-web"/> Nagawa namang magligtas ng 280 na nakaligtas mula sa ''Yamato'' (nagiiba ang iba pang sanggunian sa bilang ng mga tauhan ng ''Yamato'' sa pagitan ng 2,750 at 3,300) ang tatlong Hapones na destroyer na walang natamong pinsala ({{Ship|Japanese destroyer|Fuyuzuki||2}}, {{Ship|Japanese destroyer|Yukikaze||2}}, at {{Ship|Japanese destroyer|Hatsushimo||2}}), dagdag pa ang 555 nakaligtas mula sa ''Yahagi'' (mula sa 1,000 tauhan) at humigit 800 nakaligtas mula sa ''Isokaze'', ''Hamakaze'', at ''Kasumi''. Sa pagitan naman ng 3,700 at 4,250 na tauhang pangnabal ng Hapon ang namatay sa labanan.<ref name="CF-web"/><ref>Sinasabi naman ni Jentshura, p. 39 na may 2,498 na tauhan ang namatay sa ''Yamato''. Ayon naman sa CombinedFleet.com, may 3,063 ang namatay sa ''Yamato''. Isang posibleng dahilan kung bakit hindi tumutugma ang mga impormasyon dahil sa komplemento ng kabuuang tauhan na hindi naisama sa talaan mayroon si Admiral Itō. Inisa-isa naman ng Abe, Saburo, ''Tokko Yamato Kantai'' (''The Special Attack Fleet Yamato'')", Kasumi Syuppan Co. 1995, isang librong Hapones na hindi pa naisasalin sa Ingles o Filipino, ang mga namatay sa operasyon: ''Yamato''- 3056 na namatay, 276 ang nakaligtas; ''Yahagi''- 446 na namatay; ''Isokaze''- 20 nakaligtas; ''Hamakaze''- 100 namatay; ''Yukikaze''- 3 nakaligtas; ''Kasumi''- 17 namatay; ''Asashimo''- 326 ang namatay (lahat); ''Fuyuzuki''- 12 namatay; ''Suzutsuki''- 57 namatay.</ref> Dinala ng mga barkong ito ang mga nakaligtas sa Sasebo.<ref>Yoshida, ''Requiem'', 140.</ref> [[Talaksan:Yamato battleship explosion.jpg|thumb|left|Ang {{Ship|Japanese battleship|Yamato||2}} pagkatapos sumabog.<ref name=Nova-tv/>]] May kabuuang sampung sasakyang panghimpapawid ng Estados Unidos ang napabaksak ng mga baril kontra sa mga sasakyang pnghimpapawid ng mga barkong Hapones, ilan sa mga tauhan mula sa sasakyang ito ay nailigtas ng [[sasakyang pangdagat]] o [[submarino]]. Sa kabuuan, 12 Amerikano ang nagbuwis ng buhay sa operasyong ito. Inuiulat naman ng ilang nakaligtas na Hapones na tinitira pa rin ng ilang sasakayng panghimpapawid ng E.U. ang mga Hapones na nakalutang sa tubig.<ref>"At sinimulan na ngang pagbabarilin ng mga Amerikano ang mga taong nakalutang, kaya kinakailangan namang sumisid sa ilalim." {{cite web | url=http://www.pbs.org/wgbh/nova/supership/surv-ishida.html | title=Survivor Stories: Ishida | author=Naoyoshi Ishida | author2=Keiko Bang | month=Setyembre | year=2005 | work=Sinking the Supership | publisher=[[NOVA (TV series)|NOVA]] }}</ref><ref>Hara, ''Japanese Destroyer Captain'', 301.</ref> Iniulit din ng ilang Hapones na nakaligtas na itinigil pansamantala ng mga sasakyang panghimpapawid ng E.U. ang pagpapaputok sa mga Hapones na destroyer na nagsisimulang kumuha ng mga nakaligtas mula sa tubig.<ref>Yoshida, ''Requiem'', 144.</ref> Habang nagaganap ang laban, nagsagawa naman ng pagsalakay sa himpapawid ang Katihan ng Hapones sa bokeng nabal ng E.U. sa Okinawa bilang pagtugon sa napagkasunduan, subalit pumalya na makapagpalubog ng ilang barko. Inatake ng humigit kumulang 115 sasakyang panghimpapawid—karamihan sa kanila ay ''kamikaze''—ang mga barko ng E.U. sa buong araw ng ikapito ng Abril. Tinamaan ng mga sasakyang panghimpapawid na gumamit ng ''Kamikaze'' ang {{USS|Hancock|CV-19|6}}, battleship na {{USS|Maryland|BB-46|6}}, at destroyer na {{USS|Bennett|DD-473|6}}, na nagsanhi sa pagkapinsala sa ''Hancock'' at ''Maryland'' at mabigat na pinsala sa ''Bennett''. Humigit kumulang 100 sa mga Hapones na sasakyang panghimpapawid ang nasira at napabaksak.<ref>Hara, ''Japanese Destroyer Captain'', 304.</ref> {{-}} == Mga kinahinatnan == Huling pangunahing operasyon ng Hukbong Pandagat ng Hapon ang ''Ten-Go'' sa digmaan, at mayroong maliit na lamang na pakikilahok ang natitirang barkong pandigma ng mga Hapones. Hindi na naayos ang ''Suzutsuki''. Naayos naman ang ''Fuyuzuki'' subalit tinamaan niya ang isang nakatanim na mina sa [[Moji-ku, Kitakyūshū|Moji]], Japan, noong 20 Agosto 1945, at hindi na rin naayos. Nakaligtas naman ang ''Yukikaze'' nang hindi man lang napipinsala kahit na natapos na ang digmaan. Tinamaan naman ang ''Hatsushimo'' ang isang mina noong 30 Hulyo 1945 na malapit sa [[Maizuru, Kyoto|Maizuru]], Japan, at siya na ang ika-129, at kahuli-hulihang Hapones na destroyer na napalubog sa digmaan.<ref>Hara, ''Japanese Destroyer Captain'', 281.</ref> ''Maryland'' was kept out of the war following the ''kamikaze'' attacks. Idineklara namang malaya ang Okinawa ng mga pwersang Alyado noong 21 Hunyo 1945,<ref>Minear, ''Requiem'', xiv.</ref> pagkatapos ng isang matindi at magastos na digmaan. [[Pagsuko ng Hapon|Sumuko ang Japan]] noong Agosto ng 1945, pagkatapos ng [[Atomikong pambobomba sa Hiroshima at Nagasaki|dalawang pambobomba ng atomikong sandata]]. Isa sa mga salik kung bakit napagdesisyonan ng mga Amerikano na gamitin ang bomba atomika sa Hapon ay ang nakikitang kagustuhan ng Hapon na magsakripisyo ng maraming tauhan nito sa pamamagitan ng paggamit ng tatktikang pagpapatiwakal tulad ng Operasyong ''Ten-Go'' at ang Labanan sa Okinawa, na kung saan ay nagsimula noong [[Labanan sa Golpo ng Leyte]].<ref>Feifer, ''Ang Labanan sa Okinawa'', 410–430.</ref> Iginagalang naman ang kuwento ng Operasyong ''Ten-Go'' sa ilang antas bilang ebidensiya sa pamamagitan ng pagpapakita ng kuwento sa [[Kultura ng Hapon|kulturang Hapones]] na kung saan ay inilalarawan ang kaganapan bilang isang matapang, hindi makasarili, subalit walang katuturan, simbolikong pagpupunyaging pakikisangkot ng mga Hapones na protektahan ang kanilang bansa.<ref>{{cite web | last = IMDB.com | year = 1990–2009 | authorlink = IMDB | url = http://www.imdb.com/title/tt0140644/ | title = Uchû senkan Yamato | work = [[Internet Movie Database]] | accessdate = 26 Marso 2009}}; {{cite web | last = IMDB.com | year = 2005 | authorlink = IMDB | url = http://www.imdb.com/title/tt0451845/ | title = Otoko-tachi no Yamato | work = [[Internet Movie Database]] | accessdate = 26 Marso 2009}}</ref> Isa sa mga dahilan kung bakit mahalaga ang pangyayaring ito sa kulturang Hapones ay ang paggamit sa ''Yamato'' bilang poetikong pangalan sa Hapon. Kaya, ang pagkatapos ng ''Yamato'' ay magsisilbing katapusan ng Emperyong Hapones.<ref>Minear, ''Requiem'', xvii.</ref> == Tignan din == * [[Jun Henmi]] == Talababa == {{Reflist|2}} == Sanggunian == {{refbegin}} * {{cite book | last = Feifer | first = George | year = 2001 | chapter = Operation Heaven Number One | title = The Battle of Okinawa: The Blood and the Bomb | url = https://archive.org/details/battleofokinawab0000feif | publisher = The Lyons Press | location = | isbn = 1-58574-215-5 }} * {{cite book | last = Garzke | first = William H. | last2 = Dulin | first2 = Robert O. | title = Battleships: Axis and Neutral Battleships in World War II | url = https://archive.org/details/battleshipsaxisn0000garz | location = Annapolis, Maryland | publisher = Naval Institute Press | year = 1985 | isbn = 0-87021-101-3 | oclc = 12613723 }} * {{cite book | last = Hara | first = Tameichi | authorlink = Tameichi Hara | year = 1961 | chapter = The Last Sortie | title = Japanese Destroyer Captain | publisher = [[Ballantine Books]] | location = New York & Toronto | isbn = 0-345-27894-1 }} A first-hand account of the battle by the captain of the Japanese cruiser ''Yahagi''. * {{cite book | last = Jentschura | first = Hansgeorg | author2 = Dieter Jung and Peter Mickel | year = 1977 | title = Warships of the Imperial Japanese Navy, 1869–1945 | publisher = United States Naval Institute | location = [[Annapolis, Maryland]] | isbn = 0-87021-893-X }} * {{cite book | last = Ōi | first = Atsushi | year = 1992 | title = Kaijo Goeisen | publisher = Asahi Sonorama | location = | isbn = 4-05-901040-5 }} * {{cite book | last = Skulski | first = Janusz | year = 1989 | title = The Battleship Yamato | url = https://archive.org/details/battleshipyamato00skul | publisher = Naval Institute Press | location = [[Annapolis]], [[Maryland]] | isbn = 0-87021-019-X }} * {{cite book | last = Spurr | first = Russell | year = 1995 | title = [[A Glorious Way to Die|A Glorious Way to Die: The Kamikaze Mission of the Battleship Yamato, Abril 1945]] | publisher = Newmarket Press | location = | isbn = 1-55704-248-9 }} * {{cite book | last = Yoshida | first = Mitsuru | authorlink = Mitsuru Yoshida | author2 = Richard H. Minear | year = 1999 | title = Requiem for Battleship Yamato | publisher = Naval Institute Press | location = Annapolis, Maryland | isbn = 1-55750-544-6 }} A first-hand account of the battle by ''Yamato''{{'}}s only surviving bridge officer. {{refend}} == Mga kawing panlabas == {{Commons category}} * {{cite web | url = http://www.navweaps.com/index_oob/OOB_WWII_Pacific/OOB_WWII_Final_Sortie.htm | title = navweaps.com: Utos ng Labanan}} * {{cite web | url = http://www.combinedfleet.com/yamato.htm | title = CombinedFleet.com: Pagkasunod-sunod na kasaysayan ng Yamato at ang kanyang mga aksiyong habang nagaganap ang Ten-Go}} * {{cite web | url = http://www.pbs.org/wgbh/nova/supership/ | title = NOVA documentary: Paglubog ng Malaking Barko}} Ang opisyal na sayt ng dokumentaryong NOVA na may karagdagang impormasyon sa paksa. {{DEFAULTSORT:Ten-Go, Operation}} [[Kategorya:Labanan noong 1945]] [[Kategorya:Hapon noong 1945]] [[Kategorya:Labanan ng Hukbong Pandagat noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig na kasangkot ang Estados Unidos]] [[Kategorya:Labanan ng Hukbong Pandagat noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig na kasangkot ang Hapon]] [[Kategorya:Mga operasyon at labanang panghimpapawid ng hukbong pandagat]] [[Kategorya:Teatrong Pasipiko noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] 63aee8nnqxys0qb3v0ij0nfj7jek84z 0 190904 2204806 2199694 2026-04-24T21:08:10Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204806 wikitext text/x-wiki [[Image:RandLintegrals.png|thumb|250px|integrasyong Riemann-Darboux(asul) at integrasong Lebesgue(pula).]] Sa [[matematika]], ang integral ng isang hindi negatibong punsiyon ay maaaring ituring sa pinakasimpleng kaso bilang ang area sa pagitan ng grapo ng punsiyong ito at ang x aksis. Ang '''integrasyong Lebesgue''' ay isang konstruksiyong matematikal na nagpapalawig ng integral sa isang mas malaking klase ng mga punsiyon. Ito ay nagpapalawig rin ng mga sakop kung saan ang mga punsiyong ito ay inilarawan. Ito ay gumagampan ng isang mahalagang papel sa sangay ng matematikang tinatawag na [[real na analisis]] at sa iba pang mga larangan ng matematika. Ito ay ipinangalanan sa matematikong si [[Henri Lebesgue]] na nagpapakilala nito noong 1904. Ito ay isang mahalaga ring bahagi ng aksiyomatikong teoriya ng [[probabilidad]]. Inimbento ni Lebesgue ang isang bagong paraan ng integrasyon. Sa halip ng paggamit ng mga area ng parihaba na pumopokus sa sakop ng punsiyon, tiningnan ni Lebesgue ang kapwa-sakop ng punsiyon para sa kanyang pundamental na unit ng area. Ang ideya ni Lebesgue ay magtayo muna ng integral para sa kanyang tinatawag na mga simpleng punsiyon na mga masusukat na punsiyon na kumukuha lamang ng mga may hangganang maraming halaga. Pagkatapos ay kanyang inilarawan ito para sa mas komplikadong mga punsiyon bilang pinakamaliit na itaas na pagtatakda ng lahat ng mga integral ng simpleng punsiyon na mas maliit sa punsiyong isinasaalang alang. Ang integrasyon ni Lebesgue ay may katangiang ang bawat tinatakdaang punsiyon na inilarawan sa ibabaw ng isang tinatakdaang interbal na may integral na Riemann ay mayroon ring integral na Lebesgue at para sa mga punsiyon ang dalawang mga integral na ito ay magkaayon. Gayunpaman, mayroon maraming mga punsiyon na may integral na Lebesgue na walang integral na Riemann. Bilang bahagi ng pagpapaunlad ng integrasyong Lebesgue, inimbento ni Lebesgue ang konsepto ng [[teoriya ng sukat|sukat]] na nagpapalawig ng ideya ng haba mula sa mga interbal tungo sa isang napakalaking klase ng mga hanayna tinatawag na mga masusukat na hanay. Ang paraan ni Lebesgue sa paggawa ng isang sukat sa isang integral ay madaling lumalhat sa maraming ibang mga sitwasyon na tumungo sa modernong larangan ng [[teoriya ng sukat]]. Upang ilarawan ang integral na Lebesgue ng pormal ay nangangailangan ng nosyon ng [[teoriya ng sukat|sukat]] na nag-uugnay sa bawat hanay na ''A'' ng mga real na bilang ng isang hindi negatibong bilang na <math>\mu(A)</math> na kumakatawan sa sukat ng ''A''. Ang nosyong ito ng sukat ay dapat umayon sa karaniwang haba ng interbal o hindi magkasanib na unyon ng mga interbal. Ipagpalagay na ang <math>f:\mathbb{R}\to\mathbb{R}</math> ay isang hindi negatibong may halagang real na punsiyon. Gamit ang pagpapartisyon ng saklaw ng f, ang integral ng f ay dapat ang suma sa ibabaw ng t ng mga area sa pagitan ng isang manipis na pirasong horisontal sa pagitan ng <math>y=t</math> and <math>y=t+dt</math>. Ang area na ito ay isa lang <math>\mu\{x|f(x)>t\}\,dt</math>. Itakda ang <math>f^*(t)=\mu\{x|f(x)>t\}</math>. Ang integral na Lebesgue ng ''f'' ay inilalarawan naman ng <ref>{{harvnb|Lieb|Loss|2001}}</ref> :<math>\int f = \int_0^\infty f^*(t)\,dt</math> kung saan ang integral sa kanan ay isang ordinaryong hindi angkop na integral na Rieman. Para sa angkop na klase ng mga punsiyon(mga masusukat na punsiyon), ito ay naglalarawan ng integral na Lebesgue. Ang isang pangkalahatan(hindi kinakailangang positibong) punsiyong ''f'' ay maiintegrado ng Lebesgue kung ang area sa pagitan ng grapo ng f at ang aksis na x ay may hangganan: :<math>\int_E |f|\,d\mu < + \infty.</math> Sa kasong ito, ang integral gaya ng sa kasong Riemann, ang pagkakaiba sa pagitan ng area sa itaas na aksis na x at ang area sa ilalim ng aksis na x: :<math>\int_E f \,d\mu = \int_E f^+ \,d\mu - \int_E f^- \,d\mu</math> kung saan ang :<math>\begin{align} f^+(x)&=\max(\{f(x),0\}) &=&\begin{cases} f(x), & \text{if } f(x) > 0, \\ 0, & \text{otherwise,} \end{cases}\\ f^-(x) &=\max(\{-f(x),0\})&=& \begin{cases} -f(x), & \text{if } f(x) < 0, \\ 0, & \text{otherwise.} \end{cases} \end{align}</math> ==Konstruksiyon== Ito ay nagsisimula sa isang [[espasyong sukat]] (''E'',&nbsp;''X'',&nbsp;μ) kung saan ''E'' ay isang hanay, ang ''X'' ay isang [[sigma-algebra|σ-alhebra]] ng mga subpangkat ng ''E'' at ang ''μ'' ay isang hindi negatibong sukat sa E na inilalarawan sa mga hanay ng X. Halimbawa, ang E ay maaaring [[espasyong Euclidean|epasyong-''n'' na Euclidean]] na '''R'''<sup>''n''</sup> o isang [[sukat Lebesgue|masusukat na Lebesgue]] na subpangkat nito, ang ''X'' ang [[σ-alhebra]] ng ''E'', at ang ''μ'' ang [[sukat Lebesgue]]. Sa teoriya ng probabilidad, ang pag-aaral ay nililimita sa sukat ng [[probabilidad]]&nbsp;''μ'' na sumasapat sa<math>\mu(E) = 1</math>. Sa teoriya ng Lebesgue, ang mga integral ay nilalarawan para sa isang klase ng mga punsiyong tinatawag na mga [[masusukat na punsiyon]]. Ang isang ''ƒ'' ay masusukat kung ang [[pre-imahe]] ng bawat interbal ng anyong <math>(t,\infty)</math> ay nasa ''X'': :<math> \{x\,\mid\,f(x) > t\} \in X\quad \text{for all}\ t\in\mathbb{R}. </math> Maipapakita na ito ay katumbas ng pag-aatas ng pre-imahe ng anumang subpangkat na [[alhebrang Borel|Borel]] ng '''R''' na nasa ''X''. Ang hanay ng mga masusukat na punsiyon ay sarado sa ilalim ng mga operasyong alhebraiko ngunit sa mas mahalaga, ang klase ay sarado sa ilalim ng iba't ibang mga uri ng [[sa puntong mga hangganang sekwensiyal]]: : <math> \sup_{k \in \mathbb{N}} f_k, \quad \liminf_{k \in \mathbb{N}} f_k, \quad \limsup_{k \in \mathbb{N}} f_k </math> ay masusukat kung ang orihinal na sekwensiya(''ƒ''<sub>''k''</sub>)<sub>''k''</sub> kung saan ang ''k''&nbsp;∈ '''N''', ay binubuo ng mga masusukat na punsiyon. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Bibliyograpiya== * {{cite book | last = Bartle | first = Robert G. | title = The elements of integration and Lebesgue measure | url = https://archive.org/details/elementsofintegr0000bart | series = Wiley Classics Library | publisher = John Wiley &amp; Sons Inc. | location = New York | year = 1995 | pages = xii+179 | isbn = 0-471-04222-6 | nopp = true | mr = 1312157}} * {{cite book | last = Bourbaki | first = Nicolas | authorlink = Nicolas Bourbaki | title = Integration. I. Chapters 1&ndash;6. Translated from the 1959, 1965 and 1967 French originals by Sterling K. Berberian | series = Elements of Mathematics (Berlin) | publisher= Springer-Verlag | location = Berlin | year = 2004 | pages = xvi+472 | isbn = 3-540-41129-1 | nopp = true | mr = 2018901}} * {{cite book | last = Dudley | first = Richard M. | title = Real analysis and probability | series = The Wadsworth &amp; Brooks/Cole Mathematics Series | publisher = Wadsworth &amp; Brooks/Cole Advanced Books &amp; Software | location = Pacific Grove, CA | year = 1989 | pages = xii+436 | isbn = 0-534-10050-3 | nopp = true | mr = 982264}} Very thorough treatment, particularly for probabilists with good notes and historical references. * {{cite book | last = Folland | first = Gerald B. | title = Real analysis: Modern techniques and their applications | url = https://archive.org/details/realanalysismode0000foll_q2y3 | series = Pure and Applied Mathematics (New York) | edition = Second | publisher = John Wiley &amp; Sons Inc. | location = New York | year = 1999 | pages = xvi+386 | isbn = 0-471-31716-0 | nopp = true | mr = 1681462}} * {{cite book | last = Halmos | first = Paul R. | authorlink = Paul Halmos | title = Measure Theory | url = https://archive.org/details/measuretheory0000paul | publisher = D. Van Nostrand Company, Inc. | location = New York, N. Y. | year = 1950 | pages = xi+304 | mr = 0033869}} A classic, though somewhat dated presentation. * {{Cite document | last = Lebesgue | first = Henri | authorlink = Henri Lebesgue | title = Leçons sur l'intégration et la recherche des fonctions primitives | publisher = Gauthier-Villars | year = 1904 | publication-place = Paris | postscript = <!--None-->}} * {{cite book | last = Lebesgue | first = Henri | authorlink = Henri Lebesgue | title = Oeuvres scientifiques (en cinq volumes) | publisher = Institut de Mathématiques de l'Université de Genève | location = Geneva | year = 1972 | pages = 405 | language = French | mr = 0389523}} *{{cite book |last1=Lieb |first1=Elliott |authorlink1=Elliott Lieb |last2=Loos |first2=Michael |title=Analysis |year=2001 |publisher=AMS Chelsea |series=Graduate Studies in Mathematics |isbn=978-0821827833}} * {{cite book | last = Loomis | first = Lynn H. | title = An introduction to abstract harmonic analysis | url = https://archive.org/details/introductiontoab031610mbp | publisher = D. Van Nostrand Company, Inc. | location = Toronto-New York-London | year = 1953 | pages = x+190 | mr = 0054173}} Includes a presentation of the Daniell integral. * {{cite book | last = Munroe | first = M. E. | title = Introduction to measure and integration | url = https://archive.org/details/bwb_S0-EMH-016 | publisher = Addison-Wesley Publishing Company Inc. | location = Cambridge, Mass. | year = 1953 | pages = x+310 | mr = 0053186}} Good treatment of the theory of outer measures. * {{cite book | last = Royden | first = H. L. | title = Real analysis | url = https://archive.org/details/realanalysis0000royd_h9l2 | edition = Third | publisher = Macmillan Publishing Company | location = New York | year = 1988 | pages = xx+444 | isbn = 0-02-404151-3 | mr = 1013117}} * {{cite book | last = Rudin | first = Walter | authorlink = Walter Rudin | title = Principles of mathematical analysis | url = https://archive.org/details/principlesofmath00rudi | edition = Third | series = International Series in Pure and Applied Mathematics | publisher = McGraw-Hill Book Co. | location = New York | year = 1976 | pages = x+342 | mr = 0385023}} Known as ''Little Rudin'', contains the basics of the Lebesgue theory, but does not treat material such as [[Fubini's theorem]]. * {{cite book | last = Rudin | first = Walter | title = Real and complex analysis | url = https://archive.org/details/realcomplexanaly0000unse | publisher = McGraw-Hill Book Co. | location = New York | year = 1966 | pages = xi+412 | mr = 0210528}} Known as ''Big Rudin''. A complete and careful presentation of the theory. Good presentation of the Riesz extension theorems. However, there is a minor flaw (in the first edition) in the proof of one of the extension theorems, the discovery of which constitutes exercise 21 of Chapter 2. *{{Cite document | last = Saks | first = Stanisław | author-link = Stanislaw Saks | title = Theory of the Integral | place = [[Warszawa]]-[[Lwów]] | publisher = G.E. Stechert & Co. | year = 1937 | series = [http://matwbn.icm.edu.pl/ksspis.php?wyd=10&jez=pl Monografie Matematyczne] | volume = 7 | edition = 2nd | pages = VI+347 | url = http://matwbn.icm.edu.pl/kstresc.php?tom=7&wyd=10&jez=pl | jfm = 63.0183.05 | zbl = 0017.30004 | postscript = <!--None-->}}. English translation by [[Laurence Chisholm Young]], with two additional notes by [[Stefan Banach]]. * {{cite book | last = Shilov | first = G. E. | author2 = Gurevich, B. L. | title = Integral, measure and derivative: a unified approach. Translated from the Russian and edited by Richard A. Silverman | url = https://archive.org/details/integralmeasured0000shil | series = Dover Books on Advanced Mathematics | publisher = Dover Publications Inc. | location = New York | year = 1977 | pages = xiv+233 | isbn = 0-486-63519-8 | nopp = true | mr = 0466463}} Emphasizes the [[Daniell integral]]. * {{citation|last=Siegmund-Schultze|first=Reinhard|chapter=Henri Lebesgue|title=Princeton Companion to Mathematics|editors=Timothy Gowers, June Barrow-Green, Imre Leader|year=2008|publisher=Princeton University Press}}. [[Kategorya:Calculus]] rf63bpwkj0ggs10ubxvek6x9bufsfw0 0 193432 2204677 2087177 2026-04-24T19:30:47Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204677 wikitext text/x-wiki [[File:Ancient Orient.png|thumb|350px|Mapa ng sinaunang Malapit na Silangan]] Ang '''sinaunang Malapit na Silangan''' (Ingles: '''''ancient Near East''''') ay ang tahanan ng mga sinaunang [[kabihasnan]] sa loob ng rehiyon na tumutugon sa modernong [[Gitnang Silangan]] (Middle East). Ang mga sinaunang kabihasnan o bansang ito ang [[Mesopotamia]] (modernong [[Iraq]], timog silangang [[Turkey]] at hilagang silangang [[Syria]]), [[sinaunang Ehipto]], [[Kasaysayan ng Iran|sinaunang Iran]] ([[Elam]], [[Medes|Media]], [[Parthia]] at [[Lalawigan ng Fars|Persia]]), [[Anatolia]]/[[Asia Menor]] (modernong [[Turkey]]), [[Levant]] (modernong [[Syria]], [[Lebanon]], [[Israel]], [[Palestine]] at [[Jordan]]), [[Malta]] at [[Peninsulang Arabiano]]. Ang sinaunang malapit na silangan ay pinag-aaralan sa mga larangan ng [[arkeolohiya ng malapit na silangan]] at ng [[sinaunang kasaysayan]]. Ito ay nagsimula sa paglitaw ng [[Sumer]] noong 4000 BCEE bagaman ang petsa ng wakas nito ay iba-iba mula sa [[panahong Tanso]] at [[panahong Bakal]] hanggang sa pananakop ng [[Imperyong Achaemenid]] noong ika-anim na siglo BCEE o ni [[Alexander the Great]] noong ikaapat na siglo BCEE. Ang sinaunang malapit na silangan ay itinuturing na [[duyan ng kabihasnan]]. Ito ang una na nagsanay ng intensibong taunang [[agrikultura]], nagbigay sa ibang panig ng daigdig ng unang sistema ng pagsulat, nag-imbento ng gulong ng magpapalayok at gulong ng sasakyan at gilingan, lumikha ng mga unang [[sentralisadong pamahalaan]], mga [[batas kodigo]] at mga [[imperyo]] gayundin ang nagpakilala ng [[stratipikasyong panlipunan]], [[pang-aalipin]] at organisadong digmaan. Ito ang naglatag ng pundasyon ng mga larangan ng [[astronomiya]] at [[matematika]]. ==Mga panahon== {| class="wikitable" align="center" |- |rowspan=2| '''[[Chalcolithic|Panahong ng Kobre]]''' |rowspan=2| [[Chalcolithic]] <br /> (4500–3300 BC3) | [[Maagang Chalcolithic]] | 4500–4000 BCE || [[Panahong Ubaid]] sa [[Mesopotamia]] |- | [[Huling Chalcolithic]] | 4000–3300 BCE || [[Ghassulian]], [[Sumerya]], [[Panahong Uruk]] sa [[Mesopotamia]], [[Gerzeh]], [[Ehiptong Predinastiko]], [[Proto-Elamita]] |- |rowspan=11|'''[[Panahong Bronse]]''' <br /> (3300–1200 BCE) |rowspan=4|Maagang [[Panahong Bronse]] <br /> (3300–2100 BCE) | [[Maagang Panahong Bronse I]] | 3300–3000 BCE || [[Protodynastic Period of Egypt|Protodinastiko]]ng Ehitpo hanggang [[Panahong Maagang Dinastiya ng Ehipto]], pagtira ng mga taga [[Phoenicia]] |- | [[Maagang Panahong Bronse II]] | 3000–2700 BCE A|Maagang Panahong Dinastiko ng [[Sumerya]] |- | Maagang Panahong Bronse III | 2700–2200 BCE || [[Lumang Kaharian ng Ehipto]], [[Imperyong Akkadiyo]], maagang [[Asirya]], Lumang [[Elam]], mga estadong [[Sumeryo-Akkadiyo]] |- | [[Maagang Panahong Bronse IV]] | 2200–2100 BCE || [[Unang Pagitang Panahon ng Ehipto]] |- |rowspan=4| [[Gitnang Panahong Bronse]] <br /> (2100–1550 BCE) | [[Gitnang Panahong BronseI]] | 2100–2000 BCE || [[Ikatlong Dinastiya ng Ur]] |- | [[Gitnang Panahong Bronse II A]] | 2000–1750 BCE || [[Kabihasnang Minoan]], maagang [[Babilonya]], [[Gitnang Kaharian ng Ehipto]] |- | [[Gitnang Panahong BronseII B]] | 1750–1650 BCE || [[Ikalawang Pagitang Panahon ng Ehipto]] |- | [[Gitnang Panahong Bronse II C]] | 1650–1550 BCE || Lumang Kahariang [[Hiteo]], pagguho ng Kabihasanang [[Minoa]]n |- |rowspan=3| [[Huling Panahong Bronse]] <br /> (1550–1200 BCE) | [[Huling Panahong Bronse I]] | 1550–1400 BCE || [[Gitnang Kahariang Hiteo]], [[Hayasa-Azzi]], Gitnang Panahon ng [[Elam]], [[Bagong Kaharian ng Ehipto]] |- | [[Huling Panahong Bronse II A]] | 1400–1300 BCE || [[Bagong Kahariang Hiteo]], [[Mitanni]], [[Hayasa-Azzi]], [[Ugarit]], [[Gresyang Myceneo]] |- | [[Huling Panahong Bronse II B]] | 1300–1200 BCE || [[Gitnang Imperyong Asirya]], Simula ng rurok ng [[Phoenicia]] |- |rowspan=5| '''[[Panahong Bakal]]''' <br /> (1200–539 BCE) |rowspan=2| [[Pagguho ng Panahong Bronse|Panahong Bakal I]] <br /> (1200–1000 BCE) | [[Panahong Bakal I A]] | 1200–1150 BCE || [[Troya VII]], [[Pagguho ng Hekla 3]], [[Pagguho ng Panahong Bronse]], [[Mga Taong Dagat]] |- | [[Panahong Bakal I B]] | 1150–1000 BCE || [[Neo-Hittite|Neo-Hiteo]], Panahon ng Bagong [[Elam]], [[Arameo]] |- |rowspan=3| [[Panahong Bakal II]] <br /> (1000–539 BCE) | [[Panahong Bakal II A]] | 1000–900 BCE || [[Mga Panahong Madilim ng Gresya]] |- | [[Panahong Bakal II B]] | 900–700 BCE || [[Kaharian ng Israel (Samaria)]], [[Urartu]], [[Phrygia]], [[Imperyong Neo-Asirya]], [[Kaharian ng Juda]], unang pagtira sa [[Carthage]] |- | [[Panahong Bakal II C]] | 700–539 BCE || [[Imperyong Neo-Babilonya]], [[Mga Medo|Imperyong Medo]], pagbagsak ng [[Imperyong Neo-Asirya]] sa Medes at Babilonya, [[Phoenicia]], [[Gresyang Arkaiko]], pag-akyat sa kapangyarihan ng Imperyong Persiyano([[Imperyong Akemenida]]) |- |rowspan=3 colspan=2| [[Klasikongn Antigidad]] <br />(post-ANE)<br/> (539 BCE – 634 CE) | [[Imperyong Akemenida]] | 539–330 BCE || Persiyanong [[Imperyong Akemenida]], [[Klasikong Gresya]] |- | [[Panahong Helenistiko]], [[Imperyong Parto]] | 330–31 BCE || [[Kaharian ng Macedonia]], [[Imperyong Seleucid]]], [[kaharian ng Pergamon]], [[Kahariang Ptolemaiko]], [[Imperyong Parto]] |- | [[Digmang Romano-Persiyano]] ] | 31 BCE – 634 CE || [[Digmaang Romano-Persiyano]], [[Imperyong Romano]], [[Imperyong Parto]], [[Imperyong Sassanid]], [[Imperyong Bizantino]], [[Pananakop na Muslim]] |} ==Kasaysayan== [[File:Sumer_satellite_map.jpg|thumb|400px|Mapa ng [[Sumerya]] ca.4500 BCE hanggang 1900 BCE.]] [[File:Ancient Egypt and Mesopotamia c. 1450 BC.png|thumb|Mapa ng '''Sinaunang Malapit na Silangan''' noong ika-15 siglo BCE.]] [[File:Map_of_Assyria.png|thumb|upright=1.7|Mapa ng [[Imperyong Neo-Asirya]](Berde) na umiral mula 911-609 BCE na bumagsak sa magkasanib na puwersa ng [[Medes]] at [[Imperyong Neo-Babilonya]] noong 609 BCE.]] [[File:Achaemenid_Empire_500_BCE.jpg|thumb|upright=1.7|Mapa ng [[Imperyong Akemenida]](Persiya, dilaw) na nagpabagsak sa [[Medes]] noong 550 BCE at [[Imperyong Neo-Babilonya]] noong 539 BCE.]] [[File:Kingdoms_around_Israel_830_map.svg|thumb|Teoretikal na mapa ng rehiyon ng Sinaunang Malapit na silangan ca. 830 BCE]] Ang mga anatomikong modernong [[homo sapiens]] ay naipakita sa area ng [[Bundok Carmel]] noong Gitnang [[Paleolitiko]] na may petsang mula ca. 90,000 BCE. Ang [[Ebolusyon ng tao|paglipat na ito mula sa Aprika]] ay tila hindi naging matagumpay at noong mga 60,000 BCE sa Israel/Syria lalo na sa [[Amud]], ang klasikong mga pangkat ng [[Neanderthal]] ay tila nakinabang mula sa papalalang klima na pumalit sa mga [[homo sapiens]] na tila nakarestriktong muli sa Aprika.<ref name="amud">{{cite web | url=http://www.britannica.com/eb/article-9007286/Amud | title=Amud | publisher=Encyclopædia Britannica | accessdate=2007-10-11 }}</ref> Ang ikalawang paglisan mula sa Aprika ay naipakita ng kulturang Itaas na Paleolitiko na [[Boker Tachtit]] mula 52,000 BCE hanggang 50,000 BCE na may mga tao sa lebel [[Ksar Akil]] XXV na mga modernong tao.<ref>Marks, Anthony (1983)"Prehistory and Paleoenvironments in the Central Negev, Israel" (Institute for the Study of Earth and Man, Dallas)</ref> Ang kulturang ito ay kamukha ng kulturang [[Badoshan Aurignacian]] ng Iran at ng kalaunang kulturang Ehipsiyo na [[Sebilian]] noong c. 50,000 BCE. Iminungkahi ni [[Stephen Oppenheimer]]<ref>Oppemheiomer, Stephen (2004), "Out of Eden", (Constable and Robinson)</ref> na ito ay nagrereplekta sa isang pagkilos ng mga modernong tao (posibleng [[Caucasian]]) pabalik sa Hilagang Aprika sa panahong ito. Lumilitaw na ito ay naglalagay ng petsa kung saan ang mga kulturang Itaas na Paleolitiko ng homo sapiens ay nagsimulang pumalit sa [[Neanderthal]] [[Levallois-Perret|Levalo]]-[[Mousterian]] at noong mga 40,000 BCE, ang [[Palestina]] ay natirhan ng [[kulturang Ahmarian]] na Levanto-Aurignacian na tumagal mula 39,000 BCE hanggang 24,000 BCE.<ref>Gladfelter, Bruce G. (1997) "The Ahmarian tradition of the Levantine Upper Paleolithic: the environment of the archaeology" (Vol 12, 4 Geoarchaeology)</ref> Ang kulturang ito ay medyo matagumpay sa pagkalat bilang [[kulturang Antelian]] (huling Aurignacian) hanggang sa Katimugang Anatolia sa [[kulturang Atlitan]]. Pagkatapos ng Huling Pangyelong Maxima, ang isang bagong kulturang Epipaleolitiko ay lumitaw sa Katimugang Palestina. Mula 18,000 BCE hanggang 10,500 BCE, ang [[kulturang Kebaran]]<ref>Ronen, Avram , "Climate, sea level, and culture in the Eastern Mediterranean 20 ky to the present" in Valentina Yanko-Hombach, Allan S. Gilbert, Nicolae Panin and Pavel M. Dolukhanov (2007), "The Black Sea Flood Question: Changes in Coastline, Climate, and Human Settlement" (Springer)</ref> ay nagpapakita ng maliwanag na mga ugnayan sa mas maagang mga kulturang [[mikrolitiko]] gamit ang pana at gamit ang panggiling na mga bato upang umani ng mga ligaw na butil na pinaunlad mula ca. 24,000 BCE hanggang 17,000 BCE na [[kulturang Halfan]] ng [[Ehipto]] na nagmula sa mas maaga pang tradisyong [[Aterian]] ng [[Sahara]]. Nakita ito ng ilang mga linguista na pinakamaagang pagdating ng mga wikang [[Nostratiko]] sa [[Gitnang Silangan]]. Ang kulturang Kebaran ay medyo matagumpay at maaaring ninuno ng kalaunang [[kulturang Natufian]] (10,500 BCE hanggang 8500 BCE) na sumaklaw sa buong rehiyong Levant. Ang mga taong ito ay nanguna sa unang mga [[sedentaryo]]ng pagtira at maaaring sumuporta sa mga sarili nito sa pamamagitan ng pangingisda at mula sa pag-aani ng mga ligaw na butil na masagana sa rehiyong ito sa panahong ito. Ang kulturang Natufian ay nagpapakita rin ng pinakamaagang [[domestikasyon]] ng aso at ang pagtulong ng aso sa pangangaso at pagbabantay sa mga tirahan ng tao ay maaaring nag-ambag sa matagumpay na pagkalat ng kulturang ito. Sa hilagang Syria, silangang Anatolia, ang kulturang Natufian sa [[Cayonu]] at [[Mureybet]] ay nagpaunlad ng unang buong kulturang agrikultural sa karagdagan ng mga ligaw na butil na kalaunang dinagdagan ng domestikadong tupa at mga kambing na malamang ay unang dinomestika ng [[kulturang Zarzian]] ng Hilagang Iraq at Iran na tulad ng kulturang Natufian ay maaaring umunlad mula sa Kebaran. Noong 8500 BCE hanggang 7500 BCE, ang bago-ang pagpapalayok na kulturang Neolitikong A ([[PPNA]]) ay umunlad mula sa mas maaagang lokal na tradisyon ng Natufian sa katimugang Palestina na naninirahan sa mga bilugang bahay at pagtatayo ng lugar na pagtatanggol sa Jericho (na nagbabantay sa mahalagang sariwang tubig). Ito ay napalitan ng bago ang pagpapalayok na Neolitikong B ([[PPNB]]) na tumira sa mga kwadradong bahay na nagmula sa Hilagang Syria at Euphrates bend. Sa panahong 8500 BCE hanggang 7500 BCE, ang isa pang pangkat na mangangaso ay nagpapakita ng maliwanag na mga apinidad sa mga kultura ng Ehipto. Ang [[kulturang Harifian]]<ref>Belfer-Cohen, Anna and Bar-Yosef, Ofer "Early Sedentism in the Near East: A Bumpy Ride to Village Life" (Fundamental Issues in Archaeology, 2002, Part II, 19–38)</ref> na ito ay maaaring gumamit ng mga palayok mula sa [[kulturang Isnan]] at [[kulturang Helwan]] ng Ehipto na tumagal mula 9000 BCE hanggang 4500 BCE at kalaunang sumanib mula sa kulturang PPNB noong krisis na pangklima ng 6000 BCE upang bumuo ng tinatawag na Syro-Arabian technocomplex na pagpapastol,<ref>Zarins, Yuris "Early Pastoral Nomadiism and the Settlement of Lower Mesopotamia" (# Bulletin of the American Schools of Oriental Research No. 280, November , 1990)</ref> na nakakita ng pagkalat ng unang mga magpapastol na [[Nomad]]iko sa Sinaunang Malapit na Silangan. Ito ay sumaklaw patimog tungo sa baybayin ng [[Dagat Pula]] at tumagos sa mga kulturang dalawang mukhang Arabo na patuloy na naging mas neolitiko at magpapastol at sumaklaw pahilaga at pasilangan upang maglatag ng mga pundasyon ng naninirahan sa mga [[tolda]]ng [[Amoreo]] (Martu) at mga taong [[Akkadian]] ng [[Mesopotamia]]. Sa [[lambak Amuq]] ng Syria, ang [[kulturang PPNB]] ay tila nakapagpatuloy na umimpluwensiya sa karagdagang pagunlad na pang-kultura sa timog. Ang mga elementong nomadiko ay sumanib sa PPNB upang bumuo ng [[kulturang Minhata]] at [[kulturang Yarmukian]] na kumalat patimog na nagpasimula ng klasikong halong kulturang pagsasaka ng Mediterraneo at mula 5600 BCE ay nauugnay sa [[kulturang Ghassulian]] ng rehiyon na unang kulturang [[chalcolithic]] ng Levant. ===Panahong Tanso=== Ang unang mga siyudad ay nagsimulang umunlad sa katimugang [[Mesopotamia]] noong 4000 BCE. Sa mga siyudad na ito, ang mga ugnayan ng [[relihiyon]] ay nagsimulang pumalit sa ugnayang magkakamag-anak bilang basehan ng lipunan. Noong yugtong [[Uruk]], ang mga kolonista at mangangalakal mula sa katimugang Iraq ay nagtatag ng mga mahahalagang kwarter sa mga tirahan sa buong katimugang bahagi ng rehiyong Levant (halimbawa ang Amuq). Sa katimugang Iraq, ang bawat siyudad ay may patrong [[diyos]] na sinamba sa isang malawak na sentral na templong tinatawag na [[ziggurat]] at pinamumunuan ng isang [[saserdote]]-hari (ishakku). Ang lipunan ay naging mas segmentado at espesyalisado at may kakayahang sa mga sama samang proyekto tulad ng irigasyon at digmaan. Kasama ng mga siyudad ay dumating ang ilang mga pagsulong sa teknolohiya. Noong mga 3100 BCE, ang pagsulat, gulong at ibang pang mga inobasyon ay ipinakilala. Sa panahogn ito, ang mga taong [[Sumerian]] ng timog Mesopotamia ay lahat organisado sa iba't ibang mga independiyenteng [[estadong-siyudad]] gaya ng [[Ur]] at [[Uruk]] at noong mga 2600 BCE ay nagsimulang magsanib sa mas malaking mga unit na pampolitika. Sa pagaangkop ng mga diyos ng mga sinakop nito, ang relihiyon ay naging mas [[politeistiko]] at ang pamahalaaan aynaging mas [[sekular]]. Ang titulong lugal, malaking tao ay lumitaw kasama ng mas maagang mga titulong relihiyos bagaman ang pangunahing tungkulin ay sumamba pa rin sa mga diyos ng estado. Ang prosesong ito ay dumating sa natural na konklusyon nito sa pag-unlad ng unang mga [[imperyo]] noong 2400 BCE. Ang mga taong tinatawag na mga [[Akkadian]] ay sumakop sa lambak sa ilalim ni [[Sargon I]] at nagtatag ng kanilang supremasya sa mga Sumerian at sumaklaw ng kanilang kontrol hanggang sa Syria sa mga baybayin. Ito ay nasundan ng paglawig ng kulturang kalakal na Kerak na nagpapakita ng mga apinidad sa [[Kaukasya]] at posibleng nauugnay sa kalaunang paglitaw ng mga [[Hurrian]]. Ito ay kasabay ng mga imperyo ng [[Ur]] noong 2200 BCE at 2100 BCE at ang [[Lumang Kahariang Babilonia]] noong 1800 BCE at 1700 BCE. Sa panhong ito, ang mga [[Kahariang Yamkhad]] sa [[Euphrates]] at [[Qatna]] sa [[Orontes]] ay mahahalagang mga estadong-siyudad ng rehiyong Syria. Samantala, mga katugmang pag-unlad ay nangyayari sa Ehipto na noong 3200 BCE ay naging isa sa [[Lumang Kaharian ng Ehipto]] at sa mga tao ng [[Lambak Indus]] sa hilagang-kanlurang India. Ang lahat ng mga kabihasnan ito ay nasa mayabong na mga lambak ilog kung saan ang agrikultura ay madali kapag ang mga dam at irigasyon ay naitayo upang kontrolin ang mga bahang tubig. Ito ay nagsimulang magbago noong wakas ng 3000 BCE habang ang mga siyudad ay nagsimulang kumalat sa kalapit sa mabundok na kawntry: sa mga [[Assyrian]] sa hilagang Mesopotamia, ang mga [[Cananeo]] sa Syria-Palestina, sa mga Minoan sa Creta at sa mga [[Hittie]] sa silangang Anatolia. Sa parehong panahon, ang iba't ibang mga imigrante gaya ng mga Hittite sa Anatoli at mga Griyegong Mycenean ay nagsimulang lumitaw sa mga labas na hangganan ng kabihasnan. Ang mga pangkat na ito ay nauugnay sa paglitaw ng magaan na may dalawang gulon na [[chariot]] ng digmaa at sa mga wikang Indo-Europeo. Ang mga kabayo at mga chariot ay nangangailangan ng maraming panahon at pananatili kaya ang paggamit ng mga ito ay pangunahing nakarestrikto sa isang maliit na nobilidad. May mga heroikong lipunan na pamilyar mula sa epiko tulad ng [[Iliad]] at ang [[Ramayana]]. Noong mga 1700 BCE at 1600 BCE, ang karamihan ng mas matandang mga sentro ay natabunan. Ang [[Babilonia]] ay nasako ng mga [[Kassite]] at ang kabihasna sa Lambak Indus ay pabagsak sanhi ng klima. Ang isang pang pangkat na [[Mitanni]] ay nagpasuko sa [[Assyria]] at sa isang panahon ay banta sa kahariang Hittite ngunit natalo ng dalawang ito noong gitna ng 1400 BCE. Ang iba't ibang mga kahariang Achaean ay umunlad sa Gresya na ang pinakakilala ang Mycenae at noong 1500 BCE ay nanaig sa mas matandang mga siyudad na Minoan. Ang mga Semitikong [[Hyksos]] ay gumamit ng mga bagong teknoloiya upang sakupin ang Ehipto ngunit napalayas na nag-iiwan sa imperyo ng [[Bagong Kaharian ng Ehipto]] na umunlad. Mula 1550 BCE hanggang 1100 BCE, ang karamihan ng Levant ay nasakop ng Ehipto na naoong huling kalahati ng panahong ito ay nakipagtalo sa Syria sa imperyong Hittite. Sa wakas ng 1300 BCE, ang lahat ng mga kapangyarihang ito ay biglaang gumuho. Ang mga siyudad sa buong silanganing Mediterraneo ay nilusob sa loob ilang mga dekate ng iba't ibang mga mananalakay. Pinalayas ng Ehipto ang mga mananalakay nito at sa sumunod na siglo ay lumiit sa sakop ng teritoryo nito at ang sentral na autoridad nito ay permanenteng humina. Ang tanging Assyria at Ehitpo ang nakatakas sa malaking pinsala. ===Panahong Bakal=== Ang [[pagguho ng Panahong Bronse]] ay nag-iwan ng ilang mga munting kaharian at mga estadong-siyudad. Ang mga sentrong Hittie ay nanatili sa hilagaang Syria kasama ng mga puertong Phoenician sa Canaan na nakatakas pagkawasak at umunlad s amga dakilang kapangyarihang pangkalakal. Noong 1200 BCE, ang karamihan ng looban nito gayundin ng Babilonia ay sinunggaban ng mga [[Arameo]] samantalang ang baybayin sa ngayong Gaza Strip ay tinirhan ng mga [[Pilisteo]]. Sa panahong ito, ang ilang mga inobasyon sa teknolihiya ay kumalat na ang pinakakilala ang paggawa sa bakal at [[alpabetong Penisyo]] na pinaunlad ng mga Penisyo o mga Cananeo noong 1600 BCE. Sa pag-akyat sa kapangyarihan ni [[Adad-nirari II]] noong 911 BCE, ang [[Imperyong Neo-Asirya]] ay sumakop sa buong Sinaunang Malapit na Silangan noong ika-8 hanggang ika-7 siglo BCE na gumawa sa imperyong ito na pinakamalaking imperyo sa kasaysayan at itinturing ng mga historyan na ang '''kauna-unahang imperyo ng mundo''' sa kasaysayan. Ito ay namuno sa buong Mesopotamia, [[Levant]], [[Ehipto]], mga bahagi ng [[Anatolia]], [[Iran]] at [[Armenia]]. Sa panahon ng pamumuno ng haring Asiryong si [[Sinsharishkun]] (622–612 BCE), ang mga basalyo ng Asirya gaya ng [[Medes]], Babilonya, Ehipto, Lydia, at Aram ay tumigil sa pagbibigay ng [[tributo]] sa Asirya. Ang Imperyong Neo-Asirya ay bumagsak sa magkasanib na puwersa ng Medes sa pamumuno ni [[Cyaxares]] at ng [[Imperyong Neo-Babilonya]] sa pamumuno ni [[Nabopolassar]] noong 609 BCE. Noong mga 550 BCE, ang [[Medes]] sa pamumuno ni [[Astyages]] ay bumagsak sa Persiyanong si [[Dakilang Ciro]] na nagtatag ng Persiyanong [[Imperyong Akemenida]]. Ang [[Imperyong Neo-Babilonya]] ay bumagsak kay Dakilang Ciro noong 539 BCE. Sa sumunod na ilang mga dekada ay idinagdag sa mga sakop nito ang Lydia sa Anatolia, Damascus, Babilonia at Ehipto gayundin ang pag-iisa ng kontrol nito sa talampas na Iranian na halos kasing layo India. Ang malawak na kaharian ay nahati sa iba't ibang mga [[satrapiya]] at pinamahalaan ayon sa modelong Asiryo ngunit may mas magaan na kamay. Sa panahong ito, ang [[Zoroastrianismo]] ang nanaig na relihiyon sa Persiya. ==Mga relihiyon ng Sinaunang Malapit na Silangan== {{Main|Mga relihiyon ng Sinaunang Malapit na Silangan}} [[File: Sumerian Worshiper.JPG|thumb|left|Isang mananampalatayang [[Sumeryo]] ca. 2800-2300 BCE]] [[File:Ziggarat_of_Ur_001.jpg|thumb|320px|Ang [[Ziggurat ng Ur]] bilang parangal kay [[Sin (diyos)]]. Ang mga [[Sumeryo]] ay naniniwalang ang kanilang mga [[Diyos]] ay nakatira sa templo sa tuktok ng mga [[Ziggurat]] at tanging ang mga [[saserdote]] ang makakapasok rito.]] [[File:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|thumb|[[Kodigo ni Hammurabi]] na tinanggap ng haring si [[Hammurabi]] mula sa Diyos na si [[Shamash]] na '''Diyos ng [[araw (astronomiya)|araw]] at hustisya''' at anak ng mga Diyos na sina [[Sin (diyos)]] at [[Ningal]].]] [[File:Pinudjem-II.jpg|left|thumb|Si [[Pinedjem II]], ang [[Dakilang Saserdote]] ni [[Amun]](990-969 BCE) mula sa [[Aklat ng Namatay]]( ginamit sa Sinaunang Ehipto mula 1550 BCE hanggang 50 BCE.]] [[File:BehistunInscriptiondetail.jpg|225px|thumb|right|[[Inskripsiyong Behistun]]:''Sinabi ni [[Dario I ng Persiya]]: Sa biyaya ni [[Ahura Mazda]], Ako ay Hari. Ipinagkaloob sa akin ni Ahura Mazda ang Kaharian]]'']] Ang mga sinaunang kabihasnan sa Sinaunang Malapit na Silangan ay malalim na naimpluwensiyahan ng kanilang mga paniniwalang espiritwal.<ref name="lamberg-karlovsky-p4">{{cite book |title=Ancient Civilizations: The Near East and Mesoamerica |url=https://archive.org/details/ancientcivilizat0000lamb_f5k0 |author=Lamberg-Karlovsky, C. C. and Jeremy A. Sabloff |publisher=Benjamin/Cummings Publishing |year=1979 |pages=[https://archive.org/details/ancientcivilizat0000lamb_f5k0/page/4 4]}}</ref> Sila ay naniniwala na ang aksiyon ng [[diyos]] ay umiimpluwensiya sa lahat ng mga pangdaigdigang bagay. Sila ay naniniwala rin sa [[dibinasyon]] o kakayahan na manghula ng hinaharap.<ref name="lamberg-karlovsky-p4"/> Ang mga [[omen]] ay kadalasang isinusulat sa sinaunang Ehipto at Mesopotamia.<ref name="lamberg-karlovsky-p4"/> May mga malawak na kasanayan ang mga relihiyon sa Sinaunang Malapit na Silangan na karaniwang pinagsasaluhan: mga puripikasyon at mga ritwal ng paglilinis, mga templo, mga pista, mga batas na moral o legal, mga [[saserdote]] o pari, mga himno at panalangin, mga propesiya at mga propeta, kabilang buhay, mga diyos, anghel/espirito at demonyo at mga [[multo]], mga nagagalit na diyos, mga [[mito ng paglikha]] at mga manlilikhang diyos/diyosa, mga paghahandog (handog na hayop at halaman, mga [[libasyon]]), [[Politeismo]] ngunit ang ilan gaya ng Ehipto ay [[henoteismo|hen oteistiko]] na pagsamba sa iisang diyos ngunit tumatanggap sa pag-iral ng ibang mga [[diyos]] o [[monolatrismo|monolatrista]] gaya ng Mardukite. Ang mga [[Sinaunang Israelita]] sa simula ay [[politeistiko]] ngunit tumungo sa [[monolatrismo]] (pagsamba sa isang patrong diyos ngunit kumikilala sa pag-iral ng ibang mga diyos at kalaunan ay naging [[monoteismo|monoteistiko]] pagkatapos ng ika-6 siglo BCE), [[Teokrasya]], [[dibinasyon]] (dibinasyon sa pamamagitan ng mga panaginip, dibinasyon sa pamamagitan ng palabunutan) at iba pa. Para sa mga hari ng mga bansa o imperyo sa Sinaunang Malapit na Silangan, ang kanilang pambansan o patrong Diyos o mga Diyos ay responsable sa kanilang pagwawagi sa digmaan laban sa kanilang mga kaaway na bansa. Ang mga hari rin ang itinuturing na represtantibo o kinatawan ng kanilang mga Diyos sa mundo. Ang mga mamamayan ay umaasa sa kanilang mga Diyos upang palaguin ang kanilang mga panananim at humihingi ng tulong sa kanilang mga Diyos upang pagalingin ang mga karamdaman at pagpalain. Ang [[mummipikasyon]] ng mga Sinaunang Ehipsiyo ay isinasagawa upang ang mga namatay ay muling ipanganak sa [[kabilang buhay]]. Ang paniniwala sa [[mahika]] ay karaniwan rin sa Sinaunang Malapit na Silangan.<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/1500-year-old-magic-bowls-seized-in-jerusalem-raid-180979705/</ref> Halimbawa, ayon sa [[Aklat ng Exodo]], nang baguhin ni [[Aaron]] ang kanyang tungkod sa isang [[ahas]], ito ay nagawa rin ng mga mahikerong Ehipsiyo.(Exodo 7:11-13) ===Mga pambansa o patrong Diyos sa Sinaunang Malapit na Silangan=== *[[Enlil]]: Pinuno ng [[Panteon]] sa [[Sumerya]] *[[Anu]]: [[Mesopotamia]] *[[Anubis]], [[Horus]], [[Osiris]]: [[Sinaunang Ehipto]] *[[Inshushinak]], [[Kiririsha]], [[Napirisha]]: [[Elam]] *[[Zeus]]: Pinuno ng [[Panteon]] at isa sa [[Labindalawang Olimpiyano]] sa Sinaunang [[Gresya]] *[[Dagon]]: [[Mga Filisteo]] *[[Chemosh]] :[[Moab]] *[[Ashur]]: [[Imperyong Neo-Asirya]] *[[Ba'al]]: [[Phoenicia]] *[[Hadad]]: [[Aram]] *[[Apollo]]: [[Troya]] *[[Milcom]] ([[Molokh]]) ayon sa [[Tanakh]]): [[Ammon]] *[[Qos]]: [[Edom]] *[[El (diyos)]](Diyos ng mga Diyos): [[Ugarit]] *[[Amurru]]: [[Amorreo]] *[[Teshub]]: [[Hiteo]] *[[Marduk]]: [[Imperyong Neo-Babilonya]] *[[Ahura Mazda]]: [[Imperyong Persiyano]] *[[Hupiter (diyos)]]: [[Imperyong Romano]] *[[Yahweh]], [[El (diyos)]]: [[Kaharian ng Israel (Samaria)]] at [[Kaharian ng Juda]] ==Mga sanggunian== {{Reflist}} [[Kategorya:Sinaunang Malapit na Silangan]] [[Kategorya:Bibliya]] min36iuwjmap75u2hdmltr4g4tom0ro 0 193684 2204734 2089669 2026-04-24T20:12:29Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204734 wikitext text/x-wiki Ang '''prehistorikong Ehipto''' ay ang panahon mula sa pinakaunang paninirahan ng tao sa simula ng Panahon ng Sinaunang Dinastiya noong mga 3100 BC, simula sa unang [[Paraon]], si [[Narmer]] para sa ilang Ehiptolohista, si [[Hor-Aha]] para sa iba, na may pangalan na [[Menes]] na posible din na ginamit para sa isa sa mga haring ito. Sa tradisyon, katumbas ang predinastikong panahon na ito sa huling bahagi ng panahong [[Neolitiko]] simula noong [[circa|c.]] 6000 BC at nagtapos noong panahon ni [[Naqada III]] noong c. 3000 BC. Unang nabigyan kahulugan ang Predinastikong panahon bago nagkaroon ng malawakang pang-[[arkeolohiya]]ng paghuhukay sa [[Ehipto]], at sa kamakailang mga nakita na nagpapahiwatig ng labis na unti-unting pag-unlad ng Predinastiko na nagdulot sa kontrobersiya sa kung kailan talaga ang tumpak na panahon na natapos ang Predinastikong panahon. Sa gayon, ginamit ang iba't ibang mga katawagan tulad ng Protodinastikong panahon, "Dinastiyang Sero" o "Dinastiya 0"<ref>{{cite book |last1=Leprohon |first1=Ronald, J. |title=The great name : ancient Egyptian royal titulary |url=https://archive.org/details/greatnameancient0000lepr |date=2013 |publisher=Society of Biblical Literature |isbn=978-1-58983-735-5}}</ref> upang gawan ng pangalan ang parte ng panahon kung saan maaring kilalanin bilang Predinastiko ng ilan at Sinaunang Dinastiko ng iba. Sa pangkalahatan, nahahati ang Predinastikong panahon sa ilang mga panahong pangkalinangan, na pinapangalan ang bawat isa pagkatapos ng lugar kung saan unang natuklusan ang isang tiyak na uri ng paninirahang Ehipsyo. Bagaman, ang parehong unti-unting pag-unlad na nakikilala ang Predinastikong panahon ay mayroon sa buong kabuuan ng Predinastikong panahon, at indibiduwal na mga "kultura" ay kailangang hindi nabibigyan kahulugan bilang hiwalay na mga entidad subalit bilang pansariling mga dibisyon sa karamihan na ginagamit upang mapadali ang pag-aaral ng buong panahon. Ang malaking mayorya ng mga nakita pang-arkeolohiya sa Predinastiko ay sa Mataas na Ehipto, dahil ang hiwa ng [[Ilog Nilo]] ay mas mabigat na nakadeposito sa rehiyong Delta, na lubos na binaon ang karamihan sa mga lugar ng Delta noon pang bago ang makabagong panahon.<ref name="Redford 10">{{cite book|last1=Redford|first1=Donald B.|title=Egypt, Canaan, and Israel in Ancient Times|url=https://archive.org/details/egyptcanaanisrae00redf|url-access=registration|location=Princeton|publisher=University Press|date=1992|page=[https://archive.org/details/egyptcanaanisrae00redf/page/10 10]|language=en}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kaurian:Sinaunang Ehipto]] o0o5c2lr0v1q5tbg45vtx3emqaax7l0 0 193763 2204809 2177795 2026-04-24T21:10:40Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 3 books for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204809 wikitext text/x-wiki {{use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa. --> '''Pilosopíyang kontinentál''' o '''pilosopíyang pangkontinénte''' ang tawag sa mga [[Pilosopiya|pilosopiyang]] unang naging prominente sa [[Europa|kontinental na Europa]] na nagmula sa pilosopiya ni [[Immanuel Kant|Kant]] at naglalayong ipokus muli ang [[Kanluraning pilosopiya]] sa indibiduwal at lipunan. Saklaw nito ang [[idealismong Aleman]], [[Penomenolohiya (pilosopiya)|penomenolohiya]], [[eksistensiyalismo]], [[hermeneutika]], [[estrakturalismo]], [[pos-estrakturalismo]], [[dekonstruksiyon]], [[pemenismong Pranses]], [[teoryang sikoanalitiko]], at ang [[Teoryang kritikal|kritikal na teorya]] ng [[Paaralang Frankfurt]] gayundin ng ilang pananaw na maka-[[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]], [[Sigmund Freud|Freud]], at [[Karl Marx|Marx]]. Walang napagkakasunduang kahulugan ng pilosopiyang kontinental, liban lang sa paggamit nito upang tumukoy sa mga pilosopiyang nagmula sa kontinental na Europa. Gayunpaman, nagsimula itong magkaroon ng saklaw pagsapit ng ika-20 siglo upang ihiwalay ang mga ito sa [[pilosopiyang mapanuri]]. Gayunpaman, itinuturing lamang ito (gayundin ang pilosopiyang mapanuri) bilang isang katawagan sa paggugrupo na hindi nakabase sa mga pagkakatulad ng mg katangian ng mga pilosopiyang pumapaloob dito. == Kahulugan == Unang ginamit ang katagang {{Lang|en|continental philosophy}} sa [[wikang Ingles]] noong dekada 1970s upang tumukoy sa mga pilosopiyang tinuturo sa mga pamantasan na nagmula sa [[Pransiya]] at [[Alemanya]] noong panahong yon.<ref>{{harvnb|Critchley|2001|p=38}}.</ref> Gayunpaman, makikita ang kataga sa mga panitikan noon pang 1840, nang ginamit ito ni [[John Stuart Mill]] sa isa niyang sanaysay habang kinukumpara niya ang mga pilosopiyang impluwensiyado ng Aleman na si [[Immanuel Kant|Kant]] sa mga pilosopiyang impluwensiyado naman ng [[Gran Britanya|Briton]] na si [[Jeremy Bentham|Bentham]].<ref>{{cite book |last=Mill |first=John Stuart |author-link=John Stuart Mill |title=On Bentham and Coleridge |publisher=Harper & Row |year=1950 |series=Harper Torchbooks |location=New York |pages=104, 133, 155 |language=en |trans-title=Ukol kay Bentham at Coleridge}}</ref> Nagsimula itong gamitin sa ganitong kaparaanan sa sumunod na ika-20 siglo, nang umusbong ang mga ideya ng mga Briton na pilosopong sina [[Bertrand Russell]] at [[G. E. Moore]] ukol sa pagsasama sa pilosopiya sa mga [[likas na agham]] sa pamamagitan ng pagsusuri. Nakilala ang kilusang ito bilang ang [[pilosopiyang mapanuri]], at sumikat ito sa Gran Britanya at [[Estados Unidos]] pagsapit ng 1930. Partikular na katangian ng pilosopiya ni Russell ang pagtakwil sa [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegelismo]].<ref>{{cite book |last=Russell |first=Bertrand |author-link=Bertrand Russell |url=https://archive.org/details/myphilosophicald0000russ |title=My Philosophical Development |publisher=Allen & Unwin |year=1959 |location=London |page=[https://archive.org/details/myphilosophicald0000russ/page/62 62] |language=en |trans-title=Ang Aking Pilosopikal na Pag-usbong |quote= |url-access=registration}}</ref> Ayon sa kanya noong 1945, nahahati ang pilosopiya sa dalawang sangay, kontinental at Briton, na ayon sa kanya ay may pagkakaiba na simula pa noong panahon ni [[John Locke|Locke]].<ref>{{Cite book |last=Russell |first=Bertrand |author-link=Bertrand Russell |title=A History of Western Philosophy |date=2000 |publisher=Routledge |year= |isbn=9780415228541 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Kanluraning Pilosopiya |orig-date=1945}}</ref> Nagsimulang tumingin din kalaunan ang mga pilosopo sa Amerika at Britanya sa mga gawa ng mga kontinental na pilosopo tulad ni Kant, na gumamit ng ilang elemento ng pagsusuri sa mga gawa niya. Dahil dito, tinitingnan ang dalawang pilosopiya bilang isang paggugrupo sa mga magkakatulad na pananaw at hindi nakabase sa heograpiya. Itinataas muli ang isyu sa heograpiya sa mga kamakailang [[Poskolonyalismo|poskolonyal]] na pananaw sa pilosopiyang kontinental, partikular na sa kritikal na pagsusuri sa impluwensiya ng Europa sa mga kaalaman sa akademiya. Dahil dito, ipinapanukala ng ilang pilosopo kagaya ni [[Nelson Maldonado-Torres]] ang "[[pilosopiyang poskontinental]]" bilang isang hiwalay na sangay ng pilosopiya.<ref>{{cite journal |last1=Laurie |first1=Timothy |last2=Stark |first2=Hannah |last3=Walker |first3=Briohny |year=2019 |title=Critical Approaches to Continental Philosophy: Intellectual Community, Disciplinary Identity, and the Politics of Inclusion |trans-title=Mga Kritikal na Pagtingin sa Pilosopiyang Kontinental: Intelektuwal na Pamayanan, Pagkakakilanlan sa Displina, at ang Politika ng Pagsasama |url=https://www.academia.edu/38122177 |journal=Parrhesia: A Journal of Critical Philosophy |language=en |volume=30 |pages=1–17}}</ref> == Sanggunian == === Pagsipi === {{Reflist}} === Pinagkunan === *{{cite book |first=Babette|last=Babich|author-link=Babette Babich|chapter=On the Analytic-Continental Divide in Philosophy: Nietzsche's Lying Truth, Heidegger's Speaking Language, and Philosophy.|trans-chapter=Ukol sa Paghahating Mapanuri-Kontinental sa Pilosopiya: Ang Nagsisinungaling na Katotohanan ni Nietzsche, Nagsasalitang Wika ni Heidegger, at Pilosopiya|lang=en|editor-last=Prado|editor-first=C. G|title=A House Divided: Comparing Analytic and Continental Philosophy|trans-title=Ang Nakahating Bahay: Pagkukumpara sa Pilosopiyang Mapanuri at Kontinental|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus/Humanity Books|year=2003 |pages=63–103}} *{{cite book |first=Simon|last=Critchley|author-link=Simon Critchley|title=Continental Philosophy: A Very Short Introduction|url=https://archive.org/details/continentalphilo0000crit|trans-title=Pilosopiyang Kontinental: Isang Napakaiksing Panimula|lang=en|location=Oxford; New York|publisher=Oxford University Press|year=2001|isbn=978-0-19-285359-2}} *{{cite book |first=Andrew |last=Cutrofello|title=Continental Philosophy: A Contemporary Introduction|url=https://archive.org/details/continentalphilo0000cutr |trans-title=Pilosopiyang Kontinental: Isang Kontemporaryong Panimula|lang=en|series=Routledge Contemporary Introductions to Philosophy|location=New York; Abingdon|publisher=Routledge Taylor & Francis Group |year=2005}} *{{cite book |first=Simon|last=Glendinning|year=2006|title=The idea of continental philosophy: a philosophical chronicle|trans-title=Ang ideya nf pilosopiyang kontinental: isang tanikala sa pilosopiya|location=[[Edinburgh]]|publisher=Edinburgh University Press Ltd}} *{{cite book |editor-first=Brian|editor-last=Leiter|editor2-first=Michael |editor2-last=Rosen|title=The Oxford Handbook of Continental Philosophy|trans-title=Ang Oxford Handbook sa Pilosopiyang Kontinental|lang=en|location=Oxford; New York|publisher=Oxford University Press|year=2007|ref=CITEREFLeiter2007}} *{{cite book |first=Alan D. |last=Schrift |title=The History of Continental Philosophy|url=https://archive.org/details/historyofcontine0003unse |trans-title=Ang Kasaysayan ng Pilosopiyang Kontinental|lang=en|year=2010 |location=Chicago|publisher=University of Chicago Press Press}} *{{cite book |first=Robert C. |last=Solomon |author-link=Robert C. Solomon |title=Continental philosophy since 1750: the rise and fall of the self |url=https://archive.org/details/continentalphilo0000solo |trans-title=Ang pilosopiyang kontinental simula noong 1750: ang pag-angat at pagbagsak ng sarili |lang=en |location=Oxford; New York |publisher=Oxford University Press |year=1988}} *{{cite book |first=Anthony |last=Kenny|title=A New History of Western Philosophy|volume=4|trans-title=Ang Bagong Kasaysayan ng Kanluraning Pilosopiya|lang=en| location=New York |publisher=Oxford University Press |year=2007}} {{continental philosophy}} {{Philosophy topics}} [[Kategorya:Pilosopiya]] [[Kategorya:Heograpiyang pampulitika]] [[Kategorya:Europa]] afg3drxdzkim56s0o5c97ckwrlmnlbz 0 197256 2204799 2084552 2026-04-24T21:03:59Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204799 wikitext text/x-wiki [[File:Pantheon rome 2005may.jpg|240px|thumb|Isang panteon at ang kaisipan nit bilang isang "templo", ang isa ito ay ginawa noong ikalawang siglong Roma]] {{Lito|Parthenon}} Ang isang '''panteon''' (mula sa [[Wikang Griyego|Griyego]] πάνθεον ''pantheon'', literal na nangangahulugang "(isang templo) ng lahat ng mga [[diyos]]", "ng o karaniwan sa lahat ng mga diyos" mula sa [[wikt:παν|πᾶν]] ''pan-'' "lahat" at [[wikt:θεός|θεός]] ''theos'' "diyos") ay ang partikular na pangkat ng lahat ng mga diyos sa kahit anong [[politeismo|politeistikong]] [[relihiyon]], [[mitolohiya]], o tradisyon.<ref>{{cite book|language=Ingles|quote=''A pantheon is an overview of a given culture's gods and goddesses and reflects not only the society's values but also its sense of itself. A pantheon directed by a thunderboltwielding autocrat might suggest a patriarchy and the valuing of warrior skills. A pantheon headed by a great-mother goddess could suggest a village-based agricultural society. To confront the pantheon of the Egyptians is to confront a worldview marked by a sense of death and resurrection and the agricultural importance of the cycles of nature. The Greek pantheon is a metaphor for a pragmatic view of life that values art, beauty, and the power of the individual, and that is somewhat skeptical about human nature.''|first=Christopher|last=Fee|title=''Gods, Heroes, & Kings: The Battle for Mythic Britain''|url=https://archive.org/details/godsheroeskingsb0000chri|date=2004|page=[https://archive.org/details/godsheroeskingsb0000chri/page/12 13]}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Politeismo]] 3863ypgekjvgh6pkfqmxde9udaugvpv 0 198750 2204759 2085447 2026-04-24T20:33:44Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204759 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Ethiopian food.jpg|thumb|Kutkutin]] Ang mga '''kutkutin''' (Ingles: ''finger food'') ay ang [[pagkain]] na makakain na tuwirang ginagamit ang kamay bilang pandampot ng mga pagkaing ito, na kaiba sa mga pagkain na kinakain habang ginagamit ang isang [[kutsilyo]] at [[tinidor]] o [[kutsara]] at tinidor, o kaya mga [[sipit ng Intsik]] (mga patpat na pangsipit o mga ''chopstick''), o iba pang uri ng [[kubyertos]].<ref>{{cite book|title=Finger Food |url=https://archive.org/details/fingerfood00hals |author=Kay Halsey|year= 1999|publisher=Tuttle Publishing|isbn=962-593-444-8}}</ref> Sa ilang mga kultura, ang pagkain ay halos palaging kinakain na ginagamit ang kamay bilang pangkuha; halimbawa na ang [[lutuing Ethiopiano]] na kinakain sa pamamagitan ng pagbalumbon ng sari-saring mga pagkain sa loob ng [[tinapay]] na ''[[injera]]''.<ref>J.H. Arrowsmith-Brown (trans.), ''Prutky's Travels in Ethiopia and other Countries'' with notes by Richard Pankhurst (London: Hakluyt Society, 1991)</ref> Sa subkontinente ng [[Timog Asya]], ang pagkain ay nakaugaliang palaging kinakain sa pamamagitan ng pagdaklot ng mga kamay. Ang mga pagkain na itinuturing bilang mga [[pagkaing kalye]] ay madalas, subalit hindi palagian, bilang mga kutkutin. Ilang mga halimbawa ng mga kutkutin ay ang maliliit na mga [[pastel]] o [[empanada]] na may palamang karne, mga balumbon ng [[tsoriso]] o [[batutay]] ([[langgunisa]]), mga langgunisang tinuhog ng patpat, mga keso at mga olibang nasa patpat, mga hita o mga pakpak ng manok, mga [[turon]], mga maliliit na [[quiche]], mga [[samosa]], mga [[bhujia]] (mga [[bhaji]] na mayroong sibuyas, mga patatas na patatsulok ang tabas, mga [[vol au vent]], at mga bola-bolang [[risotto]]. Ang iba pang nakikilalang mga pagkain na pangkalahatang kinakain na ginagamitan ng mga kamay ay ang [[pizza]], mga [[hot dog]], mga [[prutas]] at tinapay.<ref>[http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A640090 "Finger Food"], BBC.co.uk, 11 January 2002</ref> Sa Timog-Silangang Asya, kabilang sa mga kukutin o mga makukukot o mga nakukukot ay ang mga [[mani]], [[butong pakwan]], [[kornik]] ([[buto ng mais]]), [[buto ng kalabasa]], at marami pang iba. ==Tingnan din== {{Portal|Pagkain}} {{div col|colwidth=30em}} *[[Kebab]] *[[Satay]] *[[Pagkaing kalye]] (pagkain sa bangketa) {{div col end}} ==Mga sanggunian== {{Reflist}} [[Kategorya:Pagkain at inumin]] [[Kategorya:Pagkain]] [[Kategorya:Pagkaing kalye]] fcvow7vciy7q66nyhrs2gtbzhqkgh8b 0 200325 2204664 2129924 2026-04-24T19:23:11Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204664 wikitext text/x-wiki {{Infobox paranormal term |Image_Name = Ganzfeld.jpg |Image_Caption = Isang eksperimento sa [[kawalang pandama]] na naglalayong ipakita ang telepatiya |Usage = Terminolohiya |Name = Telepatiya, Telepathy |Origin = [[Frederic William Henry Myers|Frederic W. H. Myers]] (1882) <ref name=hamilton121/><ref name=skepdic1/> |Short = TP |Addinsference |Definition = Ang pagpasa ng mga pag-iisip o saloobin sa pagitan ng dalawa o maraming mga tao sa pamamagitan ng [[Psi (parapsychology)|Psi]] |Characteristics = Ang isang tao ay sinasabing nagkakamit ng impormasyon mula sa isa pang taong naharangan mula sa kanilang mga tradisyonal na [[pandama]] ng distansiya, panahon o mga harang na pisikal. |Extra_Title = |Extra_Column = |See_Also = [[Ekstra-sensoryong persepsiyon]],<br />[[Anomalosong kognisyon]],<br />[[Eksperimentong Ganzfeld]]}} Ang '''telepatiya''' (Ingles: ''telepathy'', na mula sa Sinaunang Griyegong τηλε, ''tele'' na may kahulugang "malayo" at πάθη, ''pathe'' o ''patheia'' na nangangahulugang "pakiramdam, persepsiyon, pasyon, apliksyon, karanasan") <ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/telepathy telepathy]. CollinsDictionary.com. Collins English Dictionary - Complete & Unabridged 11th Edition. Retrieved December 06, 2012.</ref><ref>Following the model of [[sympathy|sym'''pathy''']] and [[empathy|em'''pathy''']].</ref> ang pinagpapalagay na pagpasa ng impormasyon mula sa isang tao sa isa pa nang hindi gumagamit ng anumang mga alam nating channel na pang-[[pandama]] o interaksiyong pisikal. Ang terminong ito ay inimbento noong 1882 ng klasikong skolar na si [[Frederic William Henry Myers|Frederic W. H. Myers]],<ref name=hamilton121>{{cite book | title=Immortal Longings: F.W.H. Myers and the Victorian search for life after death | url=https://archive.org/details/immortallongings0000hami | first=Trevor | last=Hamilton | publisher=Imprint Academic | year=2009 | isbn=978-1-84540-248-8 | page=[https://archive.org/details/immortallongings0000hami/page/120 121]}}</ref> na tagapagtatag ng [[Society for Psychical Research]],<ref name=skepdic1> {{cite web | url = http://skepdic.com/telepath.html | title = The Skeptic's Dictionary; Telepathy | author = Carroll, Robert Todd | year = 2005 | publisher = SkepDic.com | accessdate = 2006-09-13 }}</ref> at nanatiling mas sikat sa halip na sa mas maagang ekspresyong ''[[Thought transference|thought-transference]]''.<ref name=skepdic1/><ref name=parasocie1>[http://parapsych.org/glossary_s_z.html#t Glossary of Parapsychological terms - Telepathy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060927060915/http://parapsych.org/glossary_s_z.html#t |date=2006-09-27 }} — [[Parapsychological Association]]. Retrieved December 19, 2006.</ref> Ayon sa kasunduang siyentipiko, ang telepatiya ay hindi isang tunay na phenomenon. Maraming mga pag-aaral na naghahangad na madetekta, maunawaan at magamit ang telepatiya ay isinagawa ngunit ayon sa nananaig na mga pananaw ng mga siyentipiko, ang telepatiya ay nagkukulang sa magagayang mga resulta mula sa mahusay na nakontrol na mga eksperimento. <ref name="Dalkvist1994">{{cite book|author=Jan Dalkvist|title=Telepathic group communication of emotions as a function of belief in telepathy|url=http://books.google.com/books?id=lhsRAQAAIAAJ|accessdate=5 October 2011|year=1994|publisher=Dept. of Psychology, Stockholm University|quote=Within the scientific community however, the claim that psi anomalies exist or may exist is in general regarded with skepticism. One reason for this difference between the scientist and the non scientist is that the former relies on on his own experiences and anecdotal reports of psi phenomena, whereas the scientist at least officially requires replicable results from well controlled experiments to believe in such phenomena - results which according to the prevailing view among scientists, do not exist.}}</ref><ref name="Drees1998">{{cite book|author=Willem B. Drees|title=Religion, Science and Naturalism|url=http://books.google.com/books?id=BxmcHWCv2c4C&pg=PA242|accessdate=5 October 2011|date=28 November 1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-64562-1|pages=242–|quote=Let me take the example of claims in parapsychology regarding telepathy across spatial or temporal distances, apparently without a mediating physical process. Such claims are at odds with the scientific consensus.}}</ref> Ang telepatiya ay isang karaniwang tema sa modernong piksiyon at piksiyong pang-agham na ang maraming mga superbayani o superkontrabida ay may mga kakayahang telepatiko. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Parasikolohiya]] 0mkzb8zprewxsiifmmdmm1me86d0l6p 0 211784 2204877 2193330 2026-04-25T06:50:05Z Julius Santos III 139725 /* Programa */ 2204877 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = ABS-CBN News and Current Affairs | image = [[Image:ABS-CBNNCA.svg|270px|center]] | label1 = Division of | data1 = [[ABS-CBN]] | label2 = Country | data2 = [[Philippines]] | label3 = Area served | data3 = Worldwide | label4 = Key people | data4 = {{plainlist | * Ging Reyes <small>(Head, Integrated News and Current Affairs and Managing Director, ABS-CBN News Channel)</small> * Claude Vitug <small>(Head, Integrated News Operations)</small> * Dindo Amparo <small>(Head, Integrated News Gathering Group)</small> * Dondi Ocampo <small>(Head, News, Variety, Infotainment and Talk [Ecosystem 1])</small> * Marielle Gaceta-Catbagan <small>(Head, Integrated News Production Group)</small> * Chi Almario-Gonzales <small>(Head, Investigative and Research Group)</small> * Ces Oreña-Drilon <small>(Acquisition Content Head, Lifestyle Ecosystem)</small> * Lynda Jumilla <small>(Executive Editor, ABS-CBN News Digital)</small> * Nadia Trinidad <small>(Chief Operating Officer, ABS-CBN News Channel)</small> * [[Stanley Palisada]] <small>(Head, Bureaus and Regional Network Group News)</small> * Alcuin Papa <small>(Head, Global News Bureaus)</small> * Marah Faner-Capuyan <small>(Station Manager, DZMM Radyo Patrol 630)</small> }} | label5 = Headquarters | data5 = [[ABS-CBN Broadcasting Center]], Sgt. Esguerra Avenue corner Mother Ignacia Street, Diliman, [[Quezon City]], [[Philippines]] | label6 = Slogan | data6 = ''In The Service of the Filipino'' <br/> ''Malasakit sa Isa't Isa Sa Lahat ng Panahon'' | label7 = Language | data7 = {{Plainlist| * [[Filipino language|Filipino]] (main) * [[English language|English]] (secondary, used for [[ABS-CBN News Channel|ANC]] and [[ABS-CBN Sports and Action|S+A]]'s ''[[The Score (Philippine TV show)|The Score]]'') }} | label8 = Website | data8 = {{URL|http://news.abs-cbn.com}} }} Ang '''ABS-CBN News and Current Affairs''' kilala sa ere bilang '''ABS-CBN News''' (dating kilala bilang '''ABS-CBN News and Public Affairs''') ay ang news division ng Philippine media conglomerate na [[ABS-CBN]]. Ang organisasyon ay responsable para sa araw-araw na balita at impormasyon na pangangalap ng mga programa ng balita nito. Ito ay nagsisilbi sa pangunahing [[ABS-CBN]], ang Regional Network Group, ang UHF sports channel na S+A, ang cable channels na [[ABS-CBN News Channel]] at [[DZMM TeleRadyo]], ang international channel na TFC, ang flagship radio station na [[DZMM-AM|DZMM]] at ang mga regional radio networks na DYAP 765 Palawan, DYAB 1512 Cebu at DXAB 1296 Davao at ang news website na news.abs-cbn.com at patrol.ph.<ref>{{Cite web |last=Caña |first=Paul John |date=5 Oktubre 2023 |title=Prime Media Holdings' Partnership with ABS-CBN Is 'Making a Mark' in the Country, Company Says |url=https://id.summitmedia.com.ph?d=https%3A%2F%2Fwww.esquiremag.ph%2Fmoney%2Findustry%2Fprime-media-holdings-abs-cbn-partnership-update-a00289-20231005 |access-date=7 Mayo 2025 |website=Esquire Magazine |language=en }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |last=Bagaoisan |first=Andrew Jonathan |date=27 Marso 2025 |title=The eras and anchors of TV Patrol: A breakdown |url=https://www.abs-cbn.com/news/nation/2025/3/26/tv-patrol-eras-anchors-breakdown-0205 |access-date=7 Mayo 2025 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en-US}}</ref> ==Programa== ===Kasalukuyang ipinalabas=== ====Kapamilya Channel==== * ''News Patrol'' * ''[[TV Patrol]]'' * ''TV Patrol Weekend'' ====ABS-CBN News Channel==== {{main|Talaan ng mga palabas ng ABS-CBN News Channel}} ====TeleRadyo==== * ''Headline Pilipinas'' * ''Pasada Sais Trenta'' * ''Kabayan'' * ''Radyo Patrol Balita'' * ''Radyo Patrol Balita Weekend'' ====The Filipino Channel (TFC)==== * ''Adobo Nation'' * ''Balitang America'' * ''Balitang Global'' * ''Citizen Pinoy'' * ''Kwentong Disyerto'' ====Mga dating regional newscasts==== * ''TV Patrol Bicol'' (ABS-CBN TV-11 Naga) * ''TV Patrol Central Visayas'' (ABS-CBN TV-3 Cebu) * ''TV Patrol Chavacano'' (ABS-CBN TV-3 Zamboanga) * ''TV Patrol Eastern Visayas'' (ABS-CBN TV-2 Tacloban) * ''TV Patrol Negros'' (ABS-CBN TV-4 Bacolod) * ''TV Patrol Cagayan Valley'' (ABS-CBN TV-2 Isabela) * ''TV Patrol Ilocos'' (ABS-CBN TV-7 Laoag) * ''TV Patrol Northern Luzon'' (ABS-CBN TV-3 Baguio) * ''TV Patrol North Central Luzon'' (ABS-CBN TV-32 Dagupan) * ''TV Patrol Pampanga'' (ABS-CBN TV-46 Pampanga) * ''TV Patrol Northern Mindanao'' (ABS-CBN TV-4 Cagayan de Oro) * ''TV Patrol Caraga'' (ABS-CBN TV-11 Butuan) * ''TV Patrol Palawan'' (ABS-CBN TV-7 Palawan) * ''TV Patrol Panay'' (ABS-CBN TV-10 Iloilo) * ''TV Patrol Socsksargen'' (ABS-CBN TV-3 General Santos) * ''TV Patrol Central Mindanao'' (ABS-CBN TV-5 Cotabato) * ''TV Patrol Southern Mindanao'' (ABS-CBN TV-4 Davao) * ''TV Patrol Southern Tagalog'' (ABS-CBN TV-10 Batangas) ====Iba pang regional programs==== * ''Bagong Morning Kapamilya'' (ABS-CBN TV-2 Isabela) * ''Naimbag nga Morning Kapamilya'' (ABS-CBN TV-3 Baguio and ABS-CBN TV-7 Laoag) * ''Bagong Umaga, Bagong Balita'' (ABS-CBN TV-32 Dagupan) ** ''Bagong Umaga, Sabado Na'' * ''Maayong Buntag Kapamilya'' (ABS-CBN TV-3 Cebu) ** ''Maayong Buntag Kapamilya Sabado'' * ''Maayong Buntag Mindanao'' (ABS-CBN TV-4 Davao and ABS-CBN TV-3 Zamboanga) ** ''Maayong Buntag Mindanao Sabado'' ** ''Buenos Días Zamboanga'' * ''Magandang Umaga South Central Mindanao'' (ABS-CBN TV-3 General Santos) * ''Marhay na Aga Kapamilya'' (ABS-CBN TV-11 Naga) * ''Maupay nga Aga Kapamilya'' (ABS-CBN TV-2 Tacloban) * ''Pamahaw Espesyal'' (ABS-CBN TV-4 Cagayan de Oro) * ''Panay Sikat'' (ABS-CBN TV-10 Iloilo) ** ''Panay Sikat Sabado'' * ''The Morning Show'' (ABS-CBN TV-4 Bacolod) ==Tignan din== *[[ABS-CBN]] *[[ABS-CBN News Channel]] *[[ABS-CBN Sports and Action|S+A]] *[[DZMM-AM|DZMM Radyo Patrol 630 kHz AM]] *[[List of programs broadcast by ABS-CBN]] *[[List of programs broadcast by ABS-CBN Sports and Action]] *[[List of programs shown on the ABS-CBN News Channel]] ==Mga sanggunian== {{Reflist}} ==Mga panlabas na kawing== * [http://www.abs-cbn.com/ ABS-CBN Official Website] * [http://news.abs-cbn.com/ ABS-CBN News and Current Affairs Official Website] * [http://news.abs-cbn.com/anc ABS-CBN News Channel Official Website] * [http://www.dzmm.com.ph/ DZMM Official Website] * [http://news.abs-cbn.com/patrolph patrol.ph] {{ABS-CBN News and Current Affairs}} {{ABS-CBN}} [[Category:ABS-CBN News and Current Affairs| ]] [[Category:Assets owned by ABS-CBN]] 72zk9rmd0midyqpcmjoxoam22ype9uc 0 223229 2204667 2084617 2026-04-24T19:24:33Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204667 wikitext text/x-wiki {{italic title}} {{Taxobox | name = ''Homo rhodesiensis'' | fossil_range = [[Pleistocene]], {{fossilrange|0.4|0.12}} | image = Rhodesian Man.jpg | image_width = 220px | image_caption = Skull found in 1921 | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordate|Chordata]] | classis = [[Mammal]]ia | ordo = [[Primate]]s | familia = [[Hominidae]] | tribus = [[Hominini]] | genus = ''[[Homo (genus)|Homo]]'' | species = '''''H. rhodesiensis''''' | binomial = †''Homo rhodesiensis'' | binomial_authority = [[Arthur Smith Woodward|Woodward]], 1921 }} Ang '''''Homo rhodesiensis''''' (Rhodesian man) ay isang ekstintong espesyeng [[Hominin]] ng henus na [[Homo]]. Ito ay inilalarawan mula sa fosill na buong Kabwe. Ang ibang mga maihahambing sa morpolohiyang labi ay natagpuan mula sa pareho o mas maagang panahon sa katimugang Aprika (Hopefield o ''Saldanha''), Silangang Aprika (Bodo, Ndutu, Eyasi, [[Ileret]]) at [[Hilagang Aprika]] (Salé, Rabat, Dar-es-Soltane, Djbel Irhoud, Sidi Aberrahaman, Tighenif). Ang mga labing ito ay pinetsahan mula 300,000 at 125,000 taong gulang. Ang ''Homo rhodesiensis'' ay itunuturing ngayon ng karamihan ng mga siyentipiko na isa pang pangalan para sa ''[[Homo heidelbergensis]]''.<ref name="Kabwe">{{cite web|publisher=The Smithsonian Institution's Human Origin Program|title= Kabwe 1|accessdate=2 November 2010|url=http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/fossils/kabwe-1}}</ref><ref>{{cite book|first=Chris |last=Stringer|authorlink=Chris Stringer|title=The Origin of our Species|url=https://archive.org/details/originofourspeci0000stri |page=[https://archive.org/details/originofourspeci0000stri/page/202 202]|publisher=Penguin|year=2011|isbn=978-0-141-03720-2}}</ref><ref>{{cite book|page=[https://archive.org/details/fromlucytolangua0000joha_e5d7/page/222 222]|title=From Lucy to Language|url=https://archive.org/details/fromlucytolangua0000joha_e5d7|first1=Donald|last1=Johansson|first2=Blake|last2=Edgar|publisher=Simon & Schuster|year=2006|isbn=978-0-7432-8064-8}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Human Evolution}} [[Kategorya:Sinaunang espesye ng Homo]] {{stub}} cwq79zm0xymt3y5368l5m4agcbx3287 0 224927 2204696 1816946 2026-04-24T19:44:32Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204696 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name=Siriako |ethnicity = Assyrian |nativename={{lang|syr|ܠܫܢܐ ܣܘܪܝܝܐ}} ''{{transl|syr|Leššānā Suryāyā}}'' |pronunciation={{IPA|/lɛʃʃɑːnɑː surjɑːjɑː/}} |image= Syriac - Estrangelo Nisibin Calligraphy.png |imagesize= 200px |imagecaption= '''Leššānā Suryāyā''' in written Syriac (Esṭrangelā script) |states= [[Mesopotamia]], [[Aram]], [[Syria (Roman province)|Roman Syria]] |extinct= Disappeared as a vernacular language after the 14th century.<ref name=Angold391>{{Harvnb|Angold|2006|pp=391}}</ref> |familycolor=Afro-Asiatic |fam2=[[Semitic languages|Semitic]] |fam3=[[Central Semitic languages|Central Semitic]] |fam4=[[Northwest Semitic languages|Northwest Semitic]] |fam5=[[Aramaic language|Aramaic]] |fam6=Eastern Aramaic |script=[[Syriac alphabet|Syriac abjad]] |iso2=syc |iso3=syc |notice=IPA }} {{Special characters | image =Shlama.svg | alt = | link =http://www.bethmardutho.org/meltho/ | special =Syriac text, written from right to left in a cursive style with some letters joined | fix =Help:Multilingual_support#Syriac/Aramaic script | characters =[[Syriac script]] | error =unjoined Syriac letters written left-to-right instead of right-to-left or other symbols }} Ang '''Siriako''' ({{lang|syc|ܠܫܢܐ ܣܘܪܝܝܐ}} ''{{transl|syc|leššānā Suryāyā}}'') ay isang [[diyalekto]] ng [[Gitnang Aramaiko]] na minsang sinalita sa ibayo ng karamihang [[kresiyenteng mayabong]]. Ito ay unang lumitaw bilang skritpo sa unang siglo CE pagkatapos na salitan bilang isang hindi isinusulat na wika sa loob ng 5 [[siglo]].<ref>{{cite web |title=Ancient Scripts: Syriac |url=http://www.ancientscripts.com/syriac.html}}</ref> Ang '''Klasikong Syriac''' ay naging pangunahing wika ng panitikan sa buong [[Gitnang Silangan]] mula ika-4 hanggang ika-8 siglo.<ref>{{cite book|last=Beyer|first=Klaus|title=The Aramaic Language: its distribution and subdivisions|url=https://archive.org/details/aramaiclanguagei0000beye|author2=John F. Healey (trans.)|year=1986|location=Göttingen|publisher=Vandenhoeck und Ruprecht|page=[https://archive.org/details/aramaiclanguagei0000beye/page/44 44]|isbn=3-525-53573-2}}</ref> Ang klasikong wika ng [[Edessa]] ay naingatan sa malaking katawan ng [[panitikang Syriac]]. Ang wikang Syriac ang naging sasakyan ng [[Kristiyanismong Syriac]] at kulturang Syriac na kumalat sa buong Asya hanggang sa [[Baybaying Malabar]] ng India gayundin sa Silangang Tsina.<ref>{{cite book|last=Ji|first=Jingyi|title=Encounters Between Chinese Culture and Christianity: A Hermeneutical Perspective|year=2007|publisher=LIT Verlag Münster|isbn=978-3-8258-0709-2|page=41|url=http://books.google.nl/books?id=DxhyQJEUXq4C&pg=PA41}}</ref> Ito ang medium ng komunikasyon at pagpapakalat ng kultura para sa mga Arabo at mga Persa ''(Persian)''. Ito ay pangunahing isang medium ng paghahayag ng mga Kristiyano at may pundamental na impluwensiya sa panitikan at kultura sa pagpapaunlad ng [[wikang Arabe]]<ref>{{cite book|last=Beeston|first=Alfred Felix Landon|title=Arabic literature to the end of the Umayyad period|year=1983|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-24015-4|page=497|url=http://books.google.nl/books?id=Y0QkhaK4kBUC&pg=PA497}}</ref> na malaking pumalit rito tungo sa ika-14 siglo.<ref name=Angold391/> Ang Syriac ay nanatiling ang [[wikang liturhikal]] ng [[Kristiyanismong Syriac]]. Ang Syriac ay isang wikang Gitnang Aramaiko at sa gayon ay wika ng [[mga wikang Hilagang-kanlurang Semitiko|sanga na Hilangang kanluran]] ng [[mga wikang Semitiko|pamilyang wikang Semitiko]]. Ang Syriac ay isinulat sa [[alpabetong Syriac]] na isang paghango ng [[alpabetong Aramaiko]]. == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Wikang Arameo]] [[Kategorya:Mga wikang klasiko]] [[Kategorya:Mga wikang Semitiko]] [[Kategorya:Kristiyanismong Syriac]] p6qy2wh7rvhb2olucmvzvuvwe3fwpsd 0 227188 2204747 1791420 2026-04-24T20:22:48Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204747 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=Nobyembre 2016}} Ang '''Koronang Uwak''' ([[Dzongkha]]: དབུ་ཞྭ་བྱ་རོག་ཅན་; [[Wylie transliteration|Wylie]]: ''dbu-zhva bya-rog-can'')<ref name=name>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=CmgEAAAAYAAJ&q=%22bya+rog%22+crown&dq=%22bya+rog%22+crown&hl=en&ei=vA5VTajPNM61twfR9JnwDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CEIQ6AEwAw |title=Ancient Bhutan: a study on early Buddhism in the Himâlayas |first=Blanche Christine |last=Olschak |page=37|publisher=Swiss Foundation for Alpine Research |year=1979 |accessdate=2011-02-12}}{{in lang|en}}</ref> ay ang sinusuot ng mga [[Druk Gyalpo|Hari ng Bhutan]]. Ito ay isang sombrero na may ulo ng [[uwak]] sa tuktok nito.. [[File:Ravencrownhtype.JPG|thumb|Ang Koronang Uwak]] [[File:First raven crown.jpg|thumb|130px|Ang unang tularan ng Koronang Uwak sa hugis salakot.]] [[File:Raven Crown.svg|thumbnail|130px|Isang paglalarawan ng Koronang Uwak]] ==Mga Sanggunian== {{reflist}} ==Mga iba pang Basahin== *{{cite book|title=Raven Crown: The Origins of Buddhist Monarchy in Bhutan |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3676 |last=Aris |first=Michael |authorlink=Michael Aris |publisher=Serindia Publications |location=[[Chicago]] |isbn=978-1-932476-21-7 |year=2005}}{{in lang|en}} [[Kategorya:Bhutan]] 9ucc88g4igh4bgn5ce5ztxc4u24vpcr 0 227498 2204824 2199706 2026-04-24T21:23:48Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204824 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=Disyembre 2013}} {{better translation}} [[File:BlackHole.jpg|thumb|314px|Ang imahe ng [[black hole]]. Sinasabing ito na lamang ang maiiwan sa Uniberso sa paglipas ng mga Panahon.<ref name="five ages" />|alt=view the image page]] Kahit maraming eksperto ang nag sasabi ng mga teyorya, ay Hindi parin malinaw ang darating na mga panahon,<ref>{{cite book | author=Rescher, Nicholas | authorlink =Nicholas Rescher | title = Predicting the future: An introduction to the theory of forecasting | url=https://archive.org/details/predictingfuture0000resc | year = 1998 | publisher = State University of New York Press | isbn = 0-7914-3553-9 }}</ref> [[File:Outside view of precession.jpg|thumb|Ipinapakita ng Larawang ito ang Mga ibat ibang paggalaw ng Aksis ng Daigdig, Ay nababago din ang pag lkakaayos ng mga Hanay ng bituin sa perspektibo ng Mundo sa pag lipas ng maraming mga Panahon.]] [[File:Red Giant Earth warm.jpg|thumb|isang pag-lalarawan sa magiging anyo ng [[Daigdig]] kung nagkataon ay [[Aklat ng Pahayag|mapupugnaw sa matinding init ang mundo]].]] kasalukuyang pang-agham-unawa sa iba't-ibang mga patlang ay pinapayagan ang isang inaasahang kurso para sa pinakamalayo mga kaganapan sa hinaharap na sketched out, kung lamang sa pinakamalawak na stroke. Ang mga patlang isama ang [[astropisika]], na ipinahayag kung paano mga [[planeta]] at mga anyo ng mga bituin, makipag-ugnay at mamatay; [[pisika maliit na butil]], na ipinahayag kung paano ang bagay na behaves sa pinakamaliliit na mga antas, na at [[plato tektoniko]] ay nagpapakita kung paano mga kontinente shift sa paglipas ng milenyo. Ang lahat ng mga hula ng [[hinaharap ng Earth]], [[Hinaharap ng Solar System|Solar System]] at [[hinaharap ng isang pagpapalawak ng uniberso|Uniberso]] dapat account para sa [[ikalawang batas ng termodinamika]], na ipinapahayag na [[entropiya]], o isang pagkawala ng enerhiya na magagamit upang gawin ang trabaho, dapat dadami sa time.Ang mga [[Bituin]] dapat ay mauubusan din ang kanilang supply ng [[hydrogen]] gasolina at magsunog out; malapit nakatagpo ay grabidad-fling planeta mula sa kanilang star system, at mga sistema ng bituin mula sa kalawakan. Gayunpaman, bilang iminumungkahi kasalukuyang data na ang [[Flat uniberso|Uniberso ay flat]], at sa gayon ay hindi [[malaking langutngot|tiklupin in sa mismo]] pagkatapos ng takdang panahon.<ref name="Komatsu" /> potensiyal na nagbibigay-daan sa mga walang katapusan na hinaharap para sa mga pangyayari ng isang bilang ng mga massively malamang na hindi mangyayari ang mga kaganapan, tulad ng mga bituin ng isang teyoryan ng [[utak ni Boltzmann]]. Ang mga timeline masakop ang mga kaganapan mula sa halos [[Talaan ng mga millennia#Future|8000 taon mula ngayon]] upang ang pinakamalayo umabot ng oras sa hinaharap. Ang isang bilang ng mga kahaliling mga kaganapan sa hinaharap ay nakalista sa account para sa mga katanungan pa rin nalutas, tulad ng kung [[paglipol sa tao|kawani na tao matirang buhay]], kung [[proton pagkabulok|protons pagkabulok]] o kung ang Daigdig ay nawasak sa pamamagitan ng pagpapalawak ang Sun sa isang [[red giant]]. ==Mga naratibo ayon sa Bibliya== Sa [[Matandang Tipan]] tinukoy na mga Ksulatan na inilahad ng mga propetang sila [[Ezekiel]] [[Isaias]] at [[Daniel]] ang mga ,magiging hinaharap ng daigdig. [[File:Apocalypse vasnetsov.jpg|thumb|Ang apat na nakakabayong nilalang na sagisag ng mga panahon ng Apocalipto.]] Ang [[Bibliya]] ay may sarili ding eksplenasyon ng mga mang yayari sa hinaharap, Na nasaad s [[Aklat ng Pahayag]], na tungkol sa mga mangyayari sa hinaharap ng Daigdig na panahon ng [[Tribulasyon]] , ang Mga Digmaan, Taggutom, Kahrapan , at ang Armagedon na siyang palatandaan ng pag dating ni [[Kristo]] at ang Katapusan ng mga panahon. '''Ayon sa Matandang Tipan''' ''Nguni't silang nangaghihintay sa Panginoon ay mangagbabagong lakas; sila'y paiilanglang na may mga pakpak na parang mga [[agila]]; sila'y magsisitakbo, at hindi mangapapagod; sila'y magsisilakad, at hindi manganghihina.'' [[Aklat ni Isaias|Isaias]] 40:31 (Bersyong Magandang Balita) '''Ayon sa Bagong Tipan''' ''Pagkatapos ay nakita kong umahon sa dagat ang isang halimaw na may pitong ulo at sampung [[sungay]]. May [[korona]] ang bawat sungay nito at sa bawat ulo ay nakasulat ang mga pangalang a lumalait sa [[Diyos]]. Ang halimaw ay parang leopardo, ngunit ang mga paa nito'y tulad ng mga paa ng oso, at ang bibig ay parang bunganga ng leon. Ibinigay ng dragon sa [[halimaw]] ang kanyang sariling lakas, [[trono]] at malawak na kapangyarihan. Ang isa sa mga ulo ng halimaw ay parang may sugat na halos ikamatay nito, ngunit ito'y gumaling. Namangha ang buong daigdig sa nangyaring ito, at nagsisunod sila sa halimaw. Sinamba ng lahat ng tao ang dragon sapagkat ibinigay nito ang kanyang kapangyarihan sa halimaw. Sinamba rin nila ang halimaw. "Sino ang makakatulad sa halimaw? Sino ang makakalaban sa kanya?" sabi nila. Pinahintulutang magyabang ang halimaw, manlait sa Diyos, at maghari sa loob ng apatnapu't dalawang buwan. '' [[Aklat ng Pahayag|Pahayag]] 13: 1-18 == Pananaw ng agham== ===Mga palatandaan=== {| class="wikitable" |- ! scope="col" | [[File:Key.svg|24px]] ! scope="col" | Matutukoy ang mga magaganap sa pamamagitan ng mga sumusunod. |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | [[Astronomiya]] at [[astropisika]] |- | style="background: #f0dc82;" | [[File:Noun project 528.svg|16px|alt=Geology and planetary science|Geology and planetary science]] | [[Heyolohiya]] at [[Planetaryong Agham]] |- | style="background: #FFE4E1;" | [[File:Greek uc psi icon.svg|16px|alt=Particle physics|Pisikang pampartikulo]] | [[Particle physics]] |- | style="background: #e0ffff;" | [[File:Pi-CM.svg|16px|alt=Mathematics|Mathematics]] | [[Matematika]] |- | [[File:Aiga toiletsq men.svg|10px|alt=Technology and culture|Technology and culture]] | [[Teknolohiya]] at [[Kultura]] |} ===Ang mga kaganapan sa Daigdig at sa kalawakan=== {| class="wikitable" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! scope="col" | [[File:Key.svg|24px]] ! scope="col" | Mga taon mula ngayon ! scope="col" | Mga kaganapan |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 36,000 | Ang [[red dwarf]] na bituin na [[Ross 248]] ay dadaan ng 3.024 light year sa Mundo, na magiging pinakamalapit sa araw.<ref name="Matthews1993" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 42,000 | Ang [[Alpha Centauri]] ay magiging malapit muli dahil sa Ross 248.<ref name="Matthews1993" /> |- | style="background: #f0dc82;" | [[File:Noun project 528.svg|16px|alt=Geology and planetary science|Geology and planetary science]] | 50,000 | Ang kasalukuyang [[interglacial period]] ay matatapos ayon sa teyorya nila Berger at Loutre,<ref name="Berger2002" /> ibabalik muli ang daigdig sa panahon ng yelo. Ang [[Niagara Falls]] ay kikilos ng 32&nbsp;kilometro papuntang [[Lawa ng Erie]] at unti unting mag lalaho.<ref name="Niagara Parks" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 50,000 | Ang siyang haba ng [[Julian araw|araw na ginamit para sa timekeeping astronomical]] naabot tungkol sa 86,401 [[System International ng Yunit|Si]] segundo, dahil sa [[ng taib-tabsing acceleration|ukol sa buwan ng Tides na pagpepreno pag-ikot ng Earth]]. Sa ilalim ng kasalukuyan-araw na timekeeping system, isang [[tumalon na pangalawa]] ay kailangang maidagdag sa orasan araw-araw.<ref name="arxiv1106_3141" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 100,000 | Ang [[tamang paggalaw]] ng mga bituin sa buong [[celestial globe]], kung saan ay ang resulta ng kanilang mga kilusan sa pamamagitan ng kalawakan, nag-render nang marami sa [[konstelasyon]] na hindi na makikilala.<ref name="Tapping 2005" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 100,000{{efn| name = prob}} | ang [[hypergiant]] na bituing [[VY Canis Majoris]] ay sasabog at magiging isang [[hypernova]].<ref name="Monnier Tuthill Lopez 1999" /> |- | style="background: #f0dc82;" | [[File:Noun project 528.svg|16px|alt=Geology and planetary science|Geology and planetary science]] | 100,000{{efn| name = prob}} | Ang mundo ay tila dadaan sa matinding pagsabong ng mga bulkan na aabot ng 400&nbsp;kilometro<sup>3</sup> ang sukat ng [[magma]].<ref name="toba" /> |- | style="background: #f0dc82;" | [[File:Noun project 528.svg|16px|alt=Geology and planetary science|Geology and planetary science]] | 250,000 | Ang [[Lōʻihi Seamount|Lōʻihi]], na pinaka batang bulkan sa [[Hawaiian–Emperor seamount chain]], ay aangat sa dagat at magiging isang islang bulkan.<ref name="havo" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 500,000{{efn| name = prob}} | ang daigdig ay tataman ng isang bulalakaw na ang sukat ay 1&nbsp;km sa diametero.<ref name="Bostrom 2002" /> |- | style="background: #f0dc82;" | [[File:Noun project 528.svg|16px|alt=Geology and planetary science|Geology and planetary science]] | 1 milyon{{efn| name = prob}} | Ang pag sabong ng isang malaking bulkan na nag sukat ay 3,200&nbsp;km<sup>3</sup> ng magma; na mahahalintulad sa [[Toba supereruption]] 75,000 taon na ang nakalilipas.<ref name="toba" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 1 milyon{{efn| name = prob}} | maaring nang masabong ng bituing [[Beletgis]] sa isang hypernova na makikita na pagsabog sa daigdig.<ref name="beteldeath" /><ref name="betel" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 1.4 milyon | Ang [[Gliese 710]] pagpasa sa mas malapit hanggang 1.1 light years sa Araw bago lumipat ang malayo. Maaaring ito gravitational na [[pag-aalaala (astronomiya)|lumigalig]] kasapi ng [[Oort Cloud|Oort na ulap]], isang halo ng nagyeyelo mga katawan na nag-oorbit sa gilid ng Solar System, pagkatapos noon madaragdagan ang posibilidad ng isang kometaryang epekto sa loob ng Solar System.<ref name="gliese" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|stronomy and astrophysics]] | 8 milyon | Ang buwan na [[Phobos (buwan)|Phobos]] pagdating sa loob ng 7,000&nbsp;km sa Mars, ang [[sukat ng Roche]], kung saan ng taib-tabsing pwersa punto ay gumuho ang buwan at i-on ito sa isang ring ng nag-oorbit mga labi na ay patuloy upang maging spiral sa patungo sa planeta.<ref name="phobos" /> |- | style="background: #f0dc82;" | [[File:Noun project 528.svg|16px|alt=Geology and planetary science|Geology and planetary science]] | 10 milyon | Ang pag-usbong na panibagong karagatang hahati sa kontinenteng [[Africa]].<ref name="rift" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 11 milyon | Ang ring ng mga labi sa paligid ng Mars [[Phobos (buwan)#Future pagkasira|mga hit sa ibabaw]] ng planeta.<ref name="phobos" /> |- | style="background: #f0dc82;" | [[File:Noun project 528.svg|16px|alt=Geology and planetary science|Geology and planetary science]] | 50 milyon | Nagsisimula ang [[California]] na baybayin upang maging [[subducted]] papunta sa [[Aleutian Trench]] dahil sa nito pahilaga kilusan kasama ang [[San Andreas Fault]].<ref name="trench" /> Africa's collision with [[Eurasia]] closes the [[Mediterranean Basin]] and creates a mountain range similar to the [[Himalayas]].<ref name="medi" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 100 milyon{{efn| name = prob}} | Ang Earth ay malamang natatamaan sa pamamagitan ng isang meteorite maihahambing ang laki sa isa na nag-trigger ang [[Cretaceous-palayodyin pagkalipol kaganapan|K-Pg Asteroid]] na 65,000,000 taon na ang nakakaraan.<ref name="kpg1" /> |- | style="background: #e0ffff;" | [[File:Pi-CM.svg|16px|alt=Mathematics|Mathematics]] | 230 milyon | Sa panahong ito ang mga orbit ng mga pleneta ay mahirap nang malaman.<ref name="hayes07" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 240 milyon | Ang Solar system ay Makakabuo na ng isang orbit sa Galaktik Senter..<ref name="galyear" /> |- | style="background: #f0dc82;" | [[File:Noun project 528.svg|16px|alt=Geology and planetary science|Geology and planetary science]] | 250 milyon | Ang mga kontinente ay muling mags asamasama at maaring mabuo ang mga kontinente bilang [[Amasia]], [[Novopangaea]], at [[Pangaea Ultima]].<ref name="scotese" /><ref name="Williams Nield 2007" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 500–600 milyon{{efn| name = prob}} | Tinatayang oras ng hanggang sa isang [[gamma ray burst]], o napakalaking, hyperenergetic supernova, nangyayari sa loob ng 6500 light years ng Earth; isara ang sapat na para sa rays nito upang makaapekto [[osono layer]] Daigdig at potensiyal na magpalitaw ng isang [[masa pagkalipol]] , ipagpalagay na ang teorya ay tama na nag-trigger ng ​​isang nakaraang naturang pagsabog ang [[Ordovician-Siluryan pagkalipol kaganapan]]. Gayunpaman, ang supernova ay magkakaroon upang ma-tiyak oriented na may kaugnayan sa Earth upang magkaroon ng anumang mga negatibong epekto.<ref name="natgeo" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 600 milyon | Dahil sa pag-layo ng buwan ay maaring hindi na mang yayari ang mga Eklipse.<ref name="600mil" /> |- | style="background: #f0dc82;" | [[File:Noun project 528.svg|16px|alt=Geology and planetary science|Geology and planetary science]] | 600 milyon | Nagsisimula ang pagtaas ng liwanag Ang Sun upang gambalain ang [[karbonat-silicate ikot]]; mas mataas na liwanag ang mga pagtaas ng [[pagbabago dulot ng panahon]] ng mga bato ibabaw, na traps [[carbon dioxide]] sa lupa bilang karbonat. Tulad ng tubig evaporates mula sa ibabaw ng Earth, Rocks tumigas, na nagiging sanhi ng [[plato tektoniko]] upang mapabagal at kalaunan itigil. Nang walang mga bulkan sa gumamit na muli carbon sa kapaligiran ng Earth, mga antas ng carbon dioxide magsimulang mahulog.<ref name=swansong>{{cite journal|title=Swansong Biospheres: Refuges for life and novel microbial biospheres on terrestrial planets near the end of their habitable lifetimes|author= O'Malley-James, Jack T.; Greaves, Jane S.; Raven; John A.; Cockell; Charles S.|publisher=arxiv.org|year=2012|url= http://arxiv.org/pdf/1210.5721v1.pdf|access-date=2012-11-01}}</ref> By this time, they will fall to the point at which [[C3 carbon fixation|C3 photosynthesis]] is no longer possible. All plants that utilize C3 photosynthesis (~99 percent of present-day species) will die.<ref name="Heath Doyle 2009" /> |- | style="background: #f0dc82;" | [[File:Noun project 528.svg|16px|alt=Geology and planetary science|Geology and planetary science]] | 800 milyon | Mga antas ng carbon dioxide mahulog sa punto kung saan [[C4 carbon pagkapirmi|C4 potosintesis]] ay hindi na maaari.<ref name="Heath Doyle 2009" /> Multicellular life dies out.<ref name="bd2_6_1665" /> |- | style="background: #f0dc82;" | [[File:Noun project 528.svg|16px|alt=Geology and planetary science|Geology and planetary science]] | 1 bilyon{{efn| name = shortscale}} | Ang liwanag Araw ay nadagdagan ng 10 bahagdan, na nagiging sanhi ng temperatura ng ibabaw ng Earth upang maabot ang isang average ng ~ 320 [[Kelvin (yunit)|K]] (47&nbsp;°C, 116&nbsp;°F). Ang kapaligiran ay magiging isang "mamasa-masa greenhouse", na nagreresulta sa isang walang preno [[pagsingaw]] ng mga karagatan.<ref name="mnras386_1" /> Pockets of water may still be present at the poles, allowing abodes for simple life.<ref name="abode" /><ref name="pressure" /> |- | style="background: #f0dc82;" | [[File:Noun project 528.svg|16px|alt=Geology and planetary science|Geology and planetary science]] | 1.3 bilyon | Ang mga [[Eukaryotic]] Ay mamatay dahil sa kakulangan ng Carbon dioxide. ang [[prokaryotes]] na lang ang maiiwan.<ref name="bd2_6_1665" /> |- | style="background: #f0dc82;" | [[File:Noun project 528.svg|16px|alt=Geology and planetary science|Geology and planetary science]] | 1.5–1.6 bilyon |Pagtaas ng liwanag Ang Araw nagiging sanhi nito circumstellar [[matitirahan zone]] upang ilipat ang palabas; bilang [[carbon dioxide]] mga pagtaas sa [[Mars]] 's kapaligiran, temperatura ng ibabaw nito ay tumataas sa mga antas ng kauri sa Earth sa panahon ng [[panahon Ng yelo]].<ref name="bd2_6_1665" /><ref name="mars" /> |- | style="background: #f0dc82;" | [[File:Noun project 528.svg|16px|alt=Geology and planetary science|Geology and planetary science]] | 2.3 bilyon | Ang [[Panlabas na kaibuturan]] ng Daigdig ay lalamig, kung ang [[panloob na kaibuturan]] ay patuloy na lumago sa kasalukuyan nitong rate ng 1&nbsp;mm bawat taon.<ref name="ng4_264" /><ref name="compo" /> nang hindi nito likido sa panlabas na kaibuturan, ang [[magnetic field ng Earth]] nag-shut down,<ref name="magnet" /> at sisingilin particle emanating mula sa [[Araw]] strip layo ang [[osono layer]], na pinoprotektahan ng earth mula sa mapanganib na mga [[ultraviolet]] ray.<ref>{{cite journal |title=Solar wind hammers the ozone layer |author=Quirin Shlermeler |newspaper=nature news |date=3 Marso 2005 | doi=10.1038/news050228-12 |ref=harv}}</ref> |- | style="background: #f0dc82;" | [[File:Noun project 528.svg|16px|alt=Geology and planetary science|Geology and planetary science]] | 2.8 bilyon | Temperatura ng ibabaw ng Earth, kahit na sa mga pole, naabot ng isang average ng ~ 420 K (147&nbsp;°C, 296&nbsp;°F). Sa buhay na ito point, ngayon bawas sa uniselular colonies sa ilang, nakakalat microenvironments tulad ng high-altitude lawa o subsurface Caves, ganap na tatanggalin ng yumao.<ref name=swansong/><ref name="global1" />{{efn|name=ejection/capture}} |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 3 bilyon | Ang puntong Median ay kung saan ang Buwan ng pagtaas ng distansiya mula sa Daigdig lessens nito stabilizing epekto sa [[ng ehe ikiling]] ng Earth. Bilang kinahinatnan,Malilihis ang Daigdig ay magiging magulo.<ref name="wander" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 3.3 bilyon | 1 porsiyento pagkakataon na ang [[Mercury (planeta)|Mercury]] 's orbit ay maaaring maging kaya haba bilang sumalungat sa [[Venus]], ang pagpapadala ng mga panloob na Solar System sa ganap na kaguluhan at potensiyal na humahantong sa isang planetary banggaan sa Daigdig.<ref name="chaos" /> |- | style="background: #f0dc82;" | [[File:Noun project 528.svg|16px|alt=Geology and planetary science|Geology and planetary science]] | 3.5 bilyon |Sa panahong ito ay matutulad sa planetang venus ang ating daigdig.<ref name="venus" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 3.6 bilyon | Ang [[Neptune]] buwan ni [[tritono (moon)|tritono]] ay bumaba sa pamamagitan ng planeta [[Roche limitahan]], potensiyal na disintegrating sa isang [[planetary singsing]] sistema katulad Sa Saturn.<ref name="triton" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 4 bilyon | Ang puntong Median sa pamamagitan ng kung saan ang [[Andromeda Galaxy]] ay magkakaroon ng bangaan sa [[Milky Way]], na pagkatapos noon pagsamahin upang makabuo ng isang kalawakan dub "[[Andromeda -Milky Way labi banggaan#pagsama-sama|Milkomeda]] "<ref name="cox" /> Ang Solar System ay inaasahang maging ganap na hindi maaapektuhan ng ito banggaan..<ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/milky-way-collide.html |author=NASA|title=NASA's Hubble Shows Milky Way is Destined for Head-On Collision |work=NASA |date=2012-05-31 |access-date=2012-10-13}}</ref> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 5.4 bilyon | iiwanan ng Araw ang kanyang kategoryang mainsequence paupnta sa pagiging Pulang higante.<ref name="Schroder 2008" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 7.5 bilyon | Ang mundo at ang marte ay parehong mag kaka [[tidally locked]] .<ref name="mars" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 7.9 bilyon | Ang Sun naabot ang dulo ng red-giant sangay ng [[Hertzsprung-Russell diagram]], pagkamit ng mismong maximum na radius ng 256 beses sa kasalukuyan araw halaga.<ref name="Schroder 2008" /> Sa proseso, [[Mercury (planeta)|Mercury]], [[Venus]] at posibleng Earth ay nawasak.<ref name="Rybicki2001" /> Sa panahon ng mga oras na ito, ito ay posible na ang [[Saturn]] 's buwan [[Titan (moon)|Titan]] Maaaring makamit ang temperatura ng ibabaw na kinakailangan upang suportahan ang buhay.<ref name="Titan" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 8 bilyon | Ang aray ay magiging isa na lamang carbon-oxygen [[white dwarf]] na may 54.05 porsyento ng kanyang sukat .<ref name="Schroder 2008" /><ref name="nebula" /><ref name="apj676_1_594" />{{efn|name="dwarf"}} |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 20 bilyon | Ang hangganan ng Uniberso sa [[haha]] sitwasyon, sa pag-aakala ng modelo ng [[dark enerhiya]] kasama ang [[equation ng estado (kosmolohiya)|w = -1.5]].<ref name="bigrip" /> Observations of [[galaxy cluster]] speeds by the [[Chandra X-ray Observatory]] suggest that this will not occur.<ref name="chand" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 50 bilyon | Sa pag-aakala parehong makakaligtas sa pagpapalawak ng Sun, sa pamamagitan ng oras na ito ang Earth at ang Buwan maging [[tidelock]] ed, sa bawat pagpapakita lamang ng isang mukha sa iba.<ref name="tide1" /><ref name="tide2" /> Thereafter, the tidal action of the Sun will extract [[angular momentum]] from the system, causing the lunar orbit to decay and the Earth's spin to accelerate.<ref name="canup_righter" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 100 bilyon | Ang [[paglawak ng uniberso|Pagpapalawak ng Universe ni]] nagiging sanhi ng lahat ng mga kalawakan na lampas ng Milky Way [[Local Group]] upang mawala nang higit sa [[cosmic liwanag abot-tanaw]], pag-aalis ng mga ito mula sa kapansin-pansin [[sansinukob|uniberso]].<ref name="galaxy" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 150 bilyon | The [[cosmic microwave background]] cools from its current temperature of ~2.7&nbsp;K to 0.3&nbsp;K, rendering it essentially undetectable with current technology.<ref name="temp" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 450 bilyon | Ang [[Median]] point na may ~47 galaxies<ref name="messier" /> ng isang grupong lokal ay magiging isang malaking galaksiya.<ref name="dying" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 800&nbsp;billion |Inaasahang oras kapag ang net liwanag na pagpapalabas mula sa pinagsamang Milkomeda kalawakan ay nagsisimula na tanggihan bilang ang [[red dwarf]] na bituin ay pumasa sa pamamagitan ng kanilang [[asul dwarf (red-dwarf stage)|asul dwarf]] yugto ng peak liwanag.<ref name="bluedwarf" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 10<sup>12</sup> (1&nbsp;trillion) | Mababang pagtatantya para sa mga oras hanggang sa [[bituin]] na magwakas sa kalawakan bilang mga kalawakan maubos ng gas na ulap na kailangan nila upang bumuo ng mga bituin.<ref name="dying" /> Pagpapalawak ng [[sansinukob|uniberso]], sa pag-aakala ng isang pare-pareho ang [[dark enerhiya]] density, multiply nito ang wavelength ng cosmic microwave background sa pamamagitan ng 10 <sup> 29 </ maghapunan>, na lalampas sa sukat ng cosmic liwanag abot-tanaw at rendering nito ebidensiya ng [[Big Bang]] undetectable. Gayunpaman, maaari pa rin itong maging posible upang matukoy ang paglawak ng uniberso sa pamamagitan ng pag-aaral ng [[hypervelocity bituin]].<ref name="galaxy" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 3×10<sup>13</sup> (30&nbsp;trilyon) |Tinatayang oras para sa black dwarf Sun upang sumailalim sa isang malapit na sagupaan sa isa pang bituin sa lokal na Solar kapitbahayan. Tuwing dalawang bituin (o stellar mga labi) malapit sa isa't isa pumasa, orbit 'ang kanilang mga planeta ay maaaring disrupted, potensiyal na ejecting mga ito mula sa sistema ang lahat. Sa average, ang mas malapit orbit ng planeta sa kanyang magulang star, mas tumatagal na ipinalabas sa ganitong paraan, dahil ang mga bituin ay bihirang pumasa kaya malapit na.<ref name="strip" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 10<sup>14</sup> (100&nbsp;triyon) | Mataas na pagtatantya para sa mga oras hanggang sa normal [[bituin]] nagtatapos sa kalawakan.<ref name="dying" /> to ay minamarkahan ang transition mula sa [[Stelliferous Era]] upang ang [[manghina Era]]; na walang mga libreng hydrogen upang bumuo ng mga bagong bituin, ang lahat ng natitirang mga bituin mabagal maubos ang kanilang gasolina at mamatay.<ref name="five ages" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 1.1–1.2×10<sup>14</sup> (110–120&nbsp;trilyon) | Oras sa pamamagitan ng kung saan ang lahat bituin sa uniberso ay na-naubos na ang kanilang gasolina (ang pinakamahabang-nanirahan bituin, may mababang mass pula dwarfs, na buhay ay sumasaklaw ng halos 10-20,000,000,000,000 trilyong taon.<ref name="dying" /> After this point, the stellar-mass objects remaining are [[compact star|stellar remnants]] ([[white dwarf]]s, [[neutron star]]s and [[stellar black hole|black hole]]s). [[Brown dwarf]]s also remain. Collisions between brown dwarfs will create new red dwarf stars on a marginal level: on average, a few dozen at most will be present in the galaxy. Collisions between stellar remnants will create occasional supernovae.<ref name="dying" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 10<sup>15</sup> (1&nbsp;kwadrilyon) | Tinatayang oras ng hanggang sa stellar malapit nakatagpo baklasin ang lahat ng mga planeta sa Solar System mula sa kanilang mga orbit.<ref name="dying" /> Sa pamamagitan ng puntong ito, ang Sun ay nai-cooled sa limang grado sa itaas [[absolute zero]].<ref name="five degs" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 10<sup>19</sup>-10<sup>20</sup> | Tinatayang oras ng hanggang sa 90% - 99% ng [[kayumanggi dwarf]] s at [[compact na bituin|stellar mga labi]] ay ipinalabas mula sa kalawakan. Kapag malapit-lapit sa isa't isa pumasa dalawang bagay, makipagpalitan sila orbital enerhiya, na may mas mababang-masa bagay tending upang makakuha ng enerhiya. Sa pamamagitan ng paulit-ulit na nakatagpo, mas mababa-masa bagay maaaring makakuha ng sapat na enerhiya sa paraan na ito upang mai na ipinalabas mula sa kanilang mga kalawakan. Ang prosesong ito ay kalaunan nagiging sanhi ng kalawakan upang paalisin ang karamihan ng nito kayumanggi dwarfs at stellar mga labi.<ref name="dying" /><ref name="five ages pp85–87" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 10<sup>20</sup> (100 kwintilyon) | Tinatayang oras ng hanggang sa ang [[Daigdig]] bumangga sa ang [[Araw]] dahil sa pagkabulok ng orbit nito sa pamamagitan ng emission ng [[gravitational radiation]],<ref name="dyson" /> kung ang Mundo ay hindi rin muna [[Pagtatayo at paglaki ng mga Solar System#Ang Araw at planetary kapaligiran|engulfed sa pamamagitan ng red giant Sun]] ng ilang bilyong taon mula ngayon <ref name="sun_future_schroder" /><ref name = "sun hinaharap "/> o magkakasunod na ipinalabas mula sa orbit nito sa pamamagitan ng isang stellar makasalubong.<ref name="dyson" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 10<sup>30</sup> (1 nanilyon) | Tinatayang oras ng hanggang sa ang mga bituin ay hindi na ipinalabas mula sa kalawakan (1% - 10%) ay nabibilang sa gitnang [[napakalaking black hole]] 'ang kanilang galaxy s. Sa pamamagitan ng puntong ito, kasama ang [[binary star]] nagki bumagsak sa bawat isa, at planeta sa kanilang mga bituin, sa pamamagitan ng emission ng gravitational radiation, tanging nag-iisa object (stellar mga labi, brown dwarfs, na ipinalabas planeta, mga black hole) ay mananatili sa uniberso.<ref name=dying/> |- | style="background: #FFE4E1;" | [[File:Greek uc psi icon.svg|16px|alt=Particle physics|Particle physics]] | 2×10<sup>36</sup> (2 duwodesilyon) | Ang tinatayang oras para sa lahat nucleons sa kapansin-pansin Universe sa pagkabulok, kung ang [[proton pagkabulok|proton half-life]] tumatagal nito pinakamaliit na posibleng halaga (8.2 × 10 <sup> 33 </ maghapunan> taon).<ref name="proton" /><ref name="half-life" />{{efn|name=half-life}} |- | style="background: #FFE4E1;" | [[File:Greek uc psi icon.svg|16px|alt=Particle physics|Particle physics]] | 3×10<sup>43</sup> (30 tredesilyon) | Tinatayang oras para sa lahat nucleons sa kapansin-pansing [[sansinukob|uniberso]] sa pagkabulok, kung ang [[proton pagkabulok|proton half-life]] tumatagal ang pinakamalaking posibleng halaga, 10<sup>41</sup> years,<ref name="dying" /> sa pag-aakala na ang [[Big Bang]] si [[implasyon (kosmolohiya)|ng implasyon]]. at na ang parehong proseso na ginawa baryons manaig sa paglipas ng anti-baryons sa maagang Universe ginagawang protons pagkabulok <ref name = "kalahating-buhay" /> {{efn | name = kalahating-buhay}} sa pamamagitan ng oras na ito, kung protons gawin pagkabulok, ang [[Black Hole Era]], kung saan black hole ay ang mga natitirang lamang bagay sa kalangitan, ay nagsisimula.<ref name="five ages" /><ref name="dying" /> |- | style="background: #FFE4E1;" | [[File:Greek uc psi icon.svg|16px|alt=Particle physics|Particle physics]] | 10<sup>65</sup> (100 bidyintilyon) | inaasahan na ang mga proton ay walang pagkabulok, tinatayang oras para sa matibay na bagay tulad ng [[Rock (heolohiya)|bato]] upang muling ayusin ang kanilang mga atoms at molecules sa pamamagitan ng [[kabuuan tunneling]]. Sa ito timescale lahat ng bagay ay likido.<ref name="dyson" /> |- | style="background: #FFE4E1;" | [[File:Greek uc psi icon.svg|16px|alt=Particle physics|Particle physics]] | 5.8×10<sup>68</sup> (580 unbidyintilyon) | Tinatayang oras ng hanggang sa isang [[stellar masa black hole]] na may isang masa ng 3 [[solar masa]] es decays sa pamamagitan ng [[Hawking radiation|proseso Hawking]].<ref name="Page 1976" /> |- | style="background: #FFE4E1;" | [[File:Greek uc psi icon.svg|16px|alt=Particle physics|Particle physics]] | 1.9×10<sup>98</sup> (190 untridyintilyon) |Tinatayang oras ng hanggang sa [[NGC 4889]], ang kasalukuyang pinakamalaking kilala napakalaking black hole na may isang masa ng 21000000000 solar masa, decays sa pamamagitan ng proseso ng Hawking.<ref name="Page 1976" /> |- | style="background: #FFE4E1;" | [[File:Greek uc psi icon.svg|16px|alt=Particle physics|Particle physics]] | 1.7×10<sup>106</sup> (17 kwatortridyintilyon) | Tinatayang oras ng hanggang sa isang napakalaking black hole na may isang masa ng 20000000000000 solar masa decays sa pamamagitan ng proseso ng Hawking.<ref name="Page 1976" /> Ito ay minamarkahan ang wakas ng Black Hole Era. Higit pa sa oras na ito, kung protons gawin pagkabulok, ipinapasok ng Uniberso ang [[Madilim Era]], kung saan ang lahat ng mga pisikal na mga bagay na bulok sa subatomic particle, unti-unting paikot-ikot pababa sa kanilang [[Heat kamatayan ng uniberso|huling estado ng enerhiya]].<ref name="five ages" /><ref name="dying" /> |- | style="background: #FFE4E1;" | [[File:Greek uc psi icon.svg|16px|alt=Particle physics|Particle physics]] | 10<sup>200</sup> (100 kwinseksadyintilyon) | Tinatayang mataas na oras para sa lahat nucleons sa kapansin-pansin Universe sa pagkabulok (kung gagawin nila hindi sa pamamagitan ng proseso sa itaas), sa pamamagitan ng anumang isa sa maraming pinapayagan sa modernong pisika maliit na butil ng iba't ibang mga mekanismo (mas mataas na-order [[bilang Baryon|baryon non-iingat]] proseso, [[virtual na mga black hole]], [[sphaleron]] s, atbp), sa oras kaliskis ng pahahon. |- | style="background: #FFE4E1;" | [[File:Greek uc psi icon.svg|16px|alt=Particle physics|Particle physics]] | 10<sup>1500</sup> (1 nobemnanadyingkwadrindyentilyon) | Sa pag-aakala protons huwag pagkabulok, ang tinantyang oras hanggang sa ang lahat ng [[baryonic matter]] ay alin man sa fused magkasama upang bumuo ng [[bakal-56]] o bulok mula sa isang mas mataas na masa elemento sairon-56.<ref name="dyson" /> (see [[iron star]]) |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | <math>10^{10^{26}}</math>{{efn|name=big number}}{{efn|name=big number2}} | Mababang pagtatantya para sa mga oras hanggang sa ang lahat ng mga bagay na nagko-collapse sa [[black hole]] s, sa pag-aakala walang [[proton pagkabulok]].<ref name="dyson" /> Subsequent [[Black Hole Era]] and transition to the [[Dark Era]] are, on this timescale, instantaneous. |- | style="background: #FFE4E1;" | [[File:Greek uc psi icon.svg|16px|alt=Particle physics|Particle physics]] | <math>10^{10^{50}}</math> | Tinatayang Panahon ng [[Utak ni Boltzmann]]na lumitaw sa mga vacuum sa pamamagitan ng isang kusang-loob entropy pagbaba.<ref name="linde" /> |- | style="background: #FFE4E1;" | [[File:Greek uc psi icon.svg|16px|alt=Particle physics|Particle physics]] | <math>10^{10^{56}}</math> | Tinatayang oras para sa random na [[kabuuan ang pagbabagu-bago]] s upang bumuo ng isang bagong [[Big Bang]], ayon kay [[Sean M. Carroll|Carroll]] and Chen.<ref name="chen" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | <math>10^{10^{76}}</math> | Mataas na pagtatantya para sa mga oras hanggang sa ang lahat ng mga bagay na nagko-collapse sa mga black hole, muli kung ipagpalagay na walang [[proton pagkabulok]].<ref name="dyson" /> |- | style="background: #FFE4E1;" | [[File:Greek uc psi icon.svg|16px|alt=Particle physics|Particle physics]] | <math>10^{10^{120}}</math> | Mataas na pagtatantya para sa mga oras para sa Uniberso upang maabot nito [[Heat kamatayan ng uniberso|huling estado ng enerhiya]].<ref name="linde" /> <!--This may reflect the mass within the presently visible region of our Universe, as seen below. 10^2.08≈120--> |- | style="background: #e0ffff;" | [[File:Pi-CM.svg|16px|alt=Mathematics|Mathematics]] | <math>10^{10^{10^{76.66}}}</math> | Ang Sukat ng isang tinantyang [[Poincaré pag-ulit teorama|oras Poincaré pag-ulit]] para sa kabuuan ng estado ng isang hypothetical kahon na naglalaman ng isang nakahiwalay na black hole ng stellar masa.<ref name="page95" /> Ipinagpapalagay oras na ito ng pang-istatistikang modelo nakabatay sa Poincaré pag-ulit. Ang isang mas pinadali paraan ng pag-iisip tungkol sa oras na ito ay na sa isang modelo na kung saan ang kasaysayan ng [[kabalintunaan Loschmidt ni|-uulit mismo]] nagkataon maraming beses dahil sa [[Ergodic teorya|mga katangian ng statistical mekanika]], ito ay ang sukatan ng oras kapag ito ay unang na medyo katulad (para sa isang makatwirang pagpili ng "katulad") sa kasalukuyan nitong estado muli. |- | style="background: #e0ffff;" | [[File:Pi-CM.svg|16px|alt=Mathematics|Mathematics]] | <math>10^{10^{10^{10^{2.08}}}}</math> | Sukat ng isang tinatayang oras ng pag-ulit Poincaré para sa kabuuan ng estado ng isang hypothetical kahon na naglalaman ng isang black hole na may masa sa loob ng kasalukuyang makikita sa rehiyon ng Uniberso.<ref name="page95" /> |- | style="background: #e0ffff;" | [[File:Pi-CM.svg|16px|alt=Mathematics|Mathematics]] | <math>10^{10^{10^{10^{10^{1.1}}}}}</math> | Ang sukat ng isang tinatayang oras ng pag-ulit Poincaré para sa kabuuan ng estado ng isang hypothetical kahon na naglalaman ng isang black hole ng tinantyang masa ng buong Uniberso, kapansin-pansin o hindi, sa pag-aakala Linde ni [[may gulo sa implasyon teorya|magugulong ng implasyon]] modelo sa isang [[inflaton]] na nag timbang ay 10<sup>−6</sup> [[Planck mass]]es.<ref name="page95" /> |} ===Mga kaganapan sa astronomiya=== Ito ay isang lista ng mga lubhang mabihirang mga pangyayari sa simula ng pang-11 na [[milenyo]]ng AD (taong 10,001). {| class="wikitable" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! scope="col" | [[File:Key.svg|12px]] ! scope="col" | Mga taon mula ngayon ! scope="col" | Petsa ! scope="col" | Mga kaganapan |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 8,000 | <center>—</center> | Sa pag papalit ng aksis ng Daigdig, ay ginagawang [[Deneb]] ang [[Hilagang bituin]].<ref name="deneb" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | {{age in years and days|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}|10663 |8 | 20}} | 20 August, 10,663 AD | Ang sabay-sabay na [[kabuuang solar Eclipse]] at [[transit ng Merkuryo]].<ref name="Solar_eclipses_during_transits" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | {{age in years and days|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}|10720 |1 | 1}} | 10,720 AD | siya planeta [[Mercury (planeta)|Mercury]] at [[Venus]] habilin parehong [[orbital na node|tumawid]] ang [[makalano]] sa parehong oras.<ref name="Solar_eclipses_during_transits" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | {{age in years and days|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}|11268 |8 | 25}} | 25 August, 11,268 AD | Isang [[total solar eclipse]] at ang [[pag daan ng Planetang Merkuryo]].<ref name="Solar_eclipses_during_transits" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | {{age in years and days|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}|11575 |2 | 28}} | 28 February, 11,575 AD | Ang sabay-sabay na [[sa hugis ng bilog solar Eclipse]] at pagbibiyahe ng Mercury.<ref name="Solar_eclipses_during_transits" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 10,000 | <center>—</center> | Ang [[Gregorian calendar]] ay magiging humigit-kumulang 10 araw out sa sync kasama ang posisyon ng Araw sa kalangitan.<ref name="greg" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | {{age in years and days|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}|13425 |9 | 17}} | 17 Setyembre 13,425 AD | isnang kabuuang pag tatagpo ng Venus at Merkyuryo.<ref name="Solar_eclipses_during_transits" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 12,000–13,000 | <center>—</center> | Dahil sa pag babago ng aksis ng Mundo, magiging Bituin ng hilaga ang Vega.<ref name="vega" /><ref name="plait" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 13,000 | <center>—</center> | Sa pamamagitan ng puntong ito, nang kalahating precessional ikot, [[ng ehe ikiling]] Daigdig ay baligtad, na nagiging sanhi ng [[tag-araw]] at [[taglamig]] upang maganap sa tapat panig ng orbit ng Earth. Nangangahulugan ito na ang mga panahon sa [[hilagang hemisphere]], na nakakaranas ng mas malinaw seasonal pagkakaiba-iba dahil sa isang mas mataas na porsyento ng lupa, ay magiging mas higit pang extreme, dahil ito ay nakaharap patungo sa Araw sa Daigdig [[periheliyon]] at ang layo mula sa Araw sa [[aphelion]].<ref name="plait" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 14,000-17,000 | <center>—</center> | The Earth's [[axial precession]] will make [[Canopus]] the [[South Star]], but it will only be within 10° of the [[South Celestial Pole|south celestial pole]].<ref>{{cite web |url=http://myweb.tiscali.co.uk/moonkmft/Articles/Precession.html |title=Precession |author=Kieron Taylor |publisher=Sheffield Astronomical Society |date=1 Marso 1994 |access-date=2013-08-6 |archive-date=2018-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180723065734/http://myweb.tiscali.co.uk/moonkmft/Articles/Precession.html |url-status=dead }}</ref> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | {{age in years and days|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}|15232 |4 | 5}} | 5 April, 15,232 AD | Mag kakaroon ng isang kabuuang eklipse at ang [[Pag daan ng Planetang Venus]].<ref name="Solar_eclipses_during_transits" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | {{age in years and days|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}|15790 |4 | 20}} | 20 April, 15,790 AD | ang Eklipse sa Planetang Merkyuryo.<ref name="Solar_eclipses_during_transits" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | {{age in years and days|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}|20874 |1 | 1}} | 20,874 AD | Ang [[Kalendaryong lunar]] [[Kalendaryong Islam]] ang [[Kalendaryong solar]] at ang [[Kalendaryong Gregorian]] na mag kakaparaero ang agwat at unti unting hihigtan ng Kalendaryong Islam ang kalendaryong Gregoriano.<ref name="islam" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 27,000 | <center>–</center> | Ang Orbit ng Munbdo ay aabot sa , 0.00236 (na ngayon ay 0.01671).<ref name="mini2" /><ref name="laskar" />{{efn|name=J2000}} |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | {{age in years and days|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}|38172 |10 | 1}} | October, 38,172 AD | Ang [[Pag daan ng [[Urano]] sa Neptuno]], ay ang magiging pinakamagandang pag tatagpo.<ref name="solex" />{{efn|name=solex note}} |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | {{age in years and days|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}|48901 |3 | 1}} | 1 March, 48,901 AD | Ang [[Kalendaryo ni Hulyan]] na (365.25 araw) at [[Kalendaryong Gregorian]] ( na may 365.2425 na araw ) ay magiging isang taon lamang ang agwat.<ref name="greg2" />{{efn|name=Greg 2 note}} |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | {{age in years and days|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}|67173 |1 | 1}} | 67,173 AD | Ang mga Planeta na [[Merkyuryo]] at [[Venus]] ay parehong mag tatagpo sa parehong oras.<ref name="Solar_eclipses_during_transits" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | {{age in years and days|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}|69163 |7 | 26}} | 26 July, 69,163 AD | Ang Pagdaan ng Venus sa Merkyuryo.<ref name="Solar_eclipses_during_transits" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | {{age in years and days|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}|224508 |3 | 27}} | 27 and 28 March, 224,508 AD | Respectively, Venus and then Mercury will transit the Sun.<ref name="Solar_eclipses_during_transits" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | {{age in years and days|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}|571741 |1 | 1}} | 571,741 AD | Isan gmarahang pag kilos ng Planetang Venus aat ng [[Daigdig]] at itoy makikita sa planetang [[Marte]]<ref name="Solar_eclipses_during_transits" /> |} == Mga ekspedisyon sa kalawakan == Upang lagyan ng petsa ang limang spacecraft ([[manlalakbay programa|'' Voyagers 1'' at'' 2'']], [[Pioneer programa|'' Pioneers 10'' at'' 11'']] at'' [[Bagong Horizons]]'') ay nasa trajectories na kung saan ay magdadala sa kanila sa labas ng Solar System at sa [[interstellar medium|interstellar space]]. Maliban sa imposibleng banggaan, ang craft dapat magpumilit walang katiyakan.<ref name="time" /> {| class="wikitable" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! scope="col" | [[File:Key.svg|12px]] ! scope="col" | Mga taon mula ngayon ! scope="col" | Mga pangyayari |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 10,000 | Ang ''[[Pioneer 10]]'' ay dadaan ng 3.8 [[light year]] sa [[Barnard's Star]].<ref name="time" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 25,000 | Ang [[Mensahe ni Aresibo]], na isang koleksiyon ng of radio data na pinadala noong 16 Nobyembre 1974, ay maaring nakarating na sa kanyang destinasyon, ang [[Messier 13]].<ref name="glob" /> ito lamang ay isang [[mensaheng pang interstellar radio]] na pinadala sa pinaka malapit na kumpol ng mga bituin, at kung may sasagot nga sa mensaheng ito mag hihintay nanaman tayo ng mahabang panahon sa pag sagot ng mga nilalang sa M13. |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 40,000 | Ang''[[Voyager 1]]'' ay dadaan sa 1.6 [[light year]] ng [[AC+79 3888]], sa isang bituin na kabilang sa hanay ng [[Camelopardalis]].<ref name="voyager" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 50,000 | Ang ''[[KEO]]'' isang ''time capsule'',kung ito ay pinalipad, ay muling papasok o babalik sa atmospera ng mundo.<ref name="keo1" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 296,000 | Ang ''[[Voyager 2]]'' ay dadaan ng 4.3 [[light years]] sa [[Sirius]], ang pinaka makinang na tala sa gabi..<ref name="voyager" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 300,000 | Ang ''[[Pioneer 10]]'' Ay dadaan sa 3 [[light year]] ng [[Ross 248]].<ref name="Pioneer 1st 7 billion" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 2 milyon | Ang ''[[Pioneer 10]]''Ay daaan sa bituing [[Aldebaran]].<ref name="Pioneer Ames" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 4 milyon | Ang ''[[Pioneer 11]]'' Ay Dadaan sa mga hanay ng bituin ng [[Aquila (constellation)|Aquila]].<ref name="Pioneer Ames" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 8 milyon | Ang Orbit ng ''[[LAGEOS]]'' Ay Mabubulok , at sila ay muling ipasok ang kapaligiran ng Daigdig , nagdadala sa kanila ng mensahe sa anumang mga kaapu-apuhan malayo sa hinaharap ng sangkatauhan, at ng mapa ng kontinente habang ang mga ito ay inaasahan na lumitaw pagkatapos.<ref name="lageos" /> |} ===Teknolohiya at kultura=== {| class="wikitable" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! scope="col" | [[File:Key.svg|12px]] ! scope="col" | Mga taon mula ngayon ! scope="col" | Kaganapan |- | [[File:Aiga toiletsq men.svg|16px|alt=technology and culture|Technology and culture]] | 10,000 | Ang tinatayang haba ng buhay ayon sa [[Long Now Foundation]]ilang mga patuloy na mga proyekto, kabilang ang isang 10,000-taon orasan na kilala bilang ang [[Orasan ng Long Ngayon]], ang [[Proyektong Roseta]], at sa [[Long Bet Project]].<ref name="longnow" /> |- | style="background: #e0ffff;" | [[File:Pi-CM.svg|16px|alt=Mathematics|Mathematics]] | 10,000 | Ang Katapusan ng Sangkatauhan ayon kay [[Brandon Carter]]'s [[Doomsday argument]], saan Ipinagpapalagay na kalahati ng mga tao kung sino ang kailanman nanirahan nai-ipinanganak.<ref name="brandon" /> |- | [[File:Aiga toiletsq men.svg|16px|alt=technology and culture|technology and culture]] | 100,000 – 1 million | Ayon kay [[Michio Kaku]], na ang sangkatauhan ay magkakaroon na ng [[Type III civilization]], na kayang gamitin ang mga enerhiya sa kalwakan (tila mga diyos).<ref name="typeiii" /> |- | [[File:Aiga toiletsq men.svg|16px|alt=technology and culture|Technology and culture]] | 50 million | Oras sa pamamagitan ng kung saan ang buong kalawakan ma-colonized, kahit na sa Bilis ng sublight.<ref name="sublight" /> |- | style="background: #e0ffff;" | [[File:Pi-CM.svg|16px|alt=Mathematics|Mathematics]] | {{nts|{{age|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}|292277026596 |12 | 04}}}} | At 15:30:08 [[UTC]] Sa 4 Disyembre 292,277,026,596 AD, Ang [[Unix time|Unix time stamp]]ay lalampas sa pinakamalaking halaga na maaaring gaganapin sa isang naka-sign ng 64-bit [[Integer (computer science)|integer]].<ref name="unix" /> |- |} == Grapikal na kronolohiya == Para sa mga grapikal, logarithmic na kronolohiya ng mga kaganapang ito, tingnan ang: * [[Grapikong Kronolohiya ng Uniberso]] (Hanggang sa 8 bilyong taon mula ngayon) * [[Kronolohiya ng Panahong Stelliferos]] (to 10<sup>20</sup> na taon mula ngayon) * [[Kronolohiya ng Teyoryang Big bang hanhggang sa Teyoryang ''Heat death'']] (to 10<sup>1000</sup> na taon mula ngayon) == Tingnan din == * [[Uniberso]] * [[Kronolohiya ng Big Bang]] == Mga sipi == {{notes | notes = <!-- nb: [[WP:REFNEST]]; nesting fails after first one; better to use harv referencing. meh; so using refs alongside efns inline --> {{efn | name = prob | This represents the time by which the event will most probably have happened. It may occur randomly at any time from the present. }} {{efn | name = ejection/capture | There is a roughly 1 in 100,000 chance that the Earth might be ejected into interstellar space by a stellar encounter before this point, and a 1 in 3 million chance that it will then be captured by another star. Were this to happen, life, assuming it survived the interstellar journey, could potentially continue for far longer. }} {{efn | name = J2000 | [http://www.imcce.fr/Equipes/ASD/insola/earth/La93/INSOLP.LA93_11.BTL.ASC Data for 0 to +10 Myr every 1000 years since J2000] from ''Astronomical solutions for Earth paleoclimates'' by Laskar, et al. }} {{efn | name = shortscale | Units are [[short scale]] }} {{efn | name = half-life | Around 264 half-lives. Tyson et al. employ the computation with a different value for half-life. }} {{efn | name = big number | <math>10^{10^{26}}</math> is 1 followed by 10<sup>26</sup> (100 septillion) zeroes. }} {{efn | name = big number2 |Although listed in years for convenience, the numbers beyond this point are so vast that their digits would remain unchanged regardless of which conventional units they were listed in, be they [[nanosecond]]s or [[stellar evolution|star lifespans]]. }} {{efn | name = solex note | Calculated using Aldo Vitagliano's Solex software. 2011-09-30. }} {{efn | name = Greg 2 note | Manually calculated from the fact that the calendars were 10 days apart in 1582 and grew further apart by 3 days every 400 years. }} {{efn | name = "dwarf" |Based upon the weighted least-squares best fit on p. 16 of Kalirai et al. with the initial mass equal to a [[solar mass]]. }} }} ==Talababa== <references group="lower-alpha"/> ==Mga Sanggunian== {{reflist | colwidth = 30em | refs = <ref name="Nave"> {{cite web | title = Second Law of Thermodynamics | last = Nave | first = C.R. | url = http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/thermo/seclaw.html | publisher = [[Georgia State University]] | access-date =3 Disyembre 2011 }} </ref> <ref name="five ages"> {{cite book | last1 = Adams | first1 = Fred | last2 = Laughlin | first2 = Greg | year = 1999 | title = The Five Ages of the Universe | url = https://archive.org/details/fiveagesofuniver0000adam | publisher = The Free Press | location = New York | isbn = 978-0-684-85422-9 }} </ref> <ref name="dying"> {{cite journal | title = A dying universe: the long-term fate and evolution of astrophysical objects | last = Adams | first = Fred C.|coauthors=Laughlin, Gregory | journal = Reviews of Modern Physics | volume = 69 | issue = 2 | date = Abril 1997 | pages = 337–372 | bibcode = 1997RvMP...69..337A | doi = 10.1103/RevModPhys.69.337 | arxiv = astro-ph/9701131 }} </ref> <ref name="Komatsu"> {{cite journal | title = Seven-Year Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) Observations: Cosmological Interpretation | last1 = Komatsu | first1 = E. | last2 = Smith | first2 = K. M. | last3 = Dunkley | first3 = J. | display-authors = 3 | year = 2011 | last4 = Bennett | first4 = C. L. | last5 = Gold | first5 = B. | last6 = Hinshaw | first6 = G. | last7 = Jarosik | first7 = N. | last8 = Larson | first8 = D. | last9 = Nolta | first9 = M. R. | journal = The Astrophysical Journal Supplement Series | volume = 192 | issue = 2 | pages = 18 | bibcode = 2011ApJS..192...19W | arxiv = 1001.4731 | doi = 10.1088/0067-0049/192/2/18 }} </ref> <ref name="linde"> {{cite journal | title = Sinks in the Landscape, Boltzmann Brains and the Cosmological Constant Problem | author = Linde, Andrei. | journal = Journal of Cosmology and Astroparticle Physics (subscription required)| year = 2007 | url = http://www.iop.org/EJ/abstract/1475-7516/2007/01/022 | access-date =26 Hunyo 2009 | doi = 10.1088/1475-7516/2007/01/022 | volume = 2007 | issue = 1 | page = 022 | arxiv = hep-th/0611043 | bibcode = 2007JCAP...01..022L }} </ref> <ref name="Matthews1993"> {{cite journal | journal = [[Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society]] | last = Matthews | first = R. A. J. | title = The Close Approach of Stars in the Solar Neighborhood | volume = 35 | issue = 1 | page = 1 | date = Spring 1994 | bibcode = 1994QJRAS..35....1M }} </ref> <ref name="Berger2002"> {{cite journal | author = Berger, A, and Loutre, MF | title = Climate: an exceptionally long interglacial ahead? | url = https://archive.org/details/sim_science_2002-08-23_297_5585/page/1286 | journal = Science | volume = 297 | issue = 5585 | year = 2002 | pages = 1287–8 | doi = 10.1126/science.1076120|pmid=12193773 }} </ref> <ref name="Niagara Parks"> {{cite web | title = Niagara Falls Geology Facts & Figures | url = http://www.niagaraparks.com/media/geology-facts-figures.html | publisher = [[Niagara Parks]] | access-date =29 Abril 2011 }} </ref> <ref name="arxiv1106_3141"> {{cite journal | last1 = Finkleman | first1 = David | last2 = Allen | first2 = Steve | last3 = Seago | first3 = John | last4 = Seaman | first4 = Rob | last5 = Seidelmann | first5 = P. Kenneth | title = The Future of Time: UTC and the Leap Second | journal = ArXiv eprint |date = Hunyo 2011 | bibcode = 2011arXiv1106.3141F | arxiv = 1106.3141 | volume = 1106 | pages = 3141 }} </ref> <ref name="Tapping 2005"> {{cite web | title = The Unfixed Stars | last = Tapping | first = Ken | publisher = [[National Research Council Canada]] | url = http://www.nrc-cnrc.gc.ca/eng/education/astronomy/tapping/2005/2005-08-31.html | year = 2005 | access-date =29 Disyembre 2010 }} </ref> <ref name="Monnier Tuthill Lopez 1999"> {{cite journal | title = The Last Gasps of VY Canis Majoris: Aperture Synthesis and Adaptive Optics Imagery | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1999-02-10_512_1/page/350 | last1 = Monnier | first1 = J. D. | last2 = Tuthill | first2 = P. | last3 = Lopez | first3 = GB | display-authors = 3 | year = 1999 | last4 = Cruzalebes | first4 = P. | last5 = Danchi | first5 = W. C. | last6 = Haniff | first6 = C. A. | journal = The Astrophysical Journal | volume = 512 | issue = 1 | pages = 351 | doi = 10.1086/306761 | bibcode = 1999ApJ...512..351M | arxiv = astro-ph/9810024 }} </ref> <ref name="toba"> {{cite web | title = Super-eruptions: Global effects and future threats | publisher = The Geological Society | url = https://www.geolsoc.org.uk/Education-and-Careers/Resources/Papers-and-Reports/~/media/shared/documents/education%20and%20careers/Super_eruptions.ashx | access-date =25 Mayo 2012 }} </ref> <ref name="havo"> {{cite web | title = Frequently Asked Questions | publisher = Hawai'i Volcanoes National Park | year = 2011 | url = http://www.nps.gov/havo/faqs.htm | access-date =22 Oktubre 2011 }} </ref> <ref name="Bostrom 2002"> {{cite journal | last = Bostrom | first = Nick | authorlink = Nick Bostrom | date = Marso 2002 | title = Existential Risks: Analyzing Human Extinction Scenarios and Related Hazards | journal = Journal of Evolution and Technology | volume = 9 | issue = 1 | url = http://www.nickbostrom.com/existential/risks.html|access-date=10 Setyembre 2012 }} </ref> <ref name="beteldeath"> {{cite web | title = Sharpest Views of Betelgeuse Reveal How Supergiant Stars Lose Mass | date = 29 Hulyo 2009 | work = Press Releases | publisher = [[European Southern Observatory]] | url = http://www.eso.org/public/news/eso0927/ | access-date =6 Setyembre 2010 }} </ref> <ref name="betel"> {{cite web |title=Betelgeuse will explode someday |publisher=EarthSky Communications, Inc |author=Sessions, Larry |date =29 Hulyo 2009 |url=http://earthsky.org/brightest-stars/betelgeuse-will-explode-someday |access-date=16 Nobyembre 2010}} </ref> <ref name="gliese"> {{cite journal | last = Bobylev | first = Vadim V. | date= Marso 2010 | title = Searching for Stars Closely Encountering with the Solar System | journal = Astronomy Letters | volume = 36 | issue = 3 | pages = 220–226 | doi = 10.1134/S1063773710030060 | arxiv = 1003.2160 | bibcode = 2010AstL...36..220B }} </ref> <ref name="phobos"> {{cite journal | last = Sharma | first = B. K. | title = Theoretical formulation of the Phobos, moon of Mars, rate of altitudinal loss | year = 2008 | journal = Eprint arXiv:0805.1454 | url = http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/bib_query?arXiv:0805.1454 |access-date=10 Setyembre 2012 }} </ref> <ref name="rift">{{cite web | title = Birth of an Ocean: The Evolution of Ethiopia's Afar Depression | last = Haddok | first = Eitan | date = 29 Setyembre 2008 | publisher = ''[[Scientific American]]'' | url = http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=birth-of-an-ocean | access-date = 27 Disyembre 2010 | archive-date = 24 Disyembre 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131224105641/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=birth-of-an-ocean | url-status = dead }}</ref> <ref name="trench"> {{cite book | title = Essentials of Oceanography | url = https://archive.org/details/essentialsofocea05edgarr | last = Garrison | first = Tom |edition=5 | page = [https://archive.org/details/essentialsofocea05edgarr/page/62 62] | publisher = Brooks/Cole | year = 2009 }} </ref> <ref name="medi">{{cite web | title = Continents in Collision: Pangea Ultima | publisher = [[NASA]] | year = 2000 | url = http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/ast06oct_1/ | access-date = 29 Disyembre 2010 | archive-date = 21 Agosto 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120821173013/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/ast06oct_1/ | url-status = dead }}</ref> <ref name="kpg1">{{cite web | title = Meteorites, Impacts, and Mass Extinction | last = Nelson | first = Stephen A. | publisher = [[Tulane University]] | url = http://www.tulane.edu/~sanelson/geol204/impacts.htm | access-date = 13 Enero 2011 | archive-date = 6 Agosto 2017 | archive-url = https://archive.today/20170806121814/http://www.tulane.edu/~sanelson/Natural_Disasters/impacts.htm | url-status = dead }}</ref> <ref name="galyear"> {{cite web | title = Period of the Sun's Orbit Around the Galaxy (Cosmic Year) | first = Stacy | last = Leong | url = http://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml | year = 2002 | work = The Physics Factbook | access-date =2 Abril 2007 }} </ref> <ref name="scotese"> {{cite web | url = http://www.scotese.com/newpage11.htm| last = Scotese | first = Christopher R. | title = Pangea Ultima will form 250 million years in the Future | work = Paleomap Project | access-date =13 Marso 2006 }} </ref> <ref name="Williams Nield 2007">{{cite news | last1 = Williams | first1 = Caroline | last2 = Nield | first2 = Ted | title = Pangaea, the comeback | work = New Scientist | date = 20 Oktubre 2007-10-20 | url = http://www.science.org.au/nova/newscientist/104ns_011.htm | access-date = 28 Agosto 2009 | archive-date = 13 Abril 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080413162401/http://www.science.org.au/nova/newscientist/104ns_011.htm | url-status = dead }}</ref> <ref name="Heath Doyle 2009"> {{cite arxiv | last1 = Heath | first1 = Martin J. | last2 = Doyle | first2 = Laurance R. | title = Circumstellar Habitable Zones to Ecodynamic Domains: A Preliminary Review and Suggested Future Directions | eprint=0912.2482 | year = 2009 }} </ref> <ref name="600mil">{{cite web | url = http://sunearthday.nasa.gov/2006/faq.php | title = Questions Frequently Asked by the Public About Eclipses | date = | publisher = [[NASA]] | access-date = 7 Marso 2010 | archive-date = 12 Marso 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100312030853/http://sunearthday.nasa.gov/2006/faq.php | url-status = dead }}</ref> <ref name="bd2_6_1665"> {{cite journal | last1 = Franck | first1 = S. | last2 = Bounama | first2 = C. | last3 = Von Bloh | first3 = W. | title = Causes and timing of future biosphere extinction | journal = Biogeosciences Discussions | volume = 2 | issue = 6 | pages = 1665–1679 | date= Nobyembre 2005 | bibcode = 2005BGD.....2.1665F | url = http://biogeosciences-discuss.net/2/1665/2005/bgd-2-1665-2005.pdf | access-date =19 Oktubre 2011 | doi = 10.5194/bgd-2-1665-2005 }} </ref> <ref name="mnras386_1"> {{cite journal | last1 = Schröder | first1 = K.-P. | last2 = Connon Smith | first2 = Robert | title = Distant future of the Sun and Earth revisited | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume = 386 | issue = 1 | date = 1 Mayo 2008 | pages = 155–163 | doi = 10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x | bibcode = 2008MNRAS.386..155S |arxiv = 0801.4031 }} </ref> <ref name="abode"> {{cite book | last1 = Brownlee | first1 = Donald E. | year = 2010 | chapter = Planetary habitability on astronomical time scales | title = Heliophysics: Evolving Solar Activity and the Climates of Space and Earth | editor1-first = Carolus J. | editor1-last = Schrijver | editor2-first = George L. | editor2-last = Siscoe | chapterurl = http://books.google.com/books?id=M8NwTYEl0ngC&pg=PA79 | publisher = Cambridge University Press | isbn = 978-0-521-11294-9 }} </ref> <ref name="mars"> {{cite book | title = Mars: A Warmer, Wetter Planet | author = Kargel, Jeffrey Stuart | url = http://books.google.com/?id=0QY0U6qJKFUC&pg=PA509&lpg=PA509&dq=mars+future+%22billion+years%22+sun | page = 509 | isbn = 978-1-85233-568-7 | year = 2004 | publisher = Springer | access-date =29 Oktubre 2007 }} </ref> <ref name="ng4_264"> {{cite journal | title = Reconciling the Hemispherical Structure of Earth's Inner Core With its Super-Rotation | last1 = Waszek | first1 = Lauren | last2 = Irving | first2 = Jessica | last3 = Deuss | first3 = Arwen | date = 20 Pebrero 2011 | journal = Nature Geoscience | volume = 4 | issue = 4 | pages = 264–267 | bibcode = 2011NatGe...4..264W | doi = 10.1038/ngeo1083 }} </ref> <ref name="compo"> {{cite journal | title = Compositional Model for the Earth's Core | last = McDonough | first = W. F. | year = 2004 | journal = Treatise on Geochemistry | volume = 2 | pages = 547–568 | doi = 10.1016/B0-08-043751-6/02015-6 | bibcode = 2003TrGeo...2..547M | isbn = 978-0-08-043751-4 }} </ref> <ref name="magnet"> {{cite journal | last1 = Luhmann | first1 = J. G. | last2 = Johnson | first2 = R. E. | last3 = Zhang | first3 = M. H. G. | title = Evolutionary impact of sputtering of the Martian atmosphere by O<sup>+</sup> pickup ions | journal = [[Geophysical Research Letters]] | volume = 19 | issue = 21 | pages = 2151–2154 | year = 1992 | bibcode = 1992GeoRL..19.2151L | doi = 10.1029/92GL02485 }} </ref> <ref name="wander"> {{cite journal | title = On the Long Term Evolution of the Spin of the Earth | last1 = Neron de Surgey | first1 = O. | last2 = Laskar | first2 = J. | year = 1996 | journal = Astronomie et Systemes Dynamiques, Bureau des Longitudes | volume = 318 | pages = 975| bibcode = 1997A&A...318..975N }} </ref> <ref name="chaos"> {{cite news | title = Study: Earth May Collide With Another Planet | publisher = [[Fox News]] | url = http://www.foxnews.com/story/0,2933,525706,00.html | date = 11 Hunyo 2009 | access-date =8 Setyembre 2011 }} </ref> <ref name="venus"> {{cite news | title = Science: Fiery Future for Planet Earth | author = Hecht, Jeff | work = New Scientist (subscription required)| url = http://www.newscientist.com/article/mg14219191.900-science-fiery-future-for-planet-earth-.html | date = 2 Abril 1994 | issue = 1919 | page = 14 | access-date =29 Oktubre 2007 }} </ref> <ref name="triton"> {{cite journal | title = Tidal Evolution in the Neptune-Triton System | url = https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1989-07_219_1-2/page/23 | last1 = Chyba | first1 = C. F. | last2 = Jankowski | first2 = D. G. | last3 = Nicholson | first3 = P. D. | year = 1989 | journal = Astronomy & Astrophysics | volume = 219 | page = 23 | bibcode = 1989A&A...219L..23C }} </ref> <ref name="cox"> {{cite journal | title = The Collision Between The Milky Way And Andromeda | author = Cox, J. T.; Loeb, Abraham | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | year = 2007 | doi = 10.1111/j.1365-2966.2008.13048.x | volume = 386 | issue = 1 | page = 461 | bibcode = 2008MNRAS.tmp..333C | arxiv = 0705.1170 }} </ref> <!-- Unused citations <ref name="milk"> {{cite journal | title = Colliding molecular clouds in head-on galaxy collisions | last1 = Braine | first1 = J. | last2 = Lisenfeld | first2 = U. | last3 = Duc | first3 = P. A. | display-authors = 3 | last4 = Brinks | first4 = E. | last5 = Charmandaris | first5 = V. | last6 = Leon | first6 = S. | journal = Astronomy and Astrophysics | volume = 418 | issue = 2 | pages = 419–428 | year = 2004 | doi = 10.1051/0004-6361:20035732 | url = http://www.aanda.org/index.php?option=article&access=doi&doi=10.1051/0004-6361:20035732 | access-date =2 Abril 2008 | bibcode = 2004A&A...418..419B | arxiv = astro-ph/0402148 }} </ref>--> <ref name="Schroder 2008"> {{cite journal | last1 = Schroder | first1 = K. P. | last2 = Connon Smith | first2 = Robert | year = 2008 | title = Distant Future of the Sun and Earth Revisited | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume = 386 | issue = 1 | pages = 155–163 | bibcode = 2008MNRAS.386..155S | doi = 10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |arxiv = 0801.4031 }} </ref> <ref name="Rybicki2001"> {{cite journal | author = Rybicki, K. R.; Denis, C. | title = On the Final Destiny of the Earth and the Solar System | journal = Icarus | volume = 151 | issue = 1 | pages = 130–137 | year = 2001 | doi = 10.1006/icar.2001.6591 | bibcode = 2001Icar..151..130R }} </ref> <ref name="Titan">{{cite journal | title = Titan under a red giant sun: A new kind of "habitable" moon | author = Lorenz, Ralph D.; Lunine, Jonathan I.; McKay, Christopher P. | journal = Geophysical Research Letters | year = 1997 | volume = 24 | pages = 2905–8 | url = http://www.lpl.arizona.edu/~rlorenz/redgiant.pdf | access-date = 21 Marso 2008 | format = PDF | doi = 10.1029/97GL52843 | pmid = 11542268 | issue = 22 | bibcode = 1997GeoRL..24.2905L | archive-date = 24 Hulyo 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110724173621/http://www.lpl.arizona.edu/~rlorenz/redgiant.pdf | url-status = dead }}</ref> <ref name="nebula">{{cite web | author = Balick, Bruce | title = Planetary Nebulae and the Future of the Solar System | publisher = University of Washington | url = http://www.astro.washington.edu/balick/WFPC2/ | access-date = 23 Hunyo 2006 | archive-date = 19 Disyembre 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081219010229/http://www.astro.washington.edu/balick/WFPC2/ | url-status = dead }}</ref> <ref name="apj676_1_594"> {{cite journal | display-authors=1 | last1 = Kalirai | first1 = Jasonjot S. | last2 = Hansen | first2 = Brad M. S. | last3 = Kelson | first3 = Daniel D. | last4 = Reitzel | first4 = David B. | last5 = Rich | first5 = R. Michael | last6 = Richer | first6 = Harvey B. | title = The Initial-Final Mass Relation: Direct Constraints at the Low-Mass End | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2008-03-20_676_1/page/594 | journal = The Astrophysical Journal | volume = 676 | issue = 1 | pages = 594–609 | date = Marso 2008 | doi = 10.1086/527028 | bibcode = 2008ApJ...676..594K |arxiv = 0706.3894 }} </ref> <!--ref name="black"> {{cite journal | last = Vila | first = Samuel C. | title = Evolution of a 0.6 M_{sun} White Dwarf | journal = Astrophysical Journal | year = 1971 | volume = 170 | issue = 153 | doi = 10.1086/151196 | bibcode = 1971ApJ...170..153V }} </ref--> <ref name="bigrip">{{cite web | title = Universe May End in a Big Rip | date = 1 Mayo 2003 | work = [[CERN Courier]] | url = http://cerncourier.com/cws/article/cern/28845 | access-date = 22 Hulyo 2011 | archive-date = 7 Nobyembre 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171107032412/http://cerncourier.com/cws/article/cern/28845 | url-status = dead }}</ref> <ref name="chand"> {{cite journal | title = Chandra Cluster Cosmology Project III: Cosmological Parameter Constraints | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2009-02-20_692_2/page/1060 | last1 = Vikhlinin | first1 = A. | last2 = Kravtsov | first2 = A.V. | last3 = Burenin | first3 = R.A. | year = 2009 | display-authors = 3 | last4 = Ebeling | first4 = H. | last5 = Forman | first5 = W. R. | last6 = Hornstrup | first6 = A. | last7 = Jones | first7 = C. | last8 = Murray | first8 = S. S. | last9 = Nagai | first9 = D. | publisher = [[Astrophysical Journal]] | volume = 692 | page = 1060 | issue = 2 | doi = 10.1088/0004-637X/692/2/1060 | bibcode = 2009ApJ...692.1060V | journal = The Astrophysical Journal |arxiv = 0812.2720 }} </ref> <ref name="tide1"> {{cite book | title = Solar System Dynamics | author = Murray, C.D. and Dermott, S.F. | publisher = [[Cambridge University Press]] | year = 1999 | page = 184 | isbn = 978-0-521-57295-8 }} </ref> <ref name="tide2"> {{cite book | last = Dickinson | first = Terence | authorlink = Terence Dickinson | title = From the Big Bang to Planet X | publisher = [[Camden House]] | year = 1993 | location = Camden East, Ontario | pages = [https://archive.org/details/frombigbangtopla00unse/page/79 79]–81 | url =https://archive.org/details/frombigbangtopla00unse| isbn = 978-0-921820-71-0 }} </ref> <ref name="canup_righter"> {{cite book | first1 = Robin M. | last1 = Canup | first2 = Kevin | last2 = Righter | title = Origin of the Earth and Moon | volume = 30 | series=The University of Arizona space science series | publisher = University of Arizona Press | year = 2000 | isbn = 978-0-8165-2073-2 | pages = 176-177 | url = http://books.google.com/books?id=8i44zjcKm4EC&pg=PA176 }} </ref> <ref name="galaxy"> {{cite journal | title = Cosmology with Hypervelocity Stars | url = https://archive.org/details/arxiv-1102.0007 | author = Loeb, Abraham | work = Harvard University | year = 2011 | arxiv = 1102.0007v2.pdf }} </ref> <ref name="temp"> {{cite book | last = Chown | first = Marcus | title = Afterglow of Creation | url = https://archive.org/details/afterglowofcreat00chow | publisher = University Science Books | year = 1996 | page = [https://archive.org/details/afterglowofcreat00chow/page/210 210] }} </ref> <ref name="messier"> {{cite web | title = The Local Group of Galaxies | url = http://messier.seds.org/more/local.html | publisher = Students for the Exploration and Development of Space | work = University of Arizona | access-date =2 Oktubre 2009 }} </ref> <ref name="bluedwarf"> {{cite journal | last1 = Adams | first1 = F. C. | last2 = Graves | first2 = G. J. M. | last3 = Laughlin | first3 = G. | chapter = Red Dwarfs and the End of the Main Sequence | title = Gravitational Collapse: From Massive Stars to Planets. / First Astrophysics meeting of the Observatorio Astronomico Nacional. / A meeting to celebrate Peter Bodenheimer for his outstanding contributions to Astrophysics | editor1-first = G. | editor1-last = García-Segura | editor2-first = G. | editor2-last = Tenorio-Tagle | editor3-first = J. | editor3-last = Franco | editor4-first = H. W. | editor4-last = Yorke | journal = Revista Mexicana de Astronomía y Astrofísica (Serie de Conferencias) | volume = 22 | pages = 46–49 | date= Disyembre 2004 | bibcode = 2004RMxAC..22...46A }} See Fig. 3. </ref> <ref name="strip"> {{cite book | author = Tayler, Roger John | year = 1993 | title = Galaxies, Structure and Evolution| url = https://archive.org/details/unset0000unse_a5e6 |edition=2 | publisher = Cambridge University Press | page = [https://archive.org/details/unset0000unse_a5e6/page/92 92] | isbn = 978-0-521-36710-3 }} </ref> <ref name="five degs"> {{cite book | title = The Anthropic Cosmological Principle | last1 = Barrow | first1 = John D. | author1-link = John D. Barrow | last2 = Tipler | first2 = Frank J.| author2-link = Frank J. Tipler | others= foreword by [[John Archibald Wheeler|John A. Wheeler]] | isbn = 978-0-19-282147-8 | id = [http://lccn.loc.gov/87028148 LC 87-28148] | url = http://books.google.com/books?id=uSykSbXklWEC&printsec=frontcover | access-date =31 Disyembre 2009 | date = 19 Mayo 1988 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford }} </ref> <ref name="five ages pp85–87"> {{cite book | last1 = Adams | first1 = Fred | last2 = Laughlin | first2 = Greg | year = 1999 | title = The Five Ages of the Universe | url = https://archive.org/details/fiveagesofuniver0000adam | publisher = The Free Press | location = New York | pages = [https://archive.org/details/fiveagesofuniver0000adam/page/85 85]–87 | isbn = 978-0-684-85422-9 }} </ref> <ref name="dyson"> {{cite journal | title = Time Without End: Physics and Biology in an Open Universe | author = Dyson, Freeman J. | journal = Reviews of Modern Physics (subscription required) | volume = 51 | issue = 3 | page = 447 | year = 1979 | url = http://rmp.aps.org/abstract/RMP/v51/i3/p447_1 | access-date =5 Hulyo 2008 | doi = 10.1103/RevModPhys.51.447 | bibcode = 1979RvMP...51..447D }} </ref> <ref name="sun_future_schroder"> {{cite journal | first = K.-P. | last = Schröder | year = 2008 | title = Distant Future of the Sun and Earth Revisited | doi = 10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume = 386 | issue = 1 | page = 155 | last2 = Connon Smith | first2 = Robert | bibcode = 2008MNRAS.386..155S | arxiv = 0801.4031 }} </ref> <ref name="sun future"> {{cite journal | author = Sackmann, I. J.; Boothroyd, A. J.; Kraemer, K. E. | title = Our Sun. III. Present and Future | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1993-11-20_418_1/page/456 | page = 457 | journal = Astrophysical Journal | year = 1993 | volume = 418 | bibcode = 1993ApJ...418..457S | doi = 10.1086/173407 }} </ref> <ref name="proton"> {{cite journal | author = Nishino | year = 2009 | title = Search for Proton Decay via {{Subatomic particle|Proton+}} → {{Subatomic particle|Positron}}{{Subatomic particle|pion0}} and {{Subatomic particle|Proton+}} → {{Subatomic particle|Muon+}}{{Subatomic particle|pion0}} in a Large Water Cherenkov Detector | journal = [[Physical Review Letters]] | volume = 102 | issue = 14 | pages = 141801 | doi = 10.1103/PhysRevLett.102.141801 | bibcode = 2009PhRvL.102n1801N | author-separator = , | author2 = Super-K Collaboration | display-authors = 2 | last3 = Abe | first3 = K. | last4 = Hayato | first4 = Y. | last5 = Iida | first5 = T. | last6 = Ikeda | first6 = M. | last7 = Kameda | first7 = J. | last8 = Kobayashi | first8 = K. | last9 = Koshio | first9 = Y. | authorlink2 = Super-Kamiokande }} </ref> <ref name="half-life"> {{cite book | url = http://www.nap.edu/jhp/oneuniverse/frontiers_solution_17.html | title = One Universe: At Home in the Cosmos | first1 = Neil de Grasse | last1 = Tyson | last2 = Tsun-Chu Liu | first2 = Charles | last3 = Irion | first3 = Robert | publisher = Joseph Henry Press | year = 2000 | isbn = 978-0-309-06488-0 }} </ref> <ref name="Page 1976"> {{cite journal | title = Particle Emission Rates From a Black Hole: Massless Particles From an Uncharged, Nonrotating Hole | last = Page | first = Don N. | year = 1976 | journal = Physical Review D | volume = 13 | issue = 2 | pages = 198–206 | bibcode = 1976PhRvD..13..198P | doi = 10.1103/PhysRevD.13.198 }} See in particular equation (27). </ref> <ref name="chen"> {{cite book | url = http://arxiv.org/ftp/physics/papers/0703/0703183.pdf | chapter = Dark Energy and Life's Ultimate Future | author = Vaas. Rüdiger | year = 2006|editor=Vladimir Burdyuzha | title = The Future of Life and the Future of our Civilization | publisher = Springer | pages = 231–247 | isbn = 978-1-4020-4967-5 }} </ref> <ref name="page95"> {{cite book | chapter = Information Loss in Black Holes and/or Conscious Beings? | last = Page | first = Don N. | title = Heat Kernel Techniques and Quantum Gravity | year = 1995|editor=Fulling, S.A. | page = 461 | series = Discourses in Mathematics and its Applications | issue = 4 | publisher = Texas A&M University | arxiv = hep-th/9411193 | isbn = 978-0-9630728-3-2 }} </ref> <ref name="deneb"> {{cite web | title = Deneb | publisher = University of Illinois | year = 2009 | url = http://stars.astro.illinois.edu/sow/deneb.html | access-date =5 Setyembre 2011 }} </ref> <ref name="Solar_eclipses_during_transits">{{cite journal | title = Simultaneous Transits | author = Meeus, J. and Vitagliano, A. | journal = Journal of the British Astronomical Association | url = http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/Simtrans.pdf | year = 2004 | volume = 114 | issue = 3 | access-date = 7 Setyembre 2011 | archive-date = 2006-06-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060615055002/http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/Simtrans.pdf | url-status = dead }}</ref> <ref name="greg"> {{cite journal | last = Borkowski | first = K.M. | year = 1991 | title = The Tropical Calendar and Solar Year | journal = J. Royal Astronomical Soc. of Canada | volume = 85 | issue = 3| pages = 121–130 | bibcode = 1991JRASC..85..121B }} </ref> <ref name="vega">{{cite web | title = Why is Polaris the North Star? | publisher = [[NASA]] | url = http://starchild.gsfc.nasa.gov/docs/StarChild/questions/question64.html | access-date = 10 Abril 2011 | archive-date = 25 Hulyo 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110725180305/http://starchild.gsfc.nasa.gov/docs/StarChild/questions/question64.html | url-status = dead }}</ref> <ref name="plait"> {{cite book | title = Bad Astronomy: Misconceptions and Misuses Revealed, from Astrology to the Moon Landing "Hoax" | url = https://archive.org/details/badastronomymisc0000plai | author = Plait, Phil | publisher = John Wiley and Sons | year = 2002 | pages = [https://archive.org/details/badastronomymisc0000plai/page/54 55]–56 }} </ref> <ref name="islam"> {{cite web | title = Astronomy Answers: Modern Calendars | author = Strous, Louis | publisher = [[University of Utrecht]] | year = 2010 | url = http://aa.quae.nl/en/antwoorden/moderne_kalenders.html | access-date =14 Setyembre 2011 }} </ref> <ref name="mini2"> {{cite journal | last1 = Laskar | first1 = J. | journal = Astronomy and Astrophysics | title = Orbital, Precessional, and Insolation Quantities for the Earth From −20 Myr to +10 Myr | url = https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1993-03_270_1-2/page/522 | volume=270 | year = 1993 | pages = 522–533 | display-authors = 1 | author2 = <Please add first missing authors to populate metadata.> |bibcode = 1993A&A...270..522L }} </ref> <ref name="hayes07"> {{cite journal | author = Hayes, Wayne B. | title = Is the Outer Solar System Chaotic? | journal = Nature Physics | arxiv = astro-ph/0702179 | year = 2007 | volume = 3 | issue = 10 | pages = 689–691 | doi = 10.1038/nphys728 | bibcode = 2007NatPh...3..689H }} </ref> <ref name="time">{{cite news | title = Hurtling Through the Void | publisher = ''[[Time Magazine]]'' | url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,926062,00.html | access-date = 5 Setyembre 2011 | date = 20 Hunyo 1983 | archive-date = 17 Oktubre 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111017095230/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,926062,00.html | url-status = dead }}</ref> <ref name="glob">{{cite web | url = http://www.news.cornell.edu/releases/Nov99/Arecibo.message.ws.html | title = Cornell News: "It's the 25th Anniversary of Earth's First (and only) Attempt to Phone E.T." | date = 12 Nobyembre 1999 | publisher = Cornell University | access-date = 29 Marso 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080802005337/http://www.news.cornell.edu/releases/Nov99/Arecibo.message.ws.html | archive-date = 2 Agosto 2008 | url-status = live }}</ref> <ref name="voyager"> {{cite web | title = Voyager: The Interstellar Mission | publisher = NASA | url = http://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar.html | access-date =5 Setyembre 2011 }} </ref> <ref name="keo1">{{cite web | title = KEO FAQ | url = http://www.keo.org/uk/pages/faq.html#q1 | publisher = keo.org | access-date = 14 Oktubre 2011 | archive-date = 8 Enero 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210108011828/http://www.keo.org/uk/pages/faq.html#q1 | url-status = dead }}</ref> <ref name="Pioneer 1st 7 billion"> {{cite web | title = Pioneer 10: The First 7 Billion Miles | publisher = NASA | url = http://www.nasaimages.org/luna/servlet/detail/NVA2~4~4~4400~104926:Pioneer-10--The-First-7-Billion-Mil | access-date =5 Setyembre 2011 }} </ref> <ref name="Pioneer Ames">{{cite web | title = The Pioneer Missions | publisher = NASA | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/missions/archive/pioneer.html | access-date = 5 Setyembre 2011 | archive-date = 2011-08-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110815233221/http://www.nasa.gov/centers/ames/missions/archive/pioneer.html | url-status = dead }}</ref> <ref name="longnow"> {{cite web | title = The Long Now Foundation | publisher = The Long Now Foundation | url = http://longnow.org/about/ | year = 2011 | access-date =21 Setyembre 2011 }} </ref> <ref name="brandon"> {{cite journal | last1 = Carter | first1 = Brandon | authorlink = Brandon Carter | last2 = McCrea | first2 = W. H. | year = 1983 | title = The anthropic principle and its implications for biological evolution | journal = [[Philosophical Transactions of the Royal Society|Philosophical Transactions of the Royal Society of London]] | volume = A310 | issue = 1512 | pages = 347–363 | doi = 10.1098/rsta.1983.0096 |bibcode = 1983RSPTA.310..347C }} </ref> <ref name="typeiii"> {{cite web | authorlink = Michio Kaku | last = Kaku | first = Michio | year = 2010 | title = The Physics of Interstellar Travel: To one day, reach the stars | url = http://mkaku.org/home/?page_id=250 | publisher=mkaku.org | access-date =29 Agosto 2010 }} </ref> <ref name="sublight">{{cite web | first = I. A. | last = Crawford | publisher = Scientific American | url = http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=where-are-they | title = Where are They? Maybe we are alone in the galaxy after all | date = Hulyo 2000 | access-date = 20 Hulyo 2012 | archive-date = 1 Disyembre 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111201003944/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=where-are-they | url-status = dead }}</ref> <ref name="unix">{{cite web | last1 = Saxena | first1 = Ashutosh | last2 = Sanjay | first2 = Rawat | title = IDRBT Working Paper No. 9 | url = http://www.idrbt.ac.in/publications/workingpapers/Working%20Paper%20No.%209.pdf | publisher = Institute for Development and Research in Banking Technology | access-date = 9 Marso 2012 | archive-date = 4 Marso 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304035522/http://www.idrbt.ac.in/publications/workingpapers/Working%20Paper%20No.%209.pdf | url-status = dead }}</ref> <ref name="global1"> {{cite book | title = Global Catastrophic Risks | editor1-last = Bostrom | editor1-first = Nick | editor2-last = Cirkovic | editor2-first = Milan M. | last = Adams | first = Fred C. | chapter = Long-term astrophysicial processes | pages = 33–47 | publisher = Oxford University Press | year = 2008 }} </ref> <ref name="laskar"> {{cite web | title = Astronomical Solutions for Earth Paleoclimates | author = Laskar et al. | url = http://www.imcce.fr/Equipes/ASD/insola/earth/earth.html | publisher = Institut de mecanique celeste et de calcul des ephemerides | access-date =20 Hulyo 2012 }} </ref> <ref name="solex">{{cite web | title = The Solex page | url = http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ | author = Aldo Vitagliano | year = 2011 | publisher = Università degli Studi di Napoli Federico II | access-date = 20 Hulyo 2012 | archive-date = 29 Abril 2009 | archive-url = https://www.webcitation.org/5gOzK38bc?url=http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ | url-status = dead }}</ref> <ref name="greg2">{{cite web | url = http://aa.usno.navy.mil/data/docs/JulianDate.php/ | title = Julian Date Converter | publisher = US Naval Observatory | access-date = 20 Hulyo 2012 | archive-date = 6 Oktubre 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071006064455/http://aa.usno.navy.mil/data/docs/JulianDate.php | url-status = dead }}</ref> <ref name="lageos">{{cite web | title = LAGEOS 1, 2 | publisher = NASA | url = http://space.jpl.nasa.gov/msl/QuickLooks/lageosQL.html | access-date = 21 Hulyo 2012 | archive-date = 21 Hulyo 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110721062751/http://space.jpl.nasa.gov/msl/QuickLooks/lageosQL.html | url-status = dead }}</ref> <ref name="pressure"> {{cite journal | author = Li King-Fai; Pahlevan, Kaveh; Kirschvink, Joseph L.; Yung, Luk L. | year = 2009 | title = Atmospheric pressure as a natural climate regulator for a terrestrial planet with a biosphere | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 106 | number = 24 | doi = 10.1073/pnas.0809436106 |bibcode = 2009PNAS..106.9576L | pmid=19487662 | pmc=2701016}} </ref> <ref name="natgeo">{{cite web|title=Gamma-Ray Burst Caused Mass Extinction?|author= Minard, Anne|publisher= National Geographic News|year=2009|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2009/04/090403-gamma-ray-extinction.html|access-date=2012-08-27 }}</ref> }} [[Kategorya:Puturolohiya]] plr3asal0eoh25x8mbxd96wvii0nqnl 0 232820 2204705 2201686 2026-04-24T19:49:42Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204705 wikitext text/x-wiki [[File:People's_march_(Columbus)_IMG_7041_(54312985258).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:People's_march_(Columbus)_IMG_7041_(54312985258).jpg|thumb|Nagpoprotesta sa Martsa ng Bayan (''People's March'') sa [[Columbus, Ohio|Columbus]], [[Ohio]], may hawak na karatulang nakasulat: “Labanan ng uri ito, hindi labanang pangkultura.”]] Sa agham pampulitika, ang mga katawagang '''tunggalian ng uri''',<ref>{{cite web|last1=Acuña|first1=Arbeen|title=Pamana at Pagkalinga ng mga Inang Makabayan|url=http://www.up.edu.ph/pamana-at-pagkalinga-ng-mga-inang-makabayan/|publisher=University of the Philippines System Website|accessdate=1 Setyembre 2014|archive-date=2017-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170301123344/http://www.up.edu.ph/pamana-at-pagkalinga-ng-mga-inang-makabayan/|url-status=dead}}</ref> '''labanan ng uri''', at '''digmaang panlipunan''' ay tumutukoy sa [[Ekonomika|ekonomikong]] tunggalian at tensyong [[Politika|pampulitika]] na maaaring umiral sa pagitan ng mga [[uring panlipunan]] dahil sa magkasalungat na interes, kompetisyon para sa limitadong [[yaman]], at hindi pagkakapantay-pantay ng kapangyarihan sa isang sosyo-ekonomikong herarkiya.<ref name="Isaac Harrison Lipold">{{cite book |last1=Isaac |first1=Larry W. |title=Encyclopedia of Violence, Peace, & Conflict |last2=Harrison |first2=Daniel M. |last3=Lipold |first3=Paul F. |date=2022 |isbn=978-0-12-820312-5 |pages=118–136 |language=en |chapter=Class Conflict in Capitalist Society |doi=10.1016/B978-0-12-820195-4.00248-X}}</ref><ref>{{Cite news |last=Tavernise |first=Sabrina |date=Enero 11, 2012 |title=Survey Finds Rising Perception of Class Tension |language=en |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2012/01/12/us/more-conflict-seen-between-rich-and-poor-survey-finds.html}}</ref> Karaniwang binabanggit na mga halimbawa sa kasaysayan na antagonismo sa pagitan ng mga uri ay ang mga panginoong alipin at [[alipin]], panginoong [[pyudal]] at ''serf'' (magsasakang alipin), may-ari ng lupa at nangungupahan, at [[kapitalista]] at [[manggagawa]].<ref>{{cite web |last=Hunt |first=Stephen |date=22 Setyembre 2017 |title=Class Conflict |url=https://doi.org/10.1002/9781405165518.wbeosc049.pub2 |publisher=Wiley Online Library |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Erikson |first=Kai |title=The Sociologist's Eye: Reflections on Social Life |url=https://archive.org/details/sociologistseyer0000erik |publisher=Yale University Press |year=2017 |isbn=978-0300106671 |page=[https://archive.org/details/sociologistseyer0000erik/page/96 97] |language=en}}</ref> Ang mga sulatin ng ilang mga teorista mula sa kaliwa, [[Sosyalismo|sosyalista]], at [[Komunismo|komunista]] ay inilalarawan ang labanan ng uri bilang pangunahing prinsipyo at praktikal na paraan upang maisakatuparan ang radikal na pagbabago sa [[lipunan]] at politika para sa nakararaming [[uring manggagawa]].<ref>{{cite encyclopedia |title=class conflict |encyclopedia=The New Fontana Dictionary of Modern Thought |publisher=HarperCollins |date=1999 |editor1-last=Bullock |editor1-first=Allan |page=127 |language=en |isbn=978-0-00-255871-6 |editor2-last=Trombley |editor2-first=Stephen}}</ref> Isa rin itong sentral na konsepto sa mga teorya ng tunggalian sa [[sosyolohiya]] at [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]]. Maaaring ipakita ang labanan ng uri sa pamamagitan ng: * Tuwirang [[karahasan]], gaya ng pagpaslang, [[kudeta]], [[rebolusyon]], kontra-rebolusyon, at [[digmaang sibil]] para sa kontrol ng pamahalaan, [[likas na yaman]], at paggawa; * Di-tuwirang karahasan, gaya ng pagkamatay dahil sa [[kahirapan]], [[malnutrisyon]], [[sakit]], at hindi ligtas na lugar ng trabaho; * Puwersang pang-ekonomiya, gaya ng mga [[boykot]] at welga, banta ng pagkawala ng trabaho at pag-alis ng kapital, o pagtigil sa pamumuhunan; * Mga pulitikal na manipulasyon, sa pamamagitan ng legal at ilegal na ''lobbying'' o pagsulong ng interes, [[panunuhol]] sa mga mambabatas, pagbabawas ng karapatan sa pagboto, at pagpigil sa partisipasyon; * [[Ideolohiya|Ideolohikal]] na tunggalian, sa pamamagitan ng [[propaganda]] at pampulitikang [[literatura]].<ref name="Isaac Harrison Lipold" /> Sa larangan ng [[ekonomiya]], ang labanan ng uri ay minsang ipinapakita nang lantaran, gaya ng ''lockout'' o pagsasara ng may-ari laban sa mga empleyado upang pahinain ang kapangyarihan ng unyon; o lihim, gaya ng pagbagal ng produksiyon o sabayang paggamit ng ''sick leave'' o pahinga sa trabaho dahil sa karamdaman (hal., "''blue flu''" o asul na [[trangkaso]]) bilang protesta sa hindi makatarungang gawi sa paggawa, mababang sahod, masamang kondisyon sa trabaho, o nakikitang kawalan ng katarungan sa isang katrabaho.<ref name="Parenti_citation">{{cite book |last=Parenti |first=Michael |title=Land of Idols: Political Mythology in America |date=1993 |publisher=St. Martin's Press |isbn=978-0-312-09841-4 |pages=66–67 |language=en}}</ref> == Paggamit ng termino == Kapag nagsasalita ang mga [[Marxismo|Marxista]] tungkol sa labanan ng uri, kanilang tinutukoy ang isang uri pangunahin sa ekonomikong batayan, iyan ay, ayon sa relasyon nito sa mga kagamitan sa produksyon. Kapag ang mga [[Anarkismo|anarkista]] gaya ni Bakunin ay nagsasalita ng labanan ng uri, mas malawak ang kanilang depinisyon ng "sosyal na uri" na sumasaklaw sa mga konsepto ng dominasyon at pribilehiyo sa larangang pampulitika at kultural pati na rin sa ekonomiya.<ref name="Bakunin_book">{{cite book |last=Corrêa |first=Felipe |title=Freedom or Death: The Theory and Practice of Mikhail Bakunin |date=2024 |publisher=Black Rose Books |isbn=978-1-55164-812-5 |language=en}}</ref> Naniniwala si Bakunin na ang matagumpay na pakikibaka ng mga pinang-aapi ay magdudulot ng [[rebolusyon]] upang patalsikin ang naghaharing elitista at lumikha ng isang lipunang walang [[estado]] o libertariyanong sosyalismo, at ang solidaridad ng uri ay isang kinakailangan para sa matagumpay na rebolusyon.<ref>{{cite web |last=Bakunin |first=Mikhail |date=1873 |title=Stateless Socialism: Anarchism |url=https://www.marxists.org/reference/archive/bakunin/works/various/soc-anar.htm |language=en |via=Mikhail Bakunin Reference Archive}}</ref><ref>{{cite web |last=Bakunin |first=Mikhail |date=1867 |title=Solidarity in Liberty: The Workers' Path to Freedom |url=https://www.marxists.org/reference/archive/bakunin/works/writings/ch04.htm |language=en |via=Mikhail Bakunin Reference Archive}}</ref> Ayon sa teorya ng kasaysayan ni [[Karl Marx|Marx]], sa kasaysayan ng mga ekonomikong sistema tulad ng [[kapitalismo]] at [[Piyudalismo|pyudalismo]], ang labanan ng uri ay "ang sentral na katotohanan ng sosyal na ebolusyon."<ref>{{cite web |last1=McLellan |first1=David T. |last2=Chambre |first2=Henri |date=Hulyo 30, 2024 |title=Class struggle |url=https://www.britannica.com/topic/Marxism/Class-struggle |publisher=Britannica |language=en}}</ref> Sa katunayan, ang unang pangungusap ng Kabanata 1 ng ''Communist Manifesto'' ay nagsasabing: "Ang kasaysayan ng lahat ng umiiral na lipunan hanggang ngayon ay kasaysayan ng mga labanan ng uri."<ref>{{cite web |last1=Marx |first1=Karl |last2=Engels |first2=Friedrich |date=1848 |title=Manifesto of the Communist Party |url=https://www.marxists.org/archive/marx/works/1848/communist-manifesto/ch01.htm |at=Chapter I. Bourgeois and Proletarians |language=en |via=Marx-Engels Archive}}</ref> Tinitingnan ng mga Marxista ang pagresolba ng labanan pabor sa uring manggagawa bilang hindi maiiwasan sa ilalim ng plutokratikong kapitalismo. ==Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Sosyalismo]] [[Kategorya:Marxismo]] [[Kategorya:Agham pampolitika]] cvzl073g02tf9w83krcz6zjeb4r4srx 0 232869 2204653 2203701 2026-04-24T19:12:50Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204653 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = Dakilang Mariskal ng Republika<br>Walang Hanggang Pinuno ng Juche Korea | name = Kim Il-sung | native_name = {{nobold|김일성}} | image = Kim Il Sung Portrait 1966.png | caption = Litratong opisyal ni Kim habang nakasuot ng ternong Mao, taong 1966. | office1 = [[File:WPK Emblem.svg|30px]]<br>Ika-1 Pangkalahatang Kalihim ng [[Partido Manggagawa ng Korea]] | term_start1 = (Komite Sentral)<br />12 Oktubre 1966 | term_end1 = 8 Hulyo 1994 | 1blankname1 = Kalihim | 1namedata1 = Choe Yong-gon<br>Kim Il<br>Pak Kum-chol<br>Ri Hyo-son<br>Kim Kwang-hyop<br>Sok San<br>Ho Pong-hak<br>Kim Yong-ju<br>Pak Yong-guk<br>Kim To-man<br>Ri Kuk-jin<br>Kim Jung-rin<br>Yang Hyong-sop<br>O Jin-u<br>Kim Tong-gyu<br>Han Ik-su<br>Hyon Mu-gwang<br>Kim Jong-il<br>Hwang Jang-yop<br>Kim Yong-nam<br>Kim Hwan<br>Yon Hyong-muk<br>Yun Ki-bok<br>Hong Si-hak | successor1 = [[Kim Jong-il]] | office2 = [[File:Emblem of North Korea.svg|25px]] [[File:Emblem of the Supreme Commander of the Korean People's Army.png|30px]]<br>Pangulo ng [[Hilagang Korea]] | term_start2 = 28 Disyembre 1972 | term_end2 = 8 Hulyo 1994 | 1blankname2 = Premiyer | 1namedata2 = Kim Il<br>Pak Song-chol<br>Ri Jong-ok<br>Kang Song-san<br>Ri Kun-mo<br>Yon Hyong-muk<br>Kang Song-san | 2blankname2 = Pangalawang Pangulo | 2namedata2 = Choe Yong-gon<br />Kang Ryang-uk<br />Kim Tong-kyu<br />Kim Il<br />Pak Song-chol<br />Rim Chun-chu<br />Ri Jong-ok<br />Kim Pyong-sik | office3 = [[File:Emblem of North Korea.svg|25px]]<br>Ika-1 Premiyer ng [[Hilagang Korea]] | term_start3 = (Gabinete)<br />9 Setyembre 1948 | term_end3 = 28 Disyembre 1972 | successor3 = [[Kim Il]] (Konseho ng Pangasiwaan) | 1blankname3 = Unang Pangalawang Premiyer | 1namedata3 = [[Kim Il]] | 2blankname3 = Pangalawang Premiyer | 2namedata3 = Pak Hon-yong<br />Hong Myong-hui<br />Kim Chaek<br />Kim Il<br />Jong Il-ryong<br />Nam Il<br />Pak Ui-wan<br />Jong Jun-thaek<br />Kim Kwang-hyop<br />Kim Chang-man<br />Ri Jong-ok<br />Ri Ju-yon<br />Pak Song-chol<br />Choe Yong-jin | birth_name = Kim Song-ju ({{lang|ko|김성주}}) | birth_date = {{birth date|df=yes|1912|4|15}} | birth_place = Heijō, Heian'nan-dō, Chōsen | death_date = {{death date and age|df=yes|1994|7|8|1912|4|15}} | death_place = Kondado ng Hyangsan, [[Lalawigan ng Hilagang Pyongan]], [[Hilagang Korea]] | resting_place = Palasyong Araw ng Kumsusan, [[Pyongyang]] | party = {{Flagicon image|Flag of the Workers' Party of Korea.svg}} [[Partido Manggagawa ng Korea]] | otherparty = {{Flagicon image|Flag of the National Council of Korean Trade Unions.svg}} Partido Manggagawa ng Hilagang Korea (1946–1949)<br />{{Flagicon image|Flag of the Chinese Communist Party.svg}} [[Partido Komunista ng Tsina]] (1931–1946) | alma_mater = Akademyang Militar ng Whasung<br />Mataas na Paaralan ng Jilin Yuwen | spouse = Kim Jong-suk (1941-49)<br />Kim Song-ae (1952-94) | children = [[Kim Jong-il]]<br />Kim Man-il<br />Kim Kyong-hui<br />Kim Kyong-jin<br />Kim Pyong-il<br />Kim Yong-il | parents = Kim Hyong-jik (ama)<br/>Kang Pan-sok (ina) | allegiance = {{unbulleted list|{{Flagicon|North Korea}} [[Hilagang Korea]]|{{flagicon|Soviet Union|1936}} [[Unyong Sobyetiko]]|{{Flagicon image|Flag of the Chinese Communist Party (Pre-1996).svg}} Tsinang Komunista}} | branch = {{Flagicon image|Flag of the Korean People's Army Ground Force (1993-2023).svg}} [[Hukbong Bayan ng Korea]]<br>{{Flagicon image|Red Army flag (Fictitious).svg}} [[Hukbong Pula]]<br>{{Flagicon image|Flag of the Chinese Communist Party (Pre-1996).svg}} Nagkakaisang Hukbong Anti-Hapones sa Hilagang-Silangan | serviceyears = {{unbulleted list|1948–1994|1941–1945}} | rank = [[File:DPRK-Army-OF-12.svg|30px]]<br>''Taewŏnsu'' ({{lang|ko-Hang-KP|대원수}})<br>Dakilang Mariskal | commands = Kataas-taasang Komandante | unit = Ika-88 Seperadong Brigadang Riple ([[Hukbong Pula]]) | battles = [[Digmaang Koreano]]<br>[[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] | signature = Kim Il Sung Signature.svg | footnotes = <center style="background-color:#FCF;">'''Pagkakasapi sa Institusyong Sentral at Ibang Tanggapang Hinawakan'''</center> {{unbulleted list | list_style = text-align: left | [[File:Emblem of North Korea.svg|15px]] 1992-1993: Tagapangulo; Komisyon ng Tanggulang Pambansa ng Demokratikong Republikang Bayan ng Korea | [[File:WPK symbol.svg|15px]] 1982–1994: Tagapangulo; Komisyong Militar Sentral ng Partido Manggagawa ng Korea | [[File:WPK symbol.svg|15px]] 1980–1994: Kasapi; Presidyo ng Kawanihang Pampolitika ng Ika-6 Komite Sentral ng Partido Manggagawa ng Korea | [[File:Emblem of North Korea.svg|15px]] 1972-1992: Tagapangulo; Komisyon ng Tanggulang Pambansa ng Komiteng Bayang Sentral ng Demokratikong Republikang Bayan ng Korea | [[File:WPK symbol.svg|15px]] 1970–1982: Tagapangulo; Komisyong Militar ng Komite Sentral ng Partido Manggagawa ng Korea | [[File:WPK symbol.svg|15px]] 1970–1980: Kasapi; Komiteng Pampolitika ng Komite Sentral ng Partido Manggagawa ng Korea | [[File:WPK symbol.svg|15px]] 1966–1994: Kalihiman ng Partido Manggagawa ng Korea | [[File:WPK symbol.svg|15px]] 1966–1970: Kasapi; Komiteng Permanente ng Komiteng Pampolitika ng Komite Sentral ng Partido Manggagawa ng Korea | [[File:WPK symbol.svg|15px]] 1961–1970: Tagapangulo; Komiteng Pampolitika ng Komite Sentral ng Partido Manggagawa ng Korea | [[File:WPK symbol.svg|15px]] 1956–1961: Kasapi; Komiteng Permanente ng Komite Sentral ng Partido Manggagawa ng Korea | [[File:Emblem of the Supreme Commander of the Korean People's Army.png|15px]] 1950-1972: Kataas-taasang Komandante; Hukbong Bayan ng Korea (hanggang 1991) | [[File:WPK symbol.svg|15px]] 1949–1966: Tagapangulo; Komite Sentral ng Partido Manggagawa ng Korea | [[File:Supreme People's Assembly of the DPRK.svg|15px]] 1948–1994: Diputado; Ika-1-9 na Kataas-taasang Asembleyang Bayan | {{Flagicon image|Flag of the Provisional People's Committee for North Korea.svg}} 1947–1948: Tagapangulo; Komiteng Bayan ng Hilagang Korea | [[File:WPK symbol.svg|15px]] 1946–1994: Kasapi; Ika-1-6 na Komite Sentral ng Partido Manggagawa ng Korea | [[File:WPK symbol.svg|15px]] 1946–1956: Kasapi; Komiteng Pampolitika ng Komite Sentral ng Partido Manggagawa ng Korea | {{Flagicon image|Flag of the National Council of Korean Trade Unions.svg}} 1946–1949: Pangalawang Tagapangulo; Komite Sentral ng Partido Manggagawa ng Hilagang Korea | {{Flagicon image|Flag of the Provisional People's Committee for North Korea.svg}} 1946–1947: Tagapangulo; Komiteng Bayang Probisyonal ng Hilagang Korea | [[File:Workers' Party of North Korea star.png|15px]] 1945–1946: Tagapangulo; Kawanihan ng Hilagang Korea ng Partido Komunista ng Korea }} ---- '''{{flagicon|North Korea}} Ika-1 [[Kataas-taasang Pinuno (Hilagang Korea)|Kataas-taasang Pinuno]] ng [[Hilagang Korea]]'''<br/>([[Setyembre 9]], [[1948]] - [[Hulyo 8]], [[1994]]) <center>{{flatlist|* [[Kim Jong-il]] {{big|'''→'''}}</center> }} </center> }} Si '''Kim Il-sung''' ([[Abril 15]], [[1912]] – [[Hulyo 8]], [[1994]]), ipinanganak na '''Kim Song-ju''', ay isang Koreanong [[rebolusyonaryo]], [[militar]], at [[politiko]] na kilala bilang pigurang tagapagtatag ng [[Hilagang Korea]] at unang kataas-taasang pinuno nito. Namahala siya mula sa pagkalikha ng bansa noong 1948 hanggang sa kanyang pagkamatay nang 1994, kung kailan hinalinhan siya ng kanyang panganay na anak na si [[Kim Jong-il]]. Naglingkod siya bilang unang premiyer at tanging pangulo ng Hilagang Korea, Tagapangulo at Pangkalahatang Kalihim ng [[Partido Manggagawa ng Korea]], at Kataas-taasang Komandante ng [[Hukbong Bayan ng Korea]]. Inilahad niya ang pilosopiyang [[Juche]], ang pampamahalaang ideolohiya ng Hilagang Korea na nakabatay sa [[sosyalismo]], pag-asa sa sarili, at nasyonalismong Koreano. Isinilang sa isang Kristiyano at aktibistang pamilya sa panahon ng paglupig sa Korea, naging gerilyang anti-Hapones si Kim sa kanyang pagkabata. Naimpluwensyahan siya ng mga makakaliwang ideolohiya at sumali sa mga organisasyong radikal tulad ng [[Partido Komunista ng Tsina]]. Matapos mahati ang tangway sa wakas ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] ay naglingkod siya bilang pinuno ng pamahalaang probisyonal sa sonang Sobyetiko at nangasiwa sa pagkatatag ng kasalukuyang estado ng Hilagang Korea. Pinasimuno niya ang pagsalakay sa [[Timog Korea]] noong 1950 na humantong ng [[Digmaang Koreano]], na tumigil noong 1953 sa pagkapatas at armistisyo. Muling itinayo ni Kim ang bansa sa ilalim ng isang sentralisadong ekonomiyang planado. Nagtamasa ang Hilagang Korea ng mas mataas na antas ng pamumuhay kaysa sa Timog noong dekada 1960 at 1970, na noo'y dumaranas ng krisis sa politika at ekonomiya. Nagpabago-bago ang kanyang pakikipag-ugnay sa [[Unyong Sobyetiko]] at [[Tsina]] matapos ang [[paghahating Sino-Sobyetiko]], partikular nang pinagsikapan niyang ilagay ang Juche sa praktika sa pamamagitan ng mga polisiyang isolasyonista at pagiging malaya sa mga larangan ng politika, ekonomiya, at militar. Gayunpaman, labis pa rin na umasa ang Hilagang Korea ng mga subsidyo at pinansiyal na tulong mula sa USSR at [[Silangang Bloke]], at lubos na naapektuhan ang ekonomiya ng bansa nang nabuwag ang mga ito. Sa panahong ito ay nanatiling kritikal ang Hilagang Korea sa itinuturing nitong imperyalistang presensya ng mga pwersang pandepensa ng Estados Unidos sa katimugan. Inagaw ng bansa ang barkong USS Pueblo noong 1968, na bahagi ng kampanyang impiltrasyon at subersyon para ipag-isa ang Korea sa ilalim ng pamamahala ng hilagang estado. Pumanaw siya sa edad na 82 noong 1994 sa kanyang tinatahanan sa Hyangsan dahil sa [[atake sa puso]]. Itinuturing si Kim na isang [[totalitaryong]] [[diktador]] na may [[kulto ng personalidad]] na mas matindi kina [[Josef Stalin]] at [[Mao Zedong]]. Maihahalintulad ang paglalarawan sa kanya sa imahe ng isang Konfusyanong ama na karapat-dapat sa lubusang paggalang at pagmamahal ng sambayanan. Binigyan siya ng iba't-ibang titulong di-opisyal at papuri lamang, ngunit ang pinakamahalaga rito ay ang "Dakilang Pinuno", na naging kolokyal na katawagan upang tukuyin siya. Ang kalendaryong Juche na nagsisilbing sistema ng pagbibilang ng mga taon sa bansa ay nagsisimula sa 1912, ang taon ng kanyang kapanganakan, at ipinagdidiriwang ang kanyang kaarawan sa Abril 15 bilang "[[Araw ng Araw (Hilagang Korea)|Araw ng Araw]]". Nakatalaga siya sa [[Saligang Batas ng Hilagang Korea|saligang batas]] bilang walang hanggang pinuno ng Juche Korea. Tinatayang mahigit 1.6 na milyong tao ang namatay sa ilalim ng kanyang rehimen sa pagpupurga at pagpapatapon sa kampo ng sapilitang paggawa. Nasa tanggapan ng halos 46 na taon, siya ang ikatlong pinakamatagal na di-haring punong pampamahalaan sa ika-20 dantaon, kung saan nadaanan niya sa termino ang anim na pangulo ng Timog Korea at sampu sa Estados Unidos. Sinundan siya sa panunugkulan ng kanyang anak na si Kim Jong-il, at sa gayo'y naging unang inunong komunista na nagtatag ng pamamahalang dinastiko; patuloy na naghahari ang kanyang pamilya sa Hilagang Korea, na kasalukuyang pinangungunahan ng kanyang apong si [[Kim Jong-un]]. ==Pinagmulan at Maagang Buhay== ===Kontrobersya sa Pagkakakilanlan=== [[File:Kinkouzui.jpg|thumb|left|150px|Si Kim Kyung-cheon, isang pinunong militar na hinahalaang gumamit ng pangalang "Kim Il-sung".]] Sinasabi ng iilang sanggunian na ang pangalang "Kim Il-sung" ay ginamit noon ni Kim Kyung-cheon, isang sikat na pinuno sa kilusan para sa kalayaang Koreano.<ref name="Becker 2005">{{cite book|last=Becker|first=Jasper Martin|url=https://archive.org/details/rogueregimekimjo00beck|title=Rogue Regime: Kim Jong Il and the Looming Threat of North Korea|date=1 Mayo 2005|publisher=Prensa ng Pamantasang Oxford|isbn=978-0-19-803810-8}}</ref>{{rp|44}} Iniulat ni Grigory Mekler, isang Sobyetikong opisyal na kasama ni Kim noong panahon ng pamahalaang probisyonal, na kinuha ni Kim ang alyas na ito mula sa isang dating komandante na nasawi.<ref>{{cite news|date=10 Enero 2003|title=Soviets groomed Kim Il Sung for leadership |work=Vladivostok News|url=http://vn.vladnews.ru/Arch/2003/ISS345/News/upd10.HTM|archive-url=https://web.archive.org/web/20090610172839/http://vn.vladnews.ru/Arch/2003/ISS345/News/upd10.HTM|archive-date=10 Hunyo 2009}}</ref> Gayunpaman, tinalo ng Rusong istoryador na si Andrei Lankov na malabong totoo ang salaysay. Kilala ng ilang saksi si Kim bago at pagkatapos ng kanyang panahon sa Unyong Sobyetiko, kabilang ang kanyang superyor na si [[Zhou Baozhong]], na ibinasura ang pahayag ng "pangalawang" Kim sa kanyang mga talaarawan.<ref name="Lankov 2002">{{cite book|last=Lankov|first=Andrei Nikolaevich|title=From Stalin to Kim Il Sung: The Formation of North Korea (1945–1960)|publisher=Prensa ng Pamantasang Rutgers|date=30 Hunyo 2002|isbn=978-0813531175}}</ref> Itinuro naman ng Amerikanong mananalaysay na si Bruce Cumings na ang mga Hapones na opisyal mula sa Hukbo ng Kwantung ay nagpatunay sa kanyang katanyagan bilang isang rebolusyonaryong pigura.<ref name="Cumings 2005">{{cite book |last=Cumings|first=Bruce|url=https://books.google.com/books?id=yKN_q-TqYYgC&pg=160-161|title=Korea's Place in the Sun: A Modern History (Updated)|date=17 Setyembre 2005|publisher=W W Norton & Co|isbn=978-0-393-32702-1|location=Bagong York|archive-url=https://web.archive.org/web/20160518130003/https://books.google.com/books?id=yKN_q-TqYYgC&pg=160-161|archive-date=18 Mayo 2016}}</ref>{{rp|160–161}} Karaniwang tinatanggap ang pananaw na habang minamalabis ang mga gawa ni Kim ng kanyang kulto ng personalidad, isa siyang makabuluhang pinunong gerilya.<ref>{{cite book|last=Buzo|first=Adrian |title=The Making of Modern Korea (1st Edition)|publisher=Routledge|date=7 Abril 2002|isbn=978-0-415-23749-9|location=Londres}}</ref>{{rp|56}} ===Kapanganakan at Pagkabata=== [[File:Kim Il-sung's birthplace.jpg|thumb|left|250px|Lugar ng kapanganakan ni Kim Il-sung]] [[File:Early years of Kim Il-sung.jpg|thumb|left|175px|Litrato ni Kim Il-sung noong bata pa siya]] Ipinanganak si Kim noong Abril 15, 1912. Karaniwang sinasang-ayonan na isinilang siya sa maliit na nayon ng Mangyungbong (noo'y tinatawag na Namni) na malapit sa [[Pyongyang]], ngunit ayon sa isang maagang kalahating-opisyal na talambuhay ni Kim Il-sung na inilathala noong 1964 sa [[Hapon]] na may Hilagang Koreanong suporta, ipinanganak si Kim sa tahanan ng kanyang ina sa Chingjong, at kalaunan ay lumaki sa Mangyungbong. Ang kanyang mga magulang ay sina [[Kim Hyong-jik]], isang [[guro]], [[parmakolohiya|parmakolohista]] sa [[damong-gamot]], at aktibista para sa kalayaan ng Korea, at si [[Kang Pan-sok]], isa ring aktibista kagaya ng kanyang asawa. Binigyan nila si Kim ng pangalang Kim Song-ju. Mayroon siyang dalawang nakababatang kapatid na sina [[Kim Chol-ju]] at [[Kim Yong-ju]]. Galing ang pamilya ni Kim mula sa [[Jeonju]], Hilagang Jeolla at ang kanyang lolo sa tuhod (sa kanyang ama) na si [[:en:Kim Ung-u|Kim Ung-u]] ay nanatili sa Mangyongdae noong 1860. Lumaki si Kim sa isang [[Kristiyanismo|Kristiyanong]] pamilya, partikular na sumusunod sa sektang [[Presbyterianismo]]. Ang kanyang lolo sa ina ay isang [[Protestantismo|Protestanteng]] ministro, ang kanyang ama ay pumunta sa isang paaralang misyonero, at ang kanyang mga magulang ay aktibo sa pamayanan ng [[relihiyon]]. Ang pamilya ni Kim ay sumali sa mga aktibidad na kontra-Hapones at tumakas sa [[Manchuria]] noong 1920 kagaya ng karamihan ng mga Koreanong pamilya upang makaiwas sa [[taggutom]] at sa pang-aapi ng mga Hapones sa panahon noong sakop pa ng [[Hapon]] ang [[Korea]].<ref>{{cite book | last = Suh | first = Dae-sook | title = Kim Il Sung: The North Korean Leader | location = New York | publisher = Columbia University Press | year = 1988 | page = 3| isbn = 0231065736 | url = https://archive.org/details/00book729884 }}</ref><ref>https://scholarworks.arcadia.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1011&context=senior_theses</ref><ref>{{cite book |author=[[Andrei Lankov]] |title=The DPRK yesterday and today. Informal history of North Korea |url=https://www.litmir.me/br/?b=243895&p=1 |page=[https://www.litmir.me/br/?b=243895&p=73 73] |date=2004 |publisher=Восток-Запад (English: East-West) |location=Moscow |id=243895 |access-date=2021-12-14 |archive-date=2020-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802205207/https://www.litmir.me/br/?b=243895&p=1 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dailynk.com/english/read.php?num=11335&cataId=nk03600 |title=Soviet Officer Reveals Secrets of Mangyongdae |publisher=Daily NK |access-date=15 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140211183034/http://www.dailynk.com/english/read.php?num=11335&cataId=nk03600 |archive-date=11 February 2014 |date=2 January 2014 }}</ref><ref>{{Cite book | author=Baik Bong | title=Kim il Sung: Volume I: From Birth to Triumphant Return to Homeland | publisher=Dar Al-talia | location=Beirut, Lebanon | year=1973| page = 12|author-link=Baik Bong }}</ref><ref>[http://www.kimjongiliathemovie.com/learnmore.html Kimjongilia – The Movie – Learn More] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100918043045/http://www.kimjongiliathemovie.com/learnmore.html |date=18 September 2010 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/reviews/the-rage-against-god-by-peter-hitchens-1965109.html |location=London |work=The Independent |title=The Rage Against God, By Peter Hitchens |first=Sholto |last=Byrnes |date=7 May 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100512025421/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/reviews/the-rage-against-god-by-peter-hitchens-1965109.html |archive-date=12 May 2010 }}</ref> Ayon sa kanyang opisyal na sariling [[talambuhay]], nag-aral siya sa iba't ibang paaralan noong kanyang pagkabata. Nagsimula ang kanyang pormal na edukasyon sa ikalimang baitang sa Mababang Paaralan ng Changduk, kung saan ang kanyang lolo sa ina ay ang [[punong-guro]] ng paaralan. Noong nanatili ang kanyang pamilya sa Linjiang, isang [[lungsod]] sa timog ng lalawigang [[Jilin]], ay pinaturuan ng kanyang ama si Kim sa isang tagapagturo ng [[wikang Tsino]] sa loob ng isang taon at kalahati at pinaaral niya si Kim sa Mababang Paaralan ng Linjiang. Nakasaad din sa kanyang talambuhay na nagpatuloy siya ng kanyang pag-aaral sa Mababang Paaralan ng Paldo-gu, isang apat-na-taong Tsinong paaralan kung saan ang lahat ay itinuro sa wikang Tsino, at sa Unang Paaralang Panggitna ng Muson.<ref>https://oregondigital.org/downloads/oregondigital:df72cx739</ref> Ayon kay Dgro. Kim Hyung-suk, isang retiradong dalubguro at pilosopo na dumalo sa parehong mababang paaralan kay Kim, "mataas" si Kim noong siya'y bata pa. Ulat niya na sinasabi ng mga nakakatanda sa paaralang iyon na si Kim ang "laging pinuno sa [[futbol]]" at "isang batang palautos na laging inuutusan ang mga batang nasa kanyang palibot".<ref>https://www.youtube.com/watch?v=nZu1BU6JmXI</ref> ===Mga Komunista at Gerilyang Aktibidad=== [[File:Kim Il-sung in 1927.jpg|thumb|left|175px|Si Kim noong nag-aaral pa siya sa [[Mataas na Paaralan ng Jilin Yuwen]]]] [[File:Shang Yue portrait.jpg|thumb|left|175px|Si [[:en:Shang Yue|Shang Yue]], isang [[Marxismo|Marxistang]] dalubguro na naging isang impluwensiya ni Kim]] Sinasabi ng mga Hilagang Koreano at ng ibang mapagkukunan na itinatag ni Kim ang [[Unyong Ibagsak-ang-Imperyalismo]] noong Oktubre 1926 at pinamunuan ito sa edad na 14, ngunit pinaniniwalaan ng iba na ang may-ari ng unyon ay ang Unyong Magbubukid ng Gilheuk na pinamunuan ni Lee Jong-rak. Sa kanyang edukasyon, nag-aral si Kim sa Akademiyang Militar ng Whasung noong 1926 ngunit umalis siya noong 1927 dahil ayon sa kanya ang mga pamaraan ng pagsasanay dito ay luma na. Pagkatapos nito ay nag-aral siya sa [[Mataas na Paaralan ng Jilin Yuwen]] sa [[Tsina]] hanggang 1930 noong tinanggihan niya ang mga [[pyudal]] na [[kaugalian]] ng mga nakatatandang Koreano roon at noong nagkaroon siya ng interes sa mga [[komunismo|komunistang]] [[ideolohiya]]. Sa paaralang ito nakilala ni Kim si Shang Yue, isang [[Marxismo|Marxistang]] dalubguro na naging isa sa mga impluwensya ni Kim noong panahon ng kanyang pag-aaral dito. Ayon sa kanyang sariling talambuhay, nagpakilala si Shang sa kanya ng mga klasikong Tsinong teksto tulad ng [[:en:Dream of the Red Chamber|Panaginip ng Pulang Kamara]] ni [[:en:Cao Xuequin|Cao Xeuquin]] at mga magkapanahong panitikan nina [[Lu Xun]] at [[Chen Duxiu]], pati na rin ang panitikang Ruso, kabilang ang [[Ina (kathambuhay)|Ina]] at [[Mga Kaaway]] ni [[Maxim Gorky]]. Pinatibay din ni Shang ang mga pananaw ni Kim sa pagkamakabansang magbubukid at hinikayat si Kim na maging proletaryong manunulat, kung saan palagi niyang binigyang-diin ang panlipunang layunin ng panitikan. Ang impluwensya ni Shang ay makikita sa mga pampolitikang dula na isinulat ni Kim, kagaya ng [[Dagat ng Dugo]] na kanyang isinulat noong 1930s. Inulat ng anak ni Shang na inilarawan ng kanyang tatay si Kim na "masigasig" at "naglalagay ng mga magagandang tanong sa loob at labas ng klase".<ref>{{Cite web|title=Kim Il-sung Death Anniversary: How the North Korea Founder Created a Cult of Personality |last=Smith |first=Lydia |work=International Business Times UK |date=8 July 2014 |access-date=1 October 2014 |url=http://www.ibtimes.co.uk/kim-il-sung-death-anniversary-how-north-korea-founder-became-cult-personality-1455758 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006150839/http://www.ibtimes.co.uk/kim-il-sung-death-anniversary-how-north-korea-founder-became-cult-personality-1455758 |archive-date=6 October 2014 }}</ref><ref>{{cite journal |last=David-West |first=Alzo |date=January 2009 |title=The Literary Ideas of Kim Il Sung and Kim Jong Il: An Introduction to North Korean Meta-Authorial Perspectives |url=http://clogic.eserver.org/2009/david-west.pdf |journal=Cultural Logic |volume=12 |pages=5–6 |access-date=April 18, 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151123131224/http://clogic.eserver.org/2009/David-west.pdf |archive-date=November 23, 2015 |df=mdy-all }}</ref><ref>{{cite book |last1=Chih-yu |first1=Shih |date=May 28, 2014 |title=Harmonious Intervention: China's Quest for Relational Security |url=https://books.google.com/books?id=ZMiaBAAAQBAJ&pg=PA69 |publisher=Ashgate Publishing, Ltd. |page=69 |isbn=978-1-4094-6487-7 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://encykorea.aks.ac.kr/Contents/Item/E0066846|title = 타도제국주의동맹(打倒帝國主義同盟) - 한국민족문화대백과사전}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2010/08/28/world/asia/28korea.html?_r=1&hp |work=The New York Times |title=Carter Wins Release of American in North Korea |first1=Choe |last1=Sang-Hun |first2=Sharon |last2=Lafraniere |date=27 August 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630231240/http://www.nytimes.com/2010/08/28/world/asia/28korea.html?_r=1&hp |archive-date=30 June 2017 }}</ref><ref>{{cite book|author=Bradley K. Martin|title=Under the Loving Care of the Fatherly Leader: North Korea and the Kim Dynasty|url=https://books.google.com/books?id=qoZx6hOCNukC&pg=PA23|date=April 1, 2007|publisher=St. Martin's Press|isbn=978-1-4299-0699-9|page=23}}</ref> Natapos ang pormal na edukasyon ni Kim nang arestuhin at ipakulong siya ng mga pulisya dahil sa kanyang mga subersibong gawain. Sa edad na 17, si Kim ang naging pinakabatang miyembro ng isang lihim na Marxistang organisasyon na may hindi hihigit sa dalawampung miyembro na pinamunuan ni Ho So, na kabilang sa Timog Manchuriang Komunistang Kapisanang Kabataan. Natuklasan ng pulisya ang grupo tatlong linggo matapos itong mabuo noong 1929, at ikinulong muli si Kim ng ilang buwan. Sumali si Kim sa [[Partido Komunista ng Tsina]] noong 1931 at sa iba`t-ibang mga grupong gerilya laban sa [[Hapon]] sa hilagang Tsina. Pinaalis si Kim sa [[Komunistang Internasyonal]] (kilala rin bilang ang Ikatlong Internasyonal) noong 1930 dahil sa kanyang sobrang [[pagkamakabansa]].<ref>{{cite book |last=Lankov |first=Andrei |title=From Stalin to Kim Il Sung: The Formation of North Korea 1945–1960 |publisher=Rutgers University Press |year=2002 | page = 52|isbn=978-0813531175 }}</ref><ref>{{cite book | last = Suh | first = Dae-sook | title = Kim Il Sung: The North Korean Leader | location = New York | publisher = Columbia University Press | year = 1988 | page = 7| isbn = 0231065736 | url = https://archive.org/details/00book729884 }}</ref><ref>https://scholarworks.arcadia.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1011&context=senior_theses</ref> [[File:Mukden 1931 japan shenyang.jpg|thumb|left|225px|Mga sundalong Hapones na pumapasok sa [[Shenyang]] pagkatapos ang [[Pangyayari sa Mukden]]]] [[File:Northeast Anti-Japanese United Army SOLDIERS.jpg|thumb|left|225px|Mga sundalo ng [[Hilagang-Silangang Nagkakaisang Hukbong Kontra-Hapones]]]] Noong Mayo 30, 1930, naganap ang isang kusang marahas na pag-aalsa sa silangang [[Manchuria]] kung saan inatake ng mga magbubukid ang ilang lokal na nayon sa ngalan ng paglaban sa "handulong ng mga Hapones". Madaling nasugpo ng mga awtoridad ang hindi planado, hindi nakatutok, at daskol na pag-aalsa. Dahil dito, nagsimulang magplano ang mga Hapones ng pagsakop sa Manchuria. Diumano'y binalaan ni Kim ang mga delegado laban sa mga hindi planadong pag-aalsa gaya ng pag-aalsa noong Mayo 30, 1930 sa silangang Manchuria sa isang talumpati sa isang pulong ng mga delegado ng Batang Komunistang Liga noong Mayo 20, 1931 sa Yenchi, isang kondehan sa Manchuria.<ref>Kim Il-Sung, "Let Us Repudiate the 'Left' Adventurist Line and Follow the Revolutionary Organizational Line" contained in ''On Juche in Our Revolution'' (Foreign Languages Publishers: Pyongyang, Korea, 1973)3.</ref><ref>{{cite book|last=Yamamuro |first=Shin'ichi |date=2006 |title=Manchuria Under Japanese Dominion |url=https://books.google.com/books?id=7Jx0BAAAQBAJ&q=may%2030%201930%20manchuria%20uprising&pg=PA24 |access-date=8 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160518062413/https://books.google.com/books?id=7Jx0BAAAQBAJ&lpg=PA24&ots=YiKIyIWckn&dq=may%2030%201930%20manchuria%20uprising&pg=PA24 |archive-date=18 May 2016 |isbn=9780812239126 }}</ref><ref>{{cite book|last=Suh|first=Dae-Sook|title=Korean Communism, 1945–1980: A Reference Guide to the Political System|year=1981|location=Honolulu|publisher=The University Press of Hawaii|isbn=978-0-8248-0740-5|pages=9, 19}}</ref><ref>Kim Il-Sung, "Let Us Repudiate the 'Left' Adventurist Line and Follow the Revolutionary Organizational Line" contained in ''On Juche in Our Revolution'', pp.1-15.</ref> Naganap ang [[Pangyayari sa Mukden]] noong Setyembre 18, 1931, kung saan mayroong sumabog na [[dinamita]] na malapit sa isang riles ng tren ng mga Hapones sa bayan ng Mukden (ngayo'y [[Shenyang]]) sa Manchuria. Bagama't walang pinsalang naganap, ginamit ng mga Hapones ang insidente bilang dahilan upang magpadala ng sandatahang lakas sa Manchuria at magtalaga ng papet na pamahalaan, kung saan nabuo ang papet na estadong [[Manchukuo]]. Noong 1935, naging miyembro si Kim ng [[Hilagang-Silangang Nagkakaisang Hukbong Kontra-Hapones]], isang grupong gerilya na pinamunuan ng [[Partido Komunista ng Tsina]]. Si Kim ay hinirang sa parehong taon upang maglingkod bilang komisar sa politika para sa ika-3 pagtuklap ng ikalawang dibisyon, na binubuo ng humigit-kumulang 160 sundalo. Dito nakilala ni Kim si Wei Zhengmin, ang lalaking magiging tagapayo niya bilang komunista. Siya ang agarang superyor na opisyal ni Kim na nagsilbi noong panahong iyon bilang tagapangulo ng Pampolitikang Komite ng Hilagang-Silangang Nagkakaisang Hukbong Kontra-Hapones. Direktang nag-ulat si Wei kay Kang Sheng, isang miyembro ng partido na may mataas na ranggo na malapit kay [[Mao Zedong]] sa Yan'an, hanggang sa kamatayan ni Wei noong Marso 8, 1941.<ref>Kim Il-Sung, "On Waging Armed Struggle Against Japanese Imperialism" on 16 December 1931 contained in ''On Juche in Our Revolution'', pp. 17-20.</ref><ref>{{cite book |last=Lankov |first=Andrei |title=From Stalin to Kim Il Sung: The Formation of North Korea 1945–1960 |publisher=Rutgers University Press |page = 53|year=2002 |isbn=978-0813531175 }}</ref><ref>{{cite book|title=Korea's Place in the Sun: A Modern History|url=https://archive.org/details/koreasplaceinsun0000cumi|last=Cumings|first=Bruce|publisher=[[W. W. Norton & Company]]|year=2005|isbn=978-0-393-32702-1|location=New York|page=[https://archive.org/details/koreasplaceinsun0000cumi/page/160 160]-161|author-link=Bruce Cumings}}</ref><ref>{{cite book | last = Suh | first = Dae-sook | title = Kim Il Sung: The North Korean Leader | location = New York | publisher = Columbia University Press | year = 1988 | page = 8-10| isbn = 0231065736 | url = https://archive.org/details/00book729884 }}</ref> [[File:소련군 88여단 시절 김일성과 동료.jpg|thumb|left|200px|Si Kim (dulong kaliwa) at ng kanyang mga kasama sa [[Ika-88 na Hiwalay na Brigadang Riple]]]] [[File:1943-10-05-제88여단 대원.jpg|thumb|left|200px|Si Kim (unang linya, ikalawa mula sa kanan) at ng kanyang mga kasama sa [[Ika-88 na Hiwalay na Brigadang Riple]]]] [[File:Amur River.JPG|thumb|right|200px|Ang [[:en:Amur|Ilog ng Amur]]]] Noong 1935 ay pinalitan ni Kim ang kanyang pangalan sa Kim Il-sung na nangangahulugang "Kim Maging ang [[Araw]]". Sa kanyang talambuhay na [[:en:With the Century|Kasama sa Siglo]], nagsulat si Kim tungkol sa pangalang ito: "Sa panahon na kumalat ang kantang Bituin ng Korea, pinalitan ng mga kasama ko ang pangalan ko at sinimulan akong tawagin na Han Byol ... ibig sabihin ay "Isang Bituin". Si Pyon Tae U at ibang may pampublikong pag-iisip sa Wujiazi at ang mga kabataang komunista gaya ni Choe Il Chon ang nagmungkahi na palitan ang pangalan ko sa Kim Il Sung. Kaya tinawag ako sa tatlong pangalan, Song Ju, Han Byol at Il Sung. ... Hindi ko ginusto na tinawag ako sa ibang pangalan. Hindi pa rin ako nagparaya sa mga taong pumupuri sa akin sa pamamagitan ng paghahambing sa akin sa isang bituin o sa araw; hindi ito nababagay sa akin, [bilang isang] binata. Ngunit hindi ako pinakinggan ng aking mga kasama, gaano man kahigpit ang pagsaway ko sa kanila o pinagtalunan ito.... Noong tagsibol ng 1931 nang nanatili ako ng mga tatlong linggo sa bilangguan, nang inaresto ng mga kumander ng militar sa Guyushu, na ang pangalang Kim Il Sung ay lumabas sa mga pahayagan sa unang pagkakataon. Hanggang sa mga oras na iyon karamihan sa aking mga kakilala ay tinawag ako sa aking tunay na pangalan, Song Ju. Sa mga huling taon nang simulan ko ang armadong pakikibaka sa silangang Manchuria na tinawag ako sa isang pangalan, Kim Il Sung, ng aking mga kasama. Itinaguyod ako ng aking mga kasama bilang kanilang pinuno, binigyan ako ng bagong pangalan at kumanta sila ng mga awit tungkol sa akin. Sa gayon ay ipinahayag nila ang kanilang kaloob-loobang damdamin."<ref>{{cite book|title= Under the Loving Care of the Fatherly Leader: North Korea and the Kim Dynasty|url= https://archive.org/details/underlovingcareo0000mart|author= Bradley K. Martin|publisher= Thomas Dunne Books|year= 2004|page = [https://archive.org/details/underlovingcareo0000mart/page/30 30]|isbn= 978-0-312-32322-6}}</ref><ref>{{cite book|author=Kim Il-sung|date=1994|title=With the Century|volume=2|url=http://www.naenara.com.kp/en/book/download.php?2+2002#.pdf|location=Pyongyang|page=110-111|publisher=Foreign Languages Publishing House|oclc=28377167|access-date=17 October 2014|archive-date=21 Oktubre 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021030932/http://www.naenara.com.kp/en/book/download.php?2+2002#.pdf|url-status=dead}}</ref> Si Kim ay hinirang bilang kumander ng Ika-6 na dibisyon noong 1937 sa edad na 24, kung saan kontrolado niya ang ilang daang mga yunit na nakilala bilang ang "Dibisyon ni Kim Il-sung". Habang pinangasiwaan niya ang dibisyon na ito, sinalakay niya ang Pochonbo noong Hunyo 4, 1937. Kahit ang nakuha lamang ng dibisyon ni Kim ay isang maliit na bayan na hawak ng Hapon sa loob lamang ng hangganan ng Korea sa loob ng ilang oras, isinaalang-alang na ito bilang isang tagumpay ng militar dahil nahihirapan noon ang mga gerilyang yunit na makakuha ng teritoryo ng kalaban. Pagkatapos ng tagumpay na ito ay nagkaroon si Kim ng katanyagan sa mga Tsinong gerilya at pinakinabangan ito ng mga Hilagang Koreanong talambuhay kung saan itinuring nila ang pangyayari bilang isang dakilang tagumpay para sa Korea. Para sa mga Hapones, itinuring nila si Kim bilang isa sa mga pinakaepektibo at tanyag na mga gerilyang pinuno ng Korea, at dahil dito kinilala siya ng mga Hapones bilang ang "[[Tigre]]". Ipinadala ng mga Hapones ang "Yunit Maeda" upang hulihin siya noong Pebrero 1940. Sa parehong taon ay dinukot ng mga Hapones si Kim Hye-sun, isang babae na hinalaan na ang unang asawa ni Kim. Matapos siyang gamitin bilang isang prenda upang subukang kumbinsihin ang mga gerilyang Koreano na sumuko, agad-agad siyang pinapatay. Si Kim ay hinirang na kumander ng ika-2 rehiyon ng pagpapatakbo para sa ika-1 hukbo, ngunit sa pagtatapos ng 1940 ay siya na lang ang natirang pinuno ng ika-1 hukbo na buhay. Dahil hinahanap siya ng mga tropang Hapones, tumakas si Kim at ng mga natitira sa kanyang hukbo patungong [[Unyong Sobyet]] sa pamamagitan ng pagtawid sa [[:en:Amur|Ilog ng Amur]]. Nang makarating siya at ng kanyang mga katropa ay ipinadala sila sa isang kampo sa Vyatskoye na malapit sa [[Khabarovsk]], kung saan sinanay sila ulit ng mga Sobyet. Noong Agosto 1942, inatasan si Kim at ng kanyang hukbo sa [[Ika-88 na Hiwalay na Brigadang Riple]] na kabilang sa [[Pulang Hukbo ng Mga Manggagawa at Magsasaka]] (Pulang Hukbo). Ang naging superyor ni Kim noong panahong ito ay si [[Zhou Baozhong]], ang kumander ng brigada. Si Kim ay naging isang komandante sa Pulang Hukbo at nagsilbi rito hanggang sa wakas ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]].<ref>{{cite book|title=Korea's Place in the Sun: A Modern History|url=https://archive.org/details/koreasplaceinsun0000cumi|last=Cumings|first=Bruce|publisher=[[W. W. Norton & Company]]|year=2005|isbn=978-0-393-32702-1|location=New York|page = [https://archive.org/details/koreasplaceinsun0000cumi/page/160 160]-161|author-link=Bruce Cumings}}</ref><ref>{{cite book|title=Korea's Place in the Sun: A Modern History|url=https://archive.org/details/koreasplaceinsun0000cumi|last=Cumings|first=Bruce|publisher=[[W. W. Norton & Company]]|year=2005|isbn=978-0-393-32702-1|location=New York|page = [https://archive.org/details/koreasplaceinsun0000cumi/page/160 160]-161|author-link=Bruce Cumings}}</ref><ref>{{cite book | title = Korea's Twentieth-Century Odyssey | url = https://archive.org/details/koreastwentieth00robi/page/87 | url-access = registration | last = Robinson | first = Michael E | year = 2007 | publisher = University of Hawaii Press | location = Honolulu | isbn = 978-0-8248-3174-5 | pages = [https://archive.org/details/koreastwentieth00robi/page/87 87, 155] }}</ref><ref>{{cite book | title = Korea since 1850 | url = https://archive.org/details/koreasince18500000lone | last1 = Lone | first1 = Stewart| last2 = McCormack | first2 = Gavan | author-link2 = Gavan McCormack | publisher = Longman Cheshire | location = Melbourne | year = 1993 | page=[https://archive.org/details/koreasince18500000lone/page/100 100] }}</ref><ref>{{cite book |last=Lankov |first=Andrei |title=From Stalin to Kim Il Sung: The Formation of North Korea 1945–1960 |publisher=Rutgers University Press |page = 53-54|year=2002 |isbn=978-0813531175 }}</ref><ref>{{cite book|title=Korea's Place in the Sun: A Modern History|url=https://archive.org/details/koreasplaceinsun0000cumi|last=Cumings|first=Bruce|publisher=[[W. W. Norton & Company]]|year=2005|isbn=978-0-393-32702-1|location=New York|page=[https://archive.org/details/koreasplaceinsun0000cumi/page/160 160]-161|author-link=Bruce Cumings}}</ref><ref>{{cite web|language=zh-hant|url=http://dangshi.people.com.cn/BIG5/16700257.html|date=23 December 2011|access-date=1 June 2019|script-title=zh:金日成父子與周保中父女的兩代友誼|website=people.com.cn|author=寸麗香|archive-date=1 Hunyo 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601054229/http://dangshi.people.com.cn/BIG5/16700257.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nknews.org/2019/02/how-an-obscure-red-army-unit-became-the-cradle-of-the-north-korean-elite/|date=4 February 2019|access-date=1 June 2019|title=How an obscure Red Army unit became the cradle of the North Korean elite|publisher=[[NK News]]|author=Fyodor Tertitskiy}}</ref><ref>{{cite book | last = Suh | first = Dae-sook | title = Kim Il Sung: The North Korean Leader | location = New York | publisher = Columbia University Press | year = 1988 | page = 50| isbn = 0231065736 | url = https://archive.org/details/00book729884 }}</ref><ref>https://scholarworks.arcadia.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1011&context=senior_theses</ref><ref>{{cite book | last=Buzo | first=Adrian | title=The Making of Modern Korea | edition = Third | location = London | publisher=Routledge | year=2016 | isbn=978-1-317-42278-5 | url=https://books.google.com/books?id=lDolDwAAQBAJ&pg=PA270 | page=270}}</ref> ===Pagbabalik sa Korea=== [[File:1945-10-14 만경대를 찾은 김일성.jpg|thumb|left|225px|Pagbisita ni Kim (itinuturo ng palaso) at pakikipagkita sa kanyang mga kamag-anak at taganayon pagkatapos ng Kongreso ng Bayan noong Oktubre 14, 1945]] [[File:Kim Il-sung and Pak Hon-yong, Baik Namun in Pyungyang.jpg|thumb|right|225px|Si Kim (kaliwa) at [[:en:Pak Hon-yong|Pak Hon-yong]] (kanan) sa [[Pyongyang]] noong 1948]] [[File:Soviet_military_advisers_attending_North_Korean_mass_event.jpg|thumb|left|225px|Si Kim (unahan, kanan) sa kanyang kauna-unahang pagpakita sa publiko noong Oktubre 14, 1945 sa Kongreso ng Bayan ng Lungsod ng Pyongyang]] [[File:1946-02-08 북조선임시인민위원회 성립 경축 대회.jpg|thumb|right|225px|Pagdiriwang ng pagkatatag ng [[:en:Provisional People's Committee of North Korea|Probisyonal na Komite ng Bayan ng Hilagang Korea]] noong Pebrero 8, 1946]] Nagdeklara ng digmaan ang Unyong Sobyet laban sa Hapon noong Agosto 8, 1945, at pumasok ang Pulang Hukbo sa Pyongyang noong Agosto 24, 1945. Inutusan ni [[Joseph Stalin]] si [[:en:Lavrenity Beria|Lavrentiy Beria]] na magrekomenda ng isang komunistang pinuno para sa mga teritoryo na nasakop ng Unyong Sobyet. Nakilala ni Beria si Kim ng ilang beses bago niya siyang inirekomenda kay Stalin. Dumating si Kim sa daungan ng [[Wonsan]] noong Setyembre 19, 1945 pagkatapos ng 26 na taong destiyero. Ayon kay Leonid Vassin, isang opisyal ng Ministeryo ng Gawaing Panloob ng Unyong Sobyet, si Kim ay "nilikha mula sa sero". Hindi siya noon mahusay sa [[wikang Koreano]], nakatanggap lamang siya ng walong taong pormal na edukasyon, at lahat ng ito ay nasa [[wikang Tsino]]. Kinailangan niyang turuang magbasa ng isang talumpati (na inihanda ng ministeryo para sa kanya) sa isang kongreso ng Partido Komunista tatlong araw pagkatapos niyang dumating. Noong Disyembre 1945 ay ginawa si Kim na Unang Kalihim ng [[:en:North Korean Branch Bureau|Kawanihan ng Sangay ng Hilagang Korea]] ng [[:en:Communist Party of Korea|Partido Komunista ng Korea]]. Noong una ay mas ginusto ng mga Sobyet si [[:en:Cho Man-sik|Cho Man-sik]] na mamuno ng isang sikat na prenteng pamahalaan, ngunit tumanggi si Cho na suportahan ang isang pagkakatiwala na suportado ng Mga Nagkakaisang Bansa at nakipagsagupaan kay Kim. Si Heneral [[:en:Terentii Shtykov|Terentii Shtykov]], ang nanguna sa pananakop ng mga Sobyet ng Hilagang Korea, ay sumuporta kay Kim kaysa kay [[:en:Pak Hon-yong|Pak Hon-yong]] upang pamunuan ang [[:en:Provisional People's Committee of North Korea|Probisyonal na Komite ng Bayan ng Hilagang Korea]] noong ika-8 ng Pebrero noong 1946. Bilang tagapangulo ng komite, si Kim ay "ang nangunang administratibong pinuno sa Hilaga," kahit na nasa ilalim siya ni Heneral Shtykov hanggang sa pakikialam ng mga Tsino sa Digmaang Koreano. Upang palakasin ang kanyang kapangyarihan, itinatag ni Kim ang [[Koreanong Hukbong Bayan]] at kumalap ng mga gerilya at dating sundalo na lumaban sa mga [[Imperyo ng Hapon|Hapones]] at [[Kuomintang|Makabansang Tsino]]. Gamit ang mga Sobyet na tagapayo at kagamitan, bumuo si Kim ng isang malaking hukbo na bihasa sa mga taktika sa pagsalingit at pakikidigmang gerilya. Bago ang pagsalakay ni Kim sa Timog Korea noong 1950, binigyan ni Stalin ang Koreanong Hukbong Bayan ng mga modernong [[tangke|tangkeng]] katamtaman ang laki na gawa ng mga Sobyet, trak, [[pampaigkas]], at mga maliliit na [[sandata]]. Bumuo din si Kim ng isang hukbong panghimpapawid na noong una ay mayroon ng mga manlalabang gawa ng mga Sobyet na pinaaandar ng elise at sasakyang panghimpapawid na pang-atake. Nang maglaon, ang mga Hilagang Koreanong kandidato para sa posisyong piloto ay ipinadala sa Unyong Sobyet at Tsina upang magsanay sa MiG-15 sasakyang panghimpapawid na jet sa mga lihim na himpilan.<ref>{{cite web |url=http://www.dailynk.com/english/read.php?num=11335&cataId=nk03600 |title=Soviet Officer Reveals Secrets of Mangyongdae |work=Daily NK |access-date=15 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140211183034/http://www.dailynk.com/english/read.php?num=11335&cataId=nk03600 |archive-date=11 February 2014 |date=2 January 2014 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ysfine.com/wisdom/wk01.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130528043524/http://ysfine.com/wisdom/wk01.html|url-status=dead|title=Wisdom of Korea|archive-date=28 May 2013|website=ysfine.com}}</ref><ref>{{cite web|last=O'Neill|first=Mark|url=http://www.scmp.com/article/727755/kim-il-sungs-secret-history |title=Kim Il-sung's secret history|work=South China Morning Post|access-date=15 April 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140227095258/http://www.scmp.com/article/727755/kim-il-sungs-secret-history |archive-date=27 February 2014 }}</ref><ref>{{cite book|title= Under the Loving Care of the Fatherly Leader: North Korea and the Kim Dynasty|url= https://archive.org/details/underlovingcareo0000mart|author= Bradley K. Martin|publisher= Thomas Dunne Books|year= 2004|page = [https://archive.org/details/underlovingcareo0000mart/page/51 51]|isbn= 978-0-312-32322-6}}</ref><ref>{{cite book|author=Jasper Becker |title=Rogue Regime : Kim Jong Il and the Looming Threat of North Korea |url=https://archive.org/details/rogueregimekimjo00beck |url-access=registration |page=56 |date=1 May 2005 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-803810-8 }}</ref><ref>{{cite book|title= Under the Loving Care of the Fatherly Leader: North Korea and the Kim Dynasty|url= https://archive.org/details/underlovingcareo0000mart|author= Bradley K. Martin|publisher= Thomas Dunne Books|year= 2004|page = [https://archive.org/details/underlovingcareo0000mart/page/51 51]|isbn= 978-0-312-32322-6}}</ref><ref>{{cite book|last=Armstrong|first=Charles|date=15 April 2013|title=The North Korean Revolution, 1945–1950|publisher=Cornell University Press.}}</ref><ref>{{cite news|last=Lankov |first=Andrei |date=25 January 2012 |title=Terenti Shtykov: the other ruler of nascent N. Korea |url=https://www.koreatimes.co.kr/www/news/nation/2012/01/363_103451.html |newspaper=[[The Korea Times]] |access-date=14 April 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150417010008/http://www.koreatimes.co.kr/www/news/nation/2012/01/363_103451.html |archive-date=17 April 2015 }}</ref><ref>{{cite web|last=O'Neill|first=Mark|url=http://www.scmp.com/article/727755/kim-il-sungs-secret-history |title=Kim Il-sung's secret history &#124; South China Morning Post |publisher=Scmp.com |access-date=15 April 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140227095258/http://www.scmp.com/article/727755/kim-il-sungs-secret-history |archive-date=27 February 2014 }}</ref><ref>{{cite book|title= Under the Loving Care of the Fatherly Leader: North Korea and the Kim Dynasty|url= https://archive.org/details/underlovingcareo0000mart|author= Bradley K. Martin|publisher= Thomas Dunne Books|year= 2004|page = [https://archive.org/details/underlovingcareo0000mart/page/56 56]|isbn= 978-0-312-32322-6}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fas.org/irp/world/rok/nis-docs/defense02.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306013620/http://fas.org/irp/world/rok/nis-docs/defense02.htm|url-status=dead|title=Defense|archive-date=6 March 2016}}</ref><ref>Blair, Clay, ''The Forgotten War: America in Korea'', [[Naval Institute Press]] (2003).</ref> ==Pamamahala sa Hilagang Korea== ===Angat sa Kapangyarihan at Digmaang Koreano=== [[File:28.08.1946 Labour Party North Korea.jpg|thumb|right|Kim Il-sung (nasa gitna) at [[Kim Tu-bong]] (pangalawa mula sa kanan) sa magkasamang pagpupulong ng [[:en:New People's Party of Korea|Bagong Partido ng Bayan ng Korea]] at ng [[Partido ng Mga Manggagawa ng Hilagang Korea]] sa Pyongyang noong Agosto 28, 1946]] Sa kabila ng plano ng [[Mga Nagkakaisang Bansa]] na magsagawa ng panlahatang Koreanong [[halalan]], nagsagawa ang mga Sobyet ng mga halalan sa hilaga na naganap noong Agosto 25, 1948 para sa isang [[:en:Supreme People's Assembly|Kataas-taasang Asembleyo ng Bayan]]. Ang mga botante ay binigyan ng isang listahan mula sa [[:en:Democratic Front for the Reunification of Korea|Demokratikong Prente para sa Muling Pagkakaisa ng Amang Bayan]] na dominado ng mga [[komunismo|komunista]]. Ang [[Demokratikong Republikang Bayan ng Korea]] ay iprinoklama noong Setyembre 9, 1948, mahigit isang buwan matapos maiproklama ang [[Republika ng Korea]] sa timog noong Agosto 15, 1948. Itinalaga si Kim ng mga Sobyet bilang premiyer ng republika. Ang partido ay pinamunuan ni [[Kim Tu-bong]], ngunit si Kim ang nagtaglay ng totoong kapangyarihan sa partido. Noong Oktubre 12, kinilala ng Unyong Sobyet ang gobyerno ni Kim bilang ang soberanong pamahalaan ng buong [[Korea|Koreanong tangway]], kabilang na ang [[Timog Korea]]. Ang Partido Komunista ay nagsama sa [[:en:New People's Party of Korea|Bagong Partido ng Bayan ng Korea]] upang mabuo ang [[Partido ng Mga Manggagawa ng Hilagang Korea]], kung saan itinalaga si Kim bilang pangalawang tagapangulo. Sa panahong ito ay nagsimulang magtaguyod si Kim ng kanyang [[kulto ng pagkatao]]. Nagpatayo ng mga rebulto niya sa Hilagang Korea, at sinimulan niyang tukuyin ang kanyang sarili na "Dakilang Pinuno". Sumagawa si Kim ng mga reporma noong Pebrero ng 1946. Mahigit sa 50% ng maaarong lupain ay muling ipinamahagi, isang 8-oras na araw ng trabaho ay naiproklama at ang lahat ng mabibigat na [[industriya]] ay naisabansa. Nagkaroon ng mga mabuting pagbabago sa kalusugan ng populasyon noong isinabansa niya ang [[pangangalagang pangkalusugan]] na pwedeng pakinabangan ng lahat ng mamamayan.<ref>{{cite book | last=Malkasian | first=Carter | title=The Korean War 1950-1953 | location=Chicago | publisher=Fitzroy Dearborn | year=2001 | isbn=978-1-57958-364-4 | url=https://books.google.com/books?id=ZGoA65bSFpQC&pg=PA13 | page=13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ncnk.org/resources/briefing-papers/all-briefing-papers/dprk-diplomatic-relations|archive-url=https://web.archive.org/web/20140419051757/http://www.ncnk.org/resources/briefing-papers/all-briefing-papers/dprk-diplomatic-relations|url-status=dead|title=DPRK Diplomatic Relations|date=11 April 2017|archive-date=19 April 2014|website=NCNK}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://world.kbs.co.kr/english/event/nkorea_nuclear/general_03c.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080305052724/http://world.kbs.co.kr/english/event/nkorea_nuclear/general_03c.htm|url-status=dead|title=Norht Korea A to Z|publisher=KBS World|archive-date=5 March 2008}}</ref><ref>{{cite book|author=Jasper Becker |title=Rogue Regime : Kim Jong Il and the Looming Threat of North Korea |url=https://archive.org/details/rogueregimekimjo00beck |url-access=registration |page=53 |date=1 May 2005 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-803810-8 }}</ref><ref name=Suh1988>{{cite book | last = Suh | first = Dae-sook | title = Kim Il Sung: The North Korean Leader | location = New York | publisher = Columbia University Press | year = 1988 | isbn = 0231065736 | page = 68| url = https://archive.org/details/00book729884 }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=1FaXAgAAQBAJ&q=kim+il+sung+health+care&pg=PA104 |title=Kim Jong Il's North Korea|isbn=9781467703550|last1=Behnke|first1=Alison|date=1 August 2012}}</ref> [[File:Korean war 1950-1953.gif|thumb|left|250px|Teritoryong nagbabago noong nagaganap ang digmaan {{legend|#d45444|Mga puwersa ng [[Hilagang Korea]], [[Tsina]], at [[Unyong Sobyet]]}}{{legend|#4cd444|Mga puwersa ng [[Estados Unidos]], [[Mga Nagkakaisang Bansa]], at [[Timog Korea]]}}]] Ipinapahiwatig ng mga arkibal na materyal na ang desisyon na lusubin ng Hilagang Korea ang Timog ay desisyon ni Kim at hindi desisyon ng mga Sobyet. Iminumungkahi ng ebidensiya na ang intelihensiyang Sobyet, sa pamamagitan ng mga mapagkukunang [[espiya]] sa pamahalaan ng [[Estados Unidos ng Amerika]] at ng [[:en:Secret Intelligence Service|Sikretong Serbisyong Intelihensiya]] ng [[United Kingdom|Pinagkaisang Kaharian]] ay nakakuha ng impormasyon tungkol sa mga limitasyon ng Amerika sa mga tipon ng bombang atomiko at programa sa pagtanggol, kaya't naisip si Stalin na ang administrasyon ni [[Harry Truman]] ay hindi makikialam sa Korea.<ref>Weathersby, Kathryn, "The Soviet Role in the Early Phase of the Korean War", ''The Journal of American-East Asian Relations'' 2, no. 4 (Winter 1993): 432</ref><ref>Goncharov, Sergei N., Lewis, John W. and Xue Litai, ''Uncertain Partners: Stalin, Mao, and the Korean War'' (1993)</ref><ref>Mansourov, Aleksandr Y., ''Stalin, Mao, Kim, and China's Decision to Enter the Korean War, 16 September&nbsp;– 15 October 1950: New Evidence from the Russian Archives'', Cold War International History Project Bulletin, Issues 6–7 (Winter 1995/1996): 94–107</ref><ref>Sudoplatov, Pavel Anatoli, Schecter, Jerrold L., and Schecter, Leona P., ''Special Tasks: The Memoirs of an Unwanted Witness—A Soviet Spymaster'', Little Brown, Boston (1994)</ref> [[File:A-bomb (RDS-1).jpg|thumb|250px|Ang [[:en:RDS-1|RDS-1]], ang [[sandatang nukleyar]] na ginamit ng [[Unyong Sobyet]] sa kanilang kauna-unahang [[nukleyar]] na pagsubok]] [[File:Korea DMZ.svg|thumb|250px|Ang [[ika-38 hilera sa hilaga|ika-38 hilera]] kung saan ang [[Korea|Koreanong tangway]] ay noo'y hinati, nang kalaunan ay nahati ito sa [[:en:Military Demarcation Line|Linyang Militar ng Demarkasyon]]]] Noong 1949, binawasan ng militar ng Timog Korea at [[Estados Unidos]] aktibong bilang ng mga katutubong komunistang gerilya sa Timog mula 5,000 hanggang 1,000. Gayunpaman, naniniwala si Kim Il-sung na ang malawakang pag-aalsa ay nagpapahina sa militar ng Timog Korea at ang pagsalakay ng Hilagang Korea ay sasalubungin ng karamihan sa populasyon ng Timog Korea. Sinimulan ni Kim na humingi ng suporta ni [[Stalin]] para sa isang pagsalakay noong Marso 1949, kung naglalakbay siya sa [[Mosku]] upang subukang hikayatin siyang suportahan ang kanyang minimithing paglusob ng Timog Korea. Noong una ay hindi inisip ni Stalin na ang oras na iyon ay ang tamang panahon para sa isang digmaan sa Korea. Ang mga pwersa ng [[Hukbong Mapagpalaya ng Bayan]] ay nakasangkot pa rin sa [[Digmaang Sibil ng Tsina]] habang ang mga puwersa ng Amerika ay nanatiling nakatalaga sa Timog Korea. Ngunit pagsapit ng [[tagsibol]] ng 1950, naniniwala siya na nagbago ang estratehikong sitwasyon. Nakuha ng mga pwersa ng Tsinong hukbo sa ilalim ni Mao Zedong ang huling tagumpay sa [[Tsina]], ang mga pwersa ng Amerika ay umatras mula sa Korea, at pinasabog ng mga Sobyet ang kanilang kauna-unahang [[sandatang nukleyar]] na sinira ang atomikong monopolyo ng Amerika. At dahil hindi direktang nakialam ang Amerika sa upang pigilan ang tagumpay ng mga komunista sa Tsina, naisip ni Stalin na mas mawawalan sila ng gusto na lumaban sa Korea, na may hindi gaanong estratehikong kahalagahan. Naunawaan na rin ng mga Sobyet ang mga palahudyatan na ginamit ng Amerika para makipag-ugnayan sa kanilang embahada sa Mosku, at ang pagbabasa ng mga dispatsyong ito ay nakakumbinsi kay Stalin na ang Korea ay walang kahalagahan sa Amerika para magkaroon ng nukleyar na labanan sa dalawang estado. Nagbigay si Stalin ng pahintulot kay kim noong Abril ng 1950 na salakayin ang Timog sa ilalim ng kondisyon na papayag si [[Mao Zedong]] na magpadala ng mga tropa kung kinakailangan. Nilinaw ni Stalin na hindi lantarang sasali sa giyera ang mga pwersang Sobyet upang maiwasan ang direktang labanan sa Estados Unidos. Nakipagpulong si Kim kay Mao noong Mayo ng 1950. Nag-aalala si Mao na makikialam ang Amerika ngunit sumang-ayon siya na suportahan ang pagsalakay. Nanawagan si Kim ng komperensya sa Haeju noong Hunyo 15-17 ng 1950 at halalan para sa buong Korea noong Agosto 5-8. Nagpadala ang Hilaga ng tatlong diplomatiko noong Hunyo 11 sa Timog bilang isang alok para sa kapayapaan na tahasang tinanggihan ni [[Syngman Rhee]], ang unang pangulo ng Timog Korea. Binago ni Kim ang kanyang planong pangdigmaan na limitadong operasyon sa Tangway ng Ongjin noong Hunyo 21 at ginawa niya itong pangkalahatang atake sa [[ika-38 hilera sa hilaga|ika-38 hilera]] dahil nag-aalala siya na nalaman ng mga ahente ng Timog ang mga plano ng paglusob at pinapalakas ng mga puwersa ng Timog Korea ang kanilang mga depensa. Sumang-ayon si Stalin sa pagbabago ng plano.<ref>Weathersby, Kathryn, "The Soviet Role in the Early Phase of the Korean War", ''The Journal of American-East Asian Relations'' 2, no. 4 (Winter 1993): 432</ref><ref>Goncharov, Sergei N., Lewis, John W. and Xue Litai, ''Uncertain Partners: Stalin, Mao, and the Korean War'' (1993)</ref><ref>Mansourov, Aleksandr Y., ''Stalin, Mao, Kim, and China's Decision to Enter the Korean War, 16 September&nbsp;– 15 October 1950: New Evidence from the Russian Archives'', Cold War International History Project Bulletin, Issues 6–7 (Winter 1995/1996): 94–107</ref>{{sfn|Weathersby|2002|pp=9, 10}}{{sfn|Weathersby|2002|p=10}}{{sfn|Weathersby|2002|p=15}} [[File:Douglas MacArthur in Korea, 1950.jpg|thumb|225px|Si Heneral [[Douglas MacArthur]], isang [[Estados Unidos|Amerikanong]] heneral na lumaban para sa [[Timog Korea]] noong [[Digmaang Koreano]]]] [[File:國共內戰時期周恩來.jpg|thumb|left|200px|Si [[Zhou Enlai]], ang unang premiyer ng [[Tsina]]]] Nagsimula ang Digmaang Koreano sa madaling araw ng Linggo noong Hunyo 25, 1950, noong tumawid ang Koreanong Hukbong Bayan sa ika-38 hilera sa likod ng putukan ng artilerya. Nabigyang-katwiran ang hukbo sa pag-aakusa na unang umatake ang mga tropa ng Timog Korea at balak nilang pataying angna sila ang unang nag-atake pag-atake nito sa pag-aangkin na unang sumalakay ang mga tropang ROK at nilalayon ng KPA na arestuhin at bitayin ang "manghaharang na taksil na si Syngman Rhee". Noong ika-30 ng Hunyo ng parehong taon, limang araw pagkatapos ng pagsiklab ng digmaan, nagpasya si [[Zhou Enlai]], isang dating premiyer ng [[Tsina]] at pangalawang tagapangulo ng Sentral na Komiteng Pangmilitar ng [[Partido Komunista ng Tsina]] na magpadala ng grupo ng Tsinong tauhang pangmilitar na intelihensiya sa Hilagang Korea upang magtatag ng mas mahusay na pakikipag-ugnayan kay Kim Il-sung at para magtipon ng mga materyales tungkol sa pakikipaglaban. Nagpatuloy ang labanan sa tangway, at pagsapit ng Agosto ay patuloy na naitulak ng Koreanong Hukbong Bayan ang hukbo ng Timog Korea at ang [[:en:Eighth United States Army|Ikawalong Hukbo ng Estados Unidos]] patungong timog. Sa kanilang pagsulong, pinatay ng hukbo ng Hilagang Korea ang mga intelektwal at mga empleyado ng pamahalaan ng Timog, at noong Agosto 20 ay binalaan ni Heneral [[Douglas MacArthur]] si Kim na siya ang mananagot sa mga kasamaan ng kanyang hukbo. Bagama't ang mga unang tagumpay ni Kim ay naging dahilan na hulaan niya na ang digmaan ay matatapos sa Agosto, ang mga pinunong Tsino ay naging pesimista.{{sfn|Stokesbury|1990|p=14}}<ref>{{cite journal |last1=Chen |first1=Jian |title=China's Changing Aims during the Korean War, 1950—1951 |journal=The Journal of American-East Asian Relations |date=1992 |volume=1 |issue=1 |pages=8–41 |jstor=23613365 |url=https://www.jstor.org/stable/23613365 |access-date=26 January 2021 |issn=1058-3947}}</ref>{{sfn|Appleman|1998|p=21}}{{sfn|Stokesbury|1990|p= 56}} [[File:Pusan Perimeter breakout.gif|thumb|200px|Mapa ng pagtakas mula sa [[Pusan]]]] [[File:Incheon SK.png|thumb|left|200px|[[Incheon]] (kulay rosas), [[Timog Korea]] (kulay berde)]] Noong Setyembre 16 ay sinimulan ng Ikawalong Hukbo tumakas mula sa Pusan. Ang Puwersang Gawaing Lynch, Ika-3 Batalyon, Ika-7 Kabalyerang Rehimyento, at dalawang yunit ng Ika-70 Tangkeng Batalyon ay sumulong sa 171.2 km ng teritoryo ng Koreanong Hukbong Bayan upang sumali sa Ika-7 Impanteryang Dibisyon sa [[Osan]] sa Setyembre 27. Mabilis na natalo ng X Corps ang mga tagapagtanggol ng Koreanong Hukbong Bayan sa paligid ng Seoul, kaya nagbabantang bitag ang pangunahing puwersa ng hukbo sa Timog Korea. Noong Setyembre 18 ay ipinadala ni Stalin si Heneral [[:en:Matvei Zakharov|Matvei Vasilevich Zakharov]] sa Hilagang Korea upang payuhan si Kim Il-sung na ihinto ang kanyang opensiba sa paligid ng Pusan at muling italaga ang kanyang mga pwersa upang ipagtanggol ang Seoul. Bilang pangkalahatang kumander ng mga pwersang Tsino, iminungkahi ni Zhou Enlai na dapat subukan ng mga Hilagang Koreano na paalisin ang mga pwersa ng Mga Nagkakaisang Bansa sa [[Incheon]] kung mayroon silang reserbang hindi bababa sa 100,000 tao; kung hindi, pinayuhan niya ang mga Hilagang Koreano na bawiin ang kanilang mga pwersa sa hilaga. Noong Setyembre 25 ay muling nakuha ng mga puwersa ng Mga Nagkakaisang Bansa ang Seoul. Ang mga pagsalakay sa himpapawid ng Estados Unidos ay nagdulot ng mga matitinding pinsala sa Koreanong Hukbong Bayan, kung saan nasira ang karamihan sa mga tangke at artilerya nila. Ang mga tropa ng hukbong bayan sa timog, sa halip na epektibong umatras sa hilaga, ay mabilis na nagkawatak-watak, na iniwan ang Pyongyang na masusugatan. Sa panahon ng pangkalahatang pag-urong, 25,000 hanggang 30,000 sundalo lamang ng Koreanong Hukbong Bayan ang nakaabot sa mga linya para sa nabanggit na hukbo. Noong Setyembre 27 ay nagpatawag si Stalin ng isang emerhensyang pulong ng Politburo, kung saan kinondena niya ang kawalan ng kakayahan ng atasan ng hukbong bayan at pinanagot niya ang mga Sobyet na tagapayo ng militar.<ref>{{cite book|last=Hoyt | first=Edwin P. |title=On to the Yalu |url=https://archive.org/details/ontoyalu00hoyt | location=New York | publisher=Stein and Day |year=1984 | page=[https://archive.org/details/ontoyalu00hoyt/page/104 104]}}</ref><ref>{{cite web |title=History of the 1st Cavalry Division and Its Subordinate Commands |publisher=Cavalry Outpost Publications |url=http://www.first-team.us/tableaux/ |access-date=27 March 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100308064029/http://www.first-team.us/tableaux/ |archive-date=8 March 2010}}</ref>{{sfn|Stokesbury|1990|pp=71–72}}{{sfn|Barnouin|Yu|2006|p=143}}<ref> {{cite book |last=Schnabel |first=James F |title=United States Army in the Korean War: Policy And Direction: The First Year |publisher=[[United States Army Center of Military History]] |year=1992 |orig-year=1972 |id=CMH Pub 20-1-1 |pages=155–92, 212, 283–84, 288–89, 304 |isbn=978-0160359552 |url=http://www.history.army.mil/books/P&D.HTM |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110517132751/http://www.history.army.mil/books/P%26D.HTM |archive-date=17 May 2011}} </ref><ref> {{cite book |author=Korea Institute of Military History |title=The Korean War: Korea Institute of Military History |year=2000 |series=3-volume set |volume=1, 2 |publisher=Bison Books, University of Nebraska Press |pages=512–29, 730 |isbn=978-0803277946}} </ref> [[File:1954 deng hua.jpg|thumb|left|250px|Tatlong kumander ng [[:en:People's Volunteer Army|Hukbong Boluntaryong Bayan]] noong panahon ng [[Digmaang Koreano]]. Mula kaliwa hanggang kanan: Chen Geng (1952), Peng Dehuai (1950–1952) and Deng Hua (1952–1953)]] [[File:Mosaic depicting late Kim Il Sung and KPA comrades during Korean War (10170739753).jpg|thumb|right|250px|Isang mosaik ni Kim Il-sung at ng kanyang mga kasama noong [[Digmaang Koreano]]]] Noong ika-1 ng Oktubre ng 1950, ang araw kung kailan tumawid ang mga tropa ng Mga Nagkakaisang Bansa sa ika-38 na hilera, ang Sobyet na embahador ay nagpadala ng telegrama mula kay Stalin kay Mao at Zhou na humihiling na magpadala ang Tsina ng lima hanggang anim na dibisyon sa Korea. Sa parehong oras, si Kim Il-sung ay nagpadala ng mga desperadong panawagan kay Mao para sa Tsinong pamamagitang pangmilitar. Nilinaw ulit ni Stalin na ang mga puwersang Sobyet ay hindi direktang makikialam. Noong Oktubre 8, muling itinalaga ni Mao ang Hukbong Mapagpalaya ng Bayan Hilagang-Silangang Duluhang Puwersa bilang [[:en:People's Volunteer Army|Hukbong Boluntaryong Bayan]]. Hindi nagbigay ang Tsina ng direktang suportang hanggang halos nakarating na ang mga tropa ng [[Mga Nagkakaisang Bansa]] ang [[Ilog ng Yalu]] noong noong 1950. Sa simula ng giyera noong Hunyo at Hulyo, nakuha ng mga puwersa ng Hilaga ang [[Seoul]] at ang ang karamihan sa Timog ngunit noong Setyembre naitulak sila pabalik dahil sa ganting-salakay na pinamunuan ng [[Estados Unidos ng Amerika]] na nagsimula sa atake ng Mga Nagkakaisang Bansa sa [[Incheon]] na sinundan ng pinagsamang opensiba ng Timog Korea, Estados Unidos ng Amerika, at ng Mga Nagkakaisang Bansa sa [[Pusan]]. Pagsapit ng Oktubre, nakuha ng mga puwersa ng Mga Nagkakaisang Bansa ang Seoul at linusob nila ang Hilagang Korea upang muling pagsamahin ang bansa sa ilalim ng Timog Korea. Noong Oktubre 19, nadakip ng mga tropa ng Estados Unidos at Timog Korea ang Pyongyang kaya napilitan si Kim at ng kanyang gobyerno na tumakas sa [[Sinuiju]] at sa [[:en:Kanggye|Kanggye]].{{sfn|Barnouin|Yu|2006|p=144}}<ref>{{cite book |author=Chinese Military Science Academy| trans-title = History of War to Resist America and Aid Korea| script-title=zh:抗美援朝战争史 |volume=I |page=160 |date=September 2000 |publisher=Chinese Military Science Academy Publishing House |location=Beijing |isbn=978-7801373908 |language=zh}}</ref><ref name=mossman>{{cite book |last=Mossman |first=Billy |date=29 June 2005 |title=United States Army in the Korean War: Ebb and Flow November 1950-July 1951|publisher=University Press of the Pacific |page=51}}</ref><ref name=sandler>{{cite book |last=Sandler |first=Stanley |date=1999 |title=The Korean War: No Victors, No Vanquished |url=https://archive.org/details/koreanwarnovicto0000sand |url-access=registration |publisher=The University Press of Kentucky |page=[https://archive.org/details/koreanwarnovicto0000sand/page/108 108]}}</ref> [[File:Korea DMZ.svg|thumb|right|250px|Ang [[:en:Military Demarcation Line|Linyang Militar ng Demarkasyon]]]] Noong Oktubre 25, 1950, pagkatapos magpadala ng Tsina ng mga babala na makialam kung hindi huminto ang Mga Nagkakaisang Bansa sa kanilang pagsulong, ay tumawid sa Ilog ng Yalu ang libu-libong tropa ng Tsina at pumasok sa giyera bilang mga kaalyado ng Koreanong Hukbong Bayan. Noong Disyembre 17, 1950, inalisan ng Tsina si Kim Il-sung ng karapatan sa pamumuno ng kanyang hukbo. Napilitan ang mga pwersa ng Mga Nagkakaisang Bansa na umalis at nakuha ng mga Tsinong tropa ang Pyongyang noong Disyembre at Seoul noong Enero 1951. Noong Marso, nagsimula ang mga puwersa ng Mga Nagkakaisang Bansa ng bagong pagsalakay at muling nakuha nila ang Seoul at sumulong sila patungong Hilaga hanggang muli silang huminto sa lugar na hilaga lamang ng [[ika-38 hilera sa hilaga|ika-38 hilera]]. Matapos ang ilang beses ng mga opensiba at kontra-opensiba ng magkabilang panig, ang labanan ay nanatili sa permanenteng [[:en:Military Demarcation Line|Linyang Militar ng Demarkasyon]] noong 27 Hulyo 1953. Nilagdaan ang isang kasunduang armistisyo noong parehong araw.<ref>David Halberstam. Halberstam, David (25 September 2007). The Coldest Winter: America and the Korean War. Hyperion. Kindle Edition.</ref><ref>Jung Chang and Jon Halliday, MAO: The Unknown Story.</ref><ref>Bethany Lacina and Nils Petter Gleditsch, [http://www.eui.eu/Documents/DepartmentsCentres/SPS/Seminars/SeminarsF09/PVSEMF08/LacinaGleditschMonitoringTrendsInGlobalCombatEJP2005.pdf Monitoring Trends in Global Combat: A New Dataset of Battle Deaths] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131012043824/http://www.eui.eu/Documents/DepartmentsCentres/SPS/Seminars/SeminarsF09/PVSEMF08/LacinaGleditschMonitoringTrendsInGlobalCombatEJP2005.pdf |date=12 October 2013 }}, European Journal of Population (2005) 21: 145–166.</ref> [[File:Kim Il-sung signing the armistice agreement.jpg|thumb|left|250px|Si Kim Il-sung na nilalagdaan ang [[:en:Korean Armistice Agreement|Koreanong Kasunduang Armistisyo]]]] Ang mga dokumento ng Tsino at Ruso mula noon ay nagpapakita na si Kim ay naging lalong desperado na magtatag ng armistisyo dahil ang posibilidad na ang karagdagang pakikipaglaban upang mapagkaisa ang Korea sa ilalim ng kanyang pamamahala ay naging malabo dahil sa presensiya ng Estados Unidos at Mga Nagkakaisang Bansa. Ikinagalit din ni Kim ang pagsakop ng mga Tsino sa karamihan ng labanan sa kanyang bansa, kung saan ang mga pwersang Tsino ay nakatalaga sa gitna ng mga nasa harapan na linya at ang Koreanong Hukbong Bayan ay limitado sa mga tabing-dagat ng harapan. Tungkol sa mga pagkakamali ng Hilagang Korea, binalaan si Kim tungkol sa posibilidad ng pagsalakay sa Incheon, ngunit hindi niya ito pinansin. Nagkaroon din ng pakiramdam na ang mga Hilagang Koreano ay nagbayad ng kaunti lamang sa digmaan kumpara sa mga Tsino na nakipaglaban para sa kanilang bansa sa loob ng ilang [[dekada]] laban sa mga kalaban na may mas mahusay na [[teknolohiya]].<ref>{{cite web|url=http://teachingamericanhistory.org/static/neh/interactives/timeline/data/102550.html|title=25 October 1950|website=teachingamericanhistory.org}}</ref> Maraming kalupitan at pagmasaker ng mga sibilyan ang naigawa ng magkabilang panig noong panahon ng digmaan. Noong ika-28 ng Hunyo ng 1950 ay ginawa ng mga tropa ng Hilagang Korea ang masaker ng [[:en:Seoul National University Hospital massacre|Ospital ng Pambansang Pamantasan ng Seoul]]. Ayon sa [[:en:Truth and Reconciliation Commission (South Korea)|Komisyong Pangkatotohanan at Pagkakasundo]] ng [[Timog Korea]], ang Hilagang Korea ay may kagagawan ng 18% ng kabuuang krimeng pangdigmaan noong digmaan, habang ang Timog Korea ay responsable sa natitirang 82%. Mahigit sa 2.5 milyong katao ang namatay sa panahon ng Digmaang Koreano.<ref>{{cite web |url = http://www.snuh.org/pub/snuh/sub02/sub01/1179268_3957.jsp |title = 서울대병원, 6.25전쟁 참전 용사들을 위한 추모제 가져 |publisher = [[Seoul National University Hospital]] |date = 4 June 2010 |access-date = 19 July 2012 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20130120040603/http://www.snuh.org/pub/snuh/sub02/sub01/1179268_3957.jsp |archive-date = 20 January 2013 |df = dmy-all }}</ref><ref>{{cite web|title=Truth Commission: South Korea 2005 |url=http://www.usip.org/publications/truth-commission-south-korea-2005 |publisher=[[United States Institute of Peace]] |access-date=23 December 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150610224046/http://www.usip.org/publications/truth-commission-south-korea-2005 |archive-date=10 June 2015 }}</ref><ref>cf. the Truth and Reconciliation Commission's preliminary March 2009 report: {{cite web|url=http://jinsil.go.kr/pdf/%EC%98%81%EB%AC%B8%EB%B0%B1%EC%84%9C_20MS%ED%8C%8C%EC%9D%BC_0205.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303171441/http://jinsil.go.kr/pdf/%EC%98%81%EB%AC%B8%EB%B0%B1%EC%84%9C_20MS%ED%8C%8C%EC%9D%BC_0205.pdf|url-status=dead|archive-date=3 March 2016|title=Truth and Reconciliation: Activities of the Past Three Years|publisher=[[Truth and Reconciliation Commission (South Korea)]]|date=March 2009|page=39|quote=Out of those 9,600 petitions, South Korean forces conducted 7,922 individual massacres and North Korean forces conducted 1,687 individual massacres.}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.sandiegouniontribune.com/sdut-korea-bloodbath-probe-ends-us-escapes-much-blame-2010jul10-story.html |title=Korea bloodbath probe ends; US escapes much blame |newspaper=The San Diego Union Tribune |date=10 July 2010 |access-date=11 June 2019 |quote=Last November, after investigating petitions from surviving relatives, the commission announced it had verified and identified 4,934 execution victims. But historian Kim Dong-choon, the former commissioner who led that investigation, estimates at least 60,000 to 110,000 died, and similar numbers were summarily executed when northern troops were driven from South Korea later in 1950 and alleged southern collaborators were rounded up. 'I am estimating conservatively,' he said. Korean War historian Park Myung-lim, methodically reviewing prison records, said he believes perhaps 200,000 were slaughtered in mid-1950 alone. }}</ref> ===Pagkatapos ng Digmaang Koreano at Mga Sumunod na Taon=== [[File:Bundesarchiv Bild 183-38870-0003, Berlin, Otto Nagel, Otto Grotewohl, Kim Ir Sen.jpg|thumb|225px|Si Kim sa kanyang dalaw sa [[Silangang Alemanya]] noong 1956, kung saan kinakausap niya ang pintor na si [[:en:Otto Nagel|Otto Nagel]] at ang punong ministro na si [[:en:Otto Grotewhol|Otto Grotewhol]]]] Sa katapusan ng [[Digmaang Koreano]], sa kabila ng kabiguan na maipagkaisa ang Korea sa ilalim ng kanyang pamumuno, iprinoklama ni Kim Il-sung ang digmaan bilang isang tagumpay sa diwa na siya'y nanatili sa kapangyarihan sa hilaga. Ngunit naiwan ng tatlong-taong gera ang Hilagang Korea na wasak, kaya sinimulan ni Kim ang muling pagtatayo ng bansa. Inilunsad niya ang limang taong pambansang pang-ekonomiyang plano upang maitaguyod ang isang planadong [[ekonomiya]] kung saan ang lahat ng [[industriya]] ay naging pagmamay-ari ng [[estado]] at lahat ng [[agrikultura]] ay kinolektiba. Nakatutok noon ang ekonomiya ng bansa sa mabibigat na industriya at sa paggawa ng mga [[sandata]]. Pagsapit ng 1960s sandaling naging mas maunlad ang pamumuhay ng Hilaga kaysa sa Timog, na noo’y puno ng kawalang-tatag ng politika at mga krisis sa ekonomiya. Pinanatili ng Hilagang Korea at Timog Korea ang kanilang mga [[sandatahang lakas]] upang ipagtanggol ang [[Korean Demilitarized Zone|Koreanong Di-Militarisadong Pook]]. Nanatili ang mga puwersa ng Estados Unidos sa timog.<ref>{{cite book|title=The Making of Modern Korea|url=https://archive.org/details/makingofmodernko0000buzo|last=Buzo|first=Adrian|publisher=Routledge|year=2002|isbn=978-0-415-23749-9|location=London|page=[https://archive.org/details/makingofmodernko0000buzo/page/140 140]}}</ref><ref>{{cite book|title=Korea's Place in the Sun: A Modern History|url=https://archive.org/details/koreasplaceinsun0000cumi|last=Cumings|first=Bruce|publisher=[[W. W. Norton & Company]]|year=2005|isbn=978-0-393-32702-1|location=New York|page=[https://archive.org/details/koreasplaceinsun0000cumi/page/434 434]|author-link=Bruce Cumings}}</ref><ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/koreastwentieth00robi|title=Korea's Twentieth-Century Odyssey|last=Robinson|first=Michael E|publisher=University of Hawaii Press|year=2007|isbn=978-0-8248-3174-5|location=Honolulu|page=[https://archive.org/details/koreastwentieth00robi/page/153 153]|url-access=registration}}</ref> [[File:庆祝朝鲜“八一五”解放十周年大会.jpg|thumb|250px|left|Si Kim Il-sung (gitna) kasama ang mga piling tao ng partido at mga dayuhang bisita noong Agosto 1955]] Sa mga sumunod na taon, itinatag ni Kim ang kanyang sarili bilang isang malayang pinuno ng pandaigdigang [[komunismo]]. Sumali siya kay [[Mao Zedong]] noong 1956 sa kampong "[[:en:anti-revisionism|kontra-rebisyunista]]" na hindi tumanggap ng programang [[:en:De-Stalinization|Di-Stalinisasyon]] ni [[Nikita Khrushchev]], ngunit hindi siya naging [[Maoismo|Maoista]]. Pinalakas niya noong panahong ito ang kanyang kapangyarihan sa kilusang komunista ng Korea. Pinurga niya ang kanyang mga kalaban kagaya ni Pak Hon-yong, ang tagapangulo ng Sentral Komite ng [[:en:Communist Party of Korea|Partido Komunista ng Korea]] noong 1955, at si Choe Chang-ik, isang miyembro ng Ika-1 Gabinete ng Hilagang Korea. Sa talumpating [[:en:On Eliminating Dogmatism and Formalism and Establishing Juche in Ideological Work|Sa Pag-aalis ng Dogmatismo at Pormalismo at Pagtatatag ng Juche sa Gawaing Ideolohikal]] (tinatawag ding Talumpating Juche) ni Kim noong 1955, na nagbigay-diin sa kalayaan ng Korea, ay nagsimula sa konteksto ng pakikibaka sa kapangyarihan ni Kim laban sa mga pinuno na tulad ni Pak, na may suportang [[Sobyet]]. Ito ay hindi gaanong napansin noong panahong iyon hanggang nagsimulang magsalita ang [[medya]] ng estado tungkol dito noong 1963. Ang talumpating Juche ang unang pagkakataon na binanggit ang ideolohiyang [[Juche]] sa ngalan. <ref>Lankov, Andrei N., ''Crisis in North Korea: The Failure of De-Stalinization, 1956'', Honolulu: Hawaii University Press (2004), {{ISBN|978-0-8248-2809-7}}</ref><ref>Timothy Hildebrandt, [http://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/asia_rpt115b.pdf "Uneasy Allies: Fifty Years of China-North Korea Relations"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150224234236/http://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/asia_rpt115b.pdf |date=24 February 2015 }}, ''Asia Program Special Report'', September 2003, Woodrow Wilson International Centre for Scholars.</ref><ref>Chung, Chin O. Pyongyang Between Peking and Moscow: North Korea's Involvement in the Sino-Soviet Dispute, 1958-1975. University of Alabama. 1978.</ref><ref>{{cite book|last=French|first=Paul|title=North Korea: State of Paranoia|location=New York|publisher=St. Martin's Press|year=2014}}</ref> [[File:Kim Il-sung.jpg|thumb|250px|left|Isang Hilagang Koreanong poster na ipinapakita si Kim Il-sung]] [[File:Mosaic Mural at Puhung Station.jpg|thumb|250px|right|Isang mosaikong mural ni Kim Il-sung sa Istasyong Puhung]] Ang [[kulto ng pagkatao]] ni Kim ay lumago noong panahon na ito, at ito ay pinuna ng pamahalaan. Si Li Sangjo, ang embahador ng Hilagang Korea sa Unyong Sobyet ay nag-ulat na naging isang kriminal na pagkasala ang simpleng pagsusulat sa larawan ni Kim sa mga pahayagan at naiangat na siya sa lugar nina [[Karl Marx]], [[Vladimir Lenin]], [[Mao Zedong]], at [[Joseph Stalin]] sa komunistang panteon. Inakusahan din niya si Kim sa pagbabago ng kasaysayan para ipalabas na ang kanyang paksyon lamang ang nagpalaya ng Korea mula sa mga Hapon, kung saan binabalewala niya ang tulong ng Tsinong [[:en:People's Volunteer Army|Hukbong Boluntaryong Bayan]]. Bilang karagdagan, sinabi ni Li na habang naganap ang proseso ng kolektibisasyon ng agrikultura, ay pilit na kinuha mula sa mga magsasaka ang mga butil, at ito raw ay nagresulta sa hindi bababa sa 300 na pagpakamatay. Sinabi rin niya na si Kim ang gumawa ng halos lahat ng mga desisyon at paghihirang. Dagdag niya na higit sa 30,000 katao ang kinulong dahil sa hindi makatarungan at mga malilit na bagay kagaya ng hindi paglimbag ng larawan ni Kim sa di-kalidad na papel o paggamit ng mga pahayagan na may larawan niya upang ibalot sa mga parsela. Ang pagkumpiska ng butil at pagkolekta ng buwis ay isinagawa kasama ang karahasan, pambubugbog, at mga banta ng pagkakakulong.<ref>{{cite web|last=Ri|first=Sang-jo|title=Letter from Ri Sang-jo to the Central Committee of the Korean Workers Party|url=https://digitalarchive.wilsoncenter.org/document/114152|publisher=Woodrow Wilson Center|access-date=5 March 2014}}</ref> [[File:Map of the location of political prison camps (kwanliso) and ordinary prison camps (kyohwaso) in North Korea (United Nations, 2014).pdf|thumb|200px|right|Mapa ng mga lokasyon ng mga pampolitikang kampong bilangguan (kwalliso) at mga karaniwang kampong bilangguan (kyohwaso) sa [[Hilagang Korea]]]] Noong [[:en:August Faction Incident|Pangyayaring Paksyong Agosto]] noong 1956 ay matagumpay na nilabanan ni Kim Il-sung ang mga pagsisikap ng Sobyet at Tsino na patalsikin siya sa kapangyarihan para sa mga maka-Sobyet na Koreano o mga Koreano na kabilang sa maka-Tsinong paksyong Yan'an. Ang mga huling tropang Tsino ay umalis sa bansa noong Oktubre 1958, na siyang pinagkasunduan bilang pinakahuling petsa kung kailan naging epektibong may [[kasarinlan]] ang Hilagang Korea, ngunit pinaniniwalaan ng ilang iskolar na ang pangyayari noong Agosto 1956 ay nagpakita ng kasarinlan ng Hilagang Korea.<ref>Chung, Chin O. ''Pyongyang Between Peking and Moscow: North Korea's Involvement in the Sino-Soviet Dispute, 1958-1975''. University of Alabama, 1978, p. 45.</ref><ref>{{cite journal|jstor=2643582|author1=Kim Young Kun|last2=Zagoria|first2=Donald S.|title=North Korea and the Major Powers|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_1975-12_15_12/page/1017|journal=Asian Survey|volume=15|number=12|date=December 1975|pages=1017–1035|doi=10.2307/2643582}}</ref> [[File:Victorious Fatherland Liberation War Museum, Pyongyang, North Korea-1.jpg|thumb|250px|left|Isang kuwadro ni Kim Il-sung sa Museo ng Matagumpay na Digmaang Pagpapalaya ng Amang Bayan sa [[Pyongyang]]]] Sa panahon ng paglago ng kanyang kapangyarihan ay nilikha niya ang kastang [[songbun]] kung saan inuri ang mga tao sa Hilagang Korea sa tatlong grupo: "ubod,” "mabuway", o “pagalit”. Ito ay nakabatay sa [[politika|pampolitika]], [[lipunan|panlipunan]], at [[ekonomiya|pang-ekonomiyang]] posisyon ng tao. Ang sistemang ito na ginagamit hanggang ngayon ang nagpapasiya ng lahat ng aspeto ng tao sa lipunan, kung ano ang makukuha na [[edukasyon]], [[bahay]], [[trabaho]], [[pagkain]], kakayahan na sumali sa [[politika]], at kung saan pwede manirahan ang isang tao. Ang mga taong nasa “pagalit” na kategorya kagaya ng mga may-ari ng lupa, mga intelektuwal, at ang mga dating tagasuporta ng pananakop ng Hapon sa panahon ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] ay nilipat sa mga mahihirap na hilagang lalawigan. Nang dumating ang panahon ng [[taggutom]] noong 1990s, ang mga taong nanirahan sa mga lugar na ito ang naging pinakaapektado.<ref>[https://www.hrw.org/news/2016/04/13/north-korea-kim-il-sungs-catastrophic-rights-legacy North Korea: Kim Il-Sung's Catastrophic Rights Legacy] 13 April 2016. [[Human Rights Watch]], 2016.</ref> Marami ding pag-aabuso sa mga [[karapatang pantao]] ang nangyari sa Hilagang Korea sa kanyang pamamahala. Pinarusahan ni Kim ang mga tunay at pinaghinalaang tao na hindi nagsang-ayon sa kanya sa pamamagitan ng pagpupurga kagaya ng mga pampublikong pagpatay at [[sapilitang pagkawala]]. Nilagay ang mga ibang hindi sumang-ayon sa kanya at ng kanilang mga pamilya sa kategoryang “pagalit”, at ang karamihan sa kanila ay nilagay sa mga bilangguan na tinawag na kwalliso, kung saan pinilit silang magtroso, magmina, at mag-ani ng mga pananim. Ang karamihan sa mga bilanggo ay nanirahan dito habang buhay, at ang kalagayan ng kanilang pamumuhay at pagtatrabaho ay madalas na nakamamatay, kung saan ang iba ay halos mamatay sa gutom, tinanggihan ng pangangalagang medikal, tinanggihan ng wastong tirahan at damit, isinailalim sa karahasan na sekswal, at pagmamaltrato sa kanila ng mga bantay.<ref name=Kim-IlSungLegacy>[https://www.hrw.org/news/2016/04/13/north-korea-kim-il-sungs-catastrophic-rights-legacy North Korea: Kim Il-Sung's Catastrophic Rights Legacy] 13 April 2016. [[Human Rights Watch]], 2016.</ref><ref>''[[Black Book of Communism]]'', pg. 564.</ref><ref>[http://www.freedomhouse.org/sites/default/files/Worst%20of%20the%20Worst%202012%20final%20report.pdf The Worst of the Worst: The World's Most Repressive Societies] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130607174811/http://www.freedomhouse.org/sites/default/files/Worst%20of%20the%20Worst%202012%20final%20report.pdf|date=7 June 2013}}. [[Freedom House]], 2012.</ref><ref>[https://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.CHAP10.HTM Statistics of democide - Chapter 10 - Statistics Of North Korean Democide - Estimates, Calculations, And Sources] by [[Rudolph Rummel]].</ref> ===Mga Huling Taon ng Pamamahala=== [[File:Nicolae Ceaușescu & Kim Il-sung, North Korea 1971.jpg|thumb|right|Pagbati ni Kim sa unang Pangulo ng [[Rumanya]] na si [[Nicolae Ceaușescu]] sa kanyang bisita sa Pyongyang noong 1971]] [[File:Bundesarchiv Bild 183-1984-0601-041, Berlin, Besuch Kim Il Sung- Erich Honecker.jpg|thumb|left|Si Kim at si [[Erich Honecker]], pinuno noon ng [[Silangang Alemanya]], sa pagbisita ni Kim sa Silangang Alemanya noong 1984]] Sa kabila ng pagtutol niya sa Di-Stalinisasyon, hindi pinutol ni Kim ang pakikipag-ugnay niya sa Unyong Sobyet, at hindi rin siya nakilahok sa [[:en:Sino-Soviet Split|Pagkakahiwalay ng Tsino-Sobyet]]. Naging mas matalik ang ugnayan ni Kim sa Unyong Sobyet matapos mapalitan si [[Nikita Khrushchev]] ni [[Leonid Brezhnev]] noong 1964. Sa parehong oras, si Kim ay nakahiwalay sa hinding matatag na istilo ng pamumuno ni Mao, lalo na noong [[Pangkalinangang Himagsikan]] noong huling bahagi ng 1960, kung saan hinatulan siya ng mga [[:en:Red Guards|Pulang Guwardya]] ni Mao. Muling itinatag ni Kim ang mga pakikipag-ugnayan niya sa mga bansang komunista sa [[Europa|Silangang Europa]], lalong lalo na sa [[Silangang Alemanya]] ni [[Erich Honecker]] at sa [[Rumanya]] ni [[Nicolae Ceaușescu]]. Si Ceaușescu ay partikular na naimpluwensyahan ng [[ideolohiya]] ni Kim, at ang kulto ng pagkatao ni Ceausescu sa Rumanya ay halos magkapareho ng sa kanya. Bagama’t isang matibay na kontra-komunista, si [[Mobutu Sese Seko]] ng [[Zaire]] ay naimpluwensyahan din ng istilo ng pamamahala ni Kim.<ref>{{Cite web|url=http://www.atimes.com/atimes/Korea/NH24Dg01.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20120823201728/http://atimes.com/atimes/Korea/NH24Dg01.html|url-status=unfit|archive-date=23 August 2012|title=Brezhnev-Kim Il-Sung relations|work=Asia Times}}</ref><ref>Behr, Edward Kiss the Hand You Cannot Bite, New York: Villard Books, 1991 page 195.</ref><ref>Howard W. French, [https://www.nytimes.com/1997/03/17/world/with-rebel-gains-and-mobutu-in-france-nation-is-in-effect-without-a-government.html With Rebel Gains and Mobutu in France, Nation Is in Effect Without a Government] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630230338/http://www.nytimes.com/1997/03/17/world/with-rebel-gains-and-mobutu-in-france-nation-is-in-effect-without-a-government.html |date=30 June 2017 }}, ''The New York Times'' (17 March 1997).</ref> [[File:HODŽA druhá míza crop.jpg|thumb|left|200px|Si [[Enver Hoxha]], isang [[komunismo|komunistang]] pinuno ng Albanya na naging kaaway ni Kim Il-sung]] Gayunpaman, si [[Enver Hoxha]] ng [[Albanya]] ay naging mabangis na kaaway ng Hilagang Korea at ni Kim Il-sung, na nagsusulat noong Hunyo 1977 na mauunawaan ng "mga tunay na [[Marxismo-Leninismo|Marxista-Leninista]]" na ang "ideolohiya na gumagabay sa [[Partido ng Mga Manggagawa ng Korea]] at ng [[Partido Komunista ng Tsina]] ay [[rebisyunista]]”. Sa paglaon ng buwang iyon ay idinagdag niya na "sa Pyongyang, naniniwala ako na kahit si [[Josip Broz|Tito]] ay mamamangha sa mga proporsyon ng kulto ng kanyang host [Kim Il-sung], na umabot sa antas na hindi pa naririnig saanman, alinman sa nakaraan o kasalukuyang panahon., lalo't na sa isang bansa na tinatawag ang kanyang sarili na [[sosyalismo|sosyalista]]. Karagdagan pa niyang sinabi na "ang pamumuno ng Partido Komunista ng Tsina ay nagtaksil [sa mga manggagawa]. Sa Korea, rin, maaari nating sabihin na ang pamumuno ng Partido ng Mga Manggagawa ng Korea ay lumulubog sa parehong tubig" at sinabi niya na si Kim Il-sung ay humihingi ng tulong mula sa ibang mga bansa, lalo na sa Silangang Bloc at di-nakahanay na mga bansa tulad ng [[Yugoslavia]]. Bilang resulta, ang relasyon sa pagitan ng Hilagang Korea at Albanya ay nanatiling tensiyonado hanggang sa kamatayan ni Hoxha noong 1985. Sa panahong ito, pinalaganap ni Kim ang kanyang kulto ng pagkatao. Inilahad niya niya ang ideolohiyang Juche bilang pagsalungat sa ideya ng Hilagang Korea bilang isang estadong satelayt ng Tsina o Unyong Sobyet.<ref>{{cite web |url=http://files.osa.ceu.hu/holdings/300/8/3/text/117-1-7.shtml |title=Albanian Leader's 'Reflections on China,' Volume II |access-date=30 October 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090908153112/http://files.osa.ceu.hu/holdings/300/8/3/text/117-1-7.shtml |archive-date=8 September 2009 |website = CEU.hu }}</ref><ref>Enver Hoxha, ''"[https://www.marxists.org/reference/archive/hoxha/works/ebooks/reflections_on_china_volume_2.pdf Reflections on China II: Extracts from the Political Diary]"'', Institute of Marxist–Leninist Studies at the Central Committee of the Party of Labour of Albania," Tirana, 1979, pp 516, 517, 521, 547, 548, 549.</ref> [[File:Laika ac USS Pueblo (7960099660).jpg|thumb|right|250px|Ang [[USS Pueblo]] sa [[Hilagang Korea]] noong 2012]] Noong Abril 1975, nakuha ng [[Hukbong Bayan ng Vietnam]] ng kabisera ng [[Timog Vietnam]]. Hinangaan ni Kim ang mga pagsisikap ng pinuno ng [[Hilagang Vietnam]] na si [[Ho Chi Minh]] na muling ipagkaisa ang [[Vietnam]] sa pamamagitan ng pakikidigmang gerilya. Kasama ng tagumpay ng komunistang himagsikan sa [[Indotsina]], naisip ni Kim na salakayin muli ang Timog Korea. Bumisita si Kim sa Tsina noong Abril ng taong iyon at nakipagpulong kina Mao Zedong at [[Zhou Enlai]] upang humingi ng tulong na [[militar]]. Sa kabila ng mga inaasahan ng Pyongyang, gayunpaman, tumanggi ang [[Beijing]] na tulungan ang Hilagang Korea para sa isa nanamang digmaan sa Korea. Ang mga pagsisikap sa paglusot at subersyon ay lubos na pinalakas laban sa mga pwersa ng Estados Unidos at sa pamumuno sa Timog Korea. Ang mga pagsisikap na ito ay umabot sa rurok sa isang pagtatangka na salakayin ang [[Bahay na Bughaw]] at patayin si [[Park Chung-hee]], ang ikatlong pangulo ng Timog Korea. Ang mga tropa ng Hilagang Korea ay naging mas agresibo sa mga pwersa ng Estados Unidos sa loob at paligid ng Timog Korea, at nasangkot ang mga tropa ng Hukbong Estados Unidos sa labanan sa [[Korean Demilitarized Zone|Koreanong Di-Militarisadong Pook]]. Ang paghuli noong 1968 sa mga tripulante ng [[barko|barkong]] [[ispiya]] na ang [[USS Pueblo]] ay bahagi ng kampanyang ito.<ref>{{cite book|last=Lankov|first=Andrei|title=The Real North Korea: Life and Politics in the Failed Stalinist Utopia|url=https://archive.org/details/realnorthkoreali0000lank|year=2015|page=[https://archive.org/details/realnorthkoreali0000lank/page/30 30]-33|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-939003-8}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wilsoncenter.org/publication/nkidp-e-dossier-no-7-east-german-documents-kim-il-sung%E2%80%99s-april-1975-trip-to-beijing#_ftn2 |title=NKIDP e-Dossier No. 7: East German Documents on Kim Il Sung's April 1975 Trip to Beijing |author=Ria Chae |date=May 2012 |publisher=Woodrow Wilson International Center for Scholars |series=North Korea International Documentation Project |access-date=30 May 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104124051/http://www.wilsoncenter.org/publication/nkidp-e-dossier-no-7-east-german-documents-kim-il-sung%E2%80%99s-april-1975-trip-to-beijing |archive-date=4 November 2012 }}</ref> [[File:Korean_Airlines_YS-11A_Cargo_type_大韓航空.jpg|thumb|right|250px|Isang Koreanong Airlines NAMC YS-11 noong 1971, katulad ng [[eroplano|eroplanong]] dinukot ng mga [[ahente]] ng [[Hilagang Korea]]]] Ang kaugalian ng pamahalaang Hilagang Korea sa pagdukot ng mga dayuhang mamamayan, tulad ng mga [[Timog Korea|Timog Koreano]], [[Hapon|Hapones]], [[Tsina|Tsino]], [[Thailand|Thai]], at [[Rumanya|Rumano]], ay isa pang kasanayan ni Kim Il-Sung na nananatili hanggang sa kasalukuyan. Plinano ni Kim ang mga operasyong ito upang sakupin ang mga taong maaaring magamit upang suportahan ang mga operasyong [[paniktik]] sa ibang bansa ng Hilagang Korea, o yaong may mga teknikal na kasanayan upang mapanatili ang [[imprastraktura]] ng ekonomiya ng [[sosyalistang estado]] sa mga [[sakahan]], [[konstruksiyon]], [[ospital]], at mabigat na [[industriya]]. Ayon sa [[Unyon ng Mga Pamilya ng Mga Dinukot noong Digmaang Koreano]], ang mga dinukot ng Hilagang Korea pagkatapos ng digmaan ay kinabibilangan ng 2,919 sibil na tagapaglingkod, 1,613 pulisya, 190 panghukumang opisyal at abogado, at 424 medikal na propesyonal. Sa pag-hijack at pag-agaw ng lipad ng Koreanong Airlines YS-11 noong 1969 ng mga ahente ng North Korea, ang mga piloto at mekaniko, at iba pang may espesyal na kasanayan, ang tanging hindi pinahintulutang bumalik sa Timog Korea. Ang kabuuang bilang ng mga dayuhang dinukot at nawala ay hindi pa rin alam, ngunit tinatayang kabilang ang higit sa 200,000 katao. Ang karamihan sa mga pagkawala ay nangyari o konektado sa Digmaang Koreano, ngunit daan-daang mga Timog Koreano at Hapones ang dinukot sa pagitan ng 1960s at 1980s. Ang ilang mga Timog Koreano at Tsino ay tila dinukot din noong 2000s at 2010s. Hindi bababa sa 100,000 katao ang nananatiling nawala.<ref>[https://www.hrw.org/news/2016/04/13/north-korea-kim-il-sungs-catastrophic-rights-legacy North Korea: Kim Il-Sung's Catastrophic Rights Legacy] 13 April 2016. [[Human Rights Watch]], 2016.</ref> {{multiple image | align = left | direction = horizontal | caption_align = center | width1 = 130 | image1 = Kim Il Sung portrait Grand People's Study House cropped.jpg | width2 = 120 | image2 = Kim Jong-il Portrait.jpg | footer = Mga nakaraang litrato nina Kim Il-sung (kaliwa) at Kim Jong-il (kanan) }} Nagkaroon ng bagong konstitusyon na iprinoklama noong Disyembre 1972 at nalikha ng isang ehekutibong panguluhan. Sinuko ni Kim ang kanyang posisyon bilang punong ministro at naihalal siya bilang [[pangulo]]. Noong 1980 ay napagpasyahan niya na ang kanyang anak na si [[Kim Jong-il]] ang hahalili sa kanya, at sinuportahan ito ng hukbo dahil sa rebolusyonaryong tala ni Kim Il-sung at ng suporta ng [[O Chin-u]], isang beteranong ministro ng tanggulan. Sa [[Ika-anim na Kongreso ng Partido]] ay iprinoklama ni Kim sa publiko na ang kanyang anak ang magiging kanyang kahalili. Noong Abril 14, 1975, itinigil ng Hilagang Korea ang pinakapormal na paggamit nila ng mga tradisyonal na yunit at pinalitan nila ito ng [[sistemang metriko]]. Noong 1986, kumalat ang isang bulungan na si Kim ay pinatay, kaya't naging aktuwal ang pag-aalala para sa kakayahan ni Kim Jong-il na palitan ang kanyang ama. Gayon pa man, binulaanan ni Kim ang istorya sa sa pamamagitan ng paggawa ng isang serye ng mga pampublikong pagpapakita. Ngunit pinagtatalunan ito, at sinasabi na ang insidente ay nakatulong sa pagtatatag ng pagkakasunud-sunod ng paghalili, na sa kalaunan ay naganap sa pagkamatay ni Kim Il-sung noong 1994.<ref>{{citation|ref={{harvid|APLMF|2015}} |contribution=DPR Korea |contribution-url=http://www.aplmf.org/dpr-korea.html |title=Official site |url=http://www.aplmf.org |publisher=Asia–Pacific Legal Metrology Forum |date=2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170209124429/http://www.aplmf.org/ |archive-date=9 February 2017 }}.</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1986/11/17/world/kim-il-sung-at-74-is-reported-dead.html?pagewanted=all |title=Kim Il Sung, at 74, Is Reported Dead |access-date=19 March 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170319200122/http://www.nytimes.com/1986/11/17/world/kim-il-sung-at-74-is-reported-dead.html?pagewanted=all |archive-date=19 March 2017 |newspaper=The New York Times |date=17 November 1986 |last1=Haberman |first1=Clyde |last2=Times |first2=Special to The New York }}</ref> [[File:KimIlSungCalciumDeposit1970.png|thumb|250px|Nakikita ang depositong kaltsyum ni Kim noong nagkaroon siya ng diplomatikong pagpupulong sa Tagapangulo ng Partido Komunista ng Tsina na si [[Mao Zedong]] sa [[Beijing]] noong 1970.]] Noong mga panahon na ito ay nagkaroon ang Hilagang Korea ng mga paghihirap sa ekonomiya. Naging mas maunlad ang Timog Korea dahil sa pamumuhunan at tulong na militar ng Hapon at Amerika at sa pag-unlad ng ekonomiya, habang ang ekonomiya North Korea ay tumimik at bumagsak noong 1980s. Ang praktikal na epekto ng [[Juche]] ay ng putulin ang bansa mula sa halos lahat ng dayuhang kalakalan upang gawin itong ganap na umaasa sa sarili. Ang mga repormang pang-ekonomiya ni [[Deng Xiaoping]] sa Tsina mula 1979 ay nangahulugan na ang pakikipagkalakalan sa namamatay na ekonomiya ng Hilagang Korea ay binabaan ang interes ng Tsina sa bansa. Ang mga himagsikan sa [[Europa| Silangang Europa]] noong 1989 at sa [[Unyong Sobyet]] noong 1989–1992 ay tinapos ang paghihiwalay ng Hilagang Korea. Ang mga kaganapang ito ay humantong sa tumataas na kahirapan sa ekonomiya dahil tinangihhan ni Kim na gumawa ng anumang mga repormang pang-ekonomiya o pampolitika.<ref>{{cite book|title=Korea|url=https://archive.org/details/korea0000blut|last=Bluth|first=Christoph|publisher=Polity Press|year=2008|isbn=978-07456-3357-2|location=Cambridge|page=[https://archive.org/details/korea0000blut/page/34 34]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/North-Korea/From-1970-to-the-death-of-Kim-Il-Sung|title=North Korea - From 1970 to the death of Kim Il-Sung|work=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/37-8-310.shtml|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310010727/http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/37-8-310.shtml|url-status=dead|title=North Korea's Trade With the Soviet Union and Eastern Europe|publisher=Open Society Archives|archive-date=10 March 2016}}</ref> [[File:80th Anniversary Kim Il-Sung.jpg|thumb|left|250px|Si Kim at mga pandaigdigang bisita sa seremonya ng kanyang ika-80 [[kaarawan]] noong 1992]] Simula noong 1970s, nagkaroon si Kim ng depositong [[kalsiyo|kaltsyum]] sa kanang bahagi ng kanyang likod ng kanyang leeg. Matagal nang pinaniniwalaan na ang lapit nito sa kanyang [[utak]] at [[gulugod]] ay naging dahilan upang hindi ito maoperahan. Gayunpaman, si [[Juan Reynaldo Sanchez]], isang depektong guwardya ni [[Fidel Castro]] na nakilala ni Kim noong 1986 ay sumulat nang maglaon na ang sariling paranoya ni Kim ang pumigil dito na maoperahan. Dahil hindi itong kaakit-akit na tingnan, ang mga Koreanong [[litratisa]] at [[tagapagbalita]] sa Hilaga ay pinilit na kumuha ng litrato kay Kim habang nakatayo siyang pakaliwa upang hindi ito makita sa mga litrato. Habang tumagal ay umabot ito sa laki ng [[beysbol]] noong 1980.<ref>Juan Reinaldo Sanchez, ''The Double Life of Fidel Castro: My 17 Years as Personal Bodyguard to El Lider Maximo'', [[Penguin Press]] (2014) p. 234.</ref><ref>{{cite book|last=Cumings|first=Bruce|title=North Korea: Another Country|url=https://archive.org/details/northkoreaanothe00cumi|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/northkoreaanothe00cumi/page/115 115]|year=2003|publisher=New Press|location=New York|isbn=978-1-56584-940-2}}</ref> Ginawa ni Kim si Kim Jong-il na pinuno ng [[Koreanong Hukbong Bayan]] noong 1991 at ng [[Komisyon ng Tanggulang Pambansa]] ng Hilagang Korea noong 1993 upang matiyak na masundan siya ng kanyang anak sa pamumuno. Noong mga unang bahagi ng 1994 ay nagsimulang mamuhunan si Kim sa kapangyarihang [[nukleyar]] upang mabawi ang mga kakulangan sa [[enerhiya]] na dulot ng mga problema sa [[ekonomiya]]. Noong Mayo 19, 1994 ay inutusan niya na idiskarga ang ginamit na nukleyar na [[gasolina]] mula sa pinagtatalunang pasilidad ng nukleyar na pagsasaliksik sa [[Yongbyon]]. Sa kabila ng paulit-ulit na pagwika ng mga Kanluraning bansa, nagpatuloy si Kim sa pagsasagawa ng pagsasaliksik na nukleyar at ipinagpatuloy niya ang programang pagpapayaman ng [[uranyo]]. Noong Hunyo 1994 ay naglakbay sa Pyongyang ang ika-39 na pangulo ng Amerika na si [[Jimmy Carter]] upang hikayatin si Kim na makipag-ayos sa Administrasyong Clinton sa kanyang programang nukleyar. Namangha ng [[Estados Unidos]] at ng [[Pandaigdigang Ahensiya ng Enerhiyang Atomiko]] nang pumayag si Kim na ihinto ang kanyang programang nukleyar na pagsasaliksik at tila nagsimula sa isang bagong pagbubukas sa [[Kanluran]].<ref>{{cite web| last=Blakemore| first=Erin| title=Bill Clinton Once Struck a Nuclear Deal With North Korea| website=history.com| url=https://www.history.com/news/north-korea-nuclear-deal-bill-clinton-agreed-framework| date=1 September 2018| publisher=A&E Television Networks| access-date=3 July 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.armscontrol.org/factsheets/dprkchron|archive-url=https://web.archive.org/web/20120422115356/http://www.armscontrol.org/factsheets/dprkchron|url-status=dead|title=Chronology of U.S.-North Korean Nuclear and Missile Diplomacy &#124; Arms Control Association|archive-date=22 April 2012|website=www.armscontrol.org}}</ref> ==Kamatayan at Pang-estadong Libing== ===Mga Detalye ng Pagkamatay at Pagbabalita=== [[File:Kim Il Sung Portrait-3.jpg|thumb|left|175px|Isang nakaraang litrato ni Kim Il-sung]] Noong unang bahagi ng umaga ng Hulyo 8, 1994 ay gumuho si Kim sa [[Hyangsan]] dahil sa biglaang [[atake sa puso]]. Pagkatapos ng atake sa puso, inutusan ni [[Kim Jong-il]] na umalis ang mga doktor na palaging nasa tabi ng kanyang ama, at inayos ang paglipad ng pinakamahusay na mga doktor sa bansa mula sa Pyongyang. Pagkaraan ng ilang oras, dumating ang mga doktor mula sa Pyongyang, ngunit sa kabila ng kanilang pagsisikap na iligtas siya, namatay si Kim Il-sung noong alas dos ng madaling araw sa lokal na oras. Ang kanyang kamatayan ay idineklara makalipas ang tatlumpu't apat na oras, iginagalang ang tradisyonal na panahon ng pagluluksang [[Confucian]]. Ang kanyang pagkamatay ay inihayag sa [[Koreanong Telebisyong Sentral]] sa tanghali ng tagapagtanghal ng balita na si [[Chon Hyong-kyu]] noong Hulyo 9, 1994.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1994/07/09/world/kim-il-sung-dead-at-age-82-led-north-korea-5-decades-was-near-talks-with-south.html|title=KIM IL SUNG DEAD AT AGE 82; LED NORTH KOREA 5 DECADES; WAS NEAR TALKS WITH SOUTH |work=The New York Times |date=9 July 1994}}</ref><ref>[[Barbara Demick|Demick, Barbara]]: ''Nothing to Envy: Ordinary Lives in North Korea''. p. 92</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=GDq2Y1sfIiE</ref> Ang pagkamatay ni Kim Il-sung ay nagresulta sa pagluluksa sa buong bansa at isang sampung araw na panahon ng pagluluksa ay idineklara ni Kim Jong-il. Ang kanyang libing sa Pyongyang ay dinaluhan ng daan-daang libong tao mula sa iba't-ibang sulok ng Hilagang Korea. Ang bangkay ni Kim Il-sung ay inilagay sa isang pampublikong [[mosoliem]] sa Pangmemoryal na Palasyong Kumsusan (ngayo'y [[Palasyong Kumsusan ng Araw]]), kung saan ang kanyang nakapreserba at nakaembalsamadong katawan ay nakahiga sa ilalim ng isang salamin na kabaong. Nakapatong ang kanyang ulo sa isang tradisyonal na Koreanong unan at natatakpan siya ng bandila ng Partido ng Mga Manggagawa ng Korea. Ang newsreel na bidyo ng kanyang libing sa Pyongyang ay naibrodkast sa iba't-ibang network, at maaring panoorin sa iba't-ibang website. Nagkaroon ng karagdagang panahon ng pagluluksa na tumagal hanggang sa ikatlong anibersaryo ng kamatayan ni Kim noong 1997.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5zYsUqAYg6c ''Scenes of lamentation after Kim Il-sung’s death'']</ref><ref>{{Cite web | title = North Korea ends mourning for Kim Il Sung | agency = CNN | date = 8 July 1997 | access-date = 9 May 2015 | url = http://edition.cnn.com/WORLD/9707/08/north.korea/ | archive-date = 19 Mayo 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150519004336/https://edition.cnn.com/WORLD/9707/08/north.korea/ | url-status = dead }}</ref> ===Reaksyon=== [[File:Kim Il-sung Mausoleum.jpg|thumb|right|175px|Isang puting rebulto ni Kim Il-sung na gawa sa [[marmol]] na dati'y nasa [[Palasyong Kumsusan ng Araw]]. Ito'y pinalitan ng dalawang kahawig na higanteng rebulto ni Kim Il-sung at Kim Jong-il na gawa sa [[waks]]]] ====Tangway ng Korea==== *{{flagicon|North Korea}} [[Hilagang Korea]] – Noong ika-9 ng Hulyo ay sinabi ng [[Koreanong Sentral na Ahensiyang Pambalita]] na ang mga Hilagang Koreano ay "matatag na nagpasiya na manatiling tapat sa patnubay ng Mahal na Pinuno na si Kim Jong-il". Inilarawan si Kim Jong-il ng ahensya bilang "ang maaasahang tagapagmana ng mga mapanghimagsikang nagawa ni Dakilang Pinunong Kim Il-sung". Sa ibang palatuntunan sa radyo ay inilarawan si Kim Jong-il bilang ang "tagapagmana ng himagsikan ng Hilagang Korea at hepe ng mga mapanghimagsikang pwersa".<ref>The Independent, 11 July 1994, Monday, "The Korean Succession: Fears of power struggle in North Korea"</ref><ref>"South Korea assumes "for now" that Kim Il-sung died of natural causes", South Korean news agency, Seoul, in English, 11 July 1994, Monday</ref> ====Mga Pandaigdigang Reaksyon==== *{{flagicon|United States}} [[Estados Unidos ng Amerika]] – Ipinahayag ni [[Bill Clinton]], ang ika-42 na pangulo ng Estados Unidos at ang pangulo ng panahong iyon ang kanyang pag-asa na ang mga pag-uusap ay "magpapatuloy kung naaangkop". Sinabi ni Clinton: "Ako ay nagpaabot ng taos-pusong pakikiramay sa mga mamamayan ng Hilagang Korea sa pagkamatay ni Pangulong Kim Il-sung. Pinahahalagahan namin ang kanyang pamumuno sa pagpapatuloy ng mga pag-uusap sa pagitan ng ating mga pamahalaan."<ref>{{cite news | newspaper=The Washington Post | date=9 July 1994 | title=North Korean President Kim Il Sung Dies at 82 }}</ref> *{{flagicon|Russia}} [[Rusya]]: Hindi nagpadala si noo'y Pangulong [[Boris Yeltsin]], ang unang pangulo ng Pederasyong Ruso ng pakikiramay dahil sa mahigpit na relasyon ng dalawang bansa sa panahong iyon, sa halip ay ipinagkatiwala niya ang tungkulin sa noo'y Punong Ministro na si [[Viktor Chernomyrdin]].<ref>Eugene Bazhanov and Natasha Bazhanov, "The Evolution of Russian-Korea Relations", Asian Survey, vol. 34, no. 9 (1994).</ref> ===Serbisyong Punerarya=== Si Kim Jong-il ang nagsilbing tagapangulo ng komite ng libing. Kasama rin sa komite ang Ministro ng Tanggulan na si [[O Jin-u]] at ang pangalawang pangulo na si [[Kim Yong-ju]], ang isa sa kanyang mga nakababatang kapatid. Ang komite ay naglabas ng pahayag tungkol sa libing<ref>{{cite news|title=State funeral committee issues communique: foreign delegations not allowed|newspaper=Korean Central News Agency, Pyongyang, in English|date=9 July 1994}}</ref>: {{Quotation|Inilathala ng Komiteng Panglibing ng Estado ang sumusunod na desisyon para sa buong partido, sa lahat ng mga tao at sa buong hukbo upang ipahayag ang pinakamalalim na pakikiramay sa pagkamatay ng dakilang pinuno na si Kasamang Kim Il-sung at magdalamhati sa kanya nang may matinding pagpipitagan: {{quotation|Ang kabaong ng respetadong pinuno na si Kasamang Kim Il-sung ay ilalagay sa estado sa Kumsusang Bulwagan ng Pagtitipon. Ang panahon mula ika-8 ng Hulyo hanggang ika-17 ng Hulyo 1994, ay itinakda bilang panahon ng pagluluksa para sa iginagalang na pinuno na si Kasamang Kim Il-sung. Ang mga magdadalamhati ay bibisita sa bier mula ika-11 ng Hulyo hanggang ika-16 ng Hulyo 1994. Ang serbisyo ng pagluluksa para sa huling paghihiwalay sa iginagalang na pinuno na si Kasamang Kim Il-sung ay taimtim na gaganapin sa Pyongyang, ang kabisera ng himagsikan, sa ika-17 ng Hulyo 1994. Sa oras ng serbisyo sa pagluluksa sa Pyongyang, magpapaputok ng saludo ng artilerya sa Pyongyang at ang mga upuan sa probinsiya at ang mga tao sa buong bansa ay magoobserba ng tatlong minutong katahimikan at lahat ng mga lokomotibo at barko ay sabay-sabay na tutunog ng mga sipol bilang pag-alaala sa iginagalang na pinuno na si Kasamang Kim Il-sung. Sa panahon ng pagluluksa, ang mga serbisyong memoryal ay gaganapin sa lahat ng mga organo at proyekto sa buong bansa at ang mga serbisyong memoryal ay gaganapin sa lahat ng mga lalawigan, lungsod at county habang ang serbisyong memoryal ay ginaganap sa Pyongyang. Sa panahon ng pagluluksa, ang mga organo at proyekto ay magsasabit ng watawat sa kalahating palo, at lahat ng mga kanta at sayaw, laro at libangan ay ipagbabawal. Hindi tatanggapin ang mga dayuhang pagluluksang delegasyon.}}}} - Koreanong Sentral na Ahensiyang Pambalita Ang pang-estadong libing ay naganap noong ika-17 ng Hulyo at sinamahan ito ng pagobserba ng tatlong minuto ng katahimikan sa buong bansa. Higit sa dalawang milyong tao ang dumalo sa libing.<ref>''The Straits Times'' (Singapore) "Kim Il Sung dies of heart attack", 10 July 1994</ref><ref>{{cite book|last1=Gall|first1=Timothy L|last2=Gall|first2=Susan B|title=Worldmark Chronology of the Nations: Asia|volume=3|year=1999|publisher=Gale Group|location=Farmington Hills|isbn=0-7876-0521-2|page=316}}</ref> ===Komite ng Libing=== Ang komite ng libing ay pinamunuan ni Kim Jong-il at mayroon ng 273 miyembro, kabilang sina<ref>{{Cite web |title=Kim Il Sung |publisher=The Gale Group Inc. |year=2004 |access-date=7 February 2019 |url=https://www.encyclopedia.com/people/history/korean-history-biographies/kim-il-sung*1G23410800083 |work=Cold War Reference Library |via=Encyclopedia.com }}{{Dead link|date=November 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |script-title=ko:금수산 의사당서 10일장/김일성 장례 어떻게 치르나 |work=Seoul Shinmun |date=10 July 1994 |archive-date=18 August 2020 |url=http://www.seoul.co.kr/news/newsView.php?id=19940710005003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818043027/http://www.seoul.co.kr/news/newsView.php?id=19940710005003 |language=ko |page=5 }} [http://125.209.214.38/search2.naver?where=web_html&u=http://www.seoul.co.kr/news/newsView.php?id=19940710005003 Alt URL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190209123937/http://125.209.214.38/search2.naver?where=web_html&u=http%3A%2F%2Fwww.seoul.co.kr%2Fnews%2FnewsView.php%3Fid%3D19940710005003 |date=2019-02-09 }}</ref>: {{div col|colwidth=12em}} * [[Kim Jong-il]] * O Jin-u * Kang Song-san * Ri Jong-ok * Pak Song-chol * Kim Yong-ju * Kim Pyong-sik * Kim Yong-nam * Choe Kwang * Kye Ung-thae * Jon Pyong-ho * Han Song-ryong * So Yun-sok * Kim Chang-man * Choe Thae-bok * Choe Yong-rim * Hong Song-nam * Kang Hui-won * Yang Hyong-sop * Hong Sok-hyong * Yon Hyong-muk * Ri Son-il * Kim Chol-su * Kim Ki-nam * Kim Kuk-thae * Hwang Jang-yop * Kim Pok-sin * Kim Chang-ju * Kim Yun-hyok * Jang Chol * Kong Jin-tae * Yun Ki-bok * Pak Nam-gi * Jon Mun-sop * Yu Mi-yong * Hyon Jun-kuk * Won Tong-ku * Ri Ha-il * Kim Ik-hyon * Ri Chang-son * O Kuk-ryol * Kwon Hui-kyong * Kang Sok-sung * Choe Hui-jong * No Myong-kwon * Jong Ha-chol * Kim Tu-nam * Paek Hak-rim * Chi Chang-ik * Ri Yong-u * Ri Chi-chang * Choe Pok-hyon * Kim Chang-o * Ri Sok-paek * Pak Yong-sop * Ri Chol-pong * Jong Jun-ki * Hwang Sun-hui * Sin Sang-kyun * Jong Ha-chol * Kim Ki-ryong * Kang Hyon-su * Pak Sung-kil * Kim Hak-chol * Paek Pom-su * Choe Mun-son * Im Hyong-ku * Ri Kun-mo * Hyon Chol-kyu * Ri Kil-song * Im Su-man * Ri Ul-sol * Kim Pong-ryul * Kim Kwang-sin * Kim Jong-gak * O Ryong-pang * Kim Myong-kuk * O Yun-hwi * Kim Pyok-sik * Jang Song-u * Jon Jin-su * Chu Sang-jong * Kim Yong-chul * Cho Myong-rok * Kim Il-chol * Paek Chang-sik * Kim Yong-hun * Kang Tong-yun * Pak Chi-su * Han In-chol * Kim Ha-kyu * Nam Sang-nak * Hyon Chol-hae * Ri Pong-won * Kim Pyong-yul * Chu Song-il * Choe Yong-hae * Choe Song-suk * Kim Song-ae * Paek In-jun * Ri Mong-ho * Mun Song-sul * Yom Ki-sun * Ri Yong-chol * Jang Song-paek * Kim Si-hak {{div col end}} ==Kulto ng Pagkatao== [[File:Pyongyang Mural.jpg|thumb|Isang mural ng Kim Il-sung na nagbibigay ng talumpati sa Pyongyang]] Ang kulto ng pagkatao na nakapaligid kay Kim Il-sung ay ang pinakalaganap sa Hilagang Korea. Bagama't mayroong tunay na pagmamahal kay Kim, ito ay minamanipula ng pamahalaan para sa mga layuning pampolitika. Nagsimula ito noong 1949 sa paglitaw ng mga unang rebulto ni Kim. Ang pagpintuho sa kanya ay nagkaroon ng ganap na epekto kasunod ng malawakang pagpurga noong 1953. Noong 1967, si Kim Jong-il ay itinalaga sa kagawaran ng [[propaganda]] at [[impormasyon]] ng estado, kung saan sinimulan niyang ituon ang kanyang lakas sa pagpapaunlad ng pamimitagan sa kanyang ama. Noong panahong ito, ang paggamit ng titulong Suryong (Dakilang Pinuno) upang tukuyin si Kim ay naging nakagawian.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/northkorea/8975559/The-stage-management-of-the-grief-for-Kim-Jong-il.html |title=The stage management of the grief for Kim Jong-il |author=Dean Nelson |newspaper=The Telegraph |date=December 23, 2011 |access-date=January 9, 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314011224/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/northkorea/8975559/The-stage-management-of-the-grief-for-Kim-Jong-il.html |archive-date=March 14, 2012 }}</ref><ref>{{cite book|last=Portal |first=Jane |title=Art Under Control in North Korea |url=https://books.google.com/books?id=_V3qAQAAQBAJ&pg=PA98 |access-date=January 27, 2013 |year=2005 |publisher=Reaktion Books |location=United Kingdom |isbn=9781861898388 |page=98 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140627025935/http://books.google.com/books?id=_V3qAQAAQBAJ&pg=PA98 |archive-date=June 27, 2014 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://world.kbs.co.kr/english/event/nkorea_nuclear/general_04a.htm |title=Kim Il-sung (1912~1994) |publisher=KBS World Radio |access-date=March 15, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130319020430/http://world.kbs.co.kr/english/event/nkorea_nuclear/general_04a.htm |archive-date=March 19, 2013 }}</ref><ref>{{cite book |first=John |last=Cha |title=Exit Emperor Kim Jong-il |url=https://archive.org/details/exitemperorkimjo0000chaj |publisher=Abbott Press |location=United States |year=2012 |isbn=978-1-4582-0216-1}}</ref><ref>{{cite book |first=Jae-Cheon |last=Lim |title=Kim Jong-il's Leadership of North Korea |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=9780203884720}}</ref> [[File:Laika ac Pyongyang (7968444776).jpg|thumb|Isang mural na may imahe ni Kim Il-sung sa Pyongyang, kasama ang [[martilyo]], [[kaligrapiya|pang-kaligrapiyang pinsel]], at [[karit (isang kamay)|karit]] (ang simbolo ng [[Partido ng Mga Manggagawa ng Korea]])]] Ayon kay [[Hwang Jang-yop]], ang pangalawang pinakamataas na antas na Hilagang Koreanong tumakas, ang bansa ay lubusang pinamumunuan ng nag-iisang ideolohiya ng "Dakilang Pinuno". Dagdag pa niya na noong panahon ng Di-Stalinisasyon sa Unyong Sobyet, nang mabuwag ang kulto ng pagkatao ni Stalin noong 1956, ang kulto ng pagkatao ni Kim ay sinimulang pinuna ng mga Hilagang Koreanong nag-aaral sa Unyong Sobyet. Nang bumalik sila sa Hilagang Korea ay “napapailalim sa masinsinang interogasyon na tumagal ng ilang buwan" at "ang mga nakitang hindi bababa sa kahina-hinala ay pinatay nang palihim".<ref>{{cite web|url=http://www2.law.columbia.edu/course_00S_L9436_001/North%20Korea%20materials/hwang%20jang3.html |title=The Problems of Human Rights in North Korea |author=Hwang Jang-yop |publisher=Columbia Law School |year=2006 |access-date=January 22, 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130104210611/http://www2.law.columbia.edu/course_00S_L9436_001/North%20Korea%20materials/hwang%20jang3.html |archive-date=January 4, 2013 }}</ref> Ayon sa mga opisyal na [[talambuhay]], si Kim Il-sung ay nagmula sa isang mahabang angkan ng mga pinuno at ang opisyal na modernong [[kasaysayan]] ng Hilagang Korea ay nakatuon sa kanyang buhay at mga aktibidad. Siya ay kinikilala na halos nag-iisang tumalo sa mga [[Hapones]] sa pagtatapos ng pananakop sa [[Korea]], kung saan binabalewala ang tulong ng mga [[Sobyet]] at [[Amerikano]] at sa muling pagtatayo ng bansa pagkatapos ng Digmaang Koreano. Sa kabuuan ng kanyang buhay ay pinagkalooban siya ng mga titulo tulad ng "Araw", "Dakilang Tagapangulo", "Makalangit na Pinuno" at marami pang iba, pati na rin ang mga parangal tulad ng "Dalawahang Bayaning Gintong Medalya". Ang mga titulo at parangal na ito ay kadalasang ibinibigay niya sa kanyang sarili at ang pagsasagawa na ito ay inulit ng kanyang anak. Ang [[Koreanong Sentral na Ahensiyang Pambalita]] ay patuloy na nag-uulat sa mga titulo na ipinagkaloob kay Kim Il-sung ng mga pinuno sa iba't-ibang bansa kabilang sina [[Mao Zedong]] ng [[Tsina]], [[Fidel Castro]] ng [[Cuba]], at [[Jimmy Carter]] ng [[Estados Unidos]]. <ref>{{cite web|url=http://world.kbs.co.kr/english/event/nkorea_nuclear/general_04a.htm |title=Kim Il-sung (1912~1994) |publisher=KBS World Radio |access-date=March 15, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130319020430/http://world.kbs.co.kr/english/event/nkorea_nuclear/general_04a.htm |archive-date=March 19, 2013 }}</ref><ref>{{cite book |first=Bruce |last=Cumings |title=Korea's Place in the Sun: A Modern History |url=https://archive.org/details/koreasplaceinsun00bruc |url-access=registration |publisher=W W Norton & Co |location=United States |year=1997 |page=[https://archive.org/details/koreasplaceinsun00bruc/page/160 160] |isbn=0-393-04011-9 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kcna.co.jp/item/2012/201204/news03/20120403-27ee.html |title=Humankind Awards Many Titles to Kim Il Sung |publisher=Korean Central News Agency |date=April 3, 2012 |access-date=March 15, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201134244/http://www.kcna.co.jp/item/2012/201204/news03/20120403-27ee.html |archive-date=February 1, 2014 }}</ref><ref>{{harvnb|Suh|1988|p=320}}</ref> [[File:Image of Kim Il-sung.jpg|thumb|Larawan ni Kim sa isang [[Pistang Arirang]]]] Lahat ng mga pangunahing publikasyon kagaya ng mga [[pahayagan]] at [[aklat-aralin]] ay dapat mayroong kasamang "mga salita ng tagubilin" mula kay Kim Il-sung. Bukod pa rito, ang kanyang pangalan ay dapat na nakasulat bilang isang salita sa isang linya, hindi ito maaaring hatiin sa dalawang bahagi kung may pagkakasira sa pahina o ang linya ng text ay maubusan ng silid (halimbawa: Kim Il-sung, hindi Kim Il -...sung).<ref>{{cite web|url=http://world.kbs.co.kr/english/event/nkorea_nuclear/general_04a.htm |title=Kim Il-sung (1912~1994) |publisher=KBS World Radio |access-date=March 15, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130319020430/http://world.kbs.co.kr/english/event/nkorea_nuclear/general_04a.htm |archive-date=March 19, 2013 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://newfocusintl.com/bewildering-cult-of-kim/?fb_source=pubv1 |title=The Bewildering Cult of Kim |publisher=New Focus International |date=May 27, 2013 |access-date=May 27, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407074839/http://newfocusintl.com/bewildering-cult-of-kim/?fb_source=pubv1 |archive-date=April 7, 2014 |df=mdy-all }}</ref> [[File:Sinpyong Lake, North Korea (2921982738).jpg|thumb|Isang Hilagang Koreanong [[propaganda|propagandang]] poster na inilalarawan si Kim Il-sung (kaliwa) at ng kanyang anak na si [[Kim Jong-il]] (kanan) sa [[Bundok Paektu]]]] Ang mga batang Hilagang Koreano ay tinuruan sa paaralan na sila ay pinakain, binihisan at inaalagaan sa lahat ng aspeto ng "biyaya ng Tagapangulo". Ang mga malalaking [[mababang paaralan]] sa bansa ay may nakalaan na silid para sa mga panayam na partikular na tumatalakay kay Kim Il-sung (kilala bilang Surian ng Pananaliksik ni Kim Il-sung). Ang mga silid na ito ay inaalagaang mabuti, gawa sa mga materyales na matataas ang kalidad, at may modelo ng kanyang lugar ng kapanganakan. Ang laki ng mga larawan niya na sa mga pampublikong gusali ay inaayos upang maging kasukat sa laki ng gusaling pinagbibidahan ng mga ito. Ang kanyang lugar ng kapanganakan ay naging isang lugar ng [[pamamakay]]. Sumulat si [[Kang Chol-hwan]], isang tumakas mula sa Hilagang Korea, tungkol sa kanyang pagkabata roon: "Sa aking mga pambatang mata at sa lahat ng aking mga kaibigan, sina Kim Il-sung at Kim Jong-il ay mga walang kapintasang nilalang, hindi dinungisan ng anumang baseng gawain ng tao. Kumbinsido ako noon, tulad naming lahat, na ni isa sa kanila ay hindi umihi o dumumi. Sino ang makakaisip ng ganoong mga bagay sa mga [[diyos]]?"<ref>{{cite web|url=http://world.kbs.co.kr/english/event/nkorea_nuclear/general_04a.htm |title=Kim Il-sung (1912~1994) |publisher=KBS World Radio |access-date=March 15, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130319020430/http://world.kbs.co.kr/english/event/nkorea_nuclear/general_04a.htm |archive-date=March 19, 2013 }}</ref><ref>{{harvnb|Demick|2009|pp=120–123}}</ref><ref>{{cite web|url=http://nothingtoenvy.com/nothing-to-envy-excerpt/ |title=Nothing to Envy Excerpt |first=Barbara |last=Demick |publisher=Nothingtoenvy.com |access-date=January 8, 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121105210450/http://nothingtoenvy.com/nothing-to-envy-excerpt/ |archive-date=November 5, 2012 }}</ref><ref>Chol-hwan Kang and Pierre Rigoulot (2005). ''The Aquariums of Pyongyang: Ten Years in the North Korean Gulag'', Basic Books, p. 3. {{ISBN|0-465-01104-7}}.</ref> [[File:Visitors Paying Their Respects To Kim Il-Sung.jpg|thumb|200px|Orihinal na rebulto ni Kim Il-sung sa [[Burol ng Mansu]] (1972-2012)]] Sa kanyang talambuhay na [[Kasama sa Siglo]], sinabi ni Kim Il-sung ang isang anekdota na kinasasangkutan ng kanyang ama at lolo na nagbibigay ng katwiran para sa uri na pagtatanghal ng mga pinuno ng Hilagang Korea. Sinasabi ng talambuhay na bilang isang batang mag-aaral, ang ama ni Kim Il-sung ay madalas na ipinapadala ng [[alak]] para sa isa niyang guro na madalas uminom, hanggang sa isang araw ay nakita ng kanyang ama ang kanyang lasing na guro na nahulog sa isang kanal na una ang kanyang ulo. Ito ay humantong sa isang paghaharap kung saan pinahiya ng batang mag-aaral ang nahihiyang guro hanggang sa tuluyang isinuko ng guro ang pag-iinom ng ulak. Iginuhit ng lolo ni Kim Il-sung ang moral ng kuwentong ito: "Kung ang mga mag-aaral ay sumilip sa pansariling buhay ng kanilang guro nang madalas, mawawala ang kanilang paghanga sa kanya; dapat bigyan ng guro ang kanyang mga mag-aaral ng matatag na paniniwala na ang kanilang guro ay hindi kumakain o umiihi; saka lamang niyang maipapanatili ang kanyang awtoridad sa paaralan; kaya dapat gumawa ang isang guro ng screen at tumira sa likod nito."<ref>{{cite book|author=Kim Il-sung|date=1992|title=With the Century|volume=1|at=Chapter 3.2.|url=http://ndfsk.dyndns.org/kuguk8/rem/rem-1.htm|access-date=2014-08-28 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20140828045348/http://ndfsk.dyndns.org/kuguk8/rem/rem-1.htm |archive-date=2014-08-28 }}. Note that the version of ''With the Century'' available at the official North Korean government web site (https://web.archive.org/web/20051231095503/http://www.korea-dpr.com/articles-ng/biography-kimilsung.htm) includes the anecdote and the grandfather's moral, but omits the detail about the necessity of screening eating/urinating from pupils.</ref></blockquote> [[File:Kimilsungia1.JPG|thumb|200px|Litrato ng isang [[Kimilsungia]]]] Ang [[mananalambuhay]] na si Dae-Sook Suh ay nagsabi: "Ang laki ng paglalangis ay madalas na humahanggan sa [[panatisismo]]. Ang kanyang larawan ay ipinapakita muna bago ang pambansang [[watawat]] at pambansang [[sagisag]]; ang [[Awit ni Heneral Kim Il-sung]] ay tinutugtog bago ang [[Aegukka|pambansang awit]]; ang pinakamahusay na [[surian]] ng mas mataas na pag-aaral ay ipinangalan sa kanya; ang pinakamataas na paaralan ng partido ay ipinangalan din sa kanya; at may mga [[kanta]], [[tula]], [[sanaysay]], [[kwento]], at kahit [[bulaklak]] na ipinangalan sa kanya."<ref>{{harvnb|Suh|1988|p=316}}</ref> [[File:North Korea (5015886634).jpg|thumb|200px|Isang [[kalendaryong Juche]] para sa Juche 99]] Ang [[Araw ng Araw]] ay isang taunang pampublikong [[holiday]] sa Hilagang Korea na ipinagdidiriwang sa Abril 15, ang anibersaryo ng kapanganakan ni Kim. Ito ang pinakamahalagang pambansang holiday sa bansa, at itinuturing na katumbas ng [[Pasko]] sa Hilagang Korea. Ang kaarawan ni Kim, na naging opisyal na holiday mula noong 1968, ay pinangalan muli na ""Araw ng Araw" noong Hulyo 8, 1997, tatlong taon pagkatapos ng kanyang kamatayan. Ginugunita ang holiday ng mga Hilagang Koreano sa pamamagitan ng pagbisita sa mga lokasyon na may kaugnayan sa buhay ng pinuno, tulad ng libu-libong mga estatwa na nakakalat sa buong bansa, o sa Mangyongdae, ang lugar ng kanyang kapanganakan sa Pyongyang, ang kabisera ng bansa. Ang mga pinakamahalagang pagdiriwang ay nagaganap sa kabisera, kabilang ang mga pagbisita sa [[Palasyong Kumsusan ng Araw]], kung saan nakahimlay ang katawan ni Kim, at ang [[Maringal na Bantayog sa Burol ng Mansu]], na nagtatampok ng napakataas na rebulto ng pinuno.<ref>{{Cite book| chapter = Birthday of Kim Il-sung| publisher = Omnigraphics| via = TheFreeDictionary.com| title = Holidays, Festivals, and Celebrations of the World Dictionary| edition = Fourth| date = 2010| access-date = 3 May 2015| chapter-url = http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Birthday+of+Kim+Il-Sung}}</ref><ref>{{Cite web| title = Korean defectors recall 'Day of the Sun'| author = Calum MacLeod| others = Contributing: Jueyoung Song, Duck Hwa Hong| work = USA Today| date = 26 April 2013| access-date = 6 April 2015| url = https://www.usatoday.com/story/news/world/2013/04/15/north-korea-defectors/2085161/}}</ref><ref>{{cite book|author=Hy-Sang Lee|title=North Korea: A Strange Socialist Fortress|url=https://books.google.com/books?id=6Rx8Q_cxqvkC&pg=PA220|access-date=3 May 2015|year=2001|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-275-96917-2|page=220|via= Google Books}}</ref> Ang [[Kimilsungia]] ay isang [[orkidyas]] na ipinangalan kay Kim Il-sung ng unang pangulo ng [[Indonesia]] na si [[Sukarno]]. Ipinangalan ito sa kanya noong 1965 sa isa niyang pagbisita sa [[Mga Botanikal na Hardin ng Bogor]] sa [[Bogor]], [[Indonesia]]. Ayon sa isang talumpati ni Kim Jong-il noong 2005, nais ni Sukarno at ng direktor ng hardin na pangalanan ang bulaklak kay Kim Il-sung. Tumanggi si Kim, ngunit iginiit ni Sukarno, "Hindi. Nagbigay ka ng mga napakalaking serbisyo sa sangkatauhan, kaya karapat-dapat ka ng mataas na karangalan." Sa loob ng bansa, ang Kimilsungia at [[Kimjongilia]] ay ginagamit sa pag-idolo sa pamumuno ng [[dinastiyang Kim]].<ref>{{cite news|url=https://news.yahoo.com/no-bombs-just-blooms-north-korean-flower-show-092149306.html |title=No bombs, just blooms at North Korean flower show |author=Sebastien Berger |newspaper=[[Yahoo! News]] |date=April 13, 2018 |access-date=July 23, 2020 }}</ref> <ref>{{cite web|url=http://photoblog.nbcnews.com/_news/2011/04/06/6417291-flowers-and-north-korea?lite |title=Flowers and North Korea |author=David R Arnott |publisher=NBC News |date=April 6, 2011 |access-date=July 25, 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130526083536/http://photoblog.nbcnews.com/_news/2011/04/06/6417291-flowers-and-north-korea?lite |archive-date=May 26, 2013 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Angélil |first1=Marc |last2=Hehl |first2=Rainer |title=Collectivize: Essays on the Political Economy of Territory, Vol. 2 |year=2013 |publisher=Ruby Press |location=Berlin |isbn=978-3-944074-03-0 |page=99}}</ref> Nang mamatay si Kim Il-sung noong 1994, idineklara ni Kim Jong-il ang isang pambansang panahon ng pagluluksa sa loob ng tatlong taon. Ang mga napatunayang lumabag sa mga tuntunin sa pagluluksa (tulad ng pag-inom) ay pinarusahan. Pagkatapos ng kanyang kamatayan siya ay nirebisa ang [[saligang batas]]. Ang posisyon ng pangulo ay ibinuwag at idineklara si Kim bilang ang "Walang Hangganang Pangulo". Ang pambungad ng Saligang Batas ng Demokratikong Republikang Bayan ng Korea na sinusugan noong Setyembre 5, 1998 ay nagbabasa: “Sa ilalim ng pamumuno ng Partido ng Mga Manggagawa ng Korea, ang Demokratikong Republikang Bayan ng Korea at ang mga Koreano ay bibigyan ng mataas na pagpapahalaga ang dakilang pinuno na si Kasamang Kim Il-sung bilang ang walang hanggang Pangulo ng Republika…” Nang namatay si Kim Il-sung, lubos na pinalawak ni Kim Jong-il ang kulto ng pagkatao sa bansa.<ref>{{cite web|url=http://www.cbsnews.com/8301-202_162-57346034/kim-jong-il-publicly-mourned-by-thousands/ |title=Kim Jong Il publicly mourned by thousandsg |publisher=CBS News |date=December 21, 2011 |access-date=August 31, 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019141409/http://www.cbsnews.com/8301-202_162-57346034/kim-jong-il-publicly-mourned-by-thousands/ |archive-date=October 19, 2013 }}</ref><ref>{{harvnb|Martin|2006|p=508}}</ref><ref>[[s:Constitution of North Korea (1972, rev. 1998)|Constitution of North Korea (1972)]] Wikisource</ref><ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/kim-jongil-leader-of-north-korea-who-deepened-the-cult-of-personality-in-his-country-following-the-death-of-his-father-6279399.html |title=Kim Jong-Il: Leader of North Korea who deepened the cult of personality in his country following the death of his father |author=David McNeill |newspaper=The Independent |date=December 20, 2011 |access-date=February 14, 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214172856/http://www.independent.co.uk/news/obituaries/kim-jongil-leader-of-north-korea-who-deepened-the-cult-of-personality-in-his-country-following-the-death-of-his-father-6279399.html |archive-date=December 14, 2013 }}</ref> Noong ikatlong anibersaryo ni Kim Il-sung noong 1997 ay ipinakilala rin ang [[kalendaryong Juche]], isang kalendaryo kung saan nagsisimula sa taon ng pagkasilang si Kim Il-sung noong 1912 (Juche 1). Ang kalendaryo ay sinimulang ipatupad noong Setyembre 9, 1997, ang [[Araw ng Pagkatatag ng Republika]]. Sa petsang iyon, ang mga [[pahayagan]], mga ahensya ng [[balita]], mga istasyon ng [[radyo]], [[pampublikong sasakyan]], at mga [[sertipiko]] ng kapanganakan ay nagsimulang gumamit ng kalendaryong Juche. Ginagamit lang ang [[kalendaryong Griyego]] para sa mga taon bago ang 1912. Ang taong 2021 ay tumutugma sa Juche 110 (walang taon 0).<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2012/04/2012410111258757121.html |title=North Korea celebrates 'Juche 101' |author=Ben Piven |publisher=Al Jazeera |date=April 10, 2012 |access-date=August 22, 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130523235040/http://www.aljazeera.com/indepth/features/2012/04/2012410111258757121.html |archive-date=May 23, 2013 }}</ref><ref>{{cite book|first=Hy-Sang |last=Lee |title=North Korea: A Strange Socialist Fortress |url=https://books.google.com/books?id=6Rx8Q_cxqvkC&pg=PA220 |access-date=August 22, 2013 |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2001 |page=220 |isbn=9780275969172 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140111115031/http://books.google.com/books?id=6Rx8Q_cxqvkC&pg=PA220 |archive-date=January 11, 2014 }}</ref><ref>{{cite book|author=Andrew Logie|title=The Answers: North Korea: How do you solve a problem like North Korea?|url=https://books.google.com/books?id=6e2IAAAAQBAJ&pg=PA57|date=17 September 2012|publisher=Marshall Cavendish International Asia Pte Ltd|isbn=978-981-4398-90-9|pages=57}}</ref><ref>{{cite book|author=Hy-Sang Lee|title=North Korea: A Strange Socialist Fortress|url=https://books.google.com/books?id=6Rx8Q_cxqvkC&pg=PA220|year=2001|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-275-96917-2|page=220}}</ref><ref>{{Cite web | title = Juche era available in Korea | agency = KCNA | date = 10 September 1997 | access-date = 15 August 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150603005609/http://www.kcna.co.jp/item/1997/9709/news9/10.htm | url = http://www.kcna.co.jp/item/1997/9709/news9/10.htm | archive-date= 3 June 2015 }}</ref> Mayroong higit 500 na mga estatwa ni Kim sa Hilagang Korea, katulad ng mga estatwa at monumento na inilagay ng mga pinuno ng Silangang Bloc bilang parangal sa kanilang mga sarili. Ang mga pinakatanyag ay nasa [[Pamantasang Kim Il-sung]], Istadyum ni Kim Il-sung, Burol ng Mansudae, Tulay ni Kim Il-sung, at ang Walang Kamatayang Rebulto ni Kim Il-sung. Ang ilang mga estatwa ay inulat na nawasak ng mga bomba at graffiti ng mga dissidenteng Hilagang Koreano. Ang mga monumentong ''Yong Saeng'' ("walang hangganang buhay") ay itinayo sa buong bansa, bawat isa ay inialay sa yumaong "Walang Hangganang Pinuno".<ref>{{cite book|last=Portal|first=Jane|title=Art under control in North Korea|url=https://archive.org/details/artundercontroli0000port|publisher=Reaktion Books|year=2005|page=[https://archive.org/details/artundercontroli0000port/page/82 82]|isbn=978-1-86189-236-2}}</ref><ref>{{cite web |url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2012/02/13/2012021301372.html |work=The Chosun Ilbo |title=N.Korean Dynasty's Authority Challenged |date=13 February 2012 |access-date=9 November 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120929195034/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2012/02/13/2012021301372.html |archive-date=29 September 2012 }}</ref><ref name="Controversy Stirs over Kim Monument at PUST (NK Daily)">{{cite web|url=http://www.dailynk.com/english/read.php?cataId=nk01500&num=6222|title=Controversy Stirs Over Kim Monument at PUST|work=Daily NK|archive-url=https://web.archive.org/web/20100412062252/http://www.dailynk.com/english/read.php?cataId=nk01500&num=6222 |archive-date=12 April 2010|access-date=24 April 2010}}</ref> ==Pansariling Buhay== [[File:Fahey DSCF3023 (6074798813).jpg|thumb|Litrato ni Kim Il-sung kasama si [[Kim Jong-suk]] at nang kanilang dalawang anak na si [[Kim Jong-il]] at [[Kim Kyong-hui]]]] Dalawang beses nag-asawa si Kim Il-sung. Ang kanyang unang asawa, si [[Kim Jong-suk]] (1917–1949), ay nagkaroon ng tatlong anak sa kanya, dalawang anak na lalaki at isang anak na babae. Si [[Kim Jong-il]] (1941-2011), ang kanyang panganay na anak, ang naging kahalili niya sa Hilagang Korea, samakatuwid ginawa siyang ikalawang kataas-taasang pinuno ng bansa. Si [[Kim Man-il]] (1944-1947), ang kanyang ikalawang anak ay sinasabing namatay sa palanguyan sa kanyang tinitirhang mansyon noong 1940s dahil sa aksidente sa paglangoy (ngunit sinasabi rin na namatay siya dahil nahulog siya sa isang [[balon]]). Si [[Kim Kyong-hui]] (1946-kasalukuyan) ang kasalukuyang Kalihim para sa Organisasyon ng Partido ng Mga Manggagawa ng Korea. Ang kanyang asawa na si [[Jang Song-thaek]] ay pinatay noong Disyembre 2013 sa Pyongyang matapos kasuhan ng pagtataksil at korapsyon. Namatay si Kim Jong-suk noong 1949 habang nanganganak ng isang batang babae na patay nang lumabas.<ref>None of the sources appear to be entirely authoritative, and many show a bias towards or opposed to the Kim regime. {{Cite web|title=Kim Family |date=25 September 2009 |publisher=North Korea Leadership Watch |url=https://nkleadershipwatch.wordpress.com/kim-family/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150717111813/https://nkleadershipwatch.wordpress.com/kim-family/ |archivedate=17 July 2015 |url-status=live}} gives a date of July 1947. Sources such as {{Cite book|author=Behnke, Alison |year=2008 |title=Kim Jong Il's North Korea |edition=first |location=Minneapolis, Minnesota |publisher=Twenty-First Century Books |page=45 |isbn=978-0-8225-7282-4 |url=https://books.google.com/books?id=1FaXAgAAQBAJ}} give a generic 1947. While sources like {{Cite book|year=2002|title=North Korea: General Secretary Kim Jong-il Handbook |location=Washington, D.C. |publisher=International Business Publications|page=38 |isbn=978-0-7397-6344-5 |url=https://books.google.com/books?id=baRrfmjDnbYC}} give a generic 1948.</ref><ref>{{Cite news|author=Chung Byoung-sun|date=22 August 2002|title=Sergeyevna Remembers Kim Jong Il|newspaper=Chosunilbo|url=http://english.chosun.com/w21data/html/news/200208/200208220040.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20021124073259/http://english.chosun.com/w21data/html/news/200208/200208220040.html|archivedate=24 November 2002|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-25359939|title=North Korean leader's uncle 'executed over corruption'|date=12 December 2013|publisher=BBC|access-date=12 December 2013}}</ref> Nag-asawa ulit si Kim noong 1952 kay [[Kim Song-ae]] (1924–2014). Nagkaroon sila ng tatlong anak, isang anak na babae at dalawang anak na lalaki. Ang kanyang unang anak ay si [[Kim Kyong-jin]] (1951-kasalukuyan), na nagpakasal kay [[Kim Kwang-sop]], ang naging embahador ng Hilagang Korea sa [[Austria]] hanggang sa kanyang pagretiro. Ang kanyang ikatlong anak na si [[Kim Pyong-il]] (1954-kasalukuyan) ang naging embahador ng Hilagang Korea sa [[Unggarya]], [[Bulgarya]], [[Pinlandiya]], [[Polonya]], at sa [[Republikang Tseko]]. Ang kanyang ikatlong anak ay si [[Kim Yong-il]] (1955-2000) na isang [[inhinyero]] na nagtrabaho sa mga programang [[nukleyar]] ng Hilagang Korea at sa gitna at silangang [[Europa]]. Namatay siya dahil sa [[sirosis]] sa [[atay]] noong 2000. <ref>https://www.nknews.org/2019/12/kim-kwang-sop-north-korean-ambassador-to-austria-since-1993-wraps-up-posting/</ref><ref>http://www.nkleadershipwatch.org/leadership-biographies/kim-yong-il-kim-yong-il/</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nknews.org/2019/11/kim-pyong-il-long-time-north-korean-ambassador-in-europe-returns-home/|title=Kim Pyong Il, long-time North Korean ambassador in Europe, returns home &#124; NK News|date=8 November 2019|website=NK News - North Korea News|access-date=23 April 2020|archive-date=1 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200501192209/https://www.nknews.org/2019/11/kim-pyong-il-long-time-north-korean-ambassador-in-europe-returns-home/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nknews.org/2020/01/north-korea-appoints-new-ambassador-to-czech-republic/|title=North Korea appoints new ambassador to Czech Republic &#124; NK News|date=30 January 2020|website=NK News - North Korea News|access-date=23 April 2020|archive-date=26 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200426202055/https://www.nknews.org/2020/01/north-korea-appoints-new-ambassador-to-czech-republic/|url-status=live}}</ref> ==Mga Titulo== Maraming hinawakan si Kim na titulo at posisyon sa kanyang buhay. Sa kabila ng kanyang pagkamatay noong 1994, siya ay kasalukuyang Walang Hangganang Pinuno ng Juche Korea at Walang Hangganang Pangulo ng Republika. Kapag binabanggit siya sa Hilagang Koreanong [[midya]] at mga [[pahayagan]] ay karaniwan siyang tinutukoy bilang "Dakilang Pinunong Kasamang Kim Il-sung" o "Pinuno". Kapag ang kanyang pangalan ay sinusulat, ito ay palaging binibigyang-diin ng isang espesyal na [[ponte|ponteng]] bold o malaki. Halimbawa ay: "Dakilang Pinunong Kasamang '''Kim Il-sung''' ay ang Tagapagtatag ng Sosyalistang Layunin ng Juche, ang Tagapagtatag ng Sosyalistang Korea" or "Dakilang Pinunong Kasamang <big>Kim Il-sung</big> ay ang Tagapagtatag ng Sosyalistang Layunin ng Juche, ang Tagapagtatag ng Sosyalistang Korea".<ref>{{Cite web|title=위대한 수령 김일성동지는 주체의 사회주의위업의 개척자, 사회주의조선의 시조이시다|url=http://www.uriminzokkiri.com/index.php?ptype=cgisas&mtype=view&no=1194820|url-status=dead|access-date=2021-12-04|archive-date=2022-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220702034457/http://uriminzokkiri.com/index.php?ptype=cgisas&mtype=view&no=1194820}}</ref> ===Mga Kasalukuyang Hawak na Titulo at Posisyon=== {| class="wikitable" ![[Chosŏn'gŭl]] ([[Hanja]]) ![[Romanisasyon|Romanisasyong]] [[McCune–Reischauer]] ! Pagsasalin sa [[wikang Filipino|Filipino]] |- | align="center" |공화국의 영원한 주석 | align="center" |''Gonghwagug-ŭi Yŏngwŏnhan Ch'usǒk'' | align="center" | Walang Hangganang Pangulo ng Republika |- | align="center" |조선민주주의인민공화국 대원수 | align="center" |''Chosŏn-Minjujuŭi-Inmin-Gonghwaguk Taewŏnsu'' | align="center" | Pinakamataas na Mariskal ng Demokratikong Republikang Bayan ng Korea |} ===Mga Nakaraang Hawak na Titulo at Posisyon=== {| class="wikitable" ![[Chosŏn'gŭl]] ([[Hanja]]) !Pagsasalin sa [[wikang Filipino|Filipino]] !Panunungkulan |- ! colspan="3" |Partido |- | align="center" |조선로동당 중앙위원회 위원장 | align="center" |Tagapangulo ng Sentral Komite ng Partido ng Mga Manggagawa ng Korea | align="center" |24 Hunyo 1949 - 12 Oktubre 1966 |- | align="center" |조선로동당 중앙위원회 총비서 | align="center" |Pangkalahatang Kalihim ng Sentral Komite ng Partido ng Mga Manggagawa ng Korea | align="center" |12 Oktubre 1966 - 8 Hulyo 1994 |- ! colspan="3" |Estado |- | align="center" |내각 총리 | align="center" |Premiyer ng Gabinete ng Demokratikong Republikang Bayan ng Korea | align="center" |9 Setyembre 1948 – 28 Disyembre 1972 |- | align="center" |조선민주주의인민공화국의 주석 | align="center" |Pangulo ng Demokratikong Republikang Bayan ng Korea | align="center" |28 Disyembre 1972 – 8 Hulyo 1994 |- | align="center" |조선민주주의인민공화국 국방위원회 위원장 | align="center" |Tagapangulo ng Komisyon ng Tanggulang Pambansa ng Demokratikong Republikang Bayan ng Korea | align="center" |28 Disyembre 1972 – 9 Abril 1993 |- ! colspan="3" |Hukbo |- | align="center" |조선인민군 최고사령관 | align="center" |Kataas-taasang Kumander ng Koreanong Hukbong Bayan | align="center" |4 Hulyo 1950 - 24 Disyembre 1991 |} ===Mga Pinalaganap na Titulo=== {| class="wikitable" !width=300| [[Chosŏn'gŭl]] ([[Hanja]]) !width=300| [[Romanisasyon|Romanisasyong]] [[McCune–Reischauer]] !width=300| Pagsasalin sa [[wikang Filipino|Filipino]] |- | align="center" |수령님 | align="center" |''Suryŏngnim'' | align="center" |Pinuno |- | align="center" |경애하는 수령님 | align="center" |''Kyŏngaehanŭn Suryŏngnim'' | align="center" |Iginagalang na Pinuno |- | align="center" |어버이 수령님 | align="center" |''Ŏbŏi Suryŏngnim'' | align="center" |Makaamang Pinuno |- | align="center" |위대한 수령님 | align="center" |''Widaehan Suryŏngnim'' | align="center" |Dakilang Pinuno |- | align="center" |위대한 수령 | align="center" |''Widaehan Suryŏng'' | align="center" |Dakilang Pinuno |- | align="center" |수령 | align="center" |''Suryŏng'' | align="center" |Pinuno |- | align="center" |민족의 태양 | align="center" |''Minjog-ŭi T'aeyang'' | align="center" |Araw ng Bansa |- | align="center" |주석님 | align="center" |''Ch'usŏngnim'' | align="center" |Pangulo |- | align="center" |20세기의 태양 | align="center" |''Isipsegi-ǔi T'aeyang'' | align="center" |Araw ng Ika-20 Siglo |- | align="center" |주체조선의 영원한 수령 | align="center" |''Chuch'e-Ch'osŏn-ŭi Yŏngwŏnhan Suryŏng'' | align="center" |Walang Hangganang Pinuno ng Juche Korea |} ==Bibliograpiya== [[File:North Korea (5015250703).jpg|thumb|225px|right|Mga kasulatan nina Kim Il-sung at Kim Jong-il sa isang lokal na librerya sa Hilagang Korea.]] Ayon sa mga sangguniang pampamahalaan, umaabot ang mga gawa ni Kim Il-sung sa humigit-kumulang 10,800 talumpati, ulat, aklat, tratado at iba pang uri ng sulat. Mula 1980, halos 60 sa kanila ang itinuring na partikular at mahalaga ng mga dayuhang tagamasid. Nililimbag ang mga akda ni Kim sa kay daming koleksyon. Kabilang dito ang 100-tomong ''Kumpletong mga Gawa ni Kim Il-sung'', 50-tomong ''Kinolektang mga Gawa'', at 15-tomong ''Piniling mga Gawa''; ang pinakaunang gawa sa ''Pinalaking Edisyon ng Kumpletong Koleksyon'' ay mula Oktubre 1926. Sa Hilagang Korea, nilalathala ang mga ito ng Palimbagan ng Partido Manggagawa ng Korea, ngunit ang mga prenteng organisasyon sa Hapon ay naglilimbag din ng mga edisyong di-opisyal sa wikang Koreano. Sinasabi ng pang-estadong propaganda na naglathala ang mga palimbagan sa 110 bansa ng mga gawa ni Kim Il-sung, at nagsalin ng mga ito sa 60 wika. Nang pumanaw si Kim, lumawak ang mga koleksyon ng kanyang mga gawa sa mga di-praktikal na laki na umabot ito sa punto na kahit ang ''Piniling mga Gawa'' ay naging "napakahaba at magastos para magamit sa pangkatang pag-aaral, ang tanging uring nadama ng rehimen na ligtas sa paghikayat" at ang ''Kinolektang mga Gawa'' "na hindi angkop sa anumang layuning pampropaganda maliban sa akayin ang mga manghang mag-aaral sa nakaraan". Sa paglaganap ng kuryente at oras sa paglibang, ang mga napakalaking koleksyong ito ay nawalan ng katanyagan. Lahat ng gawa bago bumalik si Kim sa Korea noong Setyembre 1945 ay itinuturing na di-makasaysayan. Walang maaasahang tala ng mga ito mula sa kanilang sinasabing panahon at nagsimula lamang silang lumitaw noong dekada 1970. Makikita sa nilalaman ng mga ito na isinulat sila upang suportahan ang pampolitikang pananaw sa Hilagang Korea, at ang istilo nila'y kay Kim sa kanyang mga sumunod na taon. Isang halimbawa nito ay ang ''Sa Pag-oorganisa at Pagtaguyod ng Sandatahang Pakikibaka Laban sa Imperyalismong Hapones'' mula petsang Disyembre 1931 na tumatalakay sa mga di-kilalang welga ng uring manggagawa sa Korea na malayo sa kinaroroonan ni Kim sa Manchuria at malamang na hindi alam ng isang bata at walang pinag-aralang gerilya dahil sa sensura ng Hapon. Isa pang instansya nito ay ang ''Proklamasyon'' ng petsang 1 Hunyo 1937, na nagsasaad na sapilitang binabalangkas ng Hapon ang mga Koreano upang salakayin ang Tsina at sumali sa Ikalawang Digmaang Pandaigdig, samantalang hindi ito naganap hanggang Hulyo 1937 at Disyembre 1941 ayon sa pagkakabanggit. Gayunpaman, may pagkakahawig ang mga ito sa istilo ng kanyang pagkakasulat. Totoo rin ito sa kanyang mga huling gawa, kung saan may iilang tila'y pantasmang isinulat para sa kanya. Iniuugnay ni Suh Dae-sook ang kakulangan ng pantasmang manunulat sa makikilalang istilo ng pagsulat na patuloy na lumago at sa reyalidad na ang iilan sa kanyang mga tauhan ay tumagal sa politika nang hindi naipasailalim sa pagpupurga. Paminsan-minsan ay nagbibigay si Kim ng mga tala sa mga paksang teknikal, ngunit parehong nanggagaling sa kanya ang mga teksto at patakaran. Marami sa kanyang sumunod na akda ay dumaan sa edisyon sa mga kasunod na publikasyon upang tumugma sa sitwasyong pampulitika, kadalasa'y sa pamamagitan ng pag-aalis ng mga banggit sa papel ng Unyong Sobyetiko at Tsina sa maagang politika ng Hilagang Korea at pagtanggal ng mga pangalan ng mga pinurgang opisyal. ==Gantimpala at Dekorasyon== Ayon sa estado ng Hilagang Korea, iginawad ng bansa kay Kim ang "titulo ng Bayani ng Demokratikong Republikang Bayan ng Korea nang tatlong beses, ang titulo ng Bayani ng Paggawa ng Demokratikong Republikang Bayan ng Korea, 26 na orden at 3 na medalya". Bilang karagdagan, ipinagkaloob sa kanya ng mga bansa at dayuhang organisasyon ang 74 na orden at 152 na medalya. ===Pambansang Karangalan=== {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! colspan=2 width="450px" | Gantimpalang Natanggap mula sa {{flagicon|North Korea}} [[Hilagang Korea]] |- | [[File:DPRK Hero of Labour ribbon.gif|80px|border]] | Bayani ng Paggawa (iginawad noong 7 Setyembre 1958) |- | [[File:DPRK Medal for Agricultural Merits.png|80px|border]] | Medalya ng mga Meritong Agrikultural |- | [[File:DPRK Medal of Military Service Honor.png|80px|border]] | Medalya ng Dangal ng Lingkod Militar |- | [[File:DPRK ribbon bar - Hero of the Republic V2.svg|80px|border]] | Bayani ng Republika (tatlong beses) |- | [[File:FreedomAndIndependence1Ribbon.jpg|80px|border]] | Orden ng Kalayaan at Kasarinlan (Ika-1 Uri, iginawad ng dalawang beses) |- | [[File:PRK Order of the National Flag - 1st Class BAR.png|80px]] | Orden ng Pambansang Watawat (Ika-1 Uri na may kadenang panleeg, iginawad ng anim na beses) |- | [[File:DPRK 20th Anniversary Order.png|80px|border]] | Pangunitang Orden ng Pagtatatag ng Demokratikong Republikang Bayan ng Korea (iginawad ng dalawang beses) |- |[[File:DPRK Commemorative Order 60th Year Anniversary Of the Fatherland Liberation War Victory.png|80px|border]] | Pangunitang Orden "Ika-60 Anibersaryo ng Tagumpay sa Digmaang Mapagpalaya ng Amang Bayan" (postumong iginawad) |} ==Mga sanggunian== {{reflist}} rbgdbi6y0jzpbvebbdewk2m1xc168am 0 233076 2204786 2197907 2026-04-24T20:52:18Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204786 wikitext text/x-wiki Sa [[sikoterapiyang sikodinamiko]], ang '''''work through'''''<ref name=HS>Harmatz, Morton G. at Melinda A. Novak. Glossary, ''Human Sexuality'', Harper & Row Publishers, New York, 1983, pahina 570.</ref> o '''''working through''''' (literal na "pagtatrabaho/pagpapatakbo na dumaraan/pinadaraan sa [isang bagay o isang kalagayan]) ay isang proseso ng pag-uulit, pagpapalawig o pagpapalawak, at pagpapalakas ng mga interpretasyon o pagpapaunawa. Pininiwalaan na ang ganitong proseso ay mahalaga papunta sa tagumpay ng terapiya o pagbibigay ng lunas.<ref>{{Cite book| last = Sundberg | first = Norman | title = Clinical Psychology: Evolving Theory, Practice, and Research | url = https://archive.org/details/isbn_2900130871199_r5u7 | publisher = Prentice Hall | location = Englewood Cliffs | year = 2001 | isbn = 0-13-087119-2 }}</ref> Ang diwa o konsepto ay ipinakilala ni [[Sigmund Freud]] noong 1914,<ref>Sigmund Freud, ''On Metapsychology'' (PFL 11) p. 288</ref> at nagkaroon ng higit na malaking kahalagahan sa [[sikoanalisis]], bilang kabaligtaran ng kamadalian ng ''[[abreaction]]''.<ref>Otto Fenichel, ''The Psychoanalytic Theory of Neurosis'' (1946) p. 572</ref> Tinatawag din ito bilang isang proseso sa terapiyang dinamiko upang makilala ang mga gusot o suliranin na ''intrapsychic'' (intrasikiko) at paggamot o paglutas sa mga ito.<ref name=HS/> Isa itong pagpapadaan sa isang proseso ng pag-unawa o pag-intindi at pagtanggap sa isang masakit o mahirap na kalagayan. Isa itong pagharap sa isang bagay katulad ng isang problema o malakas na damdamin sa pamamagitan ng pag-isip at pagtalakay nito.<ref>[http://www.macmillandictionary.com/us/dictionary/american/work-through work through]{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, MacMillan Dictionary. Kahulugan: work through - ''to deal with something such as a problem or a strong feeling by thinking and talking about it.''</ref> Isa itong paglutas ng isang suliranin, partikular na ng isang pangdamdamin o pang-emosyon, sa pamamagitan ng pag-iisip dito nang paulit-ulit at nang sa gayon ay mabawasan ang kasidhian o katindihan nito sa pamamagitan ng pagkakamit ng maliwanag na kabatiran o pag-unawa o sa pamamagitan ng pagiging pagkayamot rito.<ref> work through ''vb 1. (Psychology) psychol (tr, adverb) to resolve (a problem, esp an emotional one), by thinking about it repeatedly and hence lessening its intensity either by gaining insight or by becoming bored by it'', The Free Dictionary by Farlex.</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Sikoterapiya]] [[Kategorya:Sikodinamiko]] svqf7wx5nlroc21o05e4y3pjcgpff86 0 234224 2204662 2087770 2026-04-24T19:22:37Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204662 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|Naic}} [[File:NY Long Island Freeport-Merrick and East Bay IMG 1953.JPG|325px|thumb|Ang [[Nassau County, New York|Nassau County]], sa [[Long Island]] ay sumisimbolo sa patuloy na paggapang ng kalungsuran ng [[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]].]] [[Image:Suburbia by David Shankbone.jpg|325px|thumb|Mga ''tract housing'' sa Colorado Springs, [[Colorado]]. Ang mga [[cul-de-sac]] ay palatandaan ng mga pagpaplano ng mga naik.]] Ang '''naik''' (<small>pagbigkas:</small> ná•ik; {{lang-en|suburb}})<ref>"[http://www.geocities.ws/kabitenyo1/naic.htm History of Naic.]": {{Quote|''Naik'' is a rarely used but highly cultured Tagalog word meaning "suburbs" or "countryside."}} Hinango noong 2014-09-29.</ref> o '''arabal''' ({{lang-es|arrabal}}) ay kanugnóg na pook ng [[lungsod]] na karaniwan ay binubuo ng mga kabahayan o pook na samot-saring pinaggagamitan, mapabahagi man ng isang lungsod o kalakhang kalungsuran (tulad sa [[Australia]], [[New Zealand]], [[Tsina]] at [[United Kingdom]]), o bilang isang hiwalay na pamayanang pangkabahayan na maaaring manakay lang patungong kalungsuran (tulad sa [[Canada]], [[Estados Unidos]], [[Kuwait]] at [[Pransiya]]). May antas ng awtonomiya sa pangangasiwa ang ilang naik, at karamihan ay may higit na mababang kapal ng populasyon kaysa sa pinakalungsod. Unang nagsulputan nang maramihan ang mga naik noong ika-19 at ika-20 dantaon dulot ng pagbuti ng transportasyon sa kalsada at riles, na nagparami sa mga namamasahe.<ref name="Hollow 2011">{{cite web|url=http://www.academia.edu/1593132/Suburban_Ideals_on_Englands_Interwar_Council_Estates |title=Suburban Ideals on England's Interwar Council Estates |first=Matthew |last=Hollow |year=2011 |accessdate=2012-12-29}}</ref> Karaniwang nagsusulputan ang mga naik sa paligid ng mga lungsod na malawak ang kalapít na kapatagan.<ref>[http://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=2t2P4t8fkJMC ''The Fractured Metropolis: Improving the New City, Restoring the Old City, Reshaping the Region''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203233556/http://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=2t2P4t8fkJMC |date=2013-12-03 }} by Jonathan Barnett, via Google Books.</ref> == Kasaysayan == === Unang kasaysayan === Kasabay ng pagdami ng mga kabayanang pamayanan ang pagsulpot ng mga unang naik. Ang mga napapaderang mga lungsod ay naging sentro kung saan nagsulputan ang mga maliliit na pamayanang malapit sa mga [[pamilihang bayan]]. Ang salitang 'suburbani' (pinagmulan ng [[Wikang Ingles|Ingles]] na 'suburban') ay unang ginamit ng Romanong lider na si [[Cicero]], bilang pagtukoy sa mga malalaking villa at lupain ng mga [[patricio]] ng [[Roma]] sa labas ng lungsod. Habang lumalago ang mga populasyon noong [[Maagang Makabagong Panahon]] sa [[Europa]], yumabong ang mga naik dulot ng patuloy na pagdagsa ng mga tao mula sa kanayunan. Sa ilang lugar, kinain ng mga lungsod ang mga kalapít na pamayanan nang lumawig ang nasasakupan nito. Karaniwang mga mahihirap ang naninirahan sa mga lugar na nakapalibot sa mga lungsod.<ref name="infoplease">{{cite web|url=http://www.infoplease.com/encyclopedia/world/suburb-history-suburbs.html#ixzz2IqMC5s34|title=History of Suburbs|accessdate=2012-12-17}}</ref> === Pinagmulan ng mga modernong naik === Bunga ng mabilisang pandarayuhan ng mga taong mula sa kanayunan patungo sa mga maindustriyang lungsod ng [[Inglatera]] noong huling bahagi ng ika-18 dantaon, nabaligtad ang kalakaran at ang mga bagong may kayang gitnang uri ay nagsimulang mamilí ng lupain at villa sa labas ng [[London]]. Napabilis ang kalakarang ito hanggang ika-19 na dantaon, lalo na sa mga lungsod gaya ng London at [[Manchester]] na nakararanas ng mabilis na pag-unlad, at ang mga unang distritong naik ay sumulpot sa paligid ng sentro ng lungsod upang magbigay-daan sa mga taong gusto makalisan sa nanlilimahid ng kondisyon ng mga lungsod. Sa pagtatapós ng dantaon, nang mapaunlad ang sistema ng pampulikong transportasyon gaya ng [[metro (sistemang daambakal)|metro]], [[trambiya]] at [[bus]], naging posible nang manirahan sa labas ng lungsod ang nakararami sa populasyon nito at mamasahe na lang patungo sa sentro ng kalakalan.<ref name="infoplease" /> [[File:Metro-Land (1921).png|thumb|left|Pabalát ng Metro-Land guide na inilimbag noong 1921|alt=Pinta ng kalahating-trosong bahay na nakatayo sa likuran ng daanan at bulaklakan. Sa ilalim ng pinta, ang pamagat na "METRO-LAND" sa malaking titik at sa maliit na titik naman ang presyo na dalawang pence.]] Sa gitnang bahagi ng ika-19 na dantaon, ang mga unang pangunahing naik ay nag-uusbungan na sa paligid ng London, dahil sa ang lungsod (pinakamalaki noong panahong iyon) ay nagiging masikip at marumi na. Naging hudyat ng paglago ng mga naik ang pagbubukás ng [[Metropolitan Railway]] (Met) noong mga 1860. Pinagdugtong ng linya ng riles ang sentro ng pananalapi ng lungsod (ng London) at ang mga magiging naik ng [[Middlesex]].<ref>{{cite book|last1=Edwards|first1=Dennis|last2=Pigram|first2=Ron|year=1988|publisher=[[Bloomsbury Publishing|Bloomsbury]]|title=The Golden Years of the Metropolitan Railway and the Metro-land Dream|url=https://archive.org/details/goldenyearsofmet0000denn|isbn=1-870630-11-4|page=[https://archive.org/details/goldenyearsofmet0000denn/page/32 32]}}</ref> Naabot ang Harrow noong 1880, at kalaunan umabot ang linya hanggang sa [[Buckinghamshire]], may 80&nbsp;km mula sa Baker Street at sentro ng London. Di gaya ng iba pang kompanya ng riles, na dapat magbenta ng mga labis na lupain, pinayagan ang Met na hawakan pa rin ang mga naturang lupain sa paniniwalang magagamit ng mga riles sa hinaharap.<ref>The Land Clauses Consolidation Act 1845 required railways to sell off surplus lands within ten years of the time given for completion of the work in the line's enabling Act. (Jackson 1986, p. 134)</ref> Sa simula, ang labis na lupain ay pinamahalaan ng Komite sa Lupa,<ref>Jackson 1968, p. 134, 137</ref> at, mula noong mga 1880, ang lupain ay pinaayos at ibinenta sa mga lokal na mamimili sa mga lugar tulad ng Willesden Park Estate, Cecil Park, malapit sa Pinner at sa Wembley Park. Ang taguring "Metro-land" ay linikha ng Met noong 1915, nang ang ''Guide to the Extension Line'' ay naging gabay na ''Metro-land'', na ibinebenta sa halagang 1[[£sd|d]]. Itinampok nito ang mga lugar na dinadaanan ng Met para sa mga manlalakad, dayo, at kalaunan ang mga naghahanap ng bahay.<ref>Jackon 1986, p. 240</ref> Taunang inilathala hanggang 1932, ang huling buong taong malaya pa ang Met, ipinakita na gabay ang benepisyo ng "The good air of the Chilterns", gamit ang mga katagang "Each lover of Metroland may well have his own favourite wood beech and coppice&nbsp;— all tremulous green loveliness in Spring and russet and gold in October".<ref>Rowley 2006, p. 206, 207.</ref> Ginawang pangarap ang isang modernong bahay sa kanayunan na may mabilis na serbisyo ng tren patungo sa sentro ng London.<ref>Green 2004, panimula</ref> Noong mga 1915, nagsikumpulan ang mga taga-London upang manirahan sa kanilang pinapangarap na malalawak na mga bagong tayóng mga naik sa kabila ng hilagang-kanlurang London.<ref>{{cite web|url=http://www.history.co.uk/explore-history/history-of-london/rambles-in-metro-land.html|title=History of London Metro-Land and London's Suburbs}}</ref> === Paglawig ng mga naik sa Inglatera sa pagitan ng mga digmaan === Malaki ang naging impluwensiya ng ''garden city movement'' ni Ebenezer Howard at ng pagtatayô ng mga halamanan sa mga naik sa pagpasok ng ika-20 dantaon sa paglago ng mga naik noong panahon sa pagitan ng mga digmaan.<ref>{{cite web|url=http://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/13619460008581576|title= The suburban aspiration in England since 1919}}</ref> Naitayo ang unang halamanang naik sa pagsisikap ng panlipunang repormistang si [[Henrietta Barnett]] at ng kaniyang asawa. Naging inspirasyon nila si Ebenezer Howard at ang kilusan para sa pagsasagawa ng modelong pabahay (naging halimbawa nito ang halamanang lungsod ng Letchworth), pati na rin ang kagustuhang maprotektahan ang bahagi ng Hampstead Heath mula sa pagpapaunlad. Nagtatag sila ng mga trust noong 1904 na bumili sa 243&nbsp;[[Akre (sukat)|akre]]&nbsp;(98.4&nbsp;[[ektarya|ha]].) ng lupain sa kahabaan ng bagong bukas na Northern line extension na pa-Golders Green at itinayo rito ang Hampstead Garden Suburb. Nakahikayat ng talento ng mga arkitekto ang naik, gaya nina Raymond Unwin at Sir [[Edwin Lutyens]], at ito'y kalauna'y lumawig pa sa 800&nbsp;akre&nbsp;(323.7&nbsp;ha.).<ref>{{cite web|url=http://www.hgstrust.org/history/index.html|title=Henrietta Barnett and the Beginnings of the Suburb|access-date=2014-09-29|archive-date=2013-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20131206232730/http://hgstrust.org/history/index.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131206232730/http://hgstrust.org/history/index.html |date=2013-12-06 }}</ref> [[File:Mentmore Cottages.gif|thumb|right|267px|Mock Tudor semi-detached cottage, itinayo c.1870.]] Noong [[Unang Digmaang Pandaigdig]], kinomisyon ang Tudor Walters Committee na magbigay ng mga rekomendasyon para sa rekonstruksiyon pagkatapos ng digmaan at pagpapatayo ng mga bahay. Bahagi ito ng pagtugon sa pagkagulat sa kakulangan sa pangangatawan ng maraming recruit noong Digmaang Pandaigdig I, dahil na rin sa pangit na kalagayan ng kanilang mga tirahan; isang paniniwalang maibubuod sa katagang ginamit sa poster sa pabahay noong panahong iyon "you cannot expect to get an A1 population out of C3 homes" ("hindi ka makakaasa ng A1 na populasyon mula sa C3 na pabahay") – na tumutukoy sa klasipikasyon ng pangangatawan ng mga militar noong naturang panahon. Ginamit ng pamahalaan ang ulat ng Komite noong 1917, na nagsabatas sa ''Housing, Town Planning, &c. Act 1919'', na kinilala rin na ''Addison Act'', isinunod ito kay Dr. Christopher Addison, ang noo'y Ministro sa Pabahay. Pinayagan ng batas ang pagtatayo ng mga bago at malalaking lupaing pabahay sa mga naik pagkatapos ng [[Unang Digmaang Pandaigdig]]<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/schools/worldwarone/hq/outcomes1_02.shtml|title=Outcomes of the War: Britain}}</ref> at naging simula ng mahabang tradisyon noong ika-20 dantaon ng pabahay na pag-aari ng estado, na magiging ''council estates'' kalaunan. Isinabatas din ng Ulat ng Komite ang kinakailangang, pinakamababang pamantayan para sa pagpapatayo sa mga naik; kasama rito ang regulasyon sa pinakamataas na kapal ng pabahay at ng kanilang pagkakayos. Inirekomenda din nito ang nararapat na bilang ng silid-tulugan at iba pang silid bawat bahay. Bagaman unang idinisenyo ng Shaws (mag-amang architectural partnership) noong ika-18 siglo ang semi-detached na bahay, noon lang lumaganap ang pabahay sa mga naik, noong panahon sa pagitan ng mga digmaan unag namayagpag ang semi-detached na bahay bilang simbolo ng naik, na higit na pinipili ng mga gitnang uring maybahay kaysa sa maliliit na ''[[townhouse]]''.<ref>{{cite journal |url=http://dx.doi.org/10.5334/pia.404 |doi=10.5334/pia.404|journal=[[Papers from the Institute of Archaeology]] |title=The Development of English Semi-detached Dwellings During the Nineteenth Century|volume=22|year=2012 |pages=83–98 |publisher=[[Ubiquity Press]] |author=Lofthouse, Pamela |accessdate=17 March 2013}}</ref> Lubhang naimpluwensiyahan ng [[Art Deco]] ang disenyo ng maraming kabahayan na naging katangian noong naturang panahon, batay na rin sa mga Tudor Revival, estilong [[tsalet]] (''chalet''), at pati disenyo ng barko. Sa loob lamang ng isang dekada, biglaang dumami ang laki ng mga naik. Mula 1,500 hanggang higit sa 10,000 ang Harrow Weald habang ang Pinner ay tumalon mula 3,000 hanggang higit 20,000. Noong mga 1930, naging may pinakamalaking populasyon sa mga naik ang Inglatera sa buong daigdig dahil sa 'suburban revolution' kung saan higit sa 4 milyong bagong pabahay sa naik ang itinayo.<ref>{{cite web|url=http://www.academia.edu/1593132/Suburban_Ideals_on_Englands_Interwar_Council_Estates|title=Suburban Ideals on England’s Interwar Council Estates|accessdate=2012-12-17}}</ref> === Paglawig ng mga naik sa Hilagang Amerika pagkatapos ng digmaan === Lumago ng husto ang populasyon sa mga naik sa Hilagang Amerika pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. Sabáyang nagtungo sa mga naik ang mga nagsiuwiang mga beterano upang makapagsimula ng bagong pamumuhay. Umunlad ang Levittown sa [[Estado ng New York|New York]] bilang isang pangunahing gumagawa ng prototype ng pangmasang pabahay. Kasabay nito, mabilis na nagtungo pa-hilaga ang mga [[Aprikano-Amerikano]] upang makahanap ng maayos na trabaho at magkaroon ng oportunidad na makapag-aral na hindi nila nakakukuha sa Timog kung saan sila ihinihiwalay. Ang pagbuhos nila sa mga lungsod sa Hilaga, kasabay ng mga riot ng iba't-ibang lahi sa maraming malalaking lungsod gaya ng [[Detroit]], [[Chicago]], [[Washington, D.C.]], at [[Philadelphia]] ay lalo pang nagtulak sa mga puti na lumiban patungong mga naik. Nakatulong sa paglago ng mga naik ang pagsasaayos ng mga batas sa pagsosona, ''redlining'' at iba't ibang inobasyon sa transportasyon. Pagkatapos ng Digmaang Pandaigdig II, pinasigla pa ng mga pautang ng Federal Housing Administration ang ''housing boom'' sa mga naik sa Amerika. Sa ilang matatandang lungsod sa hilagang-silangan ng Estados Unidos, unang itinayo sa mga riles ng tren at tram ang ''streetcar suburb'' na nakapaghahatid sa mga manggagawang papasók at palabás ng sentro ng mga lungsod kung saan naroroon ang mga trabaho. Isinilang ng kaugaliang ito ang konseptong ''"bedroom community"'', na nangangahulugang nagaganap ang mga gawaing pangnegosyo tuwing umaga sa mga lungsod, kasama ang mga manggagawang lumilisan sa lungsod tuwing gabi para lamang umuwi upang matulog. [[Image:Pf006593-suburbs with cows.jpg|left|thumb|275px|Tanawin ng mga ginagawang pabahay malapit sa bukirin sa Richfield, Minnesota (1954).]] Ang unang malakihang naik na nadebelop sa Estados Unidos ay ang [[Long Island]] sa New York, isang naik na umusbong sa huling bahagi ng ika-19 na dantaon dahil sa pagdebelop ng mga buong pamayanan para sa mga nakatataas-na-gitnang-uri. Mabilis na paglobo ng populasyon ang idinulot nito. Habang dumami ang nagmamay-ari ng mga sasakyan at lumapad pa ang mga daan, lalo pang nagpatuloy ang kalakarang ng pamamasahe sa Hilagang Amerika. Ang patuloy na paninirahan sa labas ng mga kabayanan at lungsod ay tinawag na ''urban exodus''. Nakatulong din ang mga batas sa pagsosona ng mga pook pangkabahayan sa labas ng sentro ng lungsod sa paglikha ng malalawak na lugar o sona kung saan tanging mga pantirahang gusali lang ang papayagang itayo. Itinayo ang mga kabahayan sa mga naik sa higit na malalawak na lote kaysa sa sentro ng lungsod. Sa mga naik, ang mga stand-alone na bahay ang uso. Ang mga gusaling pangkomersiyo at pagawaan ay sa hiwalay na lugar sa lungsod. Kasabay ng pagnanaik, maraming kompanya ang nagsimulang ilipat ang kanilang mga tanggapan at iba pang mga pasilidad sa labas ng sentro ng mga lungsod na nagresulta sa pagtaas ng densidad ng mga naunang naik at pagdami ng mga naik na mababa ang densidad na higit pang malayo sa sentro ng mga lungsod. Naging alternatibong estratehiya ang maayos na pagdisenyo ng mga "bagong mga bayan" at pagprotekta ng mga luntiang espasyo sa paligid ng mga lungsod. Ang ilang repormistang panlipunan ay nagbalák pang pagsamahin ang mga pinakamagandang katangian ng mga naturang konsepto para sa kilusang luntiang lungsod.<ref>[http://www.library.cornell.edu/Reps/DOCS/howard.htm Garden Cities of To-Morrow]. Library.cornell.edu. Retrieved on 2011-11-22.</ref> Sa Estados Unidos, ang 1950 ang unang taon kung saan higit na maraming tao ang naninirahan sa mga naik kaysa iba pang mga lugar.<ref>England, Robert E. and David R. Morgan. ''Managing Urban America'', 1979.</ref> Ang pagtatayô ng mga [[skyscraper]] at matinding pagbintog ng halaga ng real estate sa Estados Unidos, ay nagdulot na maging pangnegosyo na lamang halos ang mga sentro ng mga lungsod, na nagtulak sa mga residente na manirahan sa labas na lamang nito. == Palko ng mga larawan == <gallery mode widths="250" heights="200"> Dallas skyline and suburbs.jpg|Naik ng [[Dallas]], [[Texas]]. |Pabahay sa mga gitnang-uri sa Huixquilucan, isang naik ng [[Lungsod ng Mexico]] Kliptown (184047393).jpg|Mga [[iskwater]] sa [[Soweto]], naik ng [[Johannesburg]], [[South Africa]] Bangsar.JPG|[[Bangsar]], isang naik sa labas ng [[Kuala Lumpur]], [[Malaysia]] Bacoor Cavite.JPG|[[Bacoor]], isang naik ng [[Kalakhang Maynila|Maynila]], [[Pilipinas]] </gallery> == Mga sanggunian == {{reflist|2}} [[Kategorya:Pamayanan]] sxt2uhu8ycqhqppkb893j7te727o4wi 0 235984 2204736 2200441 2026-04-24T20:13:08Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204736 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer|name=Ursula K. Le Guin|image=Ursula Le Guin (3551195631) - Restoration.jpg|caption=Si Le Guin noong 1995|birth_name=Ursula Kroeber|birth_date={{birth date|1929|10|21|mf=y}}|birth_place=[[Berkeley, California]], Estados Unidos|death_date={{death date and age|2018|1|22|1929|10|21|mf=y}}|death_place=[[Portland, Oregon]], Estados Unidos|period={{circa|1959}}–2018|occupation=May-akda|education={{ubl|Kolehiyong Radcliffe (BA)|[[Pamantasang Columbia]] (MA)}}|spouse={{marriage|Charles Le Guin|1953}}|children=3|parents={{ubl | [[Alfred Kroeber]] | [[Theodora Kroeber]]}}|relatives=Karl Kroeber (kapatid)|genre={{cslist|[[Kathang-isip na pang-agham]]|[[fantasy]]|piksiyon realistiko|[[kritisismong pampanitikan]]|[[panulaan]]|[[sanaysay]]}}|notableworks={{ubl|''Earthsea'' (1964–2018)|''The Left Hand of Darkness'' (1969)|''The Dispossessed'' (1974)}}|website={{official URL}}}}Si '''Ursula Kroeber Le Guin''' ({{IPAc-en|ˈ|k|r|oʊ|b|ər|_|l|ə|_|ˈ|ɡ|w|ɪ|n}} {{respell|KROH|bər|_|lə|_|GWIN}};<ref>{{Cite web |last=Le Guin |first=Ursula |title=How to Pronounce Me |url=http://www.ursulakleguin.com/Note-HowToPronounceMe.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306133634/http://www.ursulakleguin.com/Note-HowToPronounceMe.html |archive-date=Marso 6, 2014 |access-date=Marso 22, 2014 |language=en}}</ref> née '''Kroeber'''; Oktubre 21, 1929 – Enero 22, 2018) ay isang Amerikanang may-akda. Kilala siya sa kaniyang mga akdang [[piksiyong espekulatibo]], kabilang ang mga kuwentong [[kathang-isip na pang-agham]] na nakapaloob sa kaniyang unibersong Ekumen, at ang seryeng pantasya na ''Earthsea''. Unang nailathala ang kanyang akda noong 1959, at ang kanyang karerang [[pampanitikan]] ay tumagal ng halos animnapung taon, na nakalikha ng mahigit dalawampung nobela at higit sa isang daang maiikling kuwento, bukod pa sa [[tula]], [[Kritikong pampanitikan|kritikang pampanitikan]], mga [[Pagsasalin|salin]], at mga [[Aklat-pambata|aklat pambata]]. Madalas siyang inilalarawan bilang isang may-akda ng kathang-isip na pang-agham, subalit tinawag din si Le Guin bilang isang "pangunahing tinig sa panitikang Amerikano".{{sfn|White|1999|pp=1–2}} Ayon kay Le Guin, mas nais niyang makilala bilang isang "[[Nobelista|nobelistang]] Amerikana".<ref name="Phillips 2012">{{Cite news |last=Phillips |first=Julie |date=Disyembre 2012 |title=Ursula K. Le Guin, American Novelist |language=en |work=Bookslut |url=http://www.bookslut.com/features/2012_12_019664.php |url-status=live |access-date=Setyembre 13, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170120151556/http://www.bookslut.com/features/2012_12_019664.php |archive-date=Enero 20, 2017}}</ref> Ipinanganak si Le Guin sa [[Berkeley (California)|Berkeley]], [[California]], kina Theodora Kroeber, isang may-akda, at Alfred Louis Kroeber, isang [[antropologo]]. Matapos makamit ang digring maestro sa [[wikang Pranses]], nagsimula siya ng pag-aaral doktoral ngunit ito ay kaniyang iniwan matapos ang kaniyang pag-aasawa noong 1953 sa historyador na si Charles Le Guin. Nagsimula siyang magsulat nang buong panahon noong huling bahagi ng dekada 1950, at nakamit niya ang malaking tagumpay sa kritika at komersiyo sa pamamagitan ng mga nobelang ''A Wizard of Earthsea'' (1968) at ''The Left Hand of Darkness'' (1969); ang mga ito ay inilarawan ni Harold Bloom bilang kaniyang mga obra maestra.{{sfn|White|1999|p=2}} Para sa huling akda, nanalo si Le Guin ng parehong Gawad Hugo at Nebula para sa pinakamahusay na [[nobela]], at siya ang kauna-unahang babae na nakagawa nito. Sumunod pa ang ilang mga akda na nakapaloob sa ''Earthsea'' o sa unibersong Ekumem; kabilang din ang mga aklat na nakatakda sa kathang-isip na bansang Orsinia, ilang mga aklat pambata, at maraming antolohiya. Malaki ang naging impluwensiya ng antropolohiyang kultural, [[Taoismo]], [[peminismo]], at mga sinulat ni [[Carl Jung]] sa kaniyang mga akda. Marami sa kanyang mga kuwento ang gumamit ng mga antropologo o tagamasid ng kultura bilang mga pangunahing tauhan, at ang mga ideyang Taoista tungkol sa balanse at pagkakapantay ay matutunton sa ilan sa kaniyang mga isinulat. Madalas ding binabaligtad ni Le Guin ang karaniwang mga ''trope'' o paulit-ulit na elemento ng piksiyong espekulatibo, tulad ng pagsusulat ng mga pangunahing tauhang maitim ang balat sa ''Earthsea'', at paggamit ng mga di-karaniwang estilong pampanitikan o estruktura sa mga akda gaya ng eksperimental na ''Always Coming Home'' (1985). Tampok sa kaniyang pagsusulat ang mga temang [[panlipunan]] at [[pampolitika]], kabilang ang [[lahi]], [[kasarian]], [[seksuwalidad]], at [[pagdadalaga]] o [[pagbibinata]]. Tinalakay rin niya ang mga alternatibong estrukturang pampolitika sa maraming kuwento, gaya ng [[Pilosopiya|pilosopikal]] na maikling kuwentong "''The Ones Who Walk Away from Omelas''" (1973) at ang nobelang utopiyang [[Anarkismo|anarkista]] na ''The Dispossessed'' (1974). Napakalaki ng impluwensiya ng pagsusulat ni Le Guin sa larangan ng piksiyong espekulatibo at ito ay naging paksa ng masusing pagsusuring kritikal. Tumanggap siya ng maraming parangal, kabilang ang walong Gawad Hugo, anim na Gawad Nebula, at dalawampu't limang Gawad Locus; noong 2003, siya ang ikalawang babae na pinarangalan bilang ''Grand Master'' o Punong Maestro ng ''Science Fiction and Fantasy Writers of America'' (literal na Samahan ng mga Manunulat ng [[Agham]]-Pantastika at [[Pantasya]] ng Amerika). Pinangalanan siya ng [[Aklatan]] ng Kongreso ng [[Estados Unidos]] bilang isang ''Living Legend'' o Buhay na Alamat noong 2000, at noong 2014, iginawad sa kaniya ang ''National Book Foundation Medal for Distinguished Contribution to American Letters'' (literal na Medalya ng Pambansang Pundasyon ng Aklat para sa Natatanging Ambag sa Panitikang Amerikano). Naimpluwensiyahan ni Le Guin ang maraming iba pang may-akda, kabilang ang nagwagi ng ''Booker Prize'' (o Premyong Booker) na si Salman Rushdie, pati sina David Mitchell, [[Neil Gaiman]], at Iain Banks. Matapos ang kaniyang pagpanaw noong 2018, isinulat ng kritikong si John Clute na si Le Guin ay "nanguna sa agham-panitikang Amerikano sa loob ng halos kalahating siglo",<ref name="Clute Guardian Obit">{{Cite news |last=Clute |first=John |date=Enero 24, 2018 |title=Ursula K Le Guin obituary |language=en |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/books/2018/jan/24/obituary-ursula-k-le-guin |url-status=live |access-date=Pebrero 28, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191109010500/https://www.theguardian.com/books/2018/jan/24/obituary-ursula-k-le-guin |archive-date=Nobyembre 9, 2019}}</ref> samantalang tinukoy naman siya ng may-akdang si Michael Chabon bilang "pinakadakilang Amerikanong manunulat ng kaniyang henerasyon".<ref name="Fellow Writers">{{Cite web |date=Enero 26, 2018 |title=Fellow writers remember Ursula K. Le Guin, 1929–2018 |url=https://www.loa.org/news-and-views/1375-fellow-writers-remember-ursula-k-le-guin-1929-2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200127093107/https://www.loa.org/news-and-views/1375-fellow-writers-remember-ursula-k-le-guin-1929-2018 |archive-date=Enero 27, 2020 |access-date=Marso 5, 2019 |publisher=Library of America |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Chabon |first=Michael |date=Nobyembre 20, 2019 |title=Le Guin's Subversive Imagination |url=https://www.theparisreview.org/blog/2019/11/20/leguins-subversive-imagination/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191224023023/https://www.theparisreview.org/blog/2019/11/20/leguins-subversive-imagination/ |archive-date=Disyembre 24, 2019 |access-date=Nobyembre 24, 2019 |website=The Paris Review |language=en}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga talababa == {{refbegin}} * {{Cite book |last=White |first=Donna |title=Dancing with Dragons: Ursula K. Le Guin and the Critics |url=https://archive.org/details/dancingwithdrago0000whit |publisher=Camden House |year=1999 |isbn=978-1-57113-034-1|language=en}} {{refend}} {{Authority control}} {{BD|1929|2018|Le Guin, Ursula K.}} [[Kategorya:Mga manunulat mula sa Estados Unidos]] svnpo1ndpaj3wjjl5jxng4jrvqy8cyh 0 239443 2204758 2158185 2026-04-24T20:33:02Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204758 wikitext text/x-wiki {{italic title}} {{Taxobox | name = ''Streptomyces'' | image = Streptomyces_sp_01.png | image_width = 240px | image_caption = Isang espesye ng ''Streptomyces'' | regnum = [[Bacteria]] | phylum = [[Actinobacteria]] | classis = Actinobacteria | ordo = [[Actinomycetales]] | familia = [[Streptomycetaceae]] | genus = '''''Streptomyces''''' | genus_authority = Waksman &amp; Henrici 1943 | diversity_link = #Selected species | diversity = 555 espesye | synonyms = ''Streptoverticillium'' }} Ang '''''Streptomyces''''' ay ang pinakamalaking [[sari]] ng [[Actinobacteria]] at isang uring sari ng pamilyang [[Streptomycetaceae]].<ref name=Kämpfer>{{cite book |last1=Kämpfer |first1=Peter |year=2006 |chapter=The Family Streptomycetaceae, Part I: Taxonomy |chapterurl=http://books.google.com/books?id=swciHNNWZDEC&pg=PA538 |pages=538–604 |editor1-first=Martin |editor1-last=Dworkin |editor2-first=Stanley |editor2-last=Falkow |editor3-first=Eugene |editor3-last=Rosenberg |editor4-first=Karl-Heinz |editor4-last=Schleifer |editor5-first=Erko |editor5-last=Stackebrandt |title=The Prokaryotes |doi=10.1007/0-387-30743-5_22 |isbn=978-0-387-25493-7}}</ref> Mahigit sa 500 espesye ng ''Streptomyces'' ang natuklasan na.<ref>{{cite web|author=Euzéby JP|url=http://www.bacterio.cict.fr/s/streptomycesa.html|title=Genus Streptomyces|work=List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature|year=2008|accessdate=2008-09-28|archive-date=2012-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20121225223831/http://www.bacterio.cict.fr/s/streptomycesa.html|url-status=dead}}</ref> Tulad ng ibang Actinobacteria, mga [[Gram-positive]] ang streptomycetes, at mayroong [[genomes]] na may mataas na [[GC-content|nilalamang GC]].<ref name=Brock>{{cite book | editor= Madigan M, Martinko J | title = Brock Biology of Microorganisms | edition = 11th | publisher = Prentice Hall | year = 2005 | isbn= 0-13-144329-1 }}</ref> Kadalasan silang makikita sa lupa at nabubulok na behetasyon. Karamihan sa mga streptomycetes ay naglalabas ng mga [[espore]], at makikilala sila sa kanilang "malalupang" amoy na nagreresulta sa produksyon ng isang [[metabolito]], ang [[geosmin]]. Naitala ang mga streptomycetes na mayroon silang kumplikadong [[ikalawang metabolismo]].<ref name=Brock/> Naglalabas sila ng ikalawa-tatlo ng mga ginagamit na [[antibiotiko]] na nagmula sa natural (hal, [[neomycin]], [[cypemycin]], [[grisemycin]], [[bottromycins]] at [[chloramphenicol]]).<ref>{{cite book |author=Kieser T, Bibb MJ, Buttner MJ, Chater KF, Hopwood DA |title=Practical Streptomyces Genetics |edition=2nd |publisher=John Innes Foundation |location=Norwich, England |year=2000 |pages= |isbn=0-7084-0623-8}}</ref><ref>[http://www.biochemsoctrans.org/bst/041/1355/bst0411355.htm Understanding and manipulating antibiotic production in actinomycetes]</ref> Nagmula ang pangalang [[streptomycin]], isang antibiotiko mula sa ''Streptomyces''. Hindi kadalasang [[patoheno]] ang mga streptomycetes, subalit mayroon ibang impeksiyon sa tao tulad na lamang ng [[Eumycetoma|mycetoma]], na kakagawan ng ''[[Streptomyces somaliensis|S. somaliensis]]'' at ''[[Streptomyces sudanensis|S. sudanensis]]'', at sa halaman ay sinasanhi ng ''[[Streptomyces caviscabies|S. caviscabies]]'', ''[[Streptomyces acidiscabies|S. acidiscabies]]'', ''[[Streptomyces turgidiscabies|S. turgidiscabies]]'' at ''[[Streptomyces scabies|S. scabies]]''. == Talababa == {{Reflist}} == Malayuang pagbabasa == * {{cite book | author = Baumberg S | title = Genetics and Product Formation in Streptomyces | publisher = Kluwer Academic | year = 1991 | isbn= 978-0-306-43885-1 }} * {{cite book | author = Gunsalus IC | title = Bacteria: Antibiotic-producing Streptomyces | publisher = Academic Press | year = 1986 | isbn= 978-0-12-307209-2 | authorlink = Irwin Gunsalus }} * {{cite book | author = Hopwood DA | title = Streptomyces in Nature and Medicine: The Antibiotic Makers | publisher = Oxford University Press | year = 2007 | isbn= 978-0-19-515066-7 }} * {{cite book | editor = Dyson P | title = Streptomyces: Molecular Biology and Biotechnology | url = https://archive.org/details/streptomycesmole0000unse | publisher = [[Caister Academic Press]] | year = 2011 | isbn= 978-1-904455-77-6 }} == Mga kawing panlabas == * [http://www.micron.ac.uk/organisms/sco.html Kasalukuyang pananaliksik sa ''Streptomyces coelicolor'' ng ''Norwich Research Park''] * [http://www.openwetware.org/wiki/Streptomyces Ilang kasalukuyang pananaliksik/metodo/protokolo at mapagkukunan para sa ''Streptomyces''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610193223/http://www.openwetware.org/wiki/Streptomyces |date=2015-06-10 }} * [http://avermitilis.ls.kitasato-u.ac.jp/ ''S. avermitilis'' genome homepage] ([http://www.kitasato-u.ac.jp/lisci/ Kitasato Institute for Life Sciences]) * [http://www.sanger.ac.uk/Projects/S_coelicolor/ ''S. coelicolor'' A3(2) genome homepage] ([http://www.sanger.ac.uk Sanger Institute]) * [http://streptomyces.org.uk/ Streptomyces.org.uk homepage] ([http://www.jic.bbsrc.ac.uk John Innes Centre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050408080136/http://www.jic.bbsrc.ac.uk/ |date=2005-04-08 }}) * [http://strepdb.streptomyces.org.uk/ StrepDB - the ''Streptomyces'' genomes annotation browser] * [http://www.genomesonline.org/search.cgi?colcol=all&goldstamp=ALL&gen_type=ALL&org_name1=genus&gensp=Streptomyces&org_domain=ALL&org_status=ALL&size2=ALL&org_size=Kb&gen_gc=ALL&phylogeny2=ALL&gen_institution=ALL&gen_funding=ALL&gen_data=ALL&cont=ALL&gen_country=ALL&gen_pheno=ALL&gen_eco=ALL&gen_disease=ALL&gen_relevance=ALL&gen_avail=ALL&selection=submit+search Streptomyces Genome Projects]{{Dead link|date=Nobiyembre 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} mula sa [http://www.genomesonline.org Genomes OnLine Database] [[Kategorya:Streptomyces| ]] [[Kategorya:Mga sari ng bakterya]] il9ahllq2t0n5owo4mpluk811ulzjik 0 240764 2204827 2187572 2026-04-24T21:26:27Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204827 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Diana Serra Cary | image = Baby Peggy 627-35.jpg | image_size = | alt = | caption = Baby Peggy, noong 1922 | birth_name = Peggy-Jean Montgomery | birth_date = {{birth date and age|1918|10|29|mf=yes}} | birth_place = [[San Diego, California]] | death_date = {{death date and age|2020|02|24|1918|10|29}} | death_place = [[Gustine, California]] | other_names = Baby Peggy<br>Baby Peggy Montgomery<br>Peggy Montgomery<br>Peggy-Jean Montgomery | education = Lawlor Professional School<br>[[Fairfax High School (Los Angeles)|Fairfax High School]] | occupation = [[Aktor]]<br>mananalaysay<br>May-akda | years_active = 1921-1938 | height = | spouse = {{marriage|Gordon Ayres|1938|1948|reason=diborsyo}}<br>{{marriage|Bob Cary|1954|2001|reason=namatay}} | children = 1 | website = }} Si '''Diana Serra Cary''' (pinanganak bilang si '''Peggy-Jean Montgomery''' noong Oktubre 26, 1918 – namatay noong Pebrero 24, 2020) ay isang [[Estados Unidos|Amerikanang]] dating batang aktres, mananalaysay at may-akda ng mga aklat tungkol sa kasaysayan ng [[Hollywood]].<ref name="Lamont">{{cite news|url=http://www.theguardian.com/film/2015/may/23/i-spent-most-of-my-life-as-a-nobody-the-last-of-the-silent-movie-stars|title='I spent most of my life as a nobody': the last of the silent movie stars|last=Lamont|first=Tom|date=23 May 2015|work=[[The Guardian]]|accessdate=14 July 2015}}</ref> ==Buhay at karera== Una siyang nakilala sa pagganap sa ibat-ibang papel noong dekada 20 bilang si '''Baby Peggy''', kung saan ay kumita siya ng 1.5 miliong dolyar noong 1924. Sa kabila nito ay tumamlay ang kanyang karera bilang aktres matapos ang alitan sa pagitan ng kanyang ama at si Sol Lesser ukol sa kanyang kinita, at namasukan siya bilang isang tagapagtanghal sa [[Bodabil]]. Nasadlak sa kahirapan ang kanyang pamilya at gumanap na ekstra sa ibat-ibang pelikula si Peggy noong dekada 30 hanggang sa magretiro siya sa pag-arte noong 1938. Sa kagustuhang lumayo sa mundo ng pelikula, nagpakasal si Peggy kay Gordon Ayres noong 1938 at nagpalit siya ng pangalan bilang si Diana Ayres. Noong panahong siya ay may-akda para sa mga palabas sa radyo, madaming nakatuklas sa kanyang nakaraan kung saan ay mas interesado sila sa kanyang buhay bilang isang dating batang aktres kaysa sa kanyang mga akda. Muli siyang nagpalit ng pangalan bilang si Diana Serra Cary matapos siyang umanib sa [[Katolisismo]] at ang kanyang pagpapakasal kay Bob Cary noong 1954.<ref>{{cite book|last1=Goldrup|first1=Tom |last2=Goldrup|first2=Jim |title=Growing Up on the Set: Interviews With 39 Former Child Actors of Classic Film and Television|url=https://archive.org/details/growinguponsetin0000gold|year=2002|publisher=McFarland|isbn=0-786-41254-2|page=[https://archive.org/details/growinguponsetin0000gold/page/28 29]}}</ref> Kinalaunan ay nakilala siya sa pagiging manunulat at sa kanyang adbokasiya para sa mga kapwa batang aktor, kung saan ay sumulat siya ng libro tunkgol sa kanyang buhay at karera na pinamagatang ''What Ever Happened to Baby Peggy: The Autobiography of Hollywood's Pioneer Child Star'', at ''Jackie Coogan: The World's Boy King: A Biography of Hollywood's Legendary Child Star'', isapang akda tungkol sa kapwa batang aktor na si [[Jackie Coogan]]. Noong 2017, inilathala ni Cary ang kanyang nobela na pinamagatang ''The Drowning of the Moon'', isang kuwento tungkol sa pamiliyang may hawak ng minahan ng pilak sa [[Mexico]] noong ika-18 na siglo. Namatay siya sa kanyang tahanan sa Gustine noong Pebrero 24, 2020, sa taong 101. ==Pelikula== [[Image:Film Daily cover - September 3 1922.jpg|thumb|right|September 3, 1922 cover ng ''[[Film Daily]]'']] {| class="wikitable sortable" |+ Mga maikling pelikula |- ! Taon ! Pamagat ! Ginampanan ! class="unsortable" | Tandaan |- | 1921 | ''Her Circus Man '' | | |- | 1921 | ''On with the Show'' | | |- | 1921 | ''The Kid's Pal'' | | |- | 1921 | ''Playmates'' | | bilang Peggy Montgomery |- | 1921 | ''On Account'' | | |- | 1921 | ''Pals'' | | |- | 1921 | ''Third Class Male '' | | |- | 1921 | ''The Clean Up'' | | |- | 1921 | ''Golfing'' | | |- | 1921 | ''Brownie's Little Venus '' | | |- | 1921 | ''A Week Off'' | | |- | 1921 | ''Brownie's Baby Doll'' | | |- | 1921 |''Sea Shore Shapes'' | | |- | 1921 | ''A Muddy Bride'' | | |- | 1921 | ''Teddy's Goat'' | | |- | 1921 | ''Get-Rich-Quick Peggy'' | | |- | 1921 | ''Chums'' | | |- | 1922 | ''The Straphanger'' | | Di kumpirmado |- | 1922 | ''Circus Clowns'' | | |- | 1922 | ''The Little Rascal'' | | |- | 1922 | ''Fools First'' | Little girl | |- | 1922 | ''Little Red Riding Hood'' | Little Red Riding Hood | |- | 1923 | ''Peg o' the Movies'' | Peg | |- | 1923 | ''Sweetie'' | | |- | 1923 | ''The Kid Reporter'' | Peggy | |- | 1923 | ''Taking Orders'' | | |- | 1923 | ''Nobody's Darling'' | | |- | 1923 | ''Tips'' | | |- | 1923 | ''Little Miss Hollywood'' | Little Miss Hollywood | |- | 1923 | ''Miles of Smiles'' | The Twins (Dual role) | |- | 1924 | ''Our Pet'' | | |- | 1924 | ''The Flower Girl'' | | |- | 1924 | ''Stepping Some'' | | |- | 1924 | ''Poor Kid'' | | |- | 1923 | ''Hansel and Gretel'' | | |- | 1924 | ''Such Is Life'' | | |- | 1924 | ''Peg o' the Mounted'' | | |} {| class="wikitable sortable" |+ Features |- ! Year ! Title ! Role ! class="unsortable" | Notes |- | 1921 | ''[[Fool's Paradise (film)|Fool's Paradise]]'' | Child | Walang kredito |- | 1922 | ''Little Miss Mischief'' | | |- | 1922 | ''[[Penrod#On stage and screen|Penrod]]'' | Baby Rennsdale | Bilang Peggy Jane |- | 1922 | ''Peggy, Behave!'' | Peggy | |- | 1923 | ''[[Hollywood (1923 film)|Hollywood]]'' | Herself (cameo) | Lost film |- | 1923 | ''[[Carmen, Jr.]]'' | | |- | 1923 | ''The Darling of New York'' | Santussa | Bilang Baby Peggy Montgomery |- | 1924 | ''The Law Forbids'' | Peggy | |- | 1924 | ''[[Captain January (1924 film)|Captain January]]'' | Captain January | |- | 1924 | ''Jack and the Beanstalk'' | | Maikling pelikula |- | 1924 | ''[[The Family Secret (1924 film)|The Family Secret]]'' | Peggy Holmes | |- | 1924 | ''[[Helen's Babies (film)|Helen's Babies]]'' | Toodie | |- | 1926 | ''April Fool'' | Irma Goodman | |- | 1932 | ''Off His Base'' | Peggy | Bilang Peggy Montgomery |- | 1934 | ''[[Eight Girls in a Boat (1934 film)|Eight Girls in a Boat]]'' | Hortense | Bilang Peggy Montgomery |- | 1934 | ''The Return of Chandu'' | Judy Allen, party guest | Walang kredito |- | 1935 | ''[[Ah, Wilderness! (film)|Ah, Wilderness!]]'' | Schoolgirl at graduation | Walang kredito |- | 1936 | ''[[Girls' Dormitory]]'' | Schoolgirl | Bilang Peggy Montgomery |- | 1937 | ''[[Souls at Sea]]'' | Bit Role | Walang kredito |- | 1937 | ''[[True Confession]]'' | Autograph Hunter | Walang kredito |- | 1938 | ''[[Having Wonderful Time]]'' | Extra | Walang kredito<br>Alternative title: ''Having a Wonderful Time'' |} ==Bibliography== * ''What Ever Happened to Baby Peggy: The Autobiography of Hollywood's Pioneer Child Star'', Diana Serra Cary, St. Martins Press, 1996, (ISBN 0-312-14760-0) * ''The Hollywood Posse: The Story of a Gallant Band of Horsemen Who Made Movie History'', Diana Serra Cary, University of Oklahoma Press, 1996, (ISBN 0-8061-2835-6) * ''Hollywood's Children: An Inside Account of the Child Star Era'', Diana Serra Cary, Southern Methodist University Press, 1997, (ISBN 0-87074-424-0) * ''Jackie Coogan: The World's Boy King: A Biography of Hollywood's Legendary Child Star'', Diana Serra Cary, Scarecrow Press, 2003, (ISBN 0-8108-4650-0) * ''The Shirley Temple Story'', Lester David, Putnam Pub Group, 1983, (ISBN 0-399-12798-4) * "At 93, a Party Girl Is Silent No More", photographs, interview and article by Bruce Bennett, in the U.S. edition of ''The Wall Street Journal'', September 5, 2012, page A19. * "The Last Silent Star Standing: An Oral History of 1920s Film With Diana Serra Cary," photographs, interview and article by Jeffrey Crouse, ''Film International'', Vol. 11, No. 2, 2013, pages 6–24. ==Mga sanggunian== {{Reflist}} ==Kawing panlabas== {{Commons category|Diana Serra Cary}} * {{IMDb name|0045133}} *[http://www.milestonefilms.com/products/baby-peggy-the-elephant-in-the-room Baby Peggy: The Elephant in the Room] *[http://www.silentsaregolden.com/articles/bpinterview.html Isang panayam kay Baby Peggy] *[http://www.virtual-history.com/movie/person/8593/baby-peggy Baby Peggy] sa Virtual History {{Authority control}} <!-- Metadata: see [[Wikipedia:Persondata]] --> {{Persondata |NAME= Cary, Diana Serra |ALTERNATIVE NAMES= Baby Peggy; Montgomery, Peggy-Jean |SHORT DESCRIPTION= Actress, author, publisher, historian |DATE OF BIRTH= October 26, 1918 |PLACE OF BIRTH= Merced, California, U.S. |DATE OF DEATH= |PLACE OF DEATH= }} {{DEFAULTSORT:Cary, Diana Serra}} [[Kategorya:Mga artista mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga batang Amerikanong aktor]] dzhfs8akppj8oje3es0z5a365jklv2n 0 242163 2204650 2092248 2026-04-24T19:11:18Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204650 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = Cysticercosis | Image = Neurocysticercosis.gif | Caption = Magnetic resonance na imahe ng taong may eurocysticercosis na ipinapakita ang maraming bukol sa loob ng utak. | ICD10 = {{ICD10|B|69||b|65}} | ICD9 = {{ICD9|123.1}} | ICDO = | OMIM = | DiseasesDB = 3341 | MedlinePlus = 000627 | eMedicineSubj = emerg | eMedicineTopic = 119 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|med|494}} {{eMedicine2|ped|537}} | MeshID = D003551 }} '''Ang Cysticercosis''' ay isang [[impeksiyon]] sa tisyu na dulot ng isang [[larva|larva ]] (cysticercus) ng [[pork tapeworm o bulate ng baboy]] (''Taenia solium'').<ref>{{cite book|last1=Roberts|first1=Larry S.|last2=Janovy, Jr.|first2=John|title=Gerald D. Schmidt & Larry S. Roberts' Foundations of Parasitology|url=https://archive.org/details/geralddschmidtla0008robe|date=2009|publisher=McGraw-Hill Higher Education|location=Boston|isbn=978-0-07-302827-9|pages=[https://archive.org/details/geralddschmidtla0008robe/page/348 348]-351|edition=8}}</ref><ref name=WHO2013>{{cite web|title=Taeniasis/Cysticercosis Fact sheet N°376|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs376/en/|work=World Health Organization|accessdate=18 March 2014|date=February 2013}}</ref> Ang mga taong may kaunti o walang sintomas ng ilang taon, ay maaaring magkaroon ng humigit-kumulang na isa hanggang dalawang sentimetrong walang pananakit na bukol sa balat at kalamnan, o may [[neurocysticercosis|mga sintomas kaugnay ng sistema ng nerbiyo o utak ]] kung naapektuhan ang utak.<ref name=Garcia03/><ref name=Gar2002>{{cite journal |author=García HH, Evans CA, Nash TE, et al. |title=Kasalukuyang gabay ng nagkakaisang pananaw sa paggamot ng neurocysticercosis |journal=Clin. Microbiol. Rev. |volume=15 |issue=4 |pages=747–56 |date=October 2002 |pmid=12364377 |pmc=126865 |doi=10.1128/CMR.15.4.747-756.2002 |url=http://cmr.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12364377 |access-date=2015-09-11 |archive-date=2020-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614230942/https://cmr.asm.org/content/15/4/747.long |url-status=dead }}</ref> Pagkalipas ang mga buwan o taon na ang mga bukol na ito ay maaaring maging masakit at mamaga at saka ito pagpapasyahan.<!-- <ref name=Garcia03/> --> Sa mga paunlad na mga bansa, ito ang pinakakaraniwang sanhi ng [[pangingisay]]s.<ref name=Garcia03/> == Sanhi at Dayagnosis == Ito ay karaniwang makukuha sa pamamagitan ng pagkain ng mga pagkaing nagtataglay ng mga itlog ng bulate.<!-- <ref name=WHO2013/> --> Ang mga hindi nalutong gulay ang pinakamalaking sanhi.<ref name=WHO2013/> Ang mga itlog ng bulate ay galing sa [[dumi o tae]] ng taong may impeksiyon ng malalaking bulate, isang kondisyon na kilala bilang [[taeniasis]].<ref name=Garcia03/><ref name=CDC>{{cite web |url=http://www.cdc.gov/parasites/cysticercosis/ |title=CDC - Cysticercosis}}</ref> Ang taeniasis ay ibang sakit at dulot ng pagkain ng mga bukol o cysts sa hindi masyadong naluto na karne ng baboy.<ref name=WHO2013/> Ang mga taong may kasama sa bahay na may bulate ay may mas malaking posibilidad na magkaroon ng cysticercosis.<ref name=CDC/> Ang pagsuri ng sakit ay isinasagawa sa pamamagitan ng[[aspiration gamit ang napakapinong karayom|aspiration]] sa isang bukol.<ref name=Garcia03/> Ang pagkuha ng mga larawan ng utak gamit ang [[computer tomography]] (CT) o [[magnetic resonance imaging]] (MRI) ang pinakaepektibo para sa pagsuri ng sakit sa utak.<!-- <ref name=Garcia03/> --> Ang pagtaas ng bilang ng [[puting selyula ng dugo]], na tinatawag na [[eosinophils]], sa [[cerebral spinal fluid o malinaw na likido sa mga espasyo sa loob at paligid ng gulugod at utak]] at dugo ay ginagamit rin bilang palatandaan.<ref name=Garcia03/> == Pag-iwas at paggamot== Ang impeksiyon ay epektibong maiiwasan sa pamamagitan ng personal na kalinisan sa katawan at [[kalinisan sa kapaligiran]].<!-- <ref name=WHO2013/> --> Kasama na dito ang: paglutong mabuti ng karne ng baboy, maayos na mga [[kubeta o palikuran]] maayos na mapagkukunan ng malinis na tubig.<!-- <ref name=WHO2013/> --> Ang paggamot sa mga taong mga taeniasis ay mahalaga para maiwasan ang pagkalat nito.<ref name=WHO2013/> Ang paggamot ng sakit na walang kaugnayan sa sistema ng nerbiyo o utak ay hindi kinakailangan.<ref name=Garcia03/> Ang paggamot sa mga taong may neurocysticercosis ay maaaring sa pamamagitan ng [[praziquantel]] o [[albendazole]].<!-- <ref name=WHO2013/> --> Ang mga ito ay malamang na mangailangan ng matagal na panahon.<!-- <ref name=WHO2013/> --> Ang mga[[steroid]], na kontra sa pamamaga sa panahon ng paggamot, at [[mga kontra sa pangingisay na gamot]] ay maaari ring kailanganin.<!-- <ref name=WHO2013/> --> Kung minsan isinasagawa ang operasyon para matanggal ang mga bukol.<ref name=WHO2013/> == Pag-aaral tungkol sa epidemya == Ang bulate sa karne ng baboy ay patikular na karaniwan sa Asya, Sub-Saharan Africa, at Latin America.<ref name=Garcia03>{{cite journal |author=García HH, Gonzalez AE, Evans CA, Gilman RH |title=''Taenia solium'' cysticercosis |journal=Lancet |volume=362 |issue=9383 |pages=547–56 |date=August 2003 |pmid=12932389 |pmc=3103219 |doi=10.1016/S0140-6736(03)14117-7 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0140-6736(03)14117-7}}</ref> Sa mga ilang lugar, pinapaniwalaan na hanggang 25% ng tao ay may impeksiyon ng ganito.<ref name=Garcia03/> Sa mga maunlad na mundo, hindi ito napakapambihira.<ref name=Bob2014/> Sa buong mundo hanggang 2010, naging sanhi ito ng humigit-kumulang na 1,200 kamatayan, mas tumaas ng 700 kaysa noong 1990.<ref name=Loz2012>{{cite journal |author=Lozano R, Naghavi M, Foreman K, ''et al.'' |title=Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 |journal=Lancet |volume=380 |issue=9859 |pages=2095–128 |date=December 2012 |pmid=23245604 |doi=10.1016/S0140-6736(12)61728-0 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0140-6736(12)61728-0}}</ref> Ang cysticercosis ay nakakaapekto rin sa mga baboy at baka pero bihirang magdulot ng mga sintomas dahil sa karamihan ng mga ito ay di nabubuhay nang matagal.<ref name=WHO2013/> Ang sakit ay nangyayari sa mga tao sa buong kasaysayan.<ref name=Bob2014>{{cite journal |author=Bobes RJ, Fragoso G, Fleury A, ''et al.'' |title=Evolution, molecular epidemiology and perspectives on the research of taeniid parasites with special emphasis on ''Taenia solium'' |journal=Infect. Genet. Evol. |volume=23 |pages=150–60 |date=April 2014 |pmid=24560729 |doi=10.1016/j.meegid.2014.02.005 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1567-1348(14)00053-7}}</ref> Ito ay isa sa [[mga napapabayaang tropikal na sakit]].<ref>{{cite web|title=Neglected Tropical Diseases|url=http://www.cdc.gov/globalhealth/ntd/diseases/index.html|website=cdc.gov|accessdate=28 November 2014|date=June 6, 2011}}</ref> ==Mga sanggunian== <references /> [[Kategorya:Sakit]] 4ldv3o880hjmfu0oxsft0cr8lfksrea 0 242580 2204642 2168110 2026-04-24T14:16:18Z Just Spreading-Love143 161185 2204642 wikitext text/x-wiki Ang '''[[Miss Philippines Earth]]''', unang tinawag lamang na "'''Miss Philippines'''" sa mga una nitong pagtatanghal, ay isang pambansang patimpalak ng kagandahan sa [[Pilipinas]] na taunang isinasagawa upang makahanap ng pinakamaganda at makakalikasang binibini..<ref name=showbizandstyle>{{cite news|title=Second time a charm for new Miss Earth|url=http://showbizandstyle.inquirer.net/entertainment/entertainment/view/20080513-136201/Second-time-a-charm-for-new-Miss-Earth|publisher=Philippine Daily Inquirer|first=Armin|last=Adina|date=Mayo 13, 2008|accessdate=Disyembre 13, 2008|language=Ingles|archive-date=Abril 27, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100427123654/http://showbizandstyle.inquirer.net/entertainment/entertainment/view/20080513-136201/Second-time-a-charm-for-new-Miss-Earth|url-status=dead}}</ref><ref name="abs-negocc">{{cite news |date=Mayo 11, 2009 |title=NegOcc beauty queen is Miss Philippines Earth 2009 |language=Ingles |publisher=ABS-CBN Interactive |url=http://www.abs-cbnnews.com/entertainment/05/11/09/negocc-beauty-queen-miss-philippines-earth-2009 |accessdate=Mayo 13, 2009}}</ref><ref name="missphilippines-earth">{{cite news |last=Schuck |first=Lorraine |date=Hunyo 5, 2008 |title=About Miss Philippines: Beauty Pageant with a Cause |language=Ingles |publisher=Miss Philippines Earth official website |url=http://www.missphilippines-earth.com/?page_id=5 |accessdate=Enero 2, 2009 |archive-date=Abril 4, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404234133/http://www.missphilippines-earth.com/?page_id=5 |url-status=dead }}</ref> {{Infobox organization |name = Miss Philippines Earth |image = |image_border = |size = |caption = |map = |msize = |mcaption = |motto = Beauties for a Cause |formation= {{start date and age|2001|4|3}} |type = [[Patimpalak ng kagandahan]] |headquarters = [[Maynila]] |location = [[Pilipinas]] |membership = {{unbulleted list|Miss Earth <br/>(2001-kasalukuyan)|Miss Tourism Queen International<br/>(2005-2009)}} |language = {{Hlist|[[Wikang Filipino|Filipino]]|[[Wikang Ingles|Ingles]]}} |leader_title = Presidente |leader_name = Ramon Monzon |leader_title2 = Executive Vice President |leader_name2 = Lorraine Schuck |leader_title3 = Bise Presidente |leader_name3 = Peachy Veneracion |leader_title4 = Miss Earth Brand Manager |leader_name4 = Astrud Schuck |num_staff = |budget = |website = {{URL|missphilippines-earth.com}} }} ==Mga may hawak ng titulo== {|class="wikitable" style="font-size:95%; text-align:center" |- !Taon !Miss Philippines Earth !Miss Philippines Air !Miss Philippines Water !Miss Philippines Fire !Miss Philippines Eco-Tourism |- |2021<ref>{{Cite web|last=Reyes|first=Shiela|title=Naelah Alshorbaji from Paranaque wins Miss PH Earth 2021|url=https://news.abs-cbn.com/life/08/08/21/naelah-alshorbaji-from-paranaque-wins-miss-ph-earth-2021|access-date=2021-08-08|website=ABS-CBN News|language=en}}</ref> |Naelah Alshorbaji |Ameera Almamari |Rocel Angelah Songano |Roni Meneses |Sofia Galve |- |2022<ref>{{Cite web|first=Karl Cedrick|last=Basco|date=2022-08-06|url=https://news.abs-cbn.com/amp/life/08/06/22/jenny-ramp-wins-miss-philippines-earth-2022|title=Jenny Ramp wins Miss Earth Philippines 2022|access-date=2023-02-23|website=[[ABS-CBN News]]|language=en}}</ref> |Jenny Ramp |Jimema Tempra |Angel Mae Santos |Erika Vina Tan |Nice Lampad |- |[[Miss Philippines Earth 2023|2023]] |Ylanna Marie Aduana |Kerri Reilly |Jemimah Joy Zabala |Sha'uri Livori |Athena Claire Auxillo | |- |2024 |Irha Mel Alfeche |Feliz Clareianne Recentes |Samantha Dana Bug-os |Kia Labiano |Ira Patricia Malaluan | |- |2025 |Joy Mayanne Barcoma | | | | | |} == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Patimpalak ng kagandahan sa Pilipinas]] c7zuqpif94nvo9088cpevg3rcnc2mu3 2204643 2204642 2026-04-24T14:17:45Z Just Spreading-Love143 161185 /* Mga may hawak ng titulo */ 2204643 wikitext text/x-wiki Ang '''[[Miss Philippines Earth]]''', unang tinawag lamang na "'''Miss Philippines'''" sa mga una nitong pagtatanghal, ay isang pambansang patimpalak ng kagandahan sa [[Pilipinas]] na taunang isinasagawa upang makahanap ng pinakamaganda at makakalikasang binibini..<ref name=showbizandstyle>{{cite news|title=Second time a charm for new Miss Earth|url=http://showbizandstyle.inquirer.net/entertainment/entertainment/view/20080513-136201/Second-time-a-charm-for-new-Miss-Earth|publisher=Philippine Daily Inquirer|first=Armin|last=Adina|date=Mayo 13, 2008|accessdate=Disyembre 13, 2008|language=Ingles|archive-date=Abril 27, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100427123654/http://showbizandstyle.inquirer.net/entertainment/entertainment/view/20080513-136201/Second-time-a-charm-for-new-Miss-Earth|url-status=dead}}</ref><ref name="abs-negocc">{{cite news |date=Mayo 11, 2009 |title=NegOcc beauty queen is Miss Philippines Earth 2009 |language=Ingles |publisher=ABS-CBN Interactive |url=http://www.abs-cbnnews.com/entertainment/05/11/09/negocc-beauty-queen-miss-philippines-earth-2009 |accessdate=Mayo 13, 2009}}</ref><ref name="missphilippines-earth">{{cite news |last=Schuck |first=Lorraine |date=Hunyo 5, 2008 |title=About Miss Philippines: Beauty Pageant with a Cause |language=Ingles |publisher=Miss Philippines Earth official website |url=http://www.missphilippines-earth.com/?page_id=5 |accessdate=Enero 2, 2009 |archive-date=Abril 4, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404234133/http://www.missphilippines-earth.com/?page_id=5 |url-status=dead }}</ref> {{Infobox organization |name = Miss Philippines Earth |image = |image_border = |size = |caption = |map = |msize = |mcaption = |motto = Beauties for a Cause |formation= {{start date and age|2001|4|3}} |type = [[Patimpalak ng kagandahan]] |headquarters = [[Maynila]] |location = [[Pilipinas]] |membership = {{unbulleted list|Miss Earth <br/>(2001-kasalukuyan)|Miss Tourism Queen International<br/>(2005-2009)}} |language = {{Hlist|[[Wikang Filipino|Filipino]]|[[Wikang Ingles|Ingles]]}} |leader_title = Presidente |leader_name = Ramon Monzon |leader_title2 = Executive Vice President |leader_name2 = Lorraine Schuck |leader_title3 = Bise Presidente |leader_name3 = Peachy Veneracion |leader_title4 = Miss Earth Brand Manager |leader_name4 = Astrud Schuck |num_staff = |budget = |website = {{URL|missphilippines-earth.com}} }} ==Mga may hawak ng titulo== {|class="wikitable" style="font-size:95%; text-align:center" |- !Taon !Miss Philippines Earth !Miss Philippines Air !Miss Philippines Water !Miss Philippines Fire !Miss Philippines Eco-Tourism |- |2021<ref>{{Cite web|last=Reyes|first=Shiela|title=Naelah Alshorbaji from Paranaque wins Miss PH Earth 2021|url=https://news.abs-cbn.com/life/08/08/21/naelah-alshorbaji-from-paranaque-wins-miss-ph-earth-2021|access-date=2021-08-08|website=ABS-CBN News|language=en}}</ref> |Naelah Alshorbaji |Ameera Almamari |Rocel Angelah Songano |Roni Meneses |Sofia Galve | |- |2022<ref>{{Cite web|first=Karl Cedrick|last=Basco|date=2022-08-06|url=https://news.abs-cbn.com/amp/life/08/06/22/jenny-ramp-wins-miss-philippines-earth-2022|title=Jenny Ramp wins Miss Earth Philippines 2022|access-date=2023-02-23|website=[[ABS-CBN News]]|language=en}}</ref> |Jenny Ramp |Jimema Tempra |Angel Mae Santos |Erika Vina Tan |Nice Lampad | |- |[[Miss Philippines Earth 2023|2023]] |Ylanna Marie Aduana |Kerri Reilly |Jemimah Joy Zabala |Sha'uri Livori |Athena Claire Auxillo | |- |2024 |Irha Mel Alfeche |Feliz Clareianne Recentes |Samantha Dana Bug-os |Kia Labiano |Ira Patricia Malaluan | |- |2025 |Joy Mayanne Barcoma | | | | | |} == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Patimpalak ng kagandahan sa Pilipinas]] 6zt98vve15cehp6gcos6iyamyhka04r 0 243193 2204847 2090578 2026-04-24T21:38:29Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204847 wikitext text/x-wiki {{italic title}} {{Infobox newspaper | name = Acta Apostolicae Sedis | logo = | image = [[File:Acta Apostolicae Sedis.svg||225px|border]] | caption = Logo | type = Gaseta opisyal | format = | owners = | founder = | publisher = [[Lungsod ng Vaticano]] | editor = | chiefeditor = | assoceditor = | maneditor = | newseditor = | managingeditordesign = | campuseditor = | campuschief = | opeditor = | sportseditor = | photoeditor = | staff = | foundation = {{Start date|1908|09|29}} | political = | language = [[Wikang Italyano|Italyano]] | ceased publication = | relaunched = | headquarters = [[Lungsod ng Vaticano]] | circulation = | sister newspapers = | ISSN = | oclc = | website = | free = | dirinteractive = }} Ang '''''Acta Apostolicae Sedis''''' ([[Latin]] ng "Mga Batas ng [[Sede Apostolika]]"), karaniwang tinutukoy na '''AAS''', ay ang gaseta opisyal ng [[Santa Sede]], na lumalabas labindalawang ulit sa isang taon.<ref name=ODCC>{{cite book|title = Oxford Dictionary of the Christian Church |url = https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_o5w8 | publisher = Oxford University Press | year = 2005| ISBN = 978-0-19-280290-3| location = Oxford | chapter = ''Acta Apostolicae Sedis''}}</ref> Itinatag ito sa pamamagitan ng dekreto ni [[Papa Pio X]] na ''Promulgandi Pontificias Constitutiones'' noong Setyembre 29, 1908, at sinimulang ilathala noong Enero 1909.<ref name=ODCC/> Nilalaman nito ang lahat ng mga punong dekreto, [[liham ensiklikal]], kapasiyahan ng kongregasyong sa Roma, at mga pabatid ng mga eklesyastikal na paghirang.<ref name=Hardon>{{cite book| title = Modern Catholic Dictionary | url = http://www.catholicculture.org/library/dictionary/index.cfm?id=31627 | chapter = Catholic Culture}}</ref> Ang mga batas na nakapaloob dito ay tinuturing na naipahayag na kapag nailathala, at magkakabisa tatlong buwan mula sa araw ng paglathala, maliban na lang kung may maikli o mahabang panahon ang malinaw na itinakda sa batas.<ref name=Hardon/><ref>{{cite book| url = http://www.intratext.com/IXT/LAT0813/_P2.HTM | year = 1917 | title = Code of Canon Law| chapter = Canon 9}}</ref><ref>{{cite book| url = http://www.intratext.com/IXT/ENG0017/_P2.HTM| year = 1983 | title = Code of Canon Law | chapter = Canon 8}}</ref> [[File:1909 Acta Apostolicae Sedis.jpg|thumb|left|Unang pahina ng Tomo 1, Blg. 1 ng Acta Apostolicae Sedis (1909)]] Pinalitan nito ang isang katulad na lathalain na umiral mula pa noong 1865 na may titulong ''[[Acta Sanctae Sedis]]''. Bagaman hindi binalak na maging opisyal na pahayagan ng mga batas ng Santa Sede, dineklara ito noong Mayo 23, 1904 na maging pahayagan ng Santa Sede kung saan ang lahat na ilalathala rito ay kikilalaning "tunay at opisyal".<ref>{{CathEncy|wstitle=Acta Sanctæ Sedis}}</ref> Gaya ng nakasaad sa itaas, nahinto ang paglathala ng ''Acta Sanctae Sedis'' makaraan ng apat na taon. Ang ''Acta Apostolicae Sedis'' ay nilalathala sa [[wikang Latin]]. Mula 1929, ang ''Acta Apostolicae Sedis'' ay may karagdagang suplemento sa [[wikang Italyano|Italyano]], na tinawag na ''Supplemento per le leggi e disposizioni dello Stato della Città del Vaticano'', na naglalaman ng mga batas at regulasyon ng [[Lungsod ng Vaticano]], ang lungsod-estadong naitatag noong taon na iyon. Alinsunod sa talaga 2 ng ''Legge sulle fonti del diritto'' noong Hunyo 7, 1929,<ref>{{cite web | url=http://www.vatican.va/roman_curia/labour_office/docs/documents/ulsa_b16_1_it.html |url-status=live<!--present in archive.org--> |title=Leggi sulle fonti del diritto |language=Italyano |at=Art. 1, (item) 2 |date=Oktubre 1, 2008 |trans-title=Read about the sources of law |publisher=The Vatican }}</ref> ang mga batas ng estado ay ipapahayag sa naturang suplemento. == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Lungsod ng Vaticano]] [[Kategorya:Santa Sede]] 8hs20k2tz8hgnaxyfzrbv1rjeqcdq90 0 244886 2204818 2199715 2026-04-24T21:20:01Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 9 books for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204818 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Man considering which of three labeled cups to choose while an opponent looks on.webp|thumb|Isang guhit ng lalaking nag-iisip kung alin sa tatlong basong may tatak ang pipiliin habang pinagmamasdan siya ng kalaban.]] Ang '''malayang kalooban''' ay karaniwang nauunawaan bilang kakayahan o kapasidad ng tao na (a) pumili sa pagitan ng iba't ibang posibleng hakbang o gawain,sa kalagayang nanaisin niyang gumawa ng iba, magagawa niya ito nang walang pisikal na hadlang,<ref name="Carus1910">{{cite book |last=Carus |first=Paul |url=https://archive.org/details/monist09instgoog |title=The Monist |date=1910 |publisher=Open Court Publishing Company |editor=Hegeler, Edward C. |volume=20 |location=Chicago |pages=369 |language=en |chapter=Person and personality |quote=To state it briefly, we define "free will" as a will unimpeded by any compulsion.}}</ref> (b) magkaroon ng kontrol sa kanilang mga kilos sa paraang kinakailangan para sa pananagutang [[Moralidad|moral]], o (c) maging pangunahing pinagmulan o tagapagpasimula ng kanilang mga kilos.<ref>Michael McKenna and Derk Pereboom, ''Free Will: A Contemporary Introduction'', Routledge, 2016. (sa Ingles)</ref><ref>Timothy O’Connor and Christopher Franklin, "[https://plato.stanford.edu/archives/win2022/entries/freewill/ Free Will]", in Edward N. Zalta & Uri Nodelman (pat.), ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'' (Edisyong Taglamig ng 2022). (sa Ingles)</ref><ref>Kadri Vihvelin, "[https://plato.stanford.edu/archives/fall2022/entries/incompatibilism-arguments/ Arguments for Incompatibilism]", in Edward N. Zalta & Uri Nodelman (pat.), ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'' (Edisyong Taglagas ng 2022). (sa Ingles)</ref> May iba't ibang teorya hinggil sa likas na katangian nito, at ang mga aspetong ito ay binibigyang-diin sa iba't ibang paraan batay sa tradisyong [[Pilosopiya|pampilosopiya]]. Kadalasang nakasentro ang mga pagtatalo sa kung paano at kung maaari bang umiral ang ganitong [[kalayaan]] kasabay ng pisikal na [[determinismo]], kaalamang dibino sa hinaharap, at iba pang mga hadlang. Malapit na kaugnay ng malayang kalooban ang mga konsepto ng pananagutang moral, karapat-dapat sa papuri o parusa, at iba pang mga paghatol na makatuwirang mailapat lamang sa mga kilos na malayang pinili. Kaugnay din ito ng mga konsepto ng payo, panghihikayat, pagmumuni-muni, at pagbabawal. Sa tradisyon, tanging ang mga kilos na ginawa nang may malayang kalooban ang itinuturing na karapat-dapat sa papuri o sisi. Ang tanong kung umiiral ba ang malayang kalooban, at ang mga implikasyon ng pag-iral o kawalan nito, ay kabilang sa mga pinakamatagal nang pinagtatalunang paksa sa pilosopiya. Ilan sa mga pilosopo at palaisip ay itinuturing ang malayang kalooban bilang kakayahang gumawa ng mga pasyang hindi tinutukoy o hinuhubog ng mga nakaraang pangyayari. Subalit, ipinapalagay ng determinismo na ang daigdig ay pinamumunuan ng mga ugnayang sanhi at bunga, kaya iisa lamang ang posibleng takbo ng mga pangyayari, isang pananaw na salungat sa libertariyanong modelo ng malayang kalooban.<ref name="Baumeister, R.F 2014. pp. 1-52">{{Cite book |last1=Baumeister |first1=Roy F. |title=Recent Research on Free Will |last2=Monroe |first2=Andrew E. |year=2014 |isbn=9780128002841 |series=Advances in Experimental Social Psychology |volume=50 |pages=1–52 |language=en |doi=10.1016/B978-0-12-800284-1.00001-1}}</ref> Natukoy na ng [[sinaunang pilosopiyang Griyego]] ang isyung ito,<ref name="bobzien1998determinism">{{Cite book |last=Bobzien |first=Susanne |url=https://books.google.com/books?id=7kmTeOjHIqkC&pg=PR12 |title=Determinism and freedom in Stoic philosophy |date=1998 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-823794-5 |language=en |quote="...Aristotle and Epictetus: In the latter authors it was the fact that nothing hindered us from doing or choosing something that made us have control over them. In Alexander's account, the terms are understood differently: what makes us have control over things is the fact that we are causally undetermined in our decision and thus can freely decide between doing/choosing or not doing/choosing them." |access-date=2015-12-09}}</ref> at nananatili itong pangunahing paksa ng mga pampilosopiyang pagtatalo hanggang sa kasalukuyan. Ang pananaw na nagsasabing hindi maaaring magkasabay na umiral ang malayang kalooban at determinismo ay tinatawag na ''inkompatibilismo'', at saklaw nito ang parehong metapisikal na libertariyanismo (ang paniniwalang mali ang determinismo at sa gayon, posibleng umiral ang malayang kalooban) at determinismong mahigpit o inkompatibilismong mahigpit (ang paniniwalang totoo ang determinismo at sa gayon, hindi posible ang malayang kalooban). Isa pang anyo ng inkompatibilismo ay ang ilusyonismo o inkompatibilismong mahigpit, na nagsasabing kapwa ang determinismo at hindi determinismong (kawalang-tiyak) pananaw ay hindi tugma sa malayang kalooban, at samakatuwid, hindi ito maaaring umiral anuman ang metapisikal na katotohanan ng determinismo. Sa kabaligtaran, ang mga kompatibilista ''ay'' naniniwalang maaaring magkasabay na umiral ang malayang kalooban at determinismo. Ang ilang pilosopong kompatibilista (tinatawag ding kompatibilistang mahigpit) ay naniniwalang ''kinakailangan'' ang determinismo mismo upang umiral ang malayang kalooban at ahensiya, dahil may kinalaman ang pagpili sa pagkiling sa isang kilos laban sa iba, na nangangailangan ng pag-unawa sa kung ''papaano'' magiging resulta ng mga pagpipilian.<ref name="Carnap">Isang argumento ni Rudolf Carnap na isinalarawan ni: {{cite book |author=C. James Goodwin |url=https://books.google.com/books?id=eNsVUGTMcDoC&pg=PA11 |title=Research In Psychology: Methods and Design |publisher=Wiley |year=2009 |isbn=978-0-470-52278-3 |edition=6 |page=11 |language=en}}</ref><ref name="Bishop">{{cite book |author=Robert C Bishop |title=Visions of Discovery: New Light on Physics, Cosmology, and Consciousness |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |isbn=978-0-521-88239-2 |editor=Raymond Y. Chiao |page=603 |chapter=§28.2: Compatibilism and incompatibilism |editor2=Marvin L. Cohen |editor3=Anthony J. Leggett |editor4=William D. Phillips |editor5=Charles L. Harper, Jr. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=BhcpiZN2MOIC&pg=PA603}}</ref> Sa makabagong pilosopiya, ang mga kompatibilista ang bumubuo sa karamihan ng mga palaisip, at karaniwang itinuturing na isang maling usaping magkasalungat ang pagtatalo sa pagitan ng mga libertariyano at deterministang mahigpit hinggil sa malayang kalooban laban sa determinismo.<ref name="Richards">Tingnan, halimbawa, si {{cite book |author=Janet Richards |title=Human Nature After Darwin: A Philosophical Introduction |publisher=Routledge |year=2001 |isbn=978-0-415-21243-4 |pages=142 ''ff'' |language=en |chapter=The root of the free will problem: kinds of non-existence |chapter-url=https://books.google.com/books?id=6KZ1NZmDGCEC&pg=PT152}}</ref> May iba't ibang kahulugan ng "malayang kalooban" ang bawat kompatibilista, at dahil dito, iba-iba rin ang itinuturing nilang mga hadlang na may kaugnayan sa isyung ito. Para sa mga klasikong kompatibilista, ang malayang kalooban ay walang iba kundi kalayaan sa pagkilos, at itinuturing na may malayang kalooban ang isang tao kung, sa kalagayang nanaisin niyang gumawa ng iba, magagawa niya ito nang walang pisikal na hadlang. Samantala, maraming makabagong kompatibilista ang tinitingnan ang malayang kalooban bilang sikolohikal na kapasidad, gaya ng kakayahang itutok ang sariling pag-uugali sa paraang tumutugon sa katuwiran o maaaring maparusahan. Mayroon pang ibang pananaw hinggil sa malayang kalooban, may kanya-kanyang diin at pag-aalala ang bawat isa, subalit may iisang pagkakatulad: ang paniniwalang hindi banta ang posibilidad ng pisikal na determinismo sa pag-iral ng malayang kalooban.<ref>{{cite book |last1=McKenna |first1=Michael |url=http://plato.stanford.edu/archives/sum2015/entries/compatibilism/ |title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |last2=Coates |first2=D. Justin |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |year=2015 |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |language=en |chapter=Compatibilism |via=Stanford Encyclopedia of Philosophy}}</ref> == Kasaysayan ng malayang kalooban == Natukoy na ang suliranin ng malayang kalooban sa sinaunang [[panitikan]] ng pilosopiyang Griyego. Ang kaisipan ng kompatibilistang malayang kalooban ay iniuugnay kina [[Aristoteles]] ([[Ika-4 na dantaon|ika-4 na]] [[Ika-4 na dantaon|dantaon BK]]) at Epikteto ([[Unang dantaon|unang dantaon AD]]): "ang katotohanang walang hadlang sa atin upang gumawa o pumili ng isang bagay ang dahilan kung bakit may kontrol tayo rito."<ref name="bobzien1998determinism" /><ref>{{Cite journal |last=Bobzien |first=Susanne |date=2000 |title=Did Epicurus discover the free-will problem? |url=http://philpapers.org/rec/BOBDED |url-status=live |journal=Oxford Studies in Ancient Philosophy |language=en |pages=287–338 |doi=10.1093/oso/9780199242269.003.0008 |isbn=978-0-19-924226-9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210908224343/https://philpapers.org/rec/BOBDED |archive-date=2021-09-08 |access-date=2015-12-09}}</ref> Ayon kay Susanne Bobzien, marahil unang natukoy ang kaisipan ng inkompatibilistang malayang kalooban sa mga akda ni Alehandro ng Aprodisiyas ([[Ika-3 dantaon|ika-3]] [[Ika-3 dantaon|dantaon AD]]): "ang nagbibigay sa atin ng kakayahang kontrolin ang mga bagay ay ang katotohanang hindi itinakda ng mga sanhi ang ating pagpapasya; kaya't malaya nating mapagpapasiyahan kung gagawin o pipiliin natin ang isang bagay, o kung hindi natin ito gagawin o pipiliin." Ang katagang "malayang kalooban" (liberum arbitrium) ay ipinakilala sa pilosopiyang Kristiyano noong [[Ika-4 na dantaon|ika-4 na]] [[Ika-4 na dantaon|dantaon AD]]. Tradisyonal itong nangangahulugang (hanggang sa [[Panahon ng Kaliwanagan|panahon ng]] [[Panahon ng Kaliwanagan|Kaliwanagan]]) ang kawalan ng pangangailangan sa kalooban ng tao,<ref>{{Cite book |last=Schopenhauer |first=A. |title=On the Freedom of the Will |year=1960 |url=https://archive.org/details/essayonfreedomof0000scho |language=en |chapter=What is freedom?}}</ref> kaya ang pahayag na "malaya ang kalooban" ay nangangahulugang "hindi kailangang maging ganoon ang kalooban." Ang kahingian o pananaw na ito ay tinanggap ng kapwa mga inkompatibilista at kompatibilista.<ref>Kaya lumitaw ang kaisipan ng kontingensiya bilang ganap na kabaligtaran ng pagkakaroon ng kailangan. Ibig sabihin, kapag ang isang bagay ay itinuturing na nakadepende o umaasa sa ibang bagay, ito ay kontingente at samakatuwid ay hindi kailangan o hindi sapilitan.</ref> == Pilosopiyang Silanganin == === Pilosopiyang Budista === Tinatanggap ng Budismo ang parehong kalayaan at determinismo (o mga kaisipang kahalintulad nito), subalit sa kabila ng pagtuon nito sa ahensiya ng tao, tinatanggihan nito ang konseptong Kanluranin ng isang ganap na ahente na nagmumula sa panlabas na pinagmulan.<ref name="Gier">Gier, Nicholas and Kjellberg, Paul. "[http://www.tomandrodna.com/Nick_Gier/Buddfreewill.pdf Buddhism and the Freedom of the Will: Pali and Mahayanist Responses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170809080408/http://www.tomandrodna.com/Nick_Gier/Buddfreewill.pdf|date=2017-08-09}}" in Freedom and Determinism. Campbell, Joseph Keim; O'Rourke, Michael; and Shier, David. 2004. MIT Press (sa Ingles)</ref> Ayon kay [[Buda]], "Mayroong malayang pagkilos, mayroong kaparusahan, subalit hindi ko nakikita ang anumang ahente na lumilipat mula sa isang kalipunan ng mga panandaliang elemento patungo sa iba, maliban sa [ugnayan] ng mga elementong iyon."<ref name="Gier" /> Hindi naniniwala ang mga Budista sa ganap na malayang kalooban ni sa determinismo. Itinuturo nila ang isang doktrinang gitna, na tinatawag sa [[Wikang Sanskrito|Sanskrito]] na ''pratītyasamutpāda'', na karaniwang isinasalin bilang "magkaugnay na pinagmulan," "magkaugnay na paglitaw," o "paglitaw na may kondisyon." Itinuturo nito na isang kilos ang bawat bolisyon na may kondisyon bilang bunga ng [[kamangmangan]]. Sa isang bahagi, ipinapahiwatig nito na ang malayang kalooban ay likas na may kondisyon at sa gayon ay hindi ganap na "malaya" sa simula pa lamang. Kaugnay din ito ng teorya ng [[karma]] sa [[Budismo]]. Subalit, naiiba ang konsepto ng karma ng Budismo sa konsepto ng karma ng [[Hinduismo]]. Sa Budismo, ang ideya ng karma ay hindi ganap na deterministiko. Ang kaisipang Budista tungkol sa karma ay nakatuon sa ugnayan ng sanhi at bunga ng mga moral na kilos sa buhay na ito, samantalang sa Hinduismo, ang karma ay madalas na inuugnay sa pagtatakda ng kapalaran sa mga susunod na buhay. Itinuturo sa Budismo na ang paniniwala sa ganap na kalayaan sa pagpili (na ang tao ay lubos na malaya sa anumang pasya) ay maling pag-iisip, sapagkat itinatanggi nito ang realidad ng mga pangangailangang pisikal at kalagayan ng tao. Gayundin, maling paniwalaan na ang tao ay walang kakayahang pumili o na itinakda na ang kanyang [[kapalaran]]. Ang pagtanggi sa kalayaan ay katumbas ng pagtanggi sa pagsisikap ng mga Budista na umunlad sa moralidad, sa pamamagitan ng kakayahang malayang pumili ng mahabaging pagkilos. Ang ''pubbekatahetuvada'', o ang paniniwala na ang lahat ng [[kaligayahan]] at [[pagdurusa]] ay bunga lamang ng mga nagdaang kilos, ay itinuturing na maling pananaw ayon sa mga aral ng Budismo. Dahil tinatanggihan din ng mga Budista ang konsepto ng ahensiya, sarado rin sa kanila ang mga tradisyonal na estratehiya ng mga kompatibilista. Sa halip, ang estratehiyang pampilosopiya ng Budismo ay suriin ang metapisika ng kaugnayang sanhi at bunga. Noong sinaunang [[Indiya|Indya]], nagkaroon ng mga mainit na pagtatalo ukol sa kalikasan ng kaugnayang sanhi, kung saan ang mga [[Jain]], Nyaya, Samkhya, Cārvāka, at Budista ay may kanya-kanyang pananaw. Sa maraming paraan, ang paninindigang Budista ay mas malapit sa teorya ng kundisyonalidad (''idappaccayatā'') kaysa sa teorya ng kaugnayang sanhi, lalo na ayon sa pagpapaliwanag ni [[Nagarjuna|Nāgārjuna]] sa ''Mūlamadhyamakakārikā''.<ref name="Gier" /> === Pilosopiyang Hindu === Ang anim na ortodoksong paaralan ng pag-iisip (''āstika'') sa [[pilosopiyang Hindu]] ay hindi lubos na nagkakaisa sa usapin ng malayang kalooban. Halimbawa, para sa Samkhya, ang materya ay walang anumang kalayaan, at ang kamalayan ay walang kakayahang kontrolin ang pagkakasunod ng mga pangyayari sa [[materya]]. Ang tanging tunay na kalayaan (''kaivalya'') ay ang pagtatamo ng pagkaunawa sa ganap na pagkahiwalay ng materya at ng sarili.<ref name="koller">{{Cite book |last1=Koller |first1=J. |title=Asian Philosophies |url=https://archive.org/details/asianphilosophie0000koll |publisher=Prentice Hall |year=2007 |isbn=978-0-13-092385-1 |edition=5 |language=en}}</ref> Para naman sa paaralan ng Yoga, ang Īśvara lamang ang tunay na malaya, at ang hiwalay ang kalayaang ito sa lahat ng [[damdamin]], [[pag-iisip]], kilos, o kalooban, kaya’t hindi ito kalayaang may kinalaman sa kalooban. Ang [[metapisika]] ng Nyaya at Vaisheshika ay malinaw na nagpapahiwatig ng paniniwala sa determinismo, bagaman hindi ito hayagang nagpahayag tungkol sa determinismo o malayang kalooban.<ref name="koller2">{{Cite book |last1=Koller |first1=J. |title=Asian Philosophies |url=https://archive.org/details/asianphilosophie0000koll |publisher=Prentice Hall |year=2007 |isbn=978-0-13-092385-1 |edition=5 |language=en}}</ref> Nagbibigay naman ng pananaw mula sa tradisyong Vedantista si [[Swami Vivekananda]] tungkol sa malayang kalooban: {{quote|"Ang kalooban ay hindi malaya; ito ay isang kaganapang nakatali sa sanhi at bunga, subalit mayroong isang bagay sa likod ng kalooban na tunay na malaya."<ref name="viveka">[[Swami Vivekananda]] (1907) {{cite web |title=Sayings and utterances |url=http://www.ramakrishnavivekananda.info/vivekananda/volume_5/sayings_and_utterances.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110104140451/http://www.ramakrishnavivekananda.info/vivekananda/volume_5/sayings_and_utterances.htm|language=en |archive-date=2011-01-04 |access-date=2010-11-21 |publisher=ramakrishnavivekananda.info}}</ref>}} {{quote|"Upang makamit ang kalayaan, kailangan nating lampasan ang mga hangganan ng sansinukob na ito; hindi ito matatagpuan dito."<ref>{{Cite web |last=VivekaVani |date=2020-12-23 |title=Freedom - Swami Vivekananda |url=https://vivekavani.com/freedom-swami-vivekananda/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250116143346/https://vivekavani.com/freedom-swami-vivekananda/ |archive-date=2025-01-16 |access-date=2025-01-26 |website=VivekaVani |language=en-US}}</ref>}} Sa loob ng Vedanta, ipinahayag ni Madhvacharya na ang mga kaluluwa (o kamalayan) ay walang anumang malayang kalooban sapagkat itinakda ni Panginoong [[Vishnu]] ang lahat ng kanilang mga pagkilos.<ref>{{Cite book |last=Sarma |first=Deepak |title=An introduction to Mādhva Vedānta |url=https://archive.org/details/introductiontoma0000unse_w7t6 |date=2003 |publisher=Ashgate |isbn=978-0-7546-0637-6 |series=Ashgate world philosophies series |location=Aldershot|language=en |pages=[https://archive.org/details/introductiontoma0000unse_w7t6/page/80 80]}}</ref> == Pilosopiyang Kanluranin == Ang mga pangunahing tanong ay kung taglay ba natin ang kakayahang kontrolin ang ating mga kilos gaya ng ating nadarama, at kung gayon, anong uri o antas ng kontrol ang ating naipapatupad sa ating kusang-loob na pag-uugali. Ang mga sinaunang suliraning pampilosopiyang ito ay mas nauna pa kaysa sa mga unang [[stoiko]] sa [[Sinaunang Gresya|Gresya]] (halimbawa, si Krisipo), at may ilang makabagong pilosopo na hanggang ngayon ay nababahala sa kakulangan ng pag-unlad sa usaping ito sa loob ng maraming dantaon.<ref name="Nagel">{{cite book |author=Thomas Nagel |title=The View From Nowhere |publisher=Oxford University Press |year=1989 |isbn=978-0-19-505644-0 |page=112 |language=en |chapter=Freedom |quote=Nothing that might be a solution has yet been described. This is not a case where there are several possible candidate solutions and we don't know which is correct. It is a case where nothing believable has (to my knowledge) been proposed. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5cryOCGb2nEC&pg=PA112}}</ref><ref name="Nagel2">{{cite book |author=Thomas Nagel |title=The View From Nowhere |publisher=Oxford University Press |year=1989 |isbn=978-0-19-505644-0 |page=112 |language=en |chapter=Freedom |quote=Nothing that might be a solution has yet been described. This is not a case where there are several possible candidate solutions and we don't know which is correct. It is a case where nothing believable has (to my knowledge) been proposed. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5cryOCGb2nEC&pg=PA112}}</ref> Sa isang banda, taglay ng mga tao ang matinding damdamin ng kalayaan, ahensiya, at sariling pagpapasya, na nagdudulot ng likas na paniniwala sa malayang kalooban at pakiramdam ng sarili.<ref>{{cite book |author=Gregg D Caruso |url=https://books.google.com/books?id=TvvaM77QC44C&pg=PA8 |title=Free Will and Consciousness: A Determinist Account of the Illusion of Free Will |publisher=Lexington Books |year=2012 |isbn=978-0-7391-7136-3 |page=8 |language=en |quote=One of the strongest supports for the free choice thesis is the unmistakable intuition of virtually every human being that he is free to make the choices he does and that the deliberations leading to those choices are also free flowing..}}</ref><ref>{{cite book |author=Corliss Lamont |url=https://books.google.com/books?id=iWu4AAAAIAAJ&q=%22+the+unmistakable+intuition+of+virtually+every+human+being%22 |title=Freedom of choice affirmed |publisher=Beacon Press |year=1969 |isbn=9780826404763 |page=38 |language=en}}</ref> Sa kabilang banda, maaaring mali ang pakiramdam na ito ng pagkakaroon ng malayang kalooban.<ref name="Baumeister2">{{cite book |author1=Azim F Shariff |title=Are We Free? Psychology and Free Will |author2=Jonathan Schooler |author3=Kathleen D Vohs |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-518963-6 |editor1=John Baer |pages=183, 190–93 |language=en |chapter=The hazards of claiming to have solved the hard problem of free will |editor2=James C. Kaufman |editor3=Roy F. Baumeister |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_t4k_r7-2jgC&pg=PA183}}</ref><ref name="Clark">{{cite journal |author=TW Clark |year=1999 |title=Fear of mechanism: A compatibilist critique of ''The Volitional Brain''. |url=http://www.ingentaconnect.com/content/imp/jcs/1999/00000006/f0020008/979 |url-status=live |journal=Journal of Consciousness Studies |language=en |volume=6 |issue=8–9 |pages=279–93 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325010219/https://www.ingentaconnect.com/content/imp/jcs/1999/00000006/f0020008/979 |archive-date=2019-03-25 |access-date=2012-12-12 |quote=Feelings or intuitions ''per se'' never count as self-evident proof of anything.}} Banggit nina Shariff, Schooler & Vohs: ''The hazards of claiming to have solved the hard problem of free will'' Makikita ang buong teksto ng linya [http://www.naturalism.org/fearof.htm dito] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130505091649/http://naturalism.org/fearof.htm|date=2013-05-05}}.</ref> Mahirap ipagkasundo ang ebidensiyang intuwitibo na ang mga pasya ng kamalayan ay may sanhi o bisa, sa pananaw na ang pisikal na daigdig ay maaaring ipaliwanag nang ganap sa pamamagitan lamang ng mga [[batas pisikal]].<ref name="Velmans2002">{{cite journal |author=Max Velmans |year=2002 |title=How Could Conscious Experiences Affect Brains? |url=http://cogprints.org/2750/ |url-status=live |journal=Journal of Consciousness Studies |language=en |volume=9 |issue=11 |pages=2–29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130406052843/http://cogprints.org/2750/ |archive-date=2013-04-06 |access-date=2013-01-13}}</ref> Ang tunggalian sa pagitan ng kalayaang intuwitibo at ng mga batas ng kalikasan ay lumilitaw kapag iginigiit ang alinman sa pagsasara ng sanhi (''causal closure'') o pisikal na determinismo (determinismong nomolohikal). Sa pagsasara ng sanhi, walang pisikal na pangyayari ang may pinagmulan sa labas ng larangan ng pisikal; at sa pisikal na determinismo, ang hinaharap ay ganap na tinutukoy ng mga naunang pangyayari (sanhi at bunga). Ang palaisipan ng pagpapagkasundo sa "malayang kalooban" sa isang deterministikong [[uniberso]] ay tinatawag na ''problema ng malayang kalooban'' o minsan ay tinutukoy bilang ''pagkalito ng determinismo''.<ref name="WJames">{{cite book |author=William James |title=The Will to believe, and other essays in popular philosophy |publisher=Longmans, Green |year=1896 |pages=145 ''ff'' |language=en |chapter=The dilemma of determinism |chapter-url=https://books.google.com/books?id=y2Tw28d-85wC&pg=PA145}}</ref> Nagbubunga rin ang pagkalito na ito ng moral na pag-aalinlangan: kung paano ipagkakaloob ang [[pananagutan]] sa mga kilos kung ang mga ito ay ganap na sanhi ng mga nakaraang pangyayari.<ref name="Bargh">{{cite web |author=John A Bargh |date=2007-11-16 |title=Free will is un-natural |url=http://www.yale.edu/acmelab/articles/FreeWillIsUnnatural.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120903230023/http://www.yale.edu/acmelab/articles/FreeWillIsUnnatural.pdf |archive-date=2012-09-03 |access-date=2012-08-21 |language=en |quote=Are behaviors, judgments, and other higher mental processes the product of free conscious choices, as influenced by internal psychological states (motives, preferences, ''etc.''), or are those higher mental processes determined by those states?}} Matatagpuan din kay {{cite book |author=John A Bargh |title=Are We Free? Psychology and Free Will |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-518963-6 |editor=John Baer |pages=128 ''ff'' |language=en |chapter=Chapter 7: Free will is un-natural |editor2=James C. Kaufman |editor3=Roy F. Baumeister |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_t4k_r7-2jgC&pg=PA128}}</ref><ref name="Russell">{{cite book |author=Paul Russell |title=Freedom and Moral Sentiment: Hume's Way of Naturalizing Responsibility |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=978-0-19-515290-6 |page=14 |language=en |chapter=Chapter 1: Logic, "liberty", and the metaphysics of responsibility |quote=...the well-known dilemma of determinism. One horn of this dilemma is the argument that if an action was caused or necessitated, then it could not have been done freely, and hence the agent is not responsible for it. The other horn is the argument that if the action was not caused, then it is inexplicable and random, and thus it cannot be attributed to the agent, and hence, again, the agent cannot be responsible for it.... Whether we affirm or deny necessity and determinism, it is impossible to make any coherent sense of moral freedom and responsibility. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cxUfOoGQaPwC&pg=PA14}}</ref> Ipinapalagay ng mga kompatibilista na ang realidad ng isip ay hindi sa sarili nito sanhi o may likas na bisa.<ref name="Shariff">{{cite book |author1=Azim F Shariff |title=Are We Free? Psychology and Free Will |author2=Jonathan Schooler |author3=Kathleen D Vohs |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-518963-6 |editor1=John Baer |page=193 |language=en |chapter=Chapter 9: The hazards of claiming to have solved the hard problem of free will |editor2=James C. Kaufman |editor3=Roy F. Baumeister |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_t4k_r7-2jgC&pg=PA193}}</ref><ref name="VelmansM">{{cite book |author=Max Velmans |url=https://books.google.com/books?id=JGYfMiVd8lQC&pg=PA11 |title=Understanding Consciousness |publisher=Taylor & Francis |year=2009 |isbn=978-0-415-42515-5 |edition=2 |page=11 |language=en}}</ref> Tinugunan ng mga klasikong kompatibilista ang pag-aalinlangan ng malayang kalooban sa pamamagitan ng [[Pangangatwiran|pangangatwirang]] umiiral ang kalayaan hangga't ang mga tao ay hindi pinipigilan o pinipuwersa mula sa labas.<ref name="strawson">{{cite encyclopedia |year=2011 |title=Free will. In E. Craig (Ed.) |encyclopedia=Routledge encyclopedia of philosophy |publisher=Routledge |location=London |url=http://www.rep.routledge.com/article/V014SECT1 |access-date=12 Disyembre 2012 |last=Strawson |first=Galen |orig-year=1998 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120826083716/http://rep.routledge.com/article/V014SECT1 |archive-date=26 Agosto 2012 |url-status=dead}}</ref> Itinatangi naman ng mga makabagong kompatibilista ang kalayaan ng kalooban sa kalayaan ng pagkilos, ibig sabihin, ang kalayaan sa pagpili ay hiwalay sa kalayaan na ''isagawa'' ito.<ref name="OConnor">{{cite encyclopedia |title=Free Will |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2011 Edition) |url=http://plato.stanford.edu/archives/sum2011/entries/freewill/ |access-date=2013-01-15 |date=Okt 29, 2010 |editor=Edward N. Zalta |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210314200535/https://plato.stanford.edu/archives/sum2011/entries/freewill/ |archive-date=2021-03-14 |author=O'Connor, Timothy |url-status=live}}</ref> Dahil sa likas na karanasan ng tao ng pagkakaroon ng malayang kalooban, naniniwala ang ilang makabagong kompatibilista na kailangang isaalang-alang ang intuwitibong pananaw na ito.<ref name="Greene">{{cite book |author1=Joshua Greene |title=Oxford Handbook of Neuroethics |author2=Jonathan Cohen |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-162091-1 |editor1=Judy Illes |language=en |chapter=For the law, neuroscience changes nothing and everything |quote=Free will, compatibilists argue, is here to stay, and the challenge for science is to figure out exactly how it works and not to peddle silly arguments that deny the undeniable (Dennett 2003) |editor2=Barbara J. Sahakian}} na tumutukoy sa puna sa mga eksperimento ni Libet sa pamamagitan ni {{cite journal |author=DC Dennett |year=2003 |title=The self as a responding and responsible artifact |url=http://ase.tufts.edu/cogstud/papers/SelfasaResponding.pdf |url-status=live |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |language=en |volume=1001 |issue=1 |pages=39–50 |bibcode=2003NYASA1001...39D |doi=10.1196/annals.1279.003 |pmid=14625354 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091109234957/http://ase.tufts.edu/cogstud/papers/SelfasaResponding.pdf |archive-date=2009-11-09 |s2cid=46156580}}</ref><ref name="Freeman1">{{cite book |author=Walter J. Freeman |url=https://books.google.com/books?id=BLxUytGDQesC&pg=PA5 |title=How Brains Make Up Their Minds |publisher=Columbia University Press |year=2000 |isbn=978-0-231-12008-1 |page=5 |language=en |quote=Instead of postulating a universal law of causality and then having to deny the possibility of choice, we start with the premise that freedom of choice exists, and then we seek to explain causality as a property of brains.}}</ref> Madalas nilang iugnay ang kalayaan ng kalooban sa kakayahang gumawa ng makatwirang pasya. Iba namang pananaw ang taglay ng mga inkompatibilista, na nagsasabing kung deterministiko ang daigdig, kung gayon ang ating pakiramdam na tayo'y malayang pumipili ng kilos ay isa lamang ilusyon. Ang metapisikal na libertaryanismo ay isang uri ng inkompatibilismo na nag-aangkin na mali ang determinismo at posible ang malayang kalooban (na kahit ilang tao man lamang ay tunay na may kalayaan ng kalooban).<ref name="stanfordcompatibilism">{{cite encyclopedia |year=2009 |title=Compatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/win2009/entries/compatibilism |access-date=2012-12-21 |last=McKenna |first=Michael |editor=Edward N. Zalta |edition=Taglamig |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224073131/https://plato.stanford.edu/archives/win2009/entries/compatibilism/ |archive-date=2021-02-24 |url-status=live}}</ref> Ang pananaw na ito ay kaugnay ng mga di-materyalistang pananaw,<ref name="Baumeister2" /> kabilang ang tradisyonal na duwalismo at ang mga modelong sumusuporta sa mga mas minimal na batayan, tulad ng kakayahang sadyang pigilan ang isang kilos o labanan ang isang pagnanais.<ref name="Libet 2003">{{Cite journal |last=Libet |first=Benjamin |year=2003 |title=Can Conscious Experience affect brain Activity? |journal=Journal of Consciousness Studies |language=en |volume=10 |issue=12 |pages=24–28 |citeseerx=10.1.1.5.2852}}</ref><ref name="RKane1">{{Cite book |last=Kane |first=Robert |title=Four Views on Free Will (Libertarianism) |author2=John Martin Fischer |author3=Derk Pereboom |author4=Manuel Vargas |publisher=Blackwell Publishing |year=2007 |isbn=978-1-4051-3486-6 |location=Oxford |page=39 |language=en}}</ref> Gayunman, kahit sa harap ng pisikal na di-determinismo, may mga argumento laban sa libertaryanismo sapagkat mahirap tukuyin kung saan nagmumula ang pananagutan (ang pinagmulan ng "malayang" mga desisyong walang sanhi). Ang malayang kalooban dito ay pangunahing tinatalakay kaugnay ng pisikal na determinismo sa mahigpit na pakahulugan ng determinismong nomolohikal, bagaman may iba pang mga anyo ng determinismo na may kinalaman din sa malayang kalooban.<ref name="stanfordincompatibilismarguments">{{cite encyclopedia |year=2011 |title=Arguments for Incompatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/spr2011/entries/incompatibilism-arguments |access-date=2012-12-23 |last=Vihvelin |first=Kadri |editor=Edward N. Zalta |edition=Tagsibol ng 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210625234442/https://plato.stanford.edu/archives/spr2011/entries/incompatibilism-arguments/ |archive-date=2021-06-25 |url-status=live}}</ref> Halimbawa, hinahamon ng [[Lohika|lohikal]] at [[Teolohiya|teolohikal]] na determinismo ang metapisikal na libertaryanismo sa mga ideya ng [[tadhana]] at kapalaran, samantalang ang [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Kultura|kultural]], at [[Sikolohiya|sikolohikal]] na determinismo ay nag-ambag sa paghubog ng mga modelo ng kompatibilismo. Maaaring mabuo pa ang magkahiwalay na uri ng kompatibilismo at inkompatibilismo upang katawanin ang mga ito.<ref name="stanfordforeknowledge">{{cite encyclopedia |year=2011 |title=Foreknowledge and Free Will |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/fall2011/entries/free-will-foreknowledge |access-date=2012-12-21 |last=Zagzebski |first=Linda |editor=Edward N. Zalta |edition=Taglagas ng 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225122113/https://plato.stanford.edu/archives/fall2011/entries/free-will-foreknowledge/ |archive-date=2021-02-25 |url-status=live}} Tingnan din: {{cite encyclopedia |year=2009 |title=Compatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/win2009/entries/compatibilism |access-date=2012-12-21 |last=McKenna |first=Michael |editor=Edward N. Zalta |edition=Tagniyebe ng 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224073131/https://plato.stanford.edu/archives/win2009/entries/compatibilism/ |archive-date=2021-02-24 |url-status=live}}</ref> === Inkompatibilismo === Ang inkompatibilismo ay ang pananaw na ang malayang kalooban at determinismo ay lohikong magkasalungat, at na ang pangunahing tanong kung mayroon o wala ang tao ng malayang kalooban ay kung ang kaniyang mga kilos ay itinakda o hindi. Ang mga tinatawag na "deterministang mahigpit," gaya nina d'Holbach, ay yaong mga inkompatibilista na tumatanggap sa determinismo at itinatanggi ang malayang kalooban. Sa kabilang panig, ang mga "metapisikal na libertaryano," gaya nina Tomas Reid, Peter van Inwagen, at Robert Kane, ay mga inkompatibilista na tumatanggap sa malayang kalooban at itinatanggi ang determinismo, sa paniniwalang may anyo ng hindi-pagtatakda (indeterminismo) na totoo.<ref name="Wagen">{{Cite book |last=van Invagen |first=P. |title=An Essay on Free Will |publisher=Clarendon Press |year=1983 |isbn=0-19-824924-1 |location=Oxford |language=en}}</ref> Mayroon ding tinatawag na inkompatibilistang mahigpit, na nagsasabing ang malayang kalooban ay hindi tugma sa parehong determinismo at indeterminismo.<ref name="Derk1">{{cite book |author=Pereboom, D. |url=https://books.google.com/books?id=9sKZ1rAO2BwC |title=Living without Free Will |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=978-0-521-79198-4 |language=en}}</ref> Ang tradisyonal na mga argumento para sa inkompatibilismo ay nakabatay sa tinatawag na "intuwitibong patibong": kung ang tao ay gaya ng mga mekanikal na bagay na itinakda ang kilos, gaya ng [[laruan]] na pinapaikot, bola sa [[bilyar]], papet, o [[Robotika|robot]], kung gayon ay wala tayong tunay na malayang kalooban.<ref name="Wagen" /><ref>{{cite journal |last1=Fischer |first1=J.M. |year=1983 |title=Incompatibilism |journal=Philosophical Studies |language=en |volume=43 |issue=1 |pages=121–37 |doi=10.1007/BF01112527}}</ref> Tinanggihan ito ng mga kompatibilista gaya ni Daniel Dennett, sapagkat kahit na may pagkakahawig ang tao sa mga bagay na ito, maaari pa ring totoo at makatwirang tayo ay naiiba sa kanila sa mahahalagang paraan.<ref name="DD1">{{cite book |author=Dennett, D. |url=https://books.google.com/books?id=P4NtNzOKxycC |title=Elbow Room: The Varieties of Free Will Worth Wanting |publisher=Bradford Books |year=1984 |isbn=978-0-262-54042-1 |language=en}}</ref> Isa pang argumento para sa inkompatibilismo ay ang tinatawag na "kadena ng sanhi." Mahalaga ang inkompatibilismo sa idealistang teorya ng malayang kalooban. Karamihan sa mga inkompatibilista ay tumatanggi sa ideya na ang kalayaan sa pagkilos ay basta sadyang gawi lamang. Sa halip, ipinipilit nila na ang tunay na malayang kalooban ay nangangahulugang ang isang tao mismo ang "pinagmulan" o "pinagmumulan" ng kaniyang mga kilos. Dapat siyang maging ''causa sui'' (sanhi ng sarili), ayon sa tradisyonal na katawagan. Ang pananagutan sa sariling mga pagpili ay nangangahulugang siya ang unang sanhi ng mga ito, kung saan ang "unang sanhi" ay walang sinusundan na sanhi. Kung gayon, kung ang isang tao ay may malayang kalooban, siya ang tunay na pinagmulan ng kaniyang mga kilos. Subalit kung totoo ang determinismo, ang lahat ng pagpili ng tao ay dulot ng mga pangyayari at katotohanang wala siya sa kontrol. Kaya, kung lahat ng kaniyang ginagawa ay nakabatay sa mga bagay na wala sa kaniyang kapangyarihan, hindi siya maaaring maging pinagmulan ng sariling mga kilos. Samakatuwid, wala siyang malayang kalooban.<ref>{{Cite book |last=Kane |first=R. |title=The Significance of Free Will |url=https://archive.org/details/significanceoffr0000kane |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=0-19-512656-4 |location=Oxford |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Campbell |first=C.A. |title=On Selfhood and Godhood |publisher=George Allen and Unwin |year=2004 |isbn=0-415-29624-2 |location=London |language=en |orig-year=1957}}</ref><ref>{{Cite book |last=Sartre |first=J.P. |title=Being and Nothingness |publisher=Washington Square Press |year=1943 |edition=muling paglilimbag noong 1993 |location=New York |language=en}} Sartre also provides a psychological version of the argument by claiming that if man's actions are not his own, he would be in ''bad faith''.</ref> Ang ganitong argumento ay hinamon din ng iba't ibang pilosopong kompatibilista.<ref>{{Cite book |last=Fischer |first=R.M. |title=The Metaphysics of Free Will |url=https://archive.org/details/metaphysicsoffre0000fisc |publisher=Blackwell |year=1994 |location=Oxford |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bok |first=H. |title=Freedom and Responsibility |url=https://archive.org/details/isbn_069101566 |publisher=Princeton University Press |year=1998 |isbn=0-691-01566-X |location=Princeton |language=en}}</ref> Isa pang argumento para sa inkompatibilismo ay binuo ni Carl Ginet noong dekada 1960, na tinawag na ''argumentong bunga'' (''consequence argument'').<ref>{{Cite book |last=Ginet |first=Carl |title=Freedom and Determinisim |publisher=Random House |year=1966 |editor-last=Lehrer |editor-first=Keith |pages=87–104 |language=en |chapter=Might We Have No Choice}}</ref><ref name="Ving">{{Cite book |last1=van Inwagen |first1=P. |title=Metaphysics: The Big Questions |last2=Zimmerman |first2=D. |publisher=Blackwell |year=1998 |location=Oxford |language=en}}</ref> Sa payak na anyo, sinasabi nito: kung totoo ang determinismo, wala tayong kontrol sa mga pangyayari ng nakaraan na tumukoy sa ating kasalukuyang kalagayan, at wala rin tayong kontrol sa mga batas ng kalikasan. Dahil dito, wala rin tayong kontrol sa mga ibinubungang hinatnan ng mga ito. Kung ang ating mga kasalukuyang kilos at pasiya ay kinakailangang bunga ng nakaraan at ng mga batas ng kalikasan, kung gayon wala tayong kontrol sa mga ito, at samakatwid, wala tayong malayang kalooban. Binanggit ni Peter van Inwagen na may anyo na rin ng argumentong ito si C.D. Broad noong dekada 1930.<ref>{{Citation |last=Inwagen |first=P. |title=How to think about free will |url=http://philosophy.nd.edu/people/all/profiles/van-inwagen-peter/documents/HowThinkFW.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911064556/http://philosophy.nd.edu/people/all/profiles/van-inwagen-peter/documents/HowThinkFW.doc |at=p. 15 |language=en |archive-date=2008-09-11}}</ref> Ang kahirapan ng argumentong ito para sa ilang kompatibilista ay nasa katotohanang ipinapahiwatig nitong di-posibleng makapamili ang tao nang iba kaysa sa ginawa niya. Halimbawa, kung si Juana ay isang kompatibilista at kakaupo lang sa sopa, kailangan niyang tanggapin na maaari sanang nanatili siyang nakatayo kung ginusto niya. Subalit ayon sa argumentong bunga, kung siya ay nanatiling nakatayo, makagagawa siya ng kontradiksiyon, lalabag sa batas ng kalikasan, o babaguhin ang nakaraan. Kaya, ayon kina Ginet at van Inwagen, napipilitan ang mga kompatibilista na tanggapin ang pagkakaroon ng "di-kapanipaniwalang kakayahan." Isa sa mga tugon sa argumentong ito ay nagsasabing malabo ang paggamit ng mga ideya ng kakayahan at pangangailangan, o na ang "malayang kalooban" na tila ginagamit sa pagpili ay isang ilusyon lamang at matagal nang naganap ang pagpili bago pa ito napag-isipan. Ayon naman kay David Lewis, ang mga kompatibilista ay tapat lamang sa kakayahang gumawa ng ibang bagay kung naganap sa nakaraan ang ibang mga pangyayari.<ref>{{cite journal |last1=Lewis |first1=D. |year=2008 |title=Are We Free to Break the Laws? |journal=Theoria |language=en |volume=47 |issue=3 |pages=113–21 |doi=10.1111/j.1755-2567.1981.tb00473.x |s2cid=170811962}}</ref> Ginamit ang titik na T para sa "totoo," M para sa "mali," at ? para sa "hindi tiyak," at mula rito ay may siyam na posisyon hinggil sa ugnayan ng determinismo at malayang kalooban na binubuo ng kahit anuman sa dalawa o tatlong posibilidad nito. {| class="wikitable" |+ Talaan ni Galen Strawson<ref name="Strawson">{{cite book |author=Strawson, Galen |url=https://archive.org/details/freedombelief00stra |title=Freedom and belief |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-924750-9 |edition=Binago |page=[https://archive.org/details/freedombelief00stra/page/n66 6] |language=en |url-access=limited}}</ref> | ! scope="col" |1 ! scope="col" |2 ! scope="col" |3 ! scope="col" |4 ! scope="col" |5 ! scope="col" |6 ! scope="col" |7 ! scope="col" |8 ! scope="col" |9 |- ! scope="row" |Determinismo ''D'' |T |M |T |M |T |M |? |? |? |- ! scope="row" |Malayang kalooban ''MK'' |M |T |T |M |? |? |M |T |? |- |} Maaaring pumuwesto ang inkompatibilismo sa alinman sa mga posisyon maliban sa (5), (8), o (3) — ang (3) ay tumutukoy sa ''malambot na determinismo''. Ang (1) ay ''determinismong mahigpit'', at ang (2) ay ''libertaryanismo''. Ang (1) ay nagsasabing kung totoo ang determinismo, hindi totoo ang malayang kalooban; samantalang ang (2) ay nagsasabing kung totoo ang malayang kalooban, hindi totoo ang determinismo. Ang (9) ay tinatawag na ''inkompatibilismong mahigpit'' kung itinuturing na parehong may pagdududa ang dalawang konsepto. Ang kompatibilismo naman ay maaaring umupo sa alinman sa siyam na posisyon, dahil walang [[Lohika|lohikong]] salungatan sa pagitan ng determinismo at malayang kalooban, at maaaring totoo o hindi totoo ang alinman sa mga ito. Gayunman, sa pinakakaraniwang gamit, tinutukoy ng kompatibilismo ang paniniwalang totoo ang ilang anyo ng determinismo at mayroon pa ring anyo ng malayang kalooban, ang posisyon (3).<ref name="FischerFour2009">{{cite book |author=Fischer, John Martin |title=Four Views on Free Will (Great Debates in Philosophy) |publisher=Wiley-Blackwell |year=2009 |isbn=978-1-4051-3486-6 |pages=44 ''ff'' |language=en |chapter=Chapter 2: Compatibilism}}</ref> [[File:Toppledominos.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Toppledominos.jpg|thumb|Ang galaw ng isang [[Domino (laro)|dominong]] bato ay ganap na itinatakda ng mga batas ng [[pisika]].]] Ayon kay Alex Rosenberg, maaaring ihalintulad ang determinismong pisikal sa kilos ng mga domino sa pagkakatumba. Kung ang [[utak]] ay isa lamang komplikadong pisikal na bagay na sakop ng mga batas ng pisika, kung gayon ang nangyayari sa ating isip ay itinakda at tinukoy ng mga nagdaang pangyayari tulad ng pagtumba ng isang domino sa kasunod nito.<ref name="Rosenberg">{{cite book |author=Alex Rosenberg |url=https://books.google.com/books?id=OenUbcvgoi4C&pg=PA8 |title=Philosophy Of Science: A Contemporary Introduction |publisher=Psychology Press |year=2005 |isbn=978-0-415-34317-6 |edition=2 |page=8 |language=en}}</ref> Gayunman, pinagtatalunan pa rin ang determinismong pisikal sa mga makabagong pagpapaliwanag ng [[mekaniks na kwantum]], na bagaman hindi tuwirang nagpapahiwatig ng ganap na hindi-pagtatakda sa kalikasan, nagpapakita ng hangganan sa katiyakan ng pagsukat sa ilalim ng prinsipyo ng kawalang-katiyakan.<ref name="Bohr1">{{cite web |author=Niels Bohr |title=The Atomic Theory and the Fundamental Principles underlying the Description of Nature; ''Based on a lecture to the Scandinavian Meeting of Natural Scientists and published in Danish in Fysisk Tidsskrift in 1929. First published in English in 1934 by Cambridge University Press.'' |url=http://www.informationphilosopher.com/solutions/scientists/bohr/fundamental_principles.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417041839/https://www.informationphilosopher.com/solutions/scientists/bohr/fundamental_principles.html |archive-date=2021-04-17 |access-date=2012-09-14 |work=The Information Philosopher, dedicated to the new information philosophy |publisher=Robert O. Doyle, publisher |language=en |quote=... any observation necessitates an interference with the course of the phenomena, which is of such a nature that it deprives us of the foundation underlying the causal mode of description.}}</ref> Ang kaugnayan ng mga ganitong posibleng di-tiyak na pangyayari sa malayang kalooban ay patuloy na pinagdedebatehan,<ref name="Bohr">{{cite book |author=Niels Bohr |title=Nature |year=1999 |isbn=978-0-444-89972-9 |volume=131 |pages=457–459 |language=en |chapter=Light and Life |bibcode=1933Natur.131..457B |doi=10.1038/131457a0 |quote=For instance, it is impossible, from our standpoint, to attach an unambiguous meaning to the view sometimes expressed that the probability of the occurrence of certain atomic processes in the body might be under the direct influence of the will. In fact, according to the generalized interpretation of the psycho-physical parallelism, the freedom of the will must be considered a feature of conscious life that corresponds to functions of the organism that not only evade a causal mechanical description, but resist even a physical analysis carried to the extent required for an unambiguous application of the statistical laws of atomic mechanics. Without entering into metaphysical speculations, I may perhaps add that an analysis of the very concept of explanation would, naturally, begin and end with a renunciation as to explaining our own conscious activity. |orig-date=Abril 1, 1933 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4RStj6dJDSgC&pg=PA28 |issue=3309 |s2cid=4080545}} Full text on line at [http://www23.us.archive.org/stream/AtomicPhysicsHumanKnowledge/Bohr-AtomicPhysicsHumanKnowledge_djvu.txt us.archive.org].</ref> kahit na gamitin ang teorya ng kaguluhan (''chaos theory'') upang palakihin ang epekto ng mga mikroskopikong pangyayaring ito.<ref name="RKane1" /><ref>{{cite journal |last=Lewis |first=E.R. |author2=MacGregor, R.J. |year=2006 |title=On Indeterminism, Chaos, and Small Number Particle Systems in the Brain |url=http://www.eecs.berkeley.edu/~lewis/LewisMacGregor.pdf |url-status=live |journal=Journal of Integrative Neuroscience |language=en |volume=5 |issue=2 |pages=223–47 |citeseerx=10.1.1.361.7065 |doi=10.1142/S0219635206001112 |pmid=16783870 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608034826/http://www.eecs.berkeley.edu/~lewis/LewisMacGregor.pdf |archive-date=2011-06-08}}</ref> Nasa mga sumusunod ang pagsusuri ng mga posisyong ito nang mas masuri.<ref name="Strawson" /> ==== Determinismong mahigpit ==== [[Talaksan:FreeWillTaxonomy4 (tl).svg|thumb|Isang pinasimpleng taksonomiya ng mga pampilosopiyang pananaw hinggil sa malayang kalooban at determinismo.]] Maaaring hatiin ang determinismo sa tatlong uri: determinismong sanhi, determinismong lohikal, at determinismong [[Teolohiya|teolohikal]].<ref name="Parkinson2012">{{cite encyclopaedia |year=2012 |title=determinism |encyclopedia=Encyclopaedia of Philosophy |publisher=Taylor & Francis |url=https://books.google.com/books?id=IqbJnEYKpW4C |access-date=26 December 2012 |pages=891–92 |language=en |isbn=978-0-415-00323-0 |author=G.H.R. Parkinson}}</ref> Kaugnay ng bawat isa sa mga kahulugang ito ay lumilitaw ang iba't ibang suliranin hinggil sa malayang kalooban.<ref name="Viv">{{Cite encyclopedia |title=Arguments for Incompatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/win2003/entries/incompatibilism-arguments/ |access-date=2006-08-19 |date=2003 |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |edition=Tagniyebe ng 2003 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414034628/http://plato.stanford.edu/archives/win2003/entries/incompatibilism-arguments/ |archive-date=2016-04-14 |last1=Vihvelin |first1=Kadri |url-status=live}}</ref> Ang determinismong mahigpit ay ang paniniwalang totoo ang determinismo at hindi ito magkatugma sa malayang kalooban, kaya't hindi umiiral ang malayang kalooban. Bagaman karaniwang tumutukoy ang determinismong mahigpit sa determinismong nomolohikal (tingnan ang ''determinismong sanhi'' sa ibaba), maaari rin nitong isama ang lahat ng anyo ng determinismong nagtatakda sa hinaharap nang ganap.<ref name="VanArragon2010">{{cite book |author=Raymond J. VanArragon |url=https://books.google.com/books?id=JyTohO1AMzwC |title=Key Terms in Philosophy of Religion |publisher=Continuum International Publishing Group |year=2010 |isbn=978-1-4411-3867-5 |page=21 |language=en |access-date=22 December 2012}}</ref> Kabilang sa mga kaugnay na anyo ng determinismo ang mga sumusunod: * Determinismong sanhi ** Ang pananaw na ang lahat ng bagay ay may sanhi mula sa mga naunang kalagayan, kaya't 'di maaaring mangyari ang kung ano pang iba.<ref name="stanfordmoralresponsibility">{{cite encyclopedia |year=2009 |title=Moral Responsibility |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/spr2010/entries/determinism-causal |access-date=2012-12-24 |last=Eshleman |first=Andrew |editor=Edward N. Zalta |edition=Tagniyebe ng 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130131654/https://plato.stanford.edu/archives/spr2010/entries/determinism-causal/ |archive-date=2022-11-30 |url-status=live}}</ref> Sa pinakakaraniwang anyo nito, ang determinismong nomolohikal (o determinismong siyentipiko), ang mga pangyayaring magaganap ay kinakailangan ng mga nagdaang at kasalukuyang pangyayari na pinagsama sa mga batas ng kalikasan. Madalas itong inilalarawan sa pamamagitan ng ''eksperimentong-isip'' (''thought experiment'') ng demonyo ni [[Laplace]]. Isipin ang isang nilalang na alam ang lahat ng katotohanan hinggil sa nakaraan at kasalukuyan, gayundin ang lahat ng batas ng kalikasan na gumagabay sa [[sansinukob]]. Kung tiyak ang mga batas ng kalikasan, magagamit ng nilalang na ito ang kaalamang iyon upang makita ang hinaharap hanggang sa pinakamaliit na detalye nito.<ref>{{cite journal |last1=Suppes |first1=P. |year=1993 |title=The Transcendental Character of Determinism |journal=Midwest Studies in Philosophy |language=en |volume=18 |pages=242–57 |doi=10.1111/j.1475-4975.1993.tb00266.x |s2cid=14586058}}</ref><ref name="determinism">Ang pananaw ng ''determinismong siyentipiko'' ay mababakas kay [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]]: "''We ought to regard the present state of the universe as the effect of its antecedent state.''" Para sa karagdagan diskusyon, tingnan si {{cite book |author=John T Roberts |title=The Philosophy of Science: An Encyclopedia. N–Z, Indeks, Volume 1 |publisher=Psychology Press |year=2006 |isbn=978-0-415-93927-0 |editor=Sahotra Sarkar |pages=197 ''ff'' |language=en |chapter=Determinism |editor2=Jessica Pfeifer |editor3=Justin Garson |chapter-url=https://books.google.com/books?id=od68ge7aF6wC&pg=PA198}}</ref> * Determinismong lohikal ** Ang pananaw na lahat ng pahayag, maging tungkol ito sa nakaraan, kasalukuyan, o hinaharap, ay alinman sa totoo o mali. Ang suliranin sa malayang kalooban sa kontekstong ito ay kung paano magiging malaya ang mga pagpili kung ang gagawin ng isang tao sa hinaharap ay nakatakda na bilang totoo o mali sa kasalukuyan.<ref name="Viv" /> * Determinismong teolohikal ** Ang paniniwalang nakatakda na ang hinaharap, alinman dahil sa isang diyos na lumikha na nagtakda o nakaaalam ng magiging kalalabasan nito nang pauna.<ref name="FischerGod1989">{{Cite book |last=Fischer |first=John Martin |title=God, Foreknowledge and Freedom |url=https://archive.org/details/bwb_Y0-ACD-558 |publisher=Stanford University Press |year=1989 |isbn=1-55786-857-3 |location=Stanford, CA |language=en}}</ref><ref name="Watt">{{Cite book |last=Watt |first=Montgomery |title=Free-Will and Predestination in Early Islam |publisher=Luzac & Co |year=1948 |location=London |language=en}}</ref> Ang suliranin ng malayang kalooban dito ay kung paano magiging malaya ang ating mga gawa kung may isang nilalang na itinakda na ang mga ito para sa atin, o kung ang mga ito ay naitatag na sa panahon. Ang iba pang mga anyo ng determinismo ay mas may kaugnayan sa kompatibilismo, tulad ng determinismong [[Biyolohiya|biyolohikal]], ang paniniwalang ang lahat ng [[asal]], [[paniniwala]], at pagnanais ay itinatakda ng ating namamanang katangian at [[Biyokimika|biyokimikal]] na kalikasan, na naaapektuhan ng parehong gene at kapaligiran; gayundin ang determinismong kultural at determinismong sikolohikal.<ref name="Viv2">{{Cite encyclopedia |title=Arguments for Incompatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/win2003/entries/incompatibilism-arguments/ |access-date=2006-08-19 |date=2003 |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |edition=Tagniyebe ng 2003 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414034628/http://plato.stanford.edu/archives/win2003/entries/incompatibilism-arguments/ |archive-date=2016-04-14 |last1=Vihvelin |first1=Kadri |url-status=live}}</ref> Ang mga kombinasyon at pagsasanib ng mga tesis na determinista, tulad ng determinismong biyo-pangkapaligiran, ay higit pang karaniwan. May mga mungkahing hindi kailangang panatilihin ng determinismong mahigpit ang ganap na determinismo, at maaaring mas angkop ang isang malapit dito, gaya ng tinatawag na determinismong sapat.<ref name="stanfordincompatibilismarguments2">{{cite encyclopedia |year=2011 |title=Arguments for Incompatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/spr2011/entries/incompatibilism-arguments |access-date=2012-12-23 |last=Vihvelin |first=Kadri |editor=Edward N. Zalta |edition=Tagsibol ng 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210625234442/https://plato.stanford.edu/archives/spr2011/entries/incompatibilism-arguments/ |archive-date=2021-06-25 |url-status=live}}</ref> Sa kabila nito, humina ang kasikatan ng determinismong mahigpit sa kasalukuyan dahil sa mga siyentipikong pahiwatig na hindi totoo ang determinismo, subalit nananatili ang [[diwa]] ng posisyong ito sa pamamagitan ng inkompatibilismong mahigpit.<ref name="stanfordcompatibilism2">{{cite encyclopedia |year=2009 |title=Compatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/win2009/entries/compatibilism |access-date=2012-12-21 |last=McKenna |first=Michael |editor=Edward N. Zalta |edition=Tagniyebe |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224073131/https://plato.stanford.edu/archives/win2009/entries/compatibilism/ |archive-date=2021-02-24 |url-status=live}}</ref> ==== Libertaryanismong metapisikal ==== [[Talaksan:FreewillConceptsBasedUponPhilosophyOfMindCausationViews (tl).svg|thumb|Iba't ibang kahulugan ng malayang kalooban ang iminungkahi para sa Libertaryanismong Metapisikal (sanhing ahente o substansiya,<ref name="stanfordincompatibilismtheories" /> mga pananaw na nakasentro sa ahente,<ref name="Kane2005">{{cite book |author=Robert Kane |url=https://books.google.com/books?id=9BRiQgAACAAJ |title=Free Will |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=978-0-19-514970-8 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref> at teorya ng pagsisikap ng kalooban<ref name="RKane1" />), kasama ng mga halimbawa ng iba pang karaniwang posisyon hinggil sa malayang kalooban tulad ng Kompatibilismo,<ref name="Velmans2002" /> Determinismong Mahigpit,<ref>Paul Henri Thiry, Baron d'Holbach, ''System of Nature; or, the Laws of the Moral and Physical World'' (London, 1797), Bol. 1, p. 92 (sa Ingles)</ref> at Inkompatibilismong Mahigpit.<ref name="Derk1" /> Ang mga pulang bilog ay kumakatawan sa mga kalagayang mental, ang mga bughaw na bilog ay kumakatawan sa mga kalagayang pisikal, at ang mga palaso ay naglalarawan ng ugnayang sanhi.|389x389px]] Isa sa mga uri ng inkompatibilismo, ang libertaryanismong metapisikal ay pinanghahawakan ang isang pananaw ng malayang kalooban na nangangailangan na ang isang ahente ay may kakayahang pumili ng mahigit sa isang posibleng hakbang sa ilalim ng isang tiyak na kalagayan.<ref name="Georgiev-2021">{{cite journal |author=Danko D. Georgiev |year=2021 |title=Quantum propensities in the brain cortex and free will |journal=Biosystems |language=en |volume=208 |issue= |arxiv=2107.06572 |bibcode=2021BiSys.20804474G |doi=10.1016/j.biosystems.2021.104474 |issn=0303-2647 |pmid=34242745 |quote=Free will is the capacity of conscious agents to choose a future course of action among several available physical alternatives. |article-number=104474 |s2cid=235785726}}</ref> Ang mga pananaw hinggil sa libertaryanismo ay nahahati sa hindi-pisikal na mga teorya at sa pisikal o naturalistikong mga teorya. Itinataguyod ng mga hindi-pisikal na teorya na ang mga pangyayaring nagaganap sa utak na humahantong sa pagsasagawa ng mga kilos ay hindi ganap na maipapaliwanag sa pamamagitan ng pisika, kaya’t ipinapalagay nila na ang daigdig ay hindi lubusang saklaw ng mga batas ng pisika. Kabilang dito ang [[Dualismo|dualistang]] interaksyonismo, na nag-aangkin na may di-pisikal na isip, kalooban, o kaluluwa na nakalalampas sa mga sanhi ng pisikal na kalikasan. Ipinapalagay ng determinismong pisikal na iisa lamang ang posibleng hinaharap, kaya't hindi ito katugma ng libertaryanismong malayang kalooban. Bilang bunga ng inkompatibilismo, ang mga paliwanag ng libertaryanismong metapisikal na hindi isinasantabi ang pisikalismo ay nangangailangan ng indeterminismong pisikal, gaya ng [[Probabilistiko|probabilistikong]] pag-uugali ng mga subatomikong [[partikula]] — isang teoryang hindi pa nalalaman ng mga naunang manunulat hinggil sa malayang kalooban. Maaaring uriin ang mga teoryang inkompatibilista batay sa uri ng ''indeterminismo'' na kanilang isinasagawa: mga pangyayaring walang sanhi, mga pangyayaring sanhi sa paraang hindi-deterministiko, at mga pangyayaring sanhi ng ahente o substansiya.<ref name="stanfordincompatibilismtheories">{{cite encyclopedia |year=2008 |title=Incompatibilist (Nondeterministic) Theories of Free Will |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/fall2008/entries/incompatibilism-theories |access-date=2012-12-27 |last=Randolph |first=Clarke |editor=Edward N. Zalta |edition=Taglagas ng 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208233501/https://plato.stanford.edu/archives/fall2008/entries/incompatibilism-theories/ |archive-date=2024-02-08 |url-status=live}}</ref> ==== Mga teoryang di-sanhi ==== Ang mga di-sanhing paliwanag ng inkompatibilistang malayang kalooban ay hindi nangangailangan na ang isang malayang kilos ay dulot ng isang ahente o pisikal na pangyayari. Umaasa ang mga ito sa isang daigdig na hindi lubusang saklaw ng sanhi at bunga, o sa indeterminismong pisikal. Madalas nilang igiit na bawat sinasadyang kilos ay nangangailangan ng isang pagpili o bolisyon — isang kusang pagnanais o pagsisikap ng ahente (halimbawa, ang prosesong [[kognitibo]] sa pag-angat ng sariling [[kamay]]).<ref name="LumerNannini2007">{{cite book |author1=Christoph Lumer |url=https://books.google.com/books?id=4LzldxvSk4kC |title=Intentionality, Deliberation and Autonomy: The Action-Theoretic Basis of Practical Philosophy |author2=Sandro Nannini |publisher=Ashgate Publishing, Ltd. |year=2007 |isbn=978-0-7546-6058-3 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref><ref name="McCann1998">{{cite book |author=Hugh McCann |url=https://archive.org/details/worksofagencyonh00mcca_0 |title=The Works of Agency: On Human Action, Will, and Freedom |publisher=Cornell University Press |year=1998 |isbn=978-0-8014-8583-1 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012 |url-access=registration}}</ref> Ang mga ganitong sinasadyang kilos ay binibigyang-kahulugan bilang mga malalayang kilos. Gayunman, iminungkahi ng ilan na ang ganitong mga pagkilos ay hindi talaga nagpapakita ng kontrol sa anumang bagay. Ayon sa mga di-sanhing pananaw, ang sanhi ng isang ahente ay hindi maaaring suriin bilang sanhi ng mga kalagayang mental o mga pangyayari gaya ng pagnanais, paniniwala, o [[intensiyon]], kundi ito'y isang usapin ng kusang-loob at [[pagkamalikhain]]. Ang paggamit ng intensiyon sa mga sinasadyang kilos ay hindi ang mismong nagtatakda ng kanilang kalayaan — bagkus, ang mga sinasadyang kilos ay kusang nalilikha. Ang "pakiramdam ng pagkilos" sa ilang sinasadyang kilos ay hindi "bumubuo ng aktibong pagkilos na iyon, o ng paggamit ng aktibong kontrol ng ahente", kundi "maaari itong dulot ng direktang pagpapasigla sa utak ng isang tao, kahit walang kaukulang pagnanais o intensiyon mula sa taong iyon."<ref name="stanfordincompatibilismtheories" /> Isa pang tanong na ibinubunsod ng ganitong hindi-sanhing teorya ay kung paano nakikilos ang isang ahente batay sa katuwiran kung ang mga sinasadyang kilos na ito ay kusang-loob. Ang ilan sa mga di-sanhing paliwanag ay gumagamit ng panpsikismo, ang teoryang nagsasaad na may katangian ng isip na taglay ang lahat ng partikula, at sumasaklaw ito sa buong uniberso, maging sa mga [[may-buhay]] at walang-buhay na bagay. ==== Mga teoryang sanhing-pangyayari ==== Ang mga paliwanag na sanhing-pangyayari tungkol sa inkompatibilistang kalayaan ng kalooban ay karaniwang nakabatay sa mga pisikalistang modelo ng isipan (tulad ng sa mga kompatibilista), subalit ipinapalagay nila ang pisikal na hindi-tiyak o indeterminismo, kung saan sinasabing ang ilang hindi-tiyak na pangyayari ay sanhi ng ahente. Ilang paliwanag na sanhing-pangyayari ng kalayaan ng kalooban ang nalikha, na tinutukoy dito bilang ''indeterminismong deliberatibo'', ''nakasentrong pagpapaliwanag'', at ''teorya ng pagsisikap ng kalooban''.<ref name="stanfordincompatibilismtheories" /> Ang unang dalawang paliwanag ay hindi nangangailangan na ang kalayaan ng kalooban ay pangunahing bahagi ng sansinukob. Ang karaniwang kawalang-tiyakan ay ginagamit upang magbigay ng "puwang" na pinaniniwalaang kailangan ng mga libertaryo. Isang karaniwang pagtutol sa mga paliwanag na sanhing-pangyayari ay na maaaring sirain ng hindi-tiyakan ang ugnayan ng sanhi at epekto at mabawasan ang kontrol ng ahente sa halip na mapalakas ito (kaugnay ng suliranin ng pinagmulan). Isa pang pagtutol ay kung ang ganitong hindi-tiyakan ay talagang makapagdaragdag ng halaga sa pagpapasya kumpara sa mayroon na sa isang deterministikong daigdig. Ipinapahayag ng ''indeterminismong deliberatibo'' na ang indeterminismo ay nakapaloob lamang sa maagang yugto ng proseso ng [[pagpapasya]].<ref name="Ekstrom2000">{{cite book |author=Laura Waddell Ekstrom |url=https://books.google.com/books?id=oaOpa7qlz3kC |title=Free Will: A Philosophical Study |publisher=Westview Press |year=2000 |isbn=978-0-8133-9093-2 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref><ref name="Ekstrom20002">{{cite book |author=Laura Waddell Ekstrom |url=https://books.google.com/books?id=oaOpa7qlz3kC |title=Free Will: A Philosophical Study |publisher=Westview Press |year=2000 |isbn=978-0-8133-9093-2 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref> Layunin nitong magbigay ng hindi-tiyak na hanay ng mga posibilidad na mapagpipilian, nang hindi nagdudulot ng ''suwerte'' o walang-basehang pagpili. Ang proseso ng pagpili ay deterministiko, bagaman maaaring nakabatay sa mga naunang kagustuhang naitatag sa parehong paraan. Binanggit ang deliberatibong hindi-tiyak nina Daniel Dennett<ref name="Dennett1981">{{cite book |author=Daniel Clement Dennett |url=https://books.google.com/books?id=_xwObaAZEwoC |title=Brainstorms: Philosophical Essays on Mind and Psychology |publisher=MIT Press |year=1981 |isbn=978-0-262-54037-7 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref> at John Martin Fischer.<ref name="L. PetersonFischer1995">{{cite journal |last1=L. Peterson |first1=Michael |last2=Fischer |first2=John Martin |year=1995 |title=Libertarianism and Avoidability: A Reply to Widerker |journal=Faith and Philosophy |language=en |volume=12 |pages=119–25 |doi=10.5840/faithphil199512123 |issn=0739-7046 |doi-access=free}}</ref> Isang malinaw na pagtutol sa ganitong pananaw ay na ang ahente ay hindi maaaring magkaroon ng ganap na pag-aari ng kanyang mga pasya (o mga kagustuhang ginamit sa pagpapasya) nang higit pa kaysa sa modelo ng kompatibilismo. Ipinapanukala ng mga ''nakasentrong pagpapaliwanag'' na sa anumang pasya sa pagitan ng dalawang posibilidad, isasaalang-alang ang lakas ng [[dahilan]] sa bawat opsyon, subalit may posibilidad pa ring piliin ang mas mahina.<ref name="Kane2005" /><ref name="Kane20052">{{cite book |author=Robert Kane |url=https://books.google.com/books?id=9BRiQgAACAAJ |title=Free Will |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=978-0-19-514970-8 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref><ref name="Balaguer1999">{{cite journal |author=Mark Balaguer |year=1999 |title=Libertarianism as a Scientifically Reputable View |url=https://archive.org/details/sim_philosophical-studies_1999-02_93_2/page/188 |journal=Philosophical Studies |language=en |volume=93 |issue=2 |pages=189–211 |doi=10.1023/a:1004218827363 |s2cid=169483672}}</ref><ref name="Nozick1981">{{cite book |author=Robert Nozick |url=https://archive.org/details/isbn_9780674664791 |title=Philosophical Explanations |publisher=Harvard University Press |year=1981 |isbn=978-0-674-66479-1 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012 |url-access=registration}}</ref><ref name="Sorabji1980">{{cite book |author=Richard Sorabji |url=https://books.google.com/books?id=-8tmAAAACAAJ |title=Necessity, Cause, and Blame: Perspectives on Aristotle's Theory |publisher=Duckworth |year=1980 |isbn=978-0-7156-1549-2 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref><ref name="Inwagen1983">{{cite book |author=Peter Van Inwagen |url=https://books.google.com/books?id=of1sJaUSdcYC |title=An Essay on Free Will |publisher=Clarendon Press |year=1983 |isbn=978-0-19-824924-5 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref><ref name="Wiggins1973">{{cite book |author=Ted Honderich |url=https://books.google.com/books?id=_qY9AAAAIAAJ |title=Essays on Freedom of Action:Towards a Reasonable Libertarianism |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1973 |isbn=978-0-7100-7392-1 |pages=33–61 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref><ref name="Searle2001">{{cite book |author=John R. Searle |url=https://books.google.com/books?id=7GnfkbarMHsC |title=Rationality in Action |publisher=MIT Press |year=2001 |isbn=978-0-262-69282-3 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref> Isang malinaw na pagtutol sa ganitong pananaw ay na ang mga pasya ay lantad na iniiwan sa [[pagkakataon]], kaya’t hindi maaaring italaga ang pinagmulan o pananagutan sa anumang pasya. Ang ''teorya ng pagsisikap ng kalooban'' ay may kaugnayan sa papel ng lakas-ng-loob sa pagpapasya. Ipinapalagay nito na ang hindi-tiyak ng mga proseso ng bolisyon ng ahente ay maaaring tumugma sa hindi-tiyak ng ilang pisikal na pangyayari—at ang mga kinalabasan ng mga ito ay maaaring ituring na sanhi ng ahente. Nakabuo ng mga modelo ng bolisyon kung saan ito ay tinitingnang isang uri ng masalimuot na proseso na may elementong pisikal na hindi-tiyak. Isang halimbawa nito ang kay Robert Kane, na nagpalagay na "sa bawat kaso, ang hindi-tiyakan ay gumaganap bilang hadlang o balakid sa pagtupad ng isa sa kanyang mga layunin—isang hadlang o balakid sa loob ng kanyang kalooban na dapat mapagtagumpayan sa pamamagitan ng pagsisikap."<ref name="RKane1" /> Ayon kay Robert Kane, ang gayong "pinakamataas na pananagutan" ay isang kailangang kondisyon para sa kalayaan ng kalooban.<ref name="Kane1996">{{cite book |author=Robert Kane |url=https://books.google.com/books?id=hhuyeYKsWAkC |title=The Significance of Free Will |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-510550-6 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref> Isang mahalagang salik sa ganitong teorya ay na hindi maaaring ibaba ang ahente sa antas ng mga pisikal na pangyayari sa utak; sa halip, ang mga proseso ng pag-iisip ay nagbibigay ng kasinghalagang paliwanag sa pagtukoy ng kinalabasan gaya ng kanilang mga pisikal na proseso. Bagaman noong panahong iyon ang [[Mekaniks na kwantum|mekaniks]] [[Mekaniks na kwantum|na kwantum]] (at indeterminismong pisikal) ay nasa unang yugto pa lamang ng pagtanggap, sinabi ni [[C. S. Lewis|C.S. Lewis]] sa kanyang aklat na ''Miracles: A Preliminary Study'' ang lohikong posibilidad na kung mapatutunayang hindi-tiyak ang pisikal na daigdig, ito ay maaaring magsilbing lagusan upang ilarawan ang pagkilos ng isang hindi-pisikal na nilalang sa pisikal na realidad.<ref name="CSLewis1">{{Cite book |author=Lewis, C.S. |url=https://archive.org/details/giftofmiraclesma00mill/page/24 |title=Miracles |publisher=HarperCollins |year=1999 |isbn=978-0-688-17369-2 |page=[https://archive.org/details/giftofmiraclesma00mill/page/24 24] |language=en |orig-year=1947}}</ref> Ang mga hindi-tiyak na pisikal na modelo (lalo na yaong may kinalaman sa hindi-tiyak ng kwantum) ay nagpapakilala ng mga di-inaasahang pangyayari sa antas [[Atomo|atomiko]] o subatomiko. Ang mga pangyayaring ito ay maaaring makaapekto sa aktibidad ng utak, at maaaring magbigay-daan sa hindi-magkasundong kalayaan ng kalooban kung ang nakikitang hindi-tiyak ng ilang proseso ng isipan (halimbawa, ang pansariling persepsyon ng kontrol sa mulat na bolisyon) ay tumutugma sa nakapailalim na hindi-tiyak ng pisikal na kaayusan. Gayunman, ang ugnayang ito ay nangangailangan ng mapag-udyok na papel sa mga [[probabilidad]] na kaduda-duda,<ref name="quantum">{{cite book |author=Kane, Robert |title=Four Views on Free Will (Great Debates in Philosophy) |publisher=Wiley-Blackwell |year=2007 |isbn=978-1-4051-3486-6 |page=9 |language=en |chapter=Libertarianism |quote=It would seem that undetermined events in the brain or body would occur ''spontaneously'' and would be more likely to ''undermine'' our freedom rather than ''enhance'' it.}}</ref> at malayo pa sa napapatunayan na ang aktibidad ng utak na responsable sa kilos ng tao ay maaaring maapektuhan ng gayong mga pangyayari. Bukod dito, ang mga hindi-magkasundong modelong ito ay nakasalalay sa ugnayan ng kilos at mulat na bolisyon, gaya ng pinag-aaralan sa [[neurosiyensiya]] ng kalayaan ng kalooban. Malinaw na ang [[pagmamasid]] ay maaaring makagambala sa kinalabasan ng mismong pagmamasid, kaya't nalilimitahan ang ating kakayahang matukoy ang sanhi-at-bunga.<ref name="Bohr1" /> Gayunman, iminungkahi ni [[Niels Bohr]], isa sa mga pangunahing tagapagtatag ng teoryang kwantum, na walang ugnayang maaaring maitakda sa pagitan ng hindi-tiyak ng kalikasan at kalayaan ng kalooban.<ref name="Bohr" /> ==== Mga teoryang ahente o sanhing-sustansiya ==== Ang mga paliwanag na ahente o sanhing-sustansiya tungkol sa hindi-magkasundong kalayaan ng kalooban ay nakasalig sa dualismong sustansiya sa kanilang paglalarawan ng [[Isip|isipan]]. Ipinapalagay na ang ahente ay may kapangyarihang makialam sa pisikal na daigdig.<ref name="Chisholm2004">{{cite book |author=Roderick M. Chisholm |url=https://books.google.com/books?id=2x2I93Ui9i4C |title=Person And Object: A Metaphysical Study |publisher=Psychology Press |year=2004 |isbn=978-0-415-29593-2 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref><ref name="larke1996">{{cite journal |author=Randolph Clarke |year=1996 |title=Agent Causation and Event Causation in the Production of Free Action |journal=Philosophical Topics |language=en |volume=24 |issue=2 |pages=19–48 |doi=10.5840/philtopics19962427}}</ref><ref name="Donagan1987">{{cite book |author=Alan Donagan |url=https://books.google.com/books?id=7Zc9AAAAIAAJ |title=Choice: The Essential Element in Human Action |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1987 |isbn=978-0-7102-1168-2 |language=en |access-date=27 December 2012}}</ref><ref name="OConner2002">{{cite book |author=Timothy O'Connor |url=https://books.google.com/books?id=AeGC8k8xAOwC |title=Oxford Hb Of Free Will:Libertarian Views: Dualist and Agent-Causal Theories |publisher=Oxford Handbooks Online |year=2005 |isbn=978-0-19-517854-8 |editor=Robert Kane |pages=337–355 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref><ref name="Rowe1991">{{cite book |author=William L. Rowe |url=https://archive.org/details/thomasreidonfree00rowe |title=Thomas Reid on Freedom and Morality |publisher=Cornell University Press |year=1991 |isbn=978-0-8014-2557-8 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012 |url-access=registration}}</ref><ref name="Taylor1966">{{cite book |author=Richard Taylor |url=https://books.google.com/books?id=ImgYAAAAIAAJ |title=Action and purpose |publisher=Prentice-Hall |year=1966 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref><ref name="Thorp1980">{{cite book |author=John Thorp |url=https://archive.org/details/freewilldefencea0000thor |title=Free will: a defence against neurophysiological determinism |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1980 |isbn=9780710005656 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012 |url-access=registration}}</ref><ref name="Zimmerman1984">{{cite book |author=Michael J. Zimmerman |url=https://books.google.com/books?id=BUMwAAAAYAAJ |title=An essay on human action |publisher=P. Lang |year=1984 |isbn=978-0-8204-0122-5 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref> Ang mga paliwanag na ahente o sanhing-sustansiya ay iminungkahi nina George Berkeley<ref name="BerkeleyDancy1998">{{cite book |author1=George Berkeley |url=https://books.google.com/books?id=cu7WAAAAMAAJ |title=A treatise concerning the principles of human knowledge |author2=Jonathan Dancy |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=978-0-19-875160-1 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref> at Thomas Reid.<ref name="Reid2012">{{cite book |author=Thomas Reid |url=https://books.google.com/books?id=UdYxuQAACAAJ |title=Essays on the Active Powers of the Human Mind; An Inquiry Into the Human Mind on the Principles of Common Sense; And an Essay on Quantity |date=2012 |publisher=HardPress |isbn=978-1-4077-2950-3 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref> Kinakailangan na ang sanhi ng ahente ay hindi bunga ng mga naunang pangyayari. Kinakailangan din na ang pagdulot ng ahente sa nasabing pangyayari ay hindi rin sanhi ng mga naunang pangyayari. Ilang suliranin ang natukoy sa ganitong pananaw. Una, mahirap matukoy ang dahilan sa anumang pagpili ng ahente, na nagmumungkahi na maaaring ito ay sapalaran o bunga ng pagkakataon (nang walang batayang pinagmumulan ng malayang pasya). Ikalawa, pinagtatanungan kung ang mga pisikal na pangyayari ay maaaring sanhi ng isang panlabas na sustansiya o isipan, isang karaniwang suliranin na kaugnay ng dualismong interaksyonista. ==== Inkompatibilismong mahigpit ==== Ang inkompatibilismong mahigpit ay ang ideya na ang malayang kalooban ay hindi maaaring umiral, mapa-deterministiko man ang mundo o hindi. Ipinagtanggol ni Derk Pereboom ang inkompatibilismong mahigpit, na tinukoy ang iba't ibang posisyon kung saan hindi mahalaga ang malayang kalooban sa indeterminismo/determinismo, kabilang ang mga sumusunod:<ref name="Derk1" /> # Determinismo (D) ay totoo, D ay hindi nangangahulugang wala tayong malayang kalooban (MK), subalit sa katotohanan, wala talaga tayong F. # D ay totoo, D ay hindi nangangahulugang wala tayong MK, subalit sa katotohanan hindi natin alam kung mayroon tayong F. # D ay totoo, at mayroon tayong MK. # D ay totoo, mayroon tayong MK, at MK ay nangangahulugang D. # D ay hindi napatunayan, subalit mayroon tayong MK. # D ay hindi totoo, mayroon tayong MK, at magkakaroon pa rin tayo ng MK kahit na totoo ang D. # D ay hindi totoo, wala tayong MK, subalit ang MK ay tugma sa D. Tinatawag ni Pereboom ang posisyon 3 at 4 na ''determinismong maluwag'', posisyon 1 bilang isang anyo ng ''determinismong mahigpit'', posisyon 6 bilang isang anyo ng ''libertariyanismong klasiko'', at anumang posisyon na may MK bilang ''kompatibilismo''. Itinanggi ni [[John Locke]] na may kabuluhan ang pariralang "malayang kalooban" (ihambing sateolohikal na walang-kognitibismo, isang katulad na pananaw sa pag-iral ng [[Diyos]]). Ayon sa kanya, hindi mahalaga ang katotohanan ng determinismo. Naniniwala siya na ang pangunahing katangian ng kusang kilos ay ang kakayahan ng isang indibidwal na ''ipagpaliban'' ang isang desisyon nang sapat na oras upang pag-isipan o suriin ang mga kahihinatnan ng isang pagpili: "...ang kalooban sa katotohanan, ay walang ibig sabihin kundi kapangyarihan, o kakayahan, na pumili o magpabor."<ref>Locke, J. (1689). ''An Essay Concerning Human Understanding'' (1998, ed). Book II, Chap. XXI, Sec. 17. Penguin Classics, Toronto. (sa Ingles)</ref> Sang-ayon ang makabagong pilosopo na si Galen Strawson kay Locke na ang katotohanan o kamalian ng determinismo ay hindi mahalaga sa suliranin.<ref name="GStraw">Strawson, G. (1998, 2004). "Free will". In E. Craig (ed.), ''Routledge Encyclopedia of Philosophy''. London: Routledge. Nakuha noong Agosto 17, 2006, [http://www.rep.routledge.com/article/V014 ((online))] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070825055350/http://www.rep.routledge.com/article/V014|date=2007-08-25}} (sa Ingles)</ref> Pinagtatalunan niya na ang ideya ng malayang kalooban ay humahantong sa walang katapusang pag-urong at kaya [[walang saysay]]. Ayon kay Strawson, kung ang isang tao ay responsable sa kanyang ginagawa sa isang sitwasyon, dapat ay responsable rin siya sa paraan ng kanyang kaisipan sa ilang aspeto. Subalit imposible na maging responsable sa paraan ng kanyang kaisipan sa anumang aspeto. Ito ay dahil upang maging responsable sa isang sitwasyon S, dapat ay responsable ka sa paraan ng iyong sarili sa ''S⁻¹''. Upang maging responsable sa paraan ng iyong sarili sa ''S⁻¹'', dapat ay responsable ka sa paraan ng iyong sarili sa ''S⁻²'', at iba pa. Sa isang punto sa kadena, dapat ay may naganap na kilos ng pinagmumulan bagong kadena ng sanhi. Subalit imposible ito. Hindi maaaring likhain ng tao ang kanyang sarili o ang kanyang mga mental na estado mula sa wala. Ipinapahiwatig ng argumentong ito na ang malayang kalooban mismo ay katawa-tawa, subalit hindi na hindi tugma na ito sa determinismo. Tinatawag ni Strawson ang kanyang pananaw bilang "pessimismo," subalit maaari itong iklasipika bilang inkompatibilismong mahigpit.<ref name="GStraw" /> ===== Determinismong sanhi ===== Ang determinismong sanhi ay ang konsepto na nakatali ang mga pangyayari sa isang tiyak na konteksto sa sanhi sa paraan na ang anumang kalagayan (ng isang bagay o pangyayari) ay ganap na tinutukoy ng mga naunang kalagayan. Ipinapahayag ng determinismong sanhi na may tuloy-tuloy na kadena ng mga nakaraang pangyayari na umaabot pabalik sa pinagmulan ng uniberso. Naniniwala ang mga tagapagtaguyod ng determinismong sanhi na walang bagay na walang sanhi o kusang nilikha. Ang pinaka-karaniwang anyo ng determinismong sanhi ay ang determinismong nomolohikal (o determinismong siyentipiko), na ang nakaraan at kasalukuyan ay ganap at kinakailangang nagtatakda ng hinaharap ayon sa mahigpit na mga batas ng kalikasan, kung saan ang bawat pangyayari ay hindi maiiwasang resulta ng mga nakaraang pangyayari. Ang mekanikang kuwantum ay nagdudulot ng seryosong hamon sa pananaw na ito. Patuloy ang pangunahing pagtatalo kung ang pisikal na uniberso ay tunay na deterministiko. Bagaman hindi maaaring gamitin ang [[Pamamaraang makaagham|metodong siyentipiko]] upang ganap na ipawalang-bisa ang indeterminismo sa konteksto ng paglabag sa pagsasara ng sanhi, maaari itong gamitin upang tukuyin ang indeterminismo sa batas ng kalikasan. Sa kasalukuyan, ang mga interpretasyon ng mekanikang kuwantum ay parehong deterministiko at indeterministiko, at ito ay patuloy na sinusuri sa pamamagitan ng mga [[eksperimento]].<ref name="GroblacherPaterek2007">{{cite journal |last1=Groblacher |first1=Simon |last2=Paterek |first2=Tomasz |last3=Kaltenbaek |first3=Rainer |last4=Brukner |first4=Caslav |last5=Zukowski |first5=Marek |last6=Aspelmeyer |first6=Markus |last7=Zeilinger |first7=Anton |year=2007 |title=An experimental test of non-local realism |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-04-19_446_7138/page/870 |journal=Nature |language=en |volume=446 |issue=7138 |pages=871–75 |arxiv=0704.2529 |bibcode=2007Natur.446..871G |doi=10.1038/nature05677 |issn=0028-0836 |pmid=17443179 |s2cid=4412358}}</ref> ===== Tadhana at kapalaran ===== {{Pangunahin|Kapalaran}} Ang tadhana o kapalaran ay isang paunang itinakdang daloy ng mga pangyayari. Maaaring isipin ito bilang paunang itinakdang hinaharap, maging sa pangkalahatan o para sa isang indibiduwal. Isa itong konsepto batay sa paniniwala na may nakatakdang natural na kaayusan sa [[kosmos]]. Bagaman madalas na magkapalit ang paggamit ng mga salitang "kapalaran" at "tadhana," may magkakaibang kahulugan ang mga ito. Ang kapalaran ay karaniwang nagpapahiwatig na may isang itinakdang landas na hindi maaaring iwasan, at kung saan wala tayong kontrol. Kaugnay ito ng determinismo, subalit hindi nito sinasabi ang anumang tiyak tungkol sa pisikal na determinismo. Kahit na may pisikal na hindi-determinismo, ang isang pangyayari ay maaari pa ring italaga ng labas. Ang tadhana naman ay kaugnay din ng determinismo, subalit hindi rin naglalabas ng tiyak na pahayag tungkol sa pisikal na determinismo. Kahit na may pisikal na hindi-determinismo, ang isang pangyayari ay maaari pa ring itinakda na mangyari. Ang tadhana ay nagpapahiwatig na may isang itinakdang landas na hindi maaaring iwasan, subalitf hindi nito awtomatikong nagtatakda kung paano ang landas na iyon ay naitatag (hal., hindi ito direktang sumasalungat sa inkompatibilistang malayang kalooban). Kung umiiral ang malayang kalooban, maaari itong maging mekanismo kung paano napipili ang itinakdang kinalabasan (itinakda upang kumatawan sa tadhana).<ref name="Blackwell2011">{{cite book |author=Ben C. Blackwell |url=https://books.google.com/books?id=WDZxSq9nx4IC |title=Christosis: Pauline Soteriology in Light of Deification in Irenaeus and Cyril of Alexandria |publisher=Mohr Siebeck |year=2011 |isbn=978-3-16-151672-6 |page=50 |language=en |access-date=8 Disyembre 2012}}</ref> ===== Determinismong lohikal ===== Ang talakayan tungkol sa tadhana ay hindi nangangailangan ng pagkakaroon ng [[sobrenatural]] na kapangyarihan. Ang lohikal na determinismo o determinasyon ay ang ideya na lahat ng proposisyon, maging tungkol sa [[nakaraan]], [[kasalukuyan]], o [[hinaharap]], ay alinman sa totoo o mali. Lumilikha ito ng natatanging problema para sa malayang kalooban dahil ang mga proposisyon tungkol sa hinaharap ay may katotohanan na sa kasalukuyan (ibig sabihin, ito ay itinakda na bilang totoo o mali), at tinutukoy bilang problema ng mga hinaharap na nakadepende. ===== Omnisiyensiya ===== Ang Omnisiyensiya o kamalayan sa lahat ng bagay ay ang kakayahang malaman ang lahat ng maaaring malaman (kasama rito ang lahat ng hinaharap na pangyayari), at karaniwang itinuturing na katangian ng isang diyos na lumikha. Ang kamalayan sa lahat ng bagay ay nagpapahiwatig ng pagkakaroon ng tadhana. Ilang [[manunulat]] ang nagsasabing ang malayang kalooban ay hindi maaaring umiral kasama ng [[kamalayan]] sa lahat ng bagay. Isang argumento ang nagsasabing ang isang omniscient na lumikha ay hindi lamang nagpapahiwatig ng tadhana kundi ng isang uri ng mataas na antas ng predeterminismo tulad ng mahigpit na teolohikal na determinismo o predestinasyon – na itinakda na nila ang lahat ng pangyayari at kinalabasan sa uniberso nang pauna. Sa ganitong kaso, kahit na ang isang indibiduwal ay maaaring magkaroon ng impluwensya sa kanilang mababang antas na pisikal na sistema, ang kanilang mga pagpili tungkol dito ay hindi na kanila, tulad ng sa libertaryanong malayang kalooban. Ang kamalayan sa lahat ng bagay ay ginagamit bilang argumento ng hindi pagkakatugma ng mga katangian para sa pag-iral ng Diyos, kilala bilang argumento mula sa malayang kalooban, at malapit na kaugnay ng iba pang ganitong argumento, halimbawa ang hindi pagkakatugma ng kapangyarihan ng Diyos sa pagiging mabuting lumikha (ibig sabihin, kung alam ng diyos kung ano ang pipiliin nila, responsable siya sa pagpapaabot sa pagpili nito). ===== Predeterminismo ===== Ang predeterminismo ay ang ideya na ang lahat ng pangyayari ay itinakda nang pauna.<ref name="McKewan">{{cite encyclopedia |year=2009 |title=Predeterminism |encyclopedia=Encyclopedia of Time: Science, Philosophy, Theology, & Culture |publisher=SAGE Publications |last=McKewan |first=Jaclyn |editor=H. James Birx" |pages=1035–36 |language=en |doi=10.4135/9781412963961.n191 |isbn=978-1-4129-4164-8 |chapter=Evolution, Chemical}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Predeterminism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/predeterminism |access-date=20 Disyembre 2012 |date=2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904051839/http://oxforddictionaries.com/definition/english/predeterminism |archive-date=Setyembre 4, 2012 |url-status=dead}}. See also {{cite encyclopedia |title=Predeterminism |encyclopedia=Collins English Dictionary |publisher=Collins |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/predeterminism |access-date=20 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130408100159/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/predeterminism |archive-date=8 April 2013 |url-status=live}}</ref> Ang predeterminismo ay pilosopiya na nagsasabing lahat ng pangyayari sa [[kasaysayan]], nakaraan, kasalukuyan, at hinaharap, ay naitakda na o alam na (ng Diyos, tadhana, o iba pang puwersa), kabilang ang mga gawaing pantao. Karaniwan, ang predeterminismo ay tinutukoy na ang mga gawaing pantao ay hindi makakaapekto sa (o walang kinalaman sa) mga kinalabasan ng paunang itinakdang daloy ng mga pangyayari, at ang tadhana ng isang tao ay itinakda nang panlabas (hal., eksklusibo ng isang diyos na lumikha). Ang konsepto ng predeterminismo ay madalas na ipinapaliwanag gamit ang determinismong sanhi, na nagpapahiwatig na may tuloy-tuloy na kadena ng mga naunang pangyayari mula sa simula ng uniberso. Sa kaso ng predeterminismo, ang kadena ng mga pangyayaring ito ay paunang itinakda, at ang mga gawaing pantao ay hindi makakaapekto sa mga kinalabasan ng paunang itinakdang kadena. Maaari rin itong tukuyin bilang partikular na uri ng determinismo.<ref name="McKewan" /><ref>{{cite web |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=10 September 2009 <!-- date found by checking page's source code where format of date given as m.d.y --> |title=Some Varieties of Free Will and Determinism |url=http://philosophy.lander.edu/ethics/notes-determinism.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121013023921/http://philosophy.lander.edu/ethics/notes-determinism.html |archive-date=13 Oktubre 2012 |access-date=19 Disyembre 2012 |work=Philosophy 302: Ethics |publisher=philosophy.lander.edu |language=en |quote=Predeterminism: the philosophical and theological view that combines God with determinism. On this doctrine events throughout eternity have been foreordained by some supernatural power in a causal sequence.}}</ref> Maaari rin itong gamitin nang magkasingkahulugan sa determinismong sanhi – sa konteksto ng kakayahan nitong tukuyin ang mga pangyayaring hinaharap.<ref name="McKewan" /><ref>{{cite web |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=10 Setyembre 2009 <!-- date found by checking page's source code where format of date given as m.d.y --> |title=Some Varieties of Free Will and Determinism |url=http://philosophy.lander.edu/ethics/notes-determinism.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121013023921/http://philosophy.lander.edu/ethics/notes-determinism.html |archive-date=13 Oktubre 2012 |access-date=19 Disyembre 2012 |work=Philosophy 302: Ethics |publisher=philosophy.lander.edu |language=en |quote=Predeterminism: the philosophical and theological view that combines God with determinism. On this doctrine events throughout eternity have been foreordained by some supernatural power in a causal sequence.}}</ref> Sa kabila nito, ang predeterminismo ay madalas na itinuturing na hiwalay sa determinismong sanhi.<ref name="McKewan" /><ref>Tingnan ang halimbawa ni {{cite journal |author=Hooft, G. |year=2001 |title=How does god play dice? (Pre-)determinism at the Planck scale |journal=harvard.edu |language=en |arxiv=hep-th/0104219 |bibcode=2001hep.th....4219T |quote=Predeterminism is here defined by the assumption that the experimenter's 'free will' in deciding what to measure (such as his choice to measure the x- or the y-component of an electron's spin), is in fact limited by deterministic laws, hence not free at all}}, at {{cite journal |author=Sukumar, CV |year=1996 |title=A new paradigm for science and architecture |journal=City |language=en |volume=1 |issue=1–2 |pages=181–83 |bibcode=1996City....1..181S |doi=10.1080/13604819608900044 |quote=Quantum Theory provided a beautiful description of the behaviour of isolated atoms and nuclei and small aggregates of elementary particles. Modern science recognized that predisposition rather than predeterminism is what is widely prevalent in nature.}}</ref> Ang katawagang predeterminismo ay madalas ding gamitin sa konteksto ng biyolohiya at [[Pagmamana ng katangian|pagmamana]], kung saan ito ay kumakatawan sa isang uri ng determinismong biyolohikal.<ref>{{cite encyclopedia |title=Predeterminism |encyclopedia=Merriam-Webster Dictionary |publisher=Merriam-Webster, Incorporated |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/predeterminism |access-date=20 Disyembre 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130403050806/http://www.merriam-webster.com/dictionary/predeterminism |archive-date=3 Abril 2013 |url-status=live}} Tingnan ang halimbawa ni {{cite journal |author=Ormond, A.T. |year=1894 |title=Freedom and psycho-genesis |url=https://zenodo.org/record/1429090 |journal=Psychological Review |language=en |volume=1 |issue=3 |pages=217–29 |doi=10.1037/h0065249 |quote=The problem of predeterminism is one that involves the factors of heredity and environment, and the point to be debated here is the relation of the present self that chooses to these predetermining agencies}}, at {{cite journal |author=Garris, M.D. |display-authors=etal |year=1992 |title=A Platform for Evolving Genetic Automata for Text Segmentation (GNATS) |journal=Science of Artificial Neural Networks |language=en |volume=1710 |pages=714–24 |bibcode=1992SPIE.1710..714G |doi=10.1117/12.140132 |quote=However, predeterminism is not completely avoided. If the codes within the genotype are not designed properly, then the organisms being evolved will be fundamentally handicapped. |s2cid=62639035}}</ref> Ang katagang predeterminismo ay hindi lamang nangangahulugang pagtukoy ng lahat ng pangyayari, kundi ang paunang at sinasadyang may malay na pagtukoy sa lahat ng pangyayari (samakatuwid, ginagawa ito, marahil, ng isang may malay na nilalang). Habang ang determinismo ay karaniwang tumutukoy sa naturalistang maipaliwanag na sanhi ng mga pangyayari, ang predeterminismo ay sa kahulugan nito ay nagpapahiwatig ng isang tao o isang "may-ari" na kumokontrol o nagpaplano sa sanhi ng mga pangyayari bago ito mangyari at marahil naninirahan sa labas ng natural na unibersong sanhi. Ang predestinasyon ay nagsasaad na isang lubos na makapangyarihang nilalang ay tunay na nagtakda ng lahat ng pangyayari at kinalabasan sa uniberso nang pauna, at ito ay isang kilalang doktrina ng mga [[John Calvin|Calvinista]] sa [[teolohiyang Kristiyano]]. Ang [[predestinasyon]] ay madalas ituring bilang isang anyo ng mahigpit na teolohikal na determinismo. Dahil dito, ang predeterminismo ay inihahambing sa fatalismo.<ref>{{cite journal |author=Sherman, H. |year=1981 |title=Marx and determinism |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-issues_1981-03_15_1/page/60 |journal=Journal of Economic Issues |language=en |volume=15 |issue=1 |pages=61–71 |doi=10.1080/00213624.1981.11503814 |jstor=4224996 |quote=Many religions of the world have considered that the path of history is predetermined by God or Fate. On this basis, many believe that what will happen will happen, and they accept their destiny with fatalism.}}</ref> Ang fatalismo ay ang ideya na lahat ay itinakdang mangyari, kaya ang mga tao ay walang kontrol sa kanilang hinaharap. ==== Determinismong teolohikal ==== Ang determinismong teolohikal ay isang anyo ng determinismo na nagsasaad na lahat ng pangyayaring nagaganap ay itinakda na o itinadhana na mangyari ng isang [[Monoteismo|monoteistikong]] diyos, o kaya naman, nakatakdang maganap batay sa Kanyang pagiging lubos na nakaaalam ng lahat ng bagay (omnisiyensya). May dalawang uri ng determinismong teolohikal, na tinutukoy dito bilang malakas at mahina.<ref name="JordanTate2004">{{cite book |author1=Anne Lockyer Jordan |url=https://books.google.com/books?id=uBVuNip8qjkC |title=Philosophy of Religion for A Level OCR Edition |author2=Anne Lockyer Jordan Neil Lockyer Edwin Tate |author3=Neil Lockyer |author4=Edwin Tate |publisher=Nelson Thornes |year=2004 |isbn=978-0-7487-8078-5 |page=211 |language=en |access-date=22 Disyembre 2012}}</ref> * Ang una, ang malakas na determinismong teolohikal, ay nakabatay sa konsepto ng isang diyos na manlilikha na nagtatakda ng lahat ng pangyayari sa kasaysayan: "ang bawat bagay na nagaganap ay itinadhana ng isang diyos na lubos na makapangyarihan at nakaaalam ng lahat."<ref name="Iannone2001">{{cite book |author=A. Pabl Iannone |title=Dictionary of World Philosophy |publisher=Taylor & Francis |year=2001 |isbn=978-0-415-17995-9 |page=194 |language=en |chapter=determinism |access-date=22 Disyembre 2012 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=7wBmBO3vpE4C}}</ref> * Ang pangalawa, ang mahinang determinismong teolohikal, ay nakabatay naman sa konsepto ng banal na kaalaman sa hinaharap – "dahil ang pagkaalam ng Diyos ay ganap at walang pagkakamali, ang mga bagay na alam Niya tungkol sa hinaharap ay tiyak na mangyayari; samakatuwid, ang hinaharap ay nakatakda na."<ref name="Huyssteen2003">{{cite book |author=Wentzel Van Huyssteen |title=Encyclopedia of science and religion |publisher=Macmillan Reference |year=2003 |isbn=978-0-02-865705-9 |volume=1 |page=217 |language=en |chapter=theological determinism |access-date=22 Disyembre 2012 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HIcYAAAAIAAJ}}</ref> May ilang bahagyang pagkakaiba sa ganitong pagkakahati. May ilan na nagsasabing ang determinismong teolohikal ay nangangailangan ng ganap na pagtatalaga ng lahat ng kaganapan at kinalabasan ng Diyos (ibig sabihin, hindi nila itinuturing ang mahinang bersyon bilang determinismong teolohikal maliban kung itinatanggi rin ang malayang pagpapasya), o kaya, hindi nila itinuturing na determinismong teolohikal ang mahinang bersyon.<ref name="VanArragon2010" /> Maaari ring ituring ang determinismong teolohikal bilang isang anyo ng determinismong sanhi, kung saan ang mga naunang kalagayan ay ang likas na katangian at kalooban ng Diyos.<ref name="stanfordmoralresponsibility" /> Kaugnay ng malayang pagpapasya at ng pag-uuri ng kompatibilismo o inkompatibilismong teolohikal, ang determinismong teolohikal ay ang [[tesis]] na umiiral ang Diyos at mayroon Siyang hindi nagkakamaling kaalaman sa lahat ng totoong proposisyon, kabilang ang mga proposisyon tungkol sa ating mga gagawing aksyon sa hinaharap; ito ang pinakasimpleng depinisyon na sumasaklaw sa lahat ng anyo ng determinismong teolohikal.<ref name="stanfordincompatibilismarguments" /> [[Talaksan:TheologicalDeterminismXFreeWill (tl).svg|thumb|Isang pinasimpleng taksonomiya ng mga pampilosopiya na paninindigan hinggil sa malayang kalooban at determinismong teolohikal.<ref name="stanfordforeknowledge" />]] May iba't ibang implikasyon ang determinismong teolohikal para sa metapisikal na malayang pagpapasya depende sa interpretasyong pampilosopiya. * Ang malakas na determinismong teolohikal ay hindi tugma sa metapisikal na malayang pagpapasya at isang anyo ito ng matigas na determinismong teolohikal (na katumbas ng tinatawag na ''fatalismong teolohikal''). Ipinapalagay nito na hindi umiiral ang malayang pagpapasya at ang Diyos ay may ganap na kontrol sa mga kilos ng tao. Ang matigas na determinismong teolohikal ay may kahalintulad na implikasyon sa matigas na determinismo, bagaman hindi nito kinakailangang pawalang-bisa ang kompatibilistang malayang pagpapasya.<ref name="stanfordforeknowledge" /> Isang anyo ito ng inkompatibilismong teolohikal. * Samantala, ang mahinang determinismong teolohikal ay maaaring maging tugma o hindi tugma sa metapisikal na malayang pagpapasya depende sa pampilosopiya na [[pagpapaliwanag]] ng pagkaalam ng Diyos. Dahil dito, maaari itong ituring na isang anyo ng matigas na determinismong teolohikal (fatalismong teolohikal) o malambot na determinismong teolohikal, isang terminong ginagamit para sa kalinawan. Ipinapalagay ng malambot na determinismong teolohikal na ang mga tao ay may kalayaang pumili ng kanilang mga aksyon; alam lamang ng Diyos kung ano ang kanilang pipiliin bago pa ito mangyari, subalit hindi Niya binabago ang kinalabasan. Ang pamamahala ng Diyos ay "kompatible" sa kusang-loob na pagpili. Ang malambot na determinismong teolohikal ay kilala rin bilang kompatibilismong teolohikal. Ang pagtanggi sa determinismong teolohikal (o sa banal na kaalaman sa hinaharap) ay itinuturing namang inkompatibilismong teolohikal, na kaugnay ng mas pangkalahatang talakayan tungkol sa malayang pagpapasya.<ref name="stanfordforeknowledge" /> Ang pangunahing argumento para sa fatalismong teolohikal sa kaso ng mahinang determinismong teolohikal ay ganito: # Ipagpalagay na umiiral ang banal na kaalaman sa hinaharap o ang pagkaalam ng Diyos sa lahat ng bagay. # Ang hindi nagkakamaling kaalaman sa hinaharap ay nagpapahiwatig ng tadhana (tiyak na alam na kung ano ang gagawin ng isang tao). # Ang tadhana ay nag-aalis ng posibilidad ng alternatibo (hindi maaaring kumilos nang iba). # Samakatwid, hindi tugma ito sa metapisikal na malayang pagpapasya. Madalas tanggapin ang argumentong ito bilang batayan ng inkompatibilismong teolohikal, na nagtatanggi alinman sa malayang pagpapasya o sa banal na kaalaman ng Diyos, at dahil dito, pati na rin sa determinismong teolohikal. Sa kabilang dako, kailangang hanapan ng tugon ito ng kompatibilismong teolohikal. Kabilang sa mga tugon ng mga kompatibilistang teolohikal ang sumusunod: * Pagtanggi sa pagkakaroon ng katotohanang halaga (''truth value'') ng mga pangyayaring panghinaharap, bagaman nagreresulta ito sa pagtanggi rin sa banal na kaalaman at samakatuwid sa determinismong teolohikal. * Pagpapatibay ng pagkakaiba ng hindi-nakabatay sa oras na kaalaman (''space-time independence''), isang pananaw na isinusulong halimbawa nina Boecio,<ref name="Huyssteen20032">{{cite book |author=Wentzel Van Huyssteen |title=Encyclopedia of science and religion |publisher=Macmillan Reference |year=2003 |isbn=978-0-02-865705-9 |volume=1 |page=217 |language=en |chapter=theological determinism |access-date=22 Disyembre 2012 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HIcYAAAAIAAJ}}</ref> [[Tomas ng Aquino|Tomas de Aquino]],<ref>{{cite book |author=Aquinas, St. Thomas |title=Summa Theologica |year=1923 |language=la |chapter=Ia, q. 14, art 13. |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.126741}} </ref> at C.S. Lewis.<ref>{{cite book |author=C.S. Lewis |title=Mere Christianity |publisher=Touchstone:New York |year=1980 |page=149 |language=en}}</ref> * Pagtanggi sa Prinsipyo ng Alternatibong mga Posibilidad: "Kung hindi mo maaaring gawin ang kabaligtaran ng iyong ginawa, hindi ka malayang kumilos." Halimbawa, maaaring magkaroon ang isang tagamasid na tao ng [[makina]] na kayang tuklasin kung ano ang mangyayari sa hinaharap, subalit ang pag-iral o paggamit ng makinang ito ay walang impluwensiya sa kinalabasan ng mga pangyayari.<ref name="zagzebski1991">{{cite book |author=Linda Trinkaus Zagzebski |title=The Dilemma of Freedom and Foreknowledge |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-510763-0 |language=en |chapter=kabanata 6, seksyon 2.1 |access-date=22 Disyembre 2012 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=0v9nLMBtGYcC}}</ref> Sa kahulugan ng kompatibilismo at inkompatibilismo, madalas hindi pinaghihiwalay ng mga sanggunian ang determinismong pisikal at ang mas mataas na antas ng determinismo (tulad ng predeterminismo o determinismong teolohikal). Dahil dito, ang matigas na determinismo kaugnay ng determinismong teolohikal ay maaaring uriin bilang matigas na inkompatibilismo kaugnay ng determinismong pisikal (kung walang pahayag tungkol sa panloob na sanhi o determinismo ng sansinukob), o kahit bilang kompatibilismo (kung ang kalayaan mula sa determinismo ay hindi itinuturing na kailangan para sa malayang pagpapasya). Sa parehong prinsipyo, maaaring uriin ang metapisikal na libertariyanismo (isang anyo ng inkompatibilismo kaugnay ng determinismong pisikal) bilang kompatibilismo kaugnay ng determinismong teolohikal (kung ipinapalagay na ang mga malayang kaganapan ay itinakda na mangyari subalit hindi "itinadhana "o tinukoy ng Diyos ang kinalabasan ng mga ito). Kung tatanggapin naman ang matigas na determinismong teolohikal (kung ipagpapalagay na ang mga kinalabasan ay itinadhana mismo ng Diyos), kung gayon ay hindi na posible ang metapisikal na libertariyanismo at kakailanganin itong muling uriin (bilang matigas na inkompatibilismo, dahil ang sansinukob ay nananatiling itinuturing na hindi deterministiko – bagaman teknikal na tama pa rin ang pagtukoy dito bilang matigas na determinismo).<ref name="VanArragon2010" /> ==== Problema ng isip at katawan ==== Ang ideya ng malayang pagpapasya ay isang aspekto ng problema ng isip at katawan, ibig sabihin, ang pagtalakay sa ugnayan ng isip (halimbawa, kamalayan, [[alaala]], at paghatol) at [[Katawan ng tao|katawan]] (halimbawa, utak ng tao at [[sistemang nerbiyos]]). Ang mga pampilosopiyang modelo ng isip ay hinahati sa mga pisikal at di-pisikal na pagpapaliwanag. Ang duwalismong Cartesiyano ay naniniwalang ang isip ay isang di-pisikal na substansiya, ang luklukan ng kamalayan at [[talino]], at hindi ito kapareho ng mga pisikal na kalagayan ng utak o katawan. Iminumungkahi nito na bagaman nagkakaroon ng ugnayan ang dalawang daigdig (ang isip at ang katawan), ang bawat isa ay may ilang antas ng kasarinlan. Sa ilalim ng duwalismong Cartesiyano, ang panlabas na isip ay responsable sa pagkilos ng katawan, bagaman madalas ang di-malay na aktibidad ng utak ay dulot ng mga panlabas na pangyayari (halimbawa, ang agarang reaksyon kapag napaso).<ref name="Peruzzi">Tingnan ang halimbawa: {{cite book |author=Sandro Nannini |title=Mind and Causality |publisher=John Benjamins Publishing |year=2004 |isbn=978-1-58811-475-4 |editor=Alberto Peruzzi |pages=69 ''ff'' |language=en |chapter=Chapter 5: Mental causation and intentionality in a mind naturalizing theory |chapter-url=https://books.google.com/books?id=zYEPifPTQK4C&pg=PA75}}</ref> Ipinapalagay ng duwalismong Cartesiyano na ang pisikal na daigdig ay hindi deterministiko&nbsp;– at na ang panlabas na isip ay may kontrol sa ilang pisikal na kaganapan, na nagbibigay ng paliwanag para sa inkompatibilistang malayang pagpapasya. Mula rito, umusbong ang isang anyo na tinatawag na duwalismong interaksiyonalista, na nagmumungkahi ng dalawang-paraang interaksyon: na may ilang pisikal na kaganapan na sanhi ng mga gawaing mental, at may ilang gawaing mental na sanhi ng mga pisikal na kaganapan. Isa sa mga makabagong pananaw hinggil sa posibleng paghihiwalay ng isip at katawan ay ang pormulasyong "tatlong daigdig" ni [[Karl Popper]].<ref name="Popper">{{cite book |author=Karl Raimund Popper |title=All Life is Problem Solving |publisher=Psychology Press |year=1999 |isbn=978-0-415-17486-2 |edition=1 panayam binigay sa Mannheim, 8 Mayo 1972 |pages=23 ''ff'' |language=en |chapter=Notes of a realist on the body-mind problem |quote=The body-mind relationship...includes the problem of man's position in the physical world...'World 1'. The world of conscious human processes I shall call 'World 2', and the world of the objective creations of the human mind I shall call 'World 3'. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Pa3cZYwdq28C&pg=PA23}}</ref> Ang duwalismong Cartesiyano at ang tatlong daigdig ni Popper ay dalawang anyo ng tinatawag na plurarlismong [[Epistemolohiya|epistemolohikal]], ang paniniwalang kailangan ng iba't ibang pamamaraang epistemolohikal upang ganap na mailarawan ang daigdig. Kabilang sa iba pang anyo ng plurarlismong epistemolohikal ang paralelismong sikopisikal at epiphenomenalismo. Sa pananaw na ito, ang problema ng isip at katawan ay hindi maibababa o maipapaliwanag lamang gamit ang mga konsepto ng [[likas na agham]]. Ang kasalungat na pananaw naman ay tinatawag na pisikalismo. Ang pisikalismo ay isang teoryang pampilosopiya na nagsasaad na ang lahat ng umiiral ay hindi hihigit sa mga pisikal nitong katangian, na walang mga di-pisikal na substansiya (halimbawa, mga isipan na ganap na hiwalay sa katawan). Maaaring reduktibo o di-reduktibo ang pisikalismo. Ang reduktibong pisikalismo ay nakabatay sa ideya na ang lahat ng bagay sa daigdig ay maaaring maibalik o maipaliwanag sa pinakapayak nitong pisikal o materyal na batayan. Sa kabilang dako, ang di-reduktibong pisikalismo ay nagsasaad na ang mga katangiang mental ay bumubuo ng hiwalay na [[Ontolohiya|ontolohikal]] na kategorya mula sa mga katangiang pisikal, na ang mga kalagayang mental (gaya ng ''qualia'') ay hindi maaaring ibaba sa mga kalagayang pisikal. Bagaman maaaring isipin na magkaibang uri ang mga kalagayang mental at mga kalagayang neorolohikal, hindi nito awtomatikong inaalis ang posibilidad na may korelasyon sa pagitan ng mga ito. Sa isa sa mga ganitong pormulasyon, ang anomalyang monismo, ang mga kaganapang mental ay ''supervene'' o umaasa sa mga kaganapang pisikal, na inilalarawan ang paglitaw ng mga katangiang mental na kaugnay ng mga katangiang pisikal&nbsp;– nagpapahiwatig ng kaugnayang sanhi (''causal reducibility''). Dahil dito, madalas uriin ang di-reduktibong pisikalismo bilang isang anyo ng duwalismong katangian sa halip na monismo, bagaman may mga anyo ng duwalismong katangian na hindi sumasang-ayon sa kaugnayang sanhi ng mga kalagayang mental. Ang inkompatibilismo ay nangangailangan ng pagkakaiba sa pagitan ng mental at pisikal, bilang komentaryo sa hindi pagkakatugma ng deterministikong pisikal na realidad at ng karanasang may malayang pagpapasya. Bilang dagdag, ang libertariyanismong metapisikal ay kailangang magpahayag ng impluwensiya sa pisikal na realidad; at kung ang isip ang may pananagutan sa impluwensiyang ito (sa halip na basta walang-piling sistema), dapat itong naiiba sa katawan upang magawa ito. Parehong duwalismong substansiya at duwalismong katangian ang nag-aalok ng ganitong pagkakaiba, at yaong mga bersyong hindi ganap na walang epekto sa pisikal na daigdig (halimbawa, ''duwalismong interaksiyonalista'' at ''di-reduktibong pisikalismo'') ay nagbibigay ng teoretikal na batayan para sa inkompatibilistang malayang pagpapasya. Napuna na hanggang ngayon, hindi pa nalulutas ng mga batas ng pisika ang tinatawag na mahigpit na suliranin ng kamalayan:<ref name="Kalat">Tingnan {{cite encyclopedia |title=The hard problem of consciousness |encyclopedia=Internet Encyclopedia of Philosophy |url=http://www.iep.utm.edu/hard-con/ |access-date=2015-04-27 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420211306/http://www.iep.utm.edu/hard-con/ |archive-date=2015-04-20 |author=Josh Weisberg |url-status=live}} o {{cite encyclopedia |title=Consciousness: §9.9 Non-physical theories |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2014 Edition) |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=Abril 27, 2015 |date=Ene 14, 2014 |editor=Edward N. Zalta |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20211227132808/https://plato.stanford.edu/entries/consciousness/#NonPhyThe |archive-date=Disyembre 27, 2021 |chapter-url=http://plato.stanford.edu/entries/consciousness/#NonPhyThe |author=Robert Van Gulick |chapter=Consciousness |url-status=live}}</ref> "Ang paglutas sa mahigpit na suliranin ng kamalayan ay kinabibilangan ng pagtukoy kung paano nagdudulot ng mga karanasan ang mga prosesong [[pisyolohikal]] tulad ng pagdaloy ng mga [[Ion|iono]] sa lamad ng nerbiyos." Ayon sa ilan, "na malapit na kaugnay ng mahigpit na problema ng kamalayan, ang mahigpit na problema ng malayang pagpapasya ay ang ubod ng isyung kamalayan at kalayaan: nakaaapekto ba talaga ang malay na pagpapasya sa materyal na daigdig?"<ref name="Baumeister2" /> Subalit, ayon naman sa iba, "ang kamalayan ay may higit na maliit na papel sa buhay ng tao kaysa sa karaniwang paniniwala ng [[Kalinangang Kanluranin|kulturang Kanluranin]]."<ref name="illusion">Banggit mula kay {{cite book |author=Tor Nørretranders |title=The user illusion: Cutting consciousness down to size |url=https://archive.org/details/userillusioncutt00nr |publisher=Penguin Books |year=1998 |isbn=978-0-14-023012-3 |edition=1 salin ni Jonathan Sydenham ng ''Maerk verden'' noong 1991 |page=ix |language=en |chapter=Paunang Salita}}</ref> === Kompatibilismo === [[File:Thomas_Hobbes_(portrait).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Thomas_Hobbes_(portrait).jpg|thumb|Isang klasikong kompatibalista si [[Thomas Hobbes]]]] Ipinapanatili ng mga kompatibilista na ang determinismo ay maaaring umayon sa malayang kalooban. Naniniwala sila na ang kalayaan ay maaaring umiral o mawala sa isang sitwasyon dahil sa mga dahilan na walang kinalaman sa metapisika. Halimbawa, ang mga [[hukuman]] ay nagbibigay ng hatol kung ang isang tao ay kumikilos ayon sa sarili niyang malayang kalooban sa ilang mga kalagayan nang hindi dinadala ang usaping metapisikal. Katulad nito, ang kalayaang [[pampolitika]] ay isang di-metapisikal na kaisipan.<ref>{{cite journal |last1=Rawls |first1=John |date=1985 |title=Justice as Fairness: Political not Metaphysical |url=https://www.jstor.org/stable/2265349 |journal=Philosophy & Public Affairs |language=en |volume=14 |issue=3 |pages=223–251 |issn=0048-3915 |jstor=2265349 |access-date=4 Disyembre 2023}}</ref> Gayundin, may ilang kompatibilista na naglalarawan ng malayang kalooban bilang kalayaang kumilos ayon sa mga itinakdang motibo nang walang hadlang mula sa ibang tao, gaya ni [[Aristoteles]] sa kanyang ''Etikang Nikomakea''<ref>{{Cite book |last=Meyer |first=Susan Sauve |title=Aristotle on Moral Responsibility |year=2012 |location=Oxford |language=en}}</ref> at ng [[Stoiko]] na si Crisipo.<ref>Bobzien, Susanne, ''Freedom and Determinism in Stoic Philosophy'', Oxford 1998, Chapter 6. (sa Ingles)</ref> Sa kabaligtaran, ang mga inkompatibilista ay nakatuon sa isang uri ng "metapisikal na malayang kalooban" na ayon sa mga kompatibilista ay hindi pa kailanman malinaw na nailarawan. Ipinagtatanggol ng mga kompatibilista na hindi mahalaga kung umiiral man ang determinismo; bagaman hindi sila nagkakaisa kung ano nga ba ang tunay na mahalaga. Upang maging isang kompatibilista, hindi kailangang manindigan sa isang tiyak na kahulugan ng malayang kalooban, na ang kailangan lamang ay itanggi na ang determinismo ay salungat dito.<ref name="CompSEP">{{Cite encyclopedia |title=Compatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/sum2004/entries/compatibilism/ |access-date=2006-08-16 |date=2004 |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |edition=Tag-araw 200 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414034626/http://plato.stanford.edu/archives/sum2004/entries/compatibilism/ |archive-date=2016-04-14 |last1=McKenna |first1=Michael |url-status=live}}</ref> Bagaman may iba't ibang hadlang sa paggamit ng sariling mga pagpili, hindi nangangahulugang ang malayang kalooban ay kalayaan sa pagkilos. Ang kalayaan sa pagpili (ang kalayaang pumili ng sariling kalooban) ay lohikong hiwalay sa kalayaan sa pagsasakatuparan ng pagpiling iyon (kalayaang isagawa ang sariling kalooban),<ref name="OConner2002" /> bagaman hindi lahat ng manunulat ay kinikilala ang pagkakaibang ito. Gayunman, may ilang pilosopo na naglalarawan ng malayang kalooban bilang kawalan ng mga hadlang. Ang ilang "makabagong kompatibilista" gaya nina Harry Frankfurt at Daniel Dennett, ay nagsasabing ang malayang kalooban ay simpleng kakayahang pumili nang malaya batay sa mga limitasyong mayroon ang isang tao. Sa ibang salita, maaaring manatiling malaya ang mga pagpili ng isang taong pinipilit kung ang ganitong pamimilit ay umaayon sa kanyang sariling mga layunin at pagnanasa.<ref name="DD1" /><ref name="Frankfurt">{{cite journal |last1=Frankfurt |first1=H. |year=1971 |title=Freedom of the Will and the Concept of the Person |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-philosophy_1971-01-14_68_1/page/4 |journal=Journal of Philosophy |language=en |volume=68 |issue=1 |pages=5–20 |doi=10.2307/2024717 |jstor=2024717}}</ref> ==== Malayang kalooban bilang kawalan ng pisikal na hadlang ==== Karamihan sa mga "klasikong kompatibilista," gaya ni [[Thomas Hobbes]], ay nagsasabing ang isang tao ay kumikilos ayon sa sarili niyang kalooban lamang kung ito ang ninanasa niyang gawin, at kung maaari rin niyang piliing huwag gawin iyon ''kung nanaisin niya''. Iniuugnay minsan ni Hobbes ang ganitong uri ng kalayaang kompatibilista sa bawat indibiduwal at hindi sa isang abstraktong konsepto ng ''kalooban'', sa pagsasabing, halimbawa, na: {{quote|"Walang kalayaang maipapataw sa kalooban, [[pagnanasa]], o hilig, kundi sa mismong tao; na ang kalayaang ito ay nasusukat sa kawalan ng anumang hadlang sa paggawa ng bagay na kanyang kinalolooban, ninanasa, o hinahangad gawin." ''("No liberty can be inferred to the will, desire, or inclination, but the liberty of the man; which consisteth in this, that he finds no stop, in doing what he has the will, desire, or inclination to doe. [sic]")''<ref name="Hobbes">Hobbes, T. (1651) ''Leviathan'' [http://www.gutenberg.org/files/3207/3207-h/3207-h.htm Chapter XXI.: "Of the liberty of subjects"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190716194058/http://www.gutenberg.org/files/3207/3207-h/3207-h.htm|date=2019-07-16}} (edisyong 1968). London: Penguin Books. (sa Ingles)</ref>}} Sa pagpapaliwanag ng mahalagang kundisyong ito, isinulat ni [[David Hume]] na: {{quote|"Ang ganitong kalayaang hipotetikal ay karaniwang ipinagkakaloob sa sinumang hindi bilanggo at nakagapos sa tanikala." ''("This hypothetical liberty is universally allowed to belong to every one who is not a prisoner and in chains.")''<ref name="Hume">Hume, D. (1740). ''A Treatise of Human Nature'' Section VIII.: "[http://www.gutenberg.org/files/4705/4705-h/4705-h.htm Of liberty and necessity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190718142116/http://www.gutenberg.org/files/4705/4705-h/4705-h.htm|date=2019-07-18}}" (edisyong 1967). [[Oxford University Press]], Oxford. {{ISBN|0-87220-230-5}} (sa Ingles)</ref>}} Katulad nito, ipinahayag ni [[Voltaire]] sa kanyang ''Dictionnaire philosophique'' na: {{quote|"Ang kalayaan, kung gayon, ay walang iba kundi ang kapangyarihang gawin ang ninanasa ng isa." ''("Liberty then is only and can be only the power to do what one will.")''}} Tinanong pa niya, "Nais mo bang ang lahat ay mangyari ayon sa kapritso ng isang milyong bulag na pagnanasa?" ''("Would you have everything at the pleasure of a million blind caprices?")'' Para sa kanya, ang malayang kalooban o kalayaan ay: {{quote|"Walang iba kundi ang kapangyarihang kumilos; ano ang kapangyarihang ito? Bunga ito ng pagkakabuo at kasalukuyang kalagayan ng ating mga katawan." ''("Only the power of acting; what is this power? It is the effect of the constitution and present state of our organs.")''}} Ipinagtanggol din ni Christian List ang kompatibilismo. Ginawa niya ang pagkakaiba sa pagitan ng "pisikal na posibilidad" at "ahensyal na posibilidad", at pinagtibay niyang ang malayang kalooban ay isang kaganapang umiiral sa mas mataas na antas, katulad ng pagkakaroon ng ahensiya at intensyonalidad, sa halip na isang pangyayaring pisikal.<ref>{{cite journal |last1=List |first1=Christian |date=2014 |title=Free Will, Determinism, and the Possibility of Doing Otherwise |url=https://philpapers.org/rec/LISFWD |journal=Noûs |language=en |publisher=Wiley |volume=48 |issue= |pages=156–178 |doi=10.1111/nous.12019 |access-date=1 Hulyo 2025}}</ref> ==== Malayang kalooban bilang isang kalagayang sikolohikal ==== Kadalasang itinuturing ng kompatibilismo na ang isang tao ay malaya dahil sa kanyang katuwiran. May ilang paliwanag tungkol sa malayang kalooban na nakatuon sa panloob na sanhi ng isipan kaugnay ng mas mataas na antas ng pagproseso sa utak&nbsp;– ang ugnayan ng mulat (''conscious'') at di-mulat (''unconscious'') na mga gawain ng utak.<ref name="Baumeister">{{cite book |author1=Roy F Baumeister |title=Oxford Handbook of Human Action |author2=Matthew T Galliot |author3=Dianne M Tice |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-530998-0 |editor1=Ezequiel Morsella |edition=Volume 2 of Social Cognition and Social Neuroscience |pages=487 ''ff'' |language=en |chapter=Chapter 23: Free Willpower: A limited resource theory of volition, choice and self-regulation |quote=The nonconscious forms of self-regulation may follow different causal principles and do not rely on the same resources as the conscious and effortful ones. |editor2=John A. Bargh |editor3=Peter M. Gollwitzer |chapter-url=https://books.google.com/books?id=zFP1AZYlNmcC&pg=PA487}}</ref> Gayundin, may ilang makabagong kompatibilista sa larangan ng [[sikolohiya]] na nagsikap buhayin muli ang tradisyonal na pagtalakay tungkol sa tunggalian ng malayang kalooban at ang pagbuo ng pagkatao o [[Karakter ng tao|karakter]].<ref name="Baumeister0">{{cite book |author1=Roy F Baumeister |title=Oxford Handbook of Human Action |author2=Matthew T Galliot |author3=Dianne M Tice |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-530998-0 |editor=Ezequiel Morsella |edition=2 Bolyum ng Social Cognition and Social Neuroscience |pages=487 ''ff'' |language=en |chapter=Chapter 23: Free Willpower: A limited resource theory of volition, choice and self-regulation |quote=Yet perhaps not all conscious volition is an illusion. Our findings suggest that the traditional folk notions of willpower and character strength have some legitimate basis in genuine phenomena. |editor2=John A. Bargh |editor3=Peter M. Gollwitzer |chapter-url=https://books.google.com/books?id=zFP1AZYlNmcC&pg=PA487}}</ref> Ang malayang kalooban ng kompatibilismo ay iniuugnay din sa likas na pakiramdam ng tao na siya ay may ahensya, kung saan kailangang maniwala ang isang indibiduwal na ahente siya upang makakilos at makabuo ng teorya ng isipan.<ref name="Smilansky20002">{{cite book |author=Smilansky |first=Saul |url=https://books.google.com/books?id=uPUTQq7CUfwC |title=Free Will and Illusion |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=978-0-19-825018-0 |page=96 |language=en |access-date=6 Pebrero 2013}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Gallagher |first1=S. |year=2000 |title=Philosophical conceptions of the self: implications for cognitive science |journal=Trends in Cognitive Sciences |language=en |volume=4 |issue=1 |pages=14–21 |doi=10.1016/s1364-6613(99)01417-5 |pmid=10637618 |s2cid=451912}}</ref> Ang kaisipan ng mga antas ng pagpapasiya ay iniharap sa ibang paraan ni Frankfurt.<ref name="Frankfurt" /> Ipinagtanggol niya ang isang bersiyon ng kompatibilismo na tinawag niyang "hirarkikal na ugnayan" (''hierarchical mesh''). Ang ideya ay maaaring magkaroon ang isang indibiduwal ng magkakasalungat na pagnanasa sa unang-antas at magkaroon din ng pagnanais hinggil sa mga unang pagnanasang iyon (isang ikalawang-antas na pagnanais), upang isa sa mga ito ang manaig sa iba. Ang kalooban ng isang tao ay nakikilala sa kanyang mabisang unang-antas na pagnanais, ibig sabihin, yaong kanyang isinasagawa, at ang kaloobang ito ay malaya kung ito rin ang pagnanais na nais niyang pairalin, ibig sabihin, naging mabisa ang kanyang ikalawang-antas na pagnanais. Halimbawa, mayroong ''mga walang-pakialam na [[Adiksiyon sa gamot|adik]]'' (''wanton addicts''), ''mga adik na labag sa sariling kalooban'' (''unwilling addicts''), at mga kusang-loob na adik (''willing addicts''). Ang tatlong pangkat ay maaaring magkaroon ng magkakasalungat na unang-antas na pagnanais na gustuhin at ayawin ang paggamit ng [[Bawal na gamot|gamot]] na kanilang kinahuhumalingan. Ang unang pangkat, ang mga walang-pakialam na adik, ay walang ikalawang-antas na pagnanais na huwag gumamit ng gamot. Ang ikalawang pangkat, ang mga adik na labag sa sariling kalooban, ay may ikalawang-antas na pagnanais na huwag gumamit ng gamot, samantalang ang ikatlong pangkat, ang mga kusang-loob na adik, ay may ikalawang-antas na pagnanais na gamitin ito. Ayon kay Frankfurt, ang mga kasapi ng unang pangkat ay walang tunay na kalooban at sa gayon ay hindi na matatawag na mga tao. Ang mga kasapi ng ikalawang pangkat ay malayang nagnanais na huwag gumamit ng gamot, subalit napipigilan ang kanilang kalooban ng kanilang pagkagumon. Samantala, ang mga kasapi ng ikatlong pangkat ay kusang-loob na gumagamit ng gamot na kanilang kinahuhumalingan. Maaaring umabot sa maraming antas ang teorya ni Frankfurt. Gayunman, itinuro ng mga kritiko na walang katiyakan na hindi lilitaw ang mga tunggalian kahit sa mas matataas na antas ng pagnanais at kagustuhan.<ref>{{Cite book |last=Watson |first=D. |title=Free Will |url=https://archive.org/details/freewill0000unse_k1j4 |publisher=Oxford University Press |year=1982 |location=New York |language=en}}</ref> Ipinupunto rin ng iba na hindi sapat ang paliwanag ni Frankfurt kung paano nagkakatugma ang mga antas sa loob ng naturang hirarkikal na ugnayan.<ref>{{Cite book |last1=Fischer |first1=John Martin |title=Responsibility and Control: An Essay on Moral Responsibility |url=https://archive.org/details/responsibilityco0000fisc |last2=Ravizza |first2=Mark |publisher=Cambridge University Press |year=1998 |location=Cambridge |language=en}}</ref> ==== Malayang kalooban bilang kawalang-kahulaan ==== Sa akdang ''Elbow Room'', inilahad ni Dennett ang isang argumento para sa isang kompatibilistang teorya ng malayang kalooban, na higit pa niyang pinalawig sa aklat na ''Freedom Evolves''.<ref name="DD2">Dennett, D. (2003) ''Freedom Evolves''. Viking Books. {{ISBN|0-670-03186-0}} (sa Ingles)</ref> Ang pangunahing pangangatwiran ay ganito: kung aalisin ang Diyos, isang lubos na makapangyarihang demonyo, at iba pang katulad na posibilidad, kung gayon, dahil sa kaguluhan (''chaos'') at sa epistemikong hangganan ng kasiguruhan ng ating kaalaman sa kasalukuyang kalagayan ng daigdig, ang hinaharap ay hindi tiyak o malinaw para sa lahat ng nilalang na may hangganan. Ang tanging malinaw na mga bagay ay ang mga "inaasahan". Ang kakayahang kumilos nang "naiiba" ay may saysay lamang kapag tumutukoy sa mga inaasahang ito, at hindi sa isang hindi alam o hindi malalamang hinaharap. Ayon kay Dennett, dahil may kakayahan ang mga indibiduwal na kumilos nang iba sa inaasahan ng sinuman, maaaring umiral ang malayang kalooban.<ref name="DD2" /> Ayon naman sa mga inkompatibilista, ang problema sa ganitong pananaw ay maaaring tayo ay mga "awtomata na tumutugon sa mga [[Estimulasyon|estimulo]] sa ating [[kapaligiran]] sa mahuhulang paraan." Samakatuwid, lahat ng ating mga kilos ay kontrolado ng mga puwersang nasa labas ng ating sarili, o ng pagkakataon lamang.<ref name="Kaney">Kane, R. ''The Oxford Handbook to Free Will''. Oxford University Press. {{ISBN|0-19-513336-6}}. (sa Ingles)</ref> May mga mas masalimuot na pagsusuri tungkol sa kompatibilistang malayang kalooban na inilahad, gayundin ang iba pang mga kritika rito.<ref name="stanfordcompatibilism2" /> Sa pilosopiya ng teorya ng pagpapasya, isang pangunahing tanong ang lumilitaw: Mula sa pananaw ng mga [[Estadistika|estadistikal]] na kinalabasan, hanggang saan may kakayahan ang mga pagpili ng isang may malay na nilalang na maimpluwensyahan ang hinaharap? Ang kabalintunaang Newcomb (''Newcomb’s paradox'') at iba pang mga suliraning pampilosopiya ay naglalatag ng mga tanong tungkol sa malayang kalooban at sa mga mahuhulang bunga ng mga pasya. ==== Pisikal na isipan ==== Ang mga kompatibilistang modelo ng malayang kalooban ay madalas na itinuturing na ang mga ugnayang deterministiko ay maaaring matuklasan sa pisikal na daigdig (kabilang ang utak). Ang kognitibong naturalismo<ref name="naturalism">Isang susing eksponente ng pananaw na ito si Willard van Orman Quine. Tingnan {{cite encyclopedia |title=Willard van Orman Quine |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Edisyong Taglagas ng 2010) |url=http://plato.stanford.edu/archives/fall2010/entries/quine/ |date=Abr 30, 2010 |editor=Edward N. Zalta |language=en |author=Hylton, Peter}}</ref> ay isang pisikalistang paraan sa pag-aaral ng katalinuhan at kamalayan ng tao kung saan ang isipan ay itinuturing na bahagi lamang ng kalikasan, marahil isang katangian lamang ng mga napakakomplikadong sistemang may kakayahang magprograma ng sarili (halimbawa, mga ''neural network'' o ugnayang ugat-nerbiyos at mga kognitibong robot). Dahil dito, kailangang pag-aralan ito gamit ang mga paraang [[Empirikal na ebidensya|empirikal]] ng agham, gaya ng mga agham na pang-asal at pangkognitibo (ibig sabihin, neurosiyensya at [[sikolohiyang pangkognitibo]]).<ref name="Peruzzi" /><ref name="physicalism">Isang masusing talaan ng mga maingat na pagbubukod tungkol sa paggamit ng emperikal na agham sa mga usaping ito ay makikita kay {{cite encyclopedia |title=Physicalism: §12 – Physicalism and the physicalist world picture |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Edisyong Taglags ng 2009) |url=http://plato.stanford.edu/archives/fall2009/entries/physicalism/#12 |access-date=Agosto 26, 2012 |date=Set 9, 2009 |editor=Edward N. Zalta |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202071047/http://plato.stanford.edu/archives/fall2009/entries/physicalism/#12 |archive-date=Disyembre 2, 2013 |author=Stoljar, Daniel |url-status=live}}</ref> Binibigyang-diin ng kognitibong naturalismo ang papel ng mga agham ukol sa ugat o istrukturang nerbiyos. Ang pangkalahatang [[kalusugan]] ng utak, pagkalulong sa mga sangkap, [[depresyon]], at iba’t ibang [[Karamdaman|karamdamang]] pangkatauhan ay malinaw na nakaaapekto sa gawaing pangkaisipan, at mahalaga rin ang kanilang impluwensiya sa ''bolisyon'' (kakayahang pumili).<ref name="Baumeister" /> Halimbawa, maaaring maranasan ng isang taong lulong sa bisyo ang malay na pagnanais na makawala sa kanyang pagkalulong subalit hindi ito magawa. Sa gayong kalagayan, ang "kalooban" ay nahiwalay sa kalayaan upang kumilos. Ang sitwasyong ito ay may kaugnayan sa hindi normal na produksiyon at distribusyon ng [[dopamina]] sa utak.<ref name="Volkow">{{cite book |author1=Nora D Volkow |title=Science In Medicine: The JCI Textbook Of Molecular Medicine |author2=Joanna S Fowler |author3=Gene-Jack Wang |publisher=Jones & Bartlett Learning |year=2007 |isbn=978-0-7637-5083-1 |editor1=Andrew R Marks |pages=1061 ''ff'' |language=en |chapter=The addicted human brain: insights from imaging studies |editor2=Ushma S Neill |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Ykvt1S9n8V0C&pg=PA1061}}</ref> Ang neurosiyensya ng malayang kalooban ay nagtatakda ng mga limitasyon sa parehong mga pananaw ng kompatibilista at inkompatibilista hinggil sa malayang kalooban. Ang mga kompatibilistang modelo ay nananatiling tapat sa mga modelo ng isipan kung saan ang gawaing pangkaisipan (tulad ng pagninilay o deliberasyon) ay maaaring mabawasan o maipaliwanag bilang gawaing pisikal nang walang pagbabago sa pisikal na kinalabasan. Bagaman ang kompatibilismo ay karaniwang iniuugnay (o hindi bababa sa, katugma) sa pisikalismo, may ilang kompatibilistang modelo na naglalarawan sa mga natural na pangyayaring deterministiko ng deliberasyon sa utak mula sa pananaw ng unang panauhan ng malay na ahente na gumagawa ng deliberasyon.<ref name="Baumeister2" /> Ang ganitong paraan ay itinuturing na isang anyo ng duwalismong pagkakakilanlan (''identity dualism''). May inilalarawang paliwanag kung "paano maaaring makaapekto ang malay na karanasan sa utak," kung saan "ang karanasan ng malay na malayang kalooban ay ang pananaw ng unang-panauhan (''first person'') sa pagpili ng mga ugat-nerbiyos na kaugnayan."<ref name="Baumeister2" /> ==== Di-naturalismo ==== Ang mga alternatibo sa mahigpit na naturalistang pisika, tulad ng duwalismong isip–katawan na nagpapalagay ng isang isip o kaluluwa na umiiral nang hiwalay sa katawan habang nakararanas, nag-iisip, malayang pumipili, at bilang resulta ng kumikilos nang may sariling kapangyarihan sa katawan, ay kinabibilangan ng parehong tradisyonal na metapisikang panrelihiyon at ng mga hindi karaniwang bagong kaisipang kompatibilista.<ref name="mnn">{{cite web |last1=Ridge |first1=Michael |date=3 Pebrero 2014 |title=Moral Non-Naturalism |url=https://plato.stanford.edu/entries/moral-non-naturalism/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240224195405/https://plato.stanford.edu/entries/moral-non-naturalism/ |archive-date=24 Pebrero 2024 |access-date=3 Hunyo 2019 |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> Kaayon din ng awtonomiya at [[Charles Darwin|Darwinismo]],<ref>{{cite journal |last1=Lemos |first1=John |date=2002 |title=Evolution and Free Will: A Defense of Darwinian Non–naturalism |url=https://archive.org/details/sim_metaphilosophy_2002-07_33_4/page/468 |journal=Metaphilosophy |language=en |volume=33 |issue=4 |pages=468–482 |doi=10.1111/1467-9973.00240 |issn=1467-9973}}</ref> pinahihintulutan ng mga ito ang malayang pagkilos ng tao batay sa mga praktikal na dahilan sa loob ng mga batas ng pisika.<ref>{{cite journal |last1=Nida-Rümelin |first1=Julian |date=1 Enero 2019 |title=The Reasons Account of Free Will A Libertarian-Compatibilist Hybrid |journal=Archiv für Rechts- und Sozialphilosophie |language=en |volume=105 |issue=1 |pages=3–10 |doi=10.25162/arsp-2019-0001 |s2cid=155641763}}</ref> Bagaman hindi na gaanong popular sa mga pilosopo ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], ang kompatibilismong di-naturalistang ay matatagpuan pa rin sa karamihan, kung hindi man sa halos lahat, ng mga [[relihiyon]].<ref>{{cite book |last1=Stump |first1=Eleonore |title=Faith, Freedom, and Rationality |url=https://archive.org/details/faithfreedomrati0000unse |date=1996 |publisher=Rowman and Littlefield |editor1-last=Howard-Snyder |editor1-first=Daniel |location=Lanham, MD |pages=[https://archive.org/details/faithfreedomrati0000unse/page/72 73]–88 |language=en |chapter=Libertarian Freedom and the Principle of Alternative Possibilities |editor2-last=Jordan |editor2-first=Jeff}}</ref> === Iba pang mga pananaw === May ilang pilosopo na ang mga pananaw ay mahirap uriin bilang alinman sa kompatibilista o inkompatibilista, determinista o libertaryano. Halimbawa, pinuna ni [[Friedrich Nietzsche|Nietzsche]] ang karaniwang mga konsepto ng malayang kalooban—na iginigiit na hindi matatakasan ang mga epekto ng tadhana—habang kasabay nito'y pinupuna rin ang determinismo at kompatibilismo. Isinulat niya ang tungkol sa ''amor fati'' — "ang pagmamahal sa sariling tadhana." Ipinaglalaban ni Ted Honderich na "ang determinismo ay totoo, samantalang parehong mali ang kompatibilismo at inkompatibilismo," at ang tunay na suliranin ay nasa ibang dako. Pinaninindigan niya na totoo ang determinismo sapagkat ang mga penomenong kwantiko ay hindi mga pangyayari o bagay na maaaring matagpuan sa [[espasyo at panahon]], kundi mga abstraktong entidad. Dagdag pa rito, kahit pa ituring na mga pangyayaring nagaganap sa antas-mikro, tila wala itong kaugnayan sa kung paano umiiral ang daigdig sa antas-makroskopiko. Ipinagtatanggol niya na mali ang inkompatibilismo dahil kahit pa totoo ang indeterminismo, hindi pa rin maibigay ng mga inkompatibilista ang sapat na paliwanag tungkol sa pinagmulan (orihinalidad), at tila imposibleng maibigay nila ito. Tinatanggihan naman niya ang kompatibilismo sapagkat, gaya ng inkompatibilismo, nagpapalagay ito ng iisa at pangunahing kahulugan ng kalayaan. Sa katotohanan, may dalawang konsepto ng kalayaan: kusang aksyon at pagkamula (orihinasiyon). Kinakailangan ang dalawang ito upang maipaliwanag ang kalayaan ng kalooban at pananagutang moral. Parehong banta sa kalayaang ito ang determinismo at indeterminismo. Ang talikuran ang dalawang konseptong ito ng kalayaan ay katumbas ng pagtalikod sa pananagutang moral. Sa isang panig ay naroon ang ating mga [[intuwisyon]] (kutob o pakiramdam); sa kabila naman ay naroon ang mga katotohanang siyentipiko. Ang "bagong" suliranin ay kung paano paglulunasan ang tunggaliang ito.<ref>{{Cite book |last=Honderich |first=T. |title=The Free Will Handbook |publisher=Oxford University Press |year=2001 |editor-last=Kane |editor-first=Robert |language=en |chapter=Determinism as True, Compatibilism and Incompatibilism as Both False and the Real Problem}}</ref> ==== Malayang kalooban bilang isang ilusyon ==== [[File:Spinoza.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Spinoza.jpg|thumb|Inisip ni [[Baruch Spinoza]] na walang malayang kalooban.]] {{quote|"Tinuturuan tayo ng karanasan, hindi gaanong malinaw kaysa ng katuwiran, na naniniwala ang mga tao na malaya sila, sapagkat may kamalayan sila sa kanilang mga kilos, datapuwa't walang kamalayan sa mga sanhi kung saan itinakda ang mga kilos na iyon." ("''Experience teaches us no less clearly than reason, that men believe themselves free, simply because they are conscious of their actions, and unconscious of the causes whereby those actions are determined.''") Baruch Spinoza, ''Etika''<ref>{{Cite book |last=de Spinoza |first=Benedict |title=The Ethics |date=2008 |publisher=Bertrams Print On Demand |isbn=978-1-4209-3114-3 |language=en}}</ref>}} Tinalakay ni [[David Hume]] ang posibilidad na ang buong pagtatalo hinggil sa malayang kalooban ay walang iba kundi isang usaping "pasalita" lamang. Iminungkahi niyang ito ay maaaring ipaliwanag bilang isang maling damdamin o tila karanasang [[Sistemang pandama|pandama]] (isang ''velleity''), na kaakibat ng marami nating kilos kapag isinasagawa natin ang mga ito. Sa pagninilay-nilay, natatanto na kailangang mangyari ang mga ito at itinakda na mula sa simula pa lamang.<ref>Hume, D. (1765). ''An Enquiry Concerning Human Understanding'', Indianapolis: Hacket Publishing Co. Second edition. 1993. {{ISBN|0-87220-230-5}} (sa Ingles)</ref> Ipinahayag ni [[Arthur Schopenhauer]] na ang mga penomenon ay walang kalayaan ng kalooban, datapuwa't ang kalooban bilang ''noumenon'' ay hindi nasasaklaw ng mga batas ng pangangailangan (''causality'') at sa gayon, malaya. Ayon kay Schopenhauer, ang mga kilos ng tao, bilang mga penomenon, ay nasasailalim sa prinsipyo ng sapat na dahilan at samakatuwid, saklaw ng pangangailangan. Kaya iginiit niya na ang mga tao ay walang malayang kalooban sa karaniwang pagkaunawa. Gayunman, ang kalooban (ang paghahangad, pagnanais, at pagpupunyagi), bilang ''noumenon'' na nasa likod ng mundong makikita, ay walang pinagmulan: ibig sabihin, hindi ito nasasailalim sa panahon, espasyo, at sanhi (ang mga anyong namumuno sa mundo ng anyo). Kaya, ang kalooban mismo, sa labas ng anyo, ay malaya. [[File:Schopenhauer_by_Jules_Lunteschütz.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Schopenhauer_by_Jules_Luntesch%C3%BCtz.jpg|thumb|Ipinahayag ni [[Arthur Schopenhauer]] na ang mga penomenon (mga nagaganap na bagay) ay walang kalayaan ng kalooban, subalit ang kalooban bilang noumenon (di-nakikitang diwa o pinakapinagmulan ng realidad) ay hindi nasasaklaw ng mga batas ng pagkakailangan (''causality'' o sanhi-at-bunga) at sa gayon ay malaya.]] Tinalakay ni Schopenhauer ang palaisipan ng malayang kalooban at moral na pananagutan sa ''Die Welt als Wille und Vorstellung'' (''Ang Mundo bilang Kalooban at Representasyon''), Aklat II, Seksiyon 23: {{quote|"Subalit hindi napapansin ang katotohanan na ang indibiduwal, ang tao, ay hindi ang kalooban bilang bagay-sa-kanyang-sarili, kundi ang penomenon ng kalooban; kaya tinutukoy siya at nakapasok sa anyo ng penomenon, ang prinsipyo ng sapat na dahilan. Dahil dito, nagkakaroon tayo ng kagila-gilalas na katotohanan na itinuturing ng bawat isa ang kaniyang sarili na ''[[a priori]]'' na tunay na malaya, maging sa kanyang mga indibiduwal na kilos, at iniisip na maaari niyang anumang oras baguhin ang kanyang paraan ng pamumuhay... Subalit ''[[a posteriori]]'', sa pamamagitan ng karanasan, nadidiskubre niyang hindi siya malaya, kundi saklaw ng pangangailangan; na sa kabila ng lahat ng kanyang mga pasiya at pagninilay, hindi niya mabago ang kanyang asal, at mula sa simula hanggang sa wakas ng kanyang buhay, kailangan niyang akuin ang parehong pagkataong kanyang kinamumuhian, at sa wari'y kailangang gampanan hanggang huli ang papel na pinili niya para sa sarili." ("''But the fact is overlooked that the individual, the person, is not will as thing-in-itself,but is ''phenomenon'' of the will, is as such determined, and has entered the form of the phenomenon, the principle of sufficient reason. Hence we get the strange fact that everyone considers himself to be ''a priori'' quite free, even in his individual actions, and imagines he can at any moment enter upon a different way of life... But ''a posteriori'' through experience, he finds to his astonishment that he is not free, but liable to necessity; that notwithstanding all his resolutions and reflections he does not change his conduct, and that from the beginning to the end of his life he must bear the same character that he himself condemns, and, as it were, must play to the end the part he has taken upon himself.''")<ref>Schopenhauer, Arthur. ''The World as Will and Representation'', Vol. 1., trans. E. F. J. Payne, p. 113-114 (sa Ingles)</ref>}} Pinalawig pa ni Schopenhauer ang paksa sa Aklat IV ng parehong akda at nang mas malalim pa sa kanyang sanaysay na ''Ueber die Freiheit des Willens'' (''Sa Kalayaan ng Kalooban''). Sa akdang iyon, sinabi niya: {{quote|"Magagawa mo ang iyong nais, subalit sa anumang sandali ng iyong buhay, maaari ka lamang ''magnasa'' ng isang tiyak na bagay, at ganap na wala nang iba pa." ("''You can do what you will, but in any given moment of your life you can will only one definite thing and absolutely nothing other than that one thing.''") <ref>[[Schopenhauer]], Arthur, ''On the Freedom of the Will'', Oxford: Basil Blackwell {{ISBN|0-631-14552-4}} (sa Ingles)</ref>}} ==== Malayang kalooban bilang "imahinasyong moral" ==== Si Rudolf Steiner, na nakipagtulungan sa paggawa ng ganap na edisyon ng mga akda ni Arthur Schopenhauer,<ref>{{cite web |last=Steiner |first=Rudolf |title=Arthur Schopenhauers sämtliche Werke in zwölf Bänden. Mit Einleitung von Dr. Rudolf Steiner, Stuttgart: Verlag der J.G. Cotta'schen Buchhandlung Nachfolger, o.J. (1894–96) |url=http://www.pitt.edu/~kafka/k_s_bibII.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181006113213/http://www.pitt.edu/~kafka/k_s_bibII.html |archive-date=2018-10-06 |access-date=2007-08-02 |language=de}}</ref> ay sumulat ng ''The Philosophy of Freedom'' (''Ang Pilosopiya ng Kalayaan''), na nakatuon sa suliranin ng malayang kalooban. Sa simula, hinati ni Steiner (1861–1925) ang kalayaan sa dalawang aspeto: ''kalayaan sa pag-iisip'' at ''kalayaan sa pagkilos''. Sa gayon, ang mga nasusupil at di-nasusupil na aspeto ng pagpapasya ay nagiging lohikal na magkahiwalay, gaya ng binigyang-diin sa panimula. Ang ganitong paghiwalay ng kalooban mula sa pagkilos ay may napakahabang kasaysayan, na maaaring matunton hanggang sa [[Estoisismo]] at sa mga aral ni Crisipo (279–206 BK), na naghati sa mga panlabas na sanhi bago ang kilos (''external antecedent causes'') at sa panloob na disposisyong tumatanggap ng sanhi (''internal disposition receiving this cause'').<ref name="Chrysippus">{{cite book |author=Keimpe Algra |title=The Cambridge History of Hellenistic Philosophy |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-25028-3 |page=529 |language=en |chapter=Chapter VI: The Chyrsippean notion of fate: soft determinism |chapter-url=https://books.google.com/books?id=9lRD6feR3hEC&pg=PA529}}</ref> Pagkatapos ay ipinagtanggol ni Steiner na ang panloob na kalayaan ay nakakamit kapag pinagsama natin ang ating mga pandamang impresyon, na sumasalamin sa panlabas na anyo ng daigdig, sa ating mga kaisipan, na nagbibigay ng pagkakaugnay sa mga impresyong ito at sa gayon ay naghahayag sa atin ng isang mauunawaang daigdig. Bagaman kinikilala niya ang maraming impluwensya sa ating mga pagpili, itinuro niya na hindi nito inaalis ang kalayaan maliban na lamang kung hindi natin ito nakikilala. Pinagtitibay naman ni Steiner na ang panlabas na kalayaan ay natatamo sa pamamagitan ng pagpuno ng ''imahinasyong moral'' sa ating mga gawa. Ang salitang "moral" sa pagkakataong ito ay tumutukoy sa mga kilos na may kusang pagpapasya, samantalang ang tumutukoy ang "imahinasyon" sa kakayahan ng isipan na [[Paglalarawan|magsalarawan]] ng mga kalagayang hindi pa umiiral. Ang dalawang tungkuling ito ay kapwa kinakailangang kondisyon ng kalayaan. Layunin ni Steiner na ipakita na ang dalawang aspeto ng panloob at panlabas na kalayaan ay mahigpit na magkaugnay, at na ang tunay na kalayaan ay nakakamtan lamang kapag pinag-isa ang mga ito.<ref>Steiner, R. (1964). Rudolf Steiner Press, London, 1964, 1970, 1972, 1979, 230 pp., sinalin mula sa ika-12 edisyong Aleman noong 1962 ni Michael Wilson. [http://www.rsarchive.org/Books/GA004/ ((online))] (sa Ingles)</ref> ==== Malayang kalooban bilang isang pragmatikong kapaki-pakinabang na konsepto ==== Ang mga pananaw ni William James ay may halong pag-aalinlangan. Bagaman naniniwala siya sa malayang kalooban batay sa "[[Etika|etikal]] na dahilan," hindi siya naniniwala na mayroong ebidensiya nito sa siyentipikong batayan, at maging ang kaniyang sariling [[pagmumuni]] ay hindi ito sinusuportahan. Sa huli, pinanindigan niyang ang suliranin ng malayang kalooban ay isang metapisikal na usapin at, dahil dito, hindi ito malulutas ng [[agham]]. Higit pa rito, hindi niya tinanggap ang inkompatibilismo sa anyo nitong binuo ng iba; hindi siya naniwala na ang kawalang-tiyak ng mga kilos ng tao ay isang kinakailangan upang magkaroon ng moral na pananagutan. Sa kaniyang akdang ''Pragmatism'', isinulat niya na "ang likas na damdamin at kapakinabangan ay sapat na mapagkakatiwalaan upang ipagpatuloy ang [[Lipunan|panlipunang]] gawain ng pagpaparusa at pagpupuri," anuman ang mga teoryang metapisikal.<ref name="JW" /> Naniniwala siya na ang indeterminismo ay mahalaga bilang isang "doktrina ng pag-aliw" sapagkat nagbibigay ito ng pananaw na kahit na maaaring masama sa maraming paraan ang daigdig, maaari pa rin itong mapabuti sa pamamagitan ng mga gawa ng indibidwal. Ipinanig niya na ang determinismo ay humahadlang sa meliorismo&nbsp;– ang paniniwalang ang pag-unlad ay isang tunay na konseptong nagdudulot ng pagpapabuti sa daigdig.<ref name="JW">James, W. (1907) ''Pragmatism'' (edisyong 1979). Cambridge, MA: Harvard University Press (sa Ingles)</ref> ==== Malayang kalooban at mga pananaw sa sanhi at bunga ==== Noong 1739, sa kaniyang ''A Treatise of Human Nature'' (''Isang Tratado ng Kalikasang Pantao''), hinarap ni David Hume ang usapin ng malayang kalooban sa pamamagitan ng konsepto ng sanhi at bunga (''causality''). Ayon sa kaniya, ang sanhi at bunga ay isang konseptong pang-isip na ginagamit upang ipaliwanag ang paulit-ulit na ugnayan ng mga pangyayari. Kailangan umanong siyasatin nang mas malalim ang ugnayan sa pagitan ng mga ''bagay na regular na sumusunod'' sa isa't isa (mga paglalarawan ng pagkakaugnay-ugnay sa kalikasan) at ng mga bagay na ''nagdudulot'' ng iba pang bagay (ang mga sanhi o dahilan ng pangyayari).<ref name="Kane">{{cite book |author=Robert Kane |title=The significance of free will |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=978-0-19-512656-3 |edition=Paperback |page=226 |language=en |chapter=Notes to pages 74–81, note 22 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=dBlXH3FtwJIC&pg=PA226}}</ref> Ayon kay Hume, ang "pagiging sanhi" (''causation'') ay mahina ang pundasyon: {{quote|"Kapag napagtanto nating ang 'A ay dapat magbunga ng B' ay walang iba kundi ang 'Dahil sa kanilang palagiang pagkakaugnay, tayo ay sikolohikal na natitiyak na susunod si B kay A,' kung gayon ay mayroon tayong napakahinang pananaw ng pangangailangan." ("''Once we realise that 'A must bring about B' is tantamount merely to 'Due to their constant conjunction, we are psychologically certain that B will follow A,' then we are left with a very weak notion of necessity.''") <ref name="Lorkowski">{{cite encyclopedia |title=David Hume: Causation |encyclopedia=Internet Encyclopedia of Philosophy |url=http://www.iep.utm.edu/hume-cau/ |access-date=December 18, 2013 |date=Nobyembre 7, 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113014702/http://www.iep.utm.edu/hume-cau/ |archive-date=Nobyembre 13, 2013 |author=CM Lorkowski |url-status=live}}</ref>}} Ang ganitong pananaw na empirisista ay madalas pinasinungalingan sa pamamagitan ng mga pagtatangka na patunayan ang tinatawag na ''apriority'' ng batas ng sanhi (ibig sabihin, ito ay nauna sa lahat ng karanasan at nakaugat sa pagkakabuo ng nakikitang daigdig), gaya ng: * Ang patunay ni [[Immanuel Kant|Kant]] sa ''Critique of Pure Reason'' (''Kritika ng Dalisay na Katwiran''), na tumutukoy sa panahon at sa pagkakasunud-sunod ng mga sanhi at bunga.<ref>Ipinahayag ni Kant na upang ang buhay ng tao ay hindi maging isang "panaginip" (isang walang-hugis o guni-guning pagsasama-sama ng mga sandali), kailangang masunod sa isang tuntunin ang pagkakasunod-sunod ng mga pangyayari, kung ang pangyayaring A ay nauna o kasunod ng B. Ang pagkakaroon ng nakatakdang kaayusan ay nagpapahiwatig ng pag-iral ng ilang kailangang kondisyon at sanhi, o mga sapat na batayan (ang tinatawag na sapat na dahilan ay ang pagsasakto ng lahat ng kailangang kondisyon). Kung walang itinatag na kaugnayang sanhi at bunga, maging sa kamalayan ng paksa o sa panlabas na daigdig, ang pagdaloy ng panahon ay magiging imposible, sapagkat ito ay likas na may direksiyon. Tingnan ang [[wikisource:Critique of Pure Reason/Volume 1/Division 1#B._Second_Analogy._Principle_of_the_Succession_of_Time_According_to_the_Law_of_Causality._All_changes_take_place_according_to_the_law_of_the_connection_of_Cause_and_Effect.|teksto ng patunay online]]</ref> * Ang patunay ni Schopenhauer sa ungkol sa ''Apat na Anyong-Ugat ng Prinsipyo ng Sapat na Dahilan'' (''Ueber die vierfache Wurzel des Satzes vom zureichenden Grunde''), na tumutukoy sa tinatawag na [[Intelektuwalisasyon|intelektuwalidad]] ng mga representasyon — sa ibang salita, sa mga bagay at ''qualia'' na nakikilala ng mga pandama.<ref>Si Schopenhauer, na ipinagpatuloy at pinasimple ang sistema ni Kant, ay nagsabing (batay, bukod sa iba pa, sa mga ilusyon sa paningin at sa "paunang pagproseso") ang talino o maging ang utak ang siyang lumilikha ng imahe ng daigdig mula sa ibang bagay, sa pamamagitan ng ''pagbibigay-kahulugan mula sa mga epekto, halimbawa, mga optikal, tungo sa mga nararapat na sanhi'', gaya ng mga kongkretong pisikal na bagay. Sa kanyang mga akda, ang talino ay mahigpit na kaugnay ng pagkilala at pag-uugnay ng mga sanhi at bunga, na may pagkakahawig sa makabagong pananaw tungkol sa korteks serebral at sa pagbuo ng mga asosasyon. Dahil dito, ipinahiwatig ng pagka-intelektuwal ng lahat ng persepsyon na ang ugnayang sanhi at bunga ay nakaugat sa daigdig, na nauuna at nagbibigay-daan sa karanasan. Tingnan ang [[wikisource:Page:On the Fourfold Root, and On the Will in Nature.djvu/90|teksto ng kanyang patunay online]]</ref> Noong dekada 1780, iminungkahi ni Immanuel Kant na, sa pinakamababa, ang ating mga proseso ng pagpapasiya na may moral na implikasyon ay nasa labas ng saklaw ng pang-araw-araw na sanhi at bunga, at nasa labas ng mga batas na gumagabay sa mga materyal na bagay.<ref name="Hill">{{cite book |author=R Kevin Hill |title=Nietzsche's Critiques: The Kantian Foundations of His Thought |publisher=Clarendon Press |year=2003 |isbn=978-0-19-928552-5 |edition=Paperback |pages=196–201 |language=en |chapter=Chapter 7: The critique of morality: The three pillars of Kantian ethics |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Y1CHkFRdYD4C&pg=PA196}}</ref> {{quote|"May malinaw na pagkakaiba sa pagitan ng mga moral na paghuhusga at ng mga paghuhusga ng katunayan... Ang mga moral na paghuhusga... ay dapat na mga ''a priori'' na paghuhusga." ("''There is a sharp difference between moral judgments and judgments of fact... Moral judgments... must be a priori judgments.''")<ref name="Paton">{{cite book |author=Herbert James Paton |title=The Categorical Imperative: A Study in Kant's Moral Philosophy |publisher=University of Pennsylvania Press |year=1971 |isbn=978-0-8122-1023-1 |page=20 |language=en |chapter=§2 Moral judgements are ''a priori'' |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8Y7RS1cM9KUC&pg=PA20}}</ref>}} Ipinakilala naman ni Freeman ang tinatawag niyang "ugnayang nagpapabalik ng sanhi at bunga" (''circular causality'') upang "pahintulutan ang ambag ng sariling organisasyon ng dinamika," ang "pagbuo ng mga makroskopikong dinamika ng populasyon na humuhubog sa mga padron ng gawain ng mga indibidwal na kalahok," na maaaring ilapat sa "mga ugnayan sa pagitan ng mga [[neuron]] at mga masang neural... at sa pagitan ng gumaganang hayop at ng kaniyang kapaligiran."<ref name="Freeman">{{cite book |author=Freeman, Walter J. |title=Does Consciousness Cause Behavior? |publisher=MIT Press |year=2009 |isbn=978-0-262-51257-2 |editor1=Susan Pockett |page=88 |language=en |chapter=Consciousness, intentionality and causality |quote=Circular causality departs so strongly from the classical tenets of necessity, invariance, and precise temporal order that the only reason to call it that is to satisfy the human habitual need for causes.... The very strong appeal of agency to explain events may come from the subjective experience of cause and effect that develops early in human life, before the acquisition of language...the question I raise here is whether brains share this property with other material objects in the world. |editor2=WP Banks |editor3=Shaun Gallagher |chapter-url=https://books.google.com/books?id=G5CaTnNksgkC&pg=PA88}}</ref> Sa pananaw na ito, ang isip at mga tungkuling neurolohikal ay mahigpit na magkaugnay sa isang kalagayan kung saan ang tugon pabalik o ''feedback'' sa pagitan ng mga sama-samang gawain (isip) at ng mga indibiduwal na subsistema (halimbawa, mga neuron at kanilang mga [[sinapse]]) ay magkatuwang na nagtatakda ng kilos ng pareho. ==== Malayang kalooban ayon kay Tomas de Aquino ==== [[Talaksan:Thomas Aquinas by Carlo Crivelli.png|thumb|Ipinahayag ni [[Tomas ng Aquino|Tomas de Aquino]] na ang tao ay pinamumunuan ng ''intelekto'', ''kalooban'', at ''mga damdamin''.]] Itinuturing ng pilosopong nabuhay noong [[Ika-13 dantaon|ika-13]] [[Ika-13 dantaon|dantaon]] na si [[Tomas ng Aquino|Tomas de Aquino]] na ang mga tao ay paunang naiprograma (sa pamamagitan ng pagiging tao) upang hanapin ang ilang mga layunin, subalit may kakayahang pumili ng iba't ibang daan upang makamit ang mga layuning ito (ang ating Aristoteliko telos). Ang kaniyang pananaw ay iniuugnay kapwa sa kompatibilismo at libertariyanismo.<ref>{{Cite journal |last=Staley |first=Kevin M. |date=2005 |title=Aquinas: Compatibilist or Libertarian |url=http://www.anselm.edu/Documents/Institute%20for%20Saint%20Anselm%20Studies/Abstracts/4.5.3.2h_22Staley.pdf |url-status=dead |journal=The Saint Anselm Journal |language=en |volume=2 |issue=2 |page=74 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151221073832/http://www.anselm.edu/Documents/Institute%20for%20Saint%20Anselm%20Studies/Abstracts/4.5.3.2h_22Staley.pdf |archive-date=2015-12-21 |access-date=2015-12-09}}</ref><ref>{{Cite thesis|last=Hartung|first=Christopher|title=Thomas Aquinas on Free Will|access-date=2015-12-09|date=Mayo 2013|publisher=University of Delaware|url=http://udspace.udel.edu/handle/19716/12979|type=Thesis|archive-date=2020-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200105020330/http://udspace.udel.edu/handle/19716/12979|url-status=live|language=en}}</ref> Sa pagharap sa mga pagpili, ipinahayag ni Aquino na ang tao ay pinamumunuan ng ''intelekto'', [[Kalooban|''kalooban'']], at ''mga damdamin''. Ang kalooban ay "ang pangunahing tagapagpagalaw ng lahat ng kapangyarihan ng kaluluwa... at ito rin ang mabisa o epektibong sanhi ng pagkilos ng katawan."<ref name="Stump">Matatagpuan ang isang talakayan tungkol sa mga tungkulin ng kalooban, talino, at mga pagnanasa sa mga aral ni Tomas de Aquino kay {{cite book |author=Stump, Eleonore |title=Aquinas, ''Arguments of the philosophers series'' |publisher=Routledge (Psychology Press) |year=2003 |isbn=978-0-415-02960-5 |pages=278 ''ff'' |language=en |chapter=Intellect and will |chapter-url=https://books.google.com/books?id=1GvL3eKhoM8C&pg=PA278}}</ref> Nahahati ang pagpili sa limang yugto:<ref name="OConnor0">{{cite encyclopedia |title=Free Will |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2011 Edition) |publisher=The Metaphysics Research Lab Center for the Study of Language and Information, Stanford University |url=http://plato.stanford.edu/archives/sum2011/entries/freewill/ |access-date=Setyembre 25, 2012 |date=Oktubre 29, 2010 |editor=Edward N. Zalta |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210314200535/https://plato.stanford.edu/archives/sum2011/entries/freewill/ |archive-date=Marso 14, 2021 |quote=Philosophers who distinguish ''freedom of action'' and ''freedom of will'' do so because our success in carrying out our ends depends in part on factors wholly beyond our control. Furthermore, there are always external constraints on the range of options we can meaningfully try to undertake. As the presence or absence of these conditions and constraints are not (usually) our responsibility, it is plausible that the central loci of our responsibility are our choices, or "willings". |author=Timothy O'Connor |url-status=live}}</ref> # pagninilay ng intelekto kung kanais-nais ang isang layunin, # pagninilay ng intelekto sa mga paraan upang makamit ang layunin, # ang kalooban ay nagkakaroon ng hangaring tuparin ang layunin, # magkasamang pinagpapasiyahan ng kalooban at intelekto ang pagpili ng paraan, at # ang kalooban ay pumipili ng pagsasakatuparan. Papasok ang malayang kalooban sa ganitong paraan: ito ay isang kapangyarihang nauukol sa pagnanasa (''appetitive power''), na hindi kapangyarihang pangkaisipan ng intelekto (ang salitang "pagnanasa" sa depinisyon ni Aquino ay "sumasaklaw sa lahat ng anyo ng panloob na paghilig").<ref>{{cite web |date=1907 |title=Catholic Encyclopedia: Appetite |url=http://www.newadvent.org/cathen/01656a.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020120819/http://www.newadvent.org/cathen/01656a.htm |archive-date=2012-10-20 |access-date=2012-08-13 |publisher=Newadvent.org |language=en}}</ref> Ipinahayag niya na ang paghatol ay "nagwawakas at nagtatapos sa pagpapayo. Ang pagpapayo ay nagwawakas, una, sa paghatol ng katuwiran; ikalawa, sa pagtanggap ng pagnanasa [na siyang malayang kalooban]."<ref>{{cite web |title=Summa Theologica: Free-will (Prima Pars, Q. 83) |url=http://www.newadvent.org/summa/1083.htm |access-date=2012-08-13 |publisher=Newadvent.org |language=en}}</ref> Isang kompatibilistang interpretasyon sa pananaw ni Aquino ay ipinagtatanggol sa ganitong paraan: "Ang malayang kalooban ay sanhi ng sarili nitong pagkilos, sapagkat sa pamamagitan ng kaniyang malayang kalooban ay ginagalaw ng tao ang sarili upang kumilos. Subalit hindi kailangang ang isang bagay na malaya ay siya ring unang sanhi ng sarili nito, gaya ng hindi kailangang ang isang sanhi ng iba ay siyang unang sanhi. Samakatuwid, ang Diyos ang unang sanhi, na siyang gumagalaw sa mga sanhi maging yaong likas at kusang-loob. At kung paanong sa paggabay Niya sa mga likas na sanhi ay hindi Niya hinahadlangan ang pagiging likas ng kanilang mga kilos, gayon din, sa paggabay Niya sa mga kusang-loob na sanhi ay hindi Niya inaalis ang pagiging kusang-loob ng kanilang mga kilos. Sa halip, Siya mismo ang sanhi ng bagay na ito sa kanila, sapagkat Siya ay kumikilos sa bawat nilalang ayon sa likas nitong kalikasan."<ref>Thomas Aquinas, ''Summa Theologiae'', Q83 A1. (sa [[Wikang Latin|Latin]])</ref><ref>Ang karagdagang talakayan tungkol sa teoryang ito ng pagiging magkatugma (''compatibilism'') ay matatagpuan sa ''Summa contra gentiles'' ni Tomas de Aquino, Aklat III hinggil sa ''Providence'', kabanata 88–91 (260–267), kung saan ipinapalagay na ang lahat ng bagay ay may sanhi, at muli't muling tinutukoy nang detalyado pati na rin ang bawat indibiduwal na pagpili ng tao, atbp., maging sa pamamagitan ng pagtutol sa mga kabaligtarang pananaw. [http://dhspriory.org/thomas/ContraGentiles3b.htm#88 Narito ang teksto ng ''Summa'' online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171123185058/http://dhspriory.org/thomas/ContraGentiles3b.htm#88|date=2017-11-23}} Upang maiwasan, kahit sa kaisipan man lamang, ang ganap na pag-alis sa tao ng anumang pananagutan, kanyang binanggit ang ''contingency'' o pagkakataon ng lahat ng nagaganap, ibig sabihin, ang kawalan ng tuwirang pangangailangan mula sa Diyos pagdating sa isang tiyak na (''"contingent''") gawa. Ang isang karaniwang pagpili ay hindi itinalaga nang hiwalay upang maging ganoon ng Diyos; sinabi ni Santo Tomas na ang pagpili ay hindi kinakailangan, subalit sa katunayan ay nangangahulugan iyon na ito ay ''tuwirang'' kaugnay ng Diyos at ng batas ng kalikasan (bilang isang natatanging pangyayari na maaaring hindi naganap sa ibang mga kalagayan), at ''kinakailangan'' naman kaugnay ng tuwirang naunang sanhi nito sa kalooban at talino. (Ang pagkakataon o nagkataong pangyayari ay maging sa kasalukuyang teorya ng kaguluhan [''chaos''] ay nakikita bilang isang bagay na likas na maunawaan, kung saan maaaring ipakita na ang mga lalong umuunlad na produkto sa ebolusyon ng isang uniberso o, sa mas payak na halimbawa, ng isang awtomasyon, ay magulo o hindi matiyak [''chaotic''] kaugnay ng mga prinsipyo nito.)</ref> ==== Malayang kalooban bilang isang seudo-problema ==== Sa kasaysayan, karamihan sa mga pampilosopiya na pagsisikap upang lutasin ang suliranin ay nakatuon sa masusing pagsusuri ng mga kahulugan at kalabuan ng mga salitang tinutukoy ng "malaya," "kalayaan," "kalooban," "pagpili," at iba pa. Ang paglalagom sa "malayang kalooban" ay madalas umiinog sa kahulugan ng mga katagang tulad ng "kakayahang kumilos nang iba" o "ibang mga posibilidad." Ang pagbibigay-diin sa mga salita ay nag-udyok sa ilang pilosopo na sabihing ang suliranin ay sa salita lamang at kaya isang seudo-problema.<ref name="Deery">{{cite book |author1=Paul Russell |title=The Philosophy of Free Will: Essential Readings from the Contemporary Debates |author2=Oisin Deery |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-973339-2 |page=5 |language=en |chapter=I. The free will problem – real or illusory |chapter-url=https://books.google.com/books?id=CLyi7nmzr28C&pg=PA5}}</ref> Bilang tugon, ipinunto naman ng iba ang kasalimuotan ng proseso ng pagpapasiya at ang kahalagahan ng mga maliliit na pagkakaiba sa mga terminolohiya.<ref>{{cite journal |last1=May |first1=Joshua |date=Marso 6, 2014 |title=On the very concept of free will |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s11229-014-0426-1 |journal=Synthese |language=en |volume=191 |issue=12 |pages=2849–2866 |doi=10.1007/s11229-014-0426-1 |access-date=Hulyo 3, 2025}}</ref> == Pamamaraang maagham == === Pisikang kuwantum === Ang makabagong [[agham]] ay pinaghalong mga deterministiko at istokastikong teorya.<ref>{{Cite book |last1=Boniolo |first1=G. |title=Filosofia della Scienza |last2=Vidali |first2=P. |publisher=Mondadori |year=1999 |isbn=88-424-9359-7 |location=Milan |language=en}}</ref> Sa ngayon, hindi pa kayang sagutin ng mga umiiral na teoryang pisikal kung totoo ngang deterministiko ang mundo, sapagkat malayo pa ito sa tinatawag na teorya ng lahat ng bagay at bukas pa sa iba't ibang pagpapakahulugan.<ref name="stanfordcausaldeterminism">{{cite encyclopedia |title=Causal Determinism |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/entries/determinism-causal/ |access-date=2008-11-01 |last=Hoefer |first=Carl |date=2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509131853/http://plato.stanford.edu/entries/determinism-causal/ |archive-date=2008-05-09 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Vedral |first=Vlatko |date=2006-11-18 |title=Is the Universe Deterministic? |journal=New Scientist |language=en |volume=192 |issue=2578 |pages=52–55 |doi=10.1016/S0262-4079(06)61122-6 |quote=Physics is simply unable to resolve the question of free will, although, if anything, it probably leans towards determinism.}}</ref> Kung ipagpapalagay na tama ang isang hindi deterministikong pagbasa ng [[Mekanikang quantum|mekanikang kuwantum]], maaari pa ring tutulan na ang ganitong kawalang-determinismo ay, sa praktikal na pananaw, nakapaloob lamang sa mikroskopikong mga penomenon.<ref>{{cite web |author=Honderich, E. |title=Determinism as True, Compatibilism and Incompatibilism as Both False, and the Real Problem |url=http://www.ucl.ac.uk/~uctytho/dfwVariousHonderichKanebook.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090123002505/http://ucl.ac.uk/~uctytho/dfwVariousHonderichKanebook.htm |archive-date=2009-01-23 |access-date=2010-11-21 |publisher=Ucl.ac.uk |language=en}}</ref> Isang mas mahalagang tanong kung pinahihintulutan ba ng kawalang-determinismo ng mekanikang kuwantum ang tradisyonal na ideya ng malayang kalooban (na nakabatay sa persepsiyon ng pagkakaroon nito). Kung ang kilos ng isang tao ay bunga lamang ng ganap na sapalarang kuwantum (''quantum randomness''), walang impluwensiya ang mga prosesong mental, gaya ng bolisyon o kusang-pasiya, sa mga [[Probabilistiko|probabilistikong]] kinalabasan.<ref name="RKane1" /> Ayon sa maraming pagpapakahulugan, ang kawalang-determinismo ay nagbibigay-daan sa pag-iral ng malayang kalooban,<ref>{{Cite web |title=The Quantum Physics of Free Will |url=https://www.scientificamerican.com/article/quantum-physics-free-will/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230527203507/https://www.scientificamerican.com/article/quantum-physics-free-will/ |archive-date=2023-05-27 |access-date=2018-04-14 |website=Scientific American |language=en}}</ref> samantalang ang iba naman ay nagsasabing kabaligtaran nito (sapagkat ang kilos ay hindi kontrolado ng pisikal na nilalang na nag-aangkin ng nasabing kalayaan).<ref>{{cite web |date=25 August 2000 |title=Infidels. "Metaphysical Freedom" |url=http://www.infidels.org/library/modern/features/2000/lujan1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090110225026/http://www.infidels.org/library/modern/features/2000/lujan1.html |archive-date=2009-01-10 |access-date=2010-11-21 |publisher=Infidels.org |language=en}}</ref> === Henetika === Gaya ng mga [[Pisika|pisiko]], madalas ding tinatalakay ng mga [[biyologo]] ang mga tanong na may kinalaman sa malayang kalooban. Isa sa mga pinakainit na pagtatalo sa biyolohiya ay ang "kalikasan laban sa paghubog" (''nature versus nurture''), na tumatalakay sa kaukulang bigat ng [[henetika]] at biyolohiya kumpara sa [[kultura]] at kapaligiran sa paghubog ng [[ugali]] ng tao.<ref name="Pin">{{Cite book |last=Pinel |first=P.J. |title=Biopsychology |url=https://archive.org/details/biopsychology0000pine_w3x8 |publisher=Prentice Hall Inc. |year=1990 |isbn=88-15-07174-1 |language=en}}</ref> Ayon sa pananaw ng maraming [[Pananaliksik|mananaliksik]], maaaring ipaliwanag ang maraming asal ng tao sa pamamagitan ng kanyang utak, mga [[Hene (biyolohiya)|hene]], at kasaysayang [[Ebolusyon|ebolusyonaryo]].<ref>{{Cite book |last1=DeFries |first1=J.C. |title=Behavioral Genetics |last2=McGuffin |first2=P. |last3=McClearn |first3=G.E. |last4=Plomin |first4=R. |publisher=W.H. Freeman and Company |year=2000 |edition=4th |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Morris |first=D. |title=The Naked Ape |publisher=McGraw-Hill |year=1967 |isbn=0-385-33430-3 |location=New York |language=en}}</ref><ref name="Dawk">{{Cite book |last=Dawkins |first=R. |title=The Selfish Gene |publisher=Oxford University Press |year=1976 |isbn=88-04-39318-1 |location=Oxford |language=en}}</ref> Nagbubunsod naman ang ganitong pananaw ng pangamba na baka hindi na maging makatuwiran ang pananagutan ng tao sa kanyang mga gawa. Ayon kay Steven Pinker, maling akala ang pangamba sa determinismo sa konteksto ng "henetika" at "ebolusyon"; ito raw ay isang pagkakalito ng ''pagpapaliwanag'' sa ''pagpapawalang-sala''. Hindi kailangan na ang asal ay walang sanhi upang magkaroon ng pananagutan, basta't tumutugon ito sa papuri at sisi.<ref name="Pink">{{Cite book |last=Pinker |first=S. |title=The Blank Slate: The Modern Denial of Human Nature' |publisher=Penguin |year=2002 |isbn=0-14-200334-4 |location=London |page=179 |language=en}}</ref> Bukod dito, hindi rin tiyak na ang determinasyong pangkapaligiran ay mas kaunti ang banta sa malayang kalooban kaysa sa determinasyong henetiko.<ref name="Lew">{{Cite book |last=Lewontin |first=R. |title=It Ain't Necessarily So: The Dream of the Human Genome and other Illusions |publisher=NYREV Inc. |year=2000 |isbn=88-420-6418-1 |location=New York |language=en}}</ref> === Neurosiyensiya at neuropilosopiya === Naging posible na ngayon ang pag-aral sa buhay na utak, at nagagawa na ng mga mananaliksik na obserbahan mismo ang proseso ng pagpapasya nito. Isang makasaysayang eksperimento sa larangang ito ang isinagawa ni Benjamin Libet noong dekada 1980, kung saan hiniling niya sa bawat kalahok na pumili ng isang walang-piling sandali upang igalaw ang kanilang pulso habang sinusukat niya ang kaukulang aktibidad sa kanilang utak; partikular ang pagbuo ng elektrikal na senyas na tinatawag na potensyal ng kahandaan (''Bereitschaftspotential'' sa [[Wikang Aleman|Aleman]]), na unang natuklasan nina Kornhuber at Deecke noong 1965.<ref>Kornhuber & Deecke, 1965. Hirnpotentialänderungen bei Willkürbewegungen und passiven Bewegungen des Menschen: Bereitschaftspotential und reafferente Potentiale. Pflügers Arch 284: 1–17. (sa Aleman)</ref> Bagaman alam na noon pa na ang potensyal ng kahandaan ay karaniwang nauuna sa aktwal na kilos, tinanong ni Libet kung maaari itong maitala bago pa man maramdaman ng kalahok ang malay na intensiyon na gumalaw. Upang matukoy kung kailan nila naramdaman ang intensiyon, pinapanood niya sila sa [[orasan]]; matapos gumalaw, isinasabi ng kalahok kung anong oras nila unang naramdaman ang intensiyon. Tinawag itong oras na W ni Libet.<ref name="LGW">{{cite journal |last1=Libet |first1=Benjamin |last2=Gleason |first2=Curtis A. |last3=Wright |first3=Elwood W. |last4=Pearl |first4=Dennis K. |year=1983 |title=Time of Conscious Intention to Act in Relation to Onset of Cerebral Activity (Readiness-Potential) |journal=Brain |language=en |volume=106 |issue=3 |pages=623–42 |doi=10.1093/brain/106.3.623 |pmid=6640273}}</ref> Natuklasan ni Libet na ang ''walang-malay'' na aktibidad ng utak na nauugnay sa potensyal ng kahandaan ay nagsisimula mga kalahating [[segundo]] bago pa man magkaroon ng kamalayan ang tao sa intensiyon niyang gumalaw.<ref name="LGW" /><ref>{{cite journal |last1=Libet |first1=B. |year=1985 |title=Unconscious cerebral initiative and the role of conscious will in voluntary action |url=https://archive.org/details/sim_behavioral-and-brain-sciences_1985-12_8_4/page/528 |journal=Behavioral and Brain Sciences |language=en |volume=8 |issue=4 |pages=529–66 |doi=10.1017/S0140525X00044903 |s2cid=6965339}}</ref> Ipinapakita ng mga pag-aaral na ito tungkol sa ugnayan ng oras sa pagitan ng mga kilos at ng malay na desisyon ang papel ng utak sa pag-unawa sa malayang kalooban. Lumalabas na ang pagpapahayag ng kalahok ng intensiyong gumalaw ay nangyayari lamang ''matapos'' simulan ng utak ang aksyon, na nagdudulot sa ilan ng paniniwalang ang desisyon ay nagaganap sa walang-malay na bahagi ng utak bago pa ang malay na pagnanais. Para sa ilan, nangangahulugan ito na ang malayang kalooban ay ilusyon lamang. Ang una sa mga eksperimento ay nag-ulat na nakapagtala ng aktibidad ang utak na may kaugnayan sa pagkilos ng mga 0.2 segundo bago magsimula ang aktuwal na galaw.<ref name="Libet">{{cite journal |author=Benjamin Libet |display-authors=etal |year=1983 |title=Time of conscious intention to act in relation to onset of cerebral activity (readiness-potential) |url=http://trans-techresearch.net/wp-content/uploads/2012/02/Brain-1983-LIBET.pdf |url-status=dead |journal=Brain |language=en |volume=106 |issue=3 |pages=623–42 |doi=10.1093/brain/106.3.623 |pmid=6640273 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130526054605/http://trans-techresearch.net/wp-content/uploads/2012/02/Brain-1983-LIBET.pdf |archive-date=2013-05-26}}</ref> Gayunman, natuklasan din ng mga may-akda na ang kamalayan sa pagkilos ay ''nauuna'' sa aktibidad ng kalamnan na nagsasagawa ng galaw; ang buong prosesong nagreresulta sa pagkilos ay binubuo ng higit pang mga hakbang kaysa sa simpleng pagsisimula lamang ng aktibidad ng utak. Tila masalimuot ang implikasyon ng mga resultang ito sa mga konsepto ng malayang kalooban.<ref name="Strother">{{cite journal |author1=Lars Strother |author2=Sukhvinder Singh Obhi |year=2009 |title=The conscious experience of action and intention |url=http://publish.uwo.ca/~lstroth/StrotherObhi_EBR_2009.pdf |url-status=dead |journal=Exp Brain Res |language=en |volume=198 |issue=4 |pages=535–39 |doi=10.1007/s00221-009-1946-7 |pmid=19641911 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217013640/http://publish.uwo.ca/~lstroth/StrotherObhi_EBR_2009.pdf |archive-date=2014-12-17 |s2cid=43567513}}</ref><ref name="Rosenbaum">Maikling talakayan tungkol sa mga posibleng pagpapakahulugan sa mga resultang ito ay matatagpuan kay {{cite book |author=David A. Rosenbaum |url=https://books.google.com/books?id=MsFmds_ACBwC&pg=PA86 |title=Human Motor Control |publisher=Academic Press |year=2009 |isbn=978-0-12-374226-1 |edition=2 |page=86 |language=en}}</ref> May ilan ding nagsasabing masyadong makitid ang paglalagay ng isyu ng malayang kalooban sa konteksto ng kontrol ng galaw (''motor control''),<ref>{{Cite journal |last=Lavazza |first=Andrea |date=2016 |title=Free Will and Neuroscience: From Explaining Freedom Away to New Ways of Operationalizing and Measuring It |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4887467/ |journal=Frontiers in Human Neuroscience |language=en |volume=10 |pages=262 |doi=10.3389/fnhum.2016.00262 |issn=1662-5161 |pmc=4887467 |pmid=27313524}}</ref> dahil ang mga kilos-galaw ay nagaganap sa napakaikling panahon at kadalasang hindi namamalayan. Ayon sa kanila, "ang malayang kalooban ay hindi maaaring ipaloob sa pagitan ng 150–350 millisegundo; ito ay pangmatagalang kababalaghan",<ref name="Gallagher">{{cite book |author=Gallagher, Shaun |title=Does Consciousness Cause Behavior? |publisher=MIT Press |year=2009 |isbn=978-0-262-51257-2 |editor=Susan Pockett |pages=119–21 |language=en |chapter=Chapter 6: Where's the action? Epiphenomenalism and the problem of free will |editor2=William P. Banks |editor3=Shaun Gallagher |chapter-url=https://books.google.com/books?id=G5CaTnNksgkC&pg=PA119}}</ref> at isang mas mataas na antas ng aktibidad na hindi lubos na maipapaliwanag sa pamamagitan lamang ng neural o aktibidad [[Pangkalamnang sistema|pangkalamnan]]. Patuloy pa ring pinagtatalunan kung ano talaga ang ipinahihiwatig ng mga eksperimento sa oras hinggil sa malayang kalooban. Ilan sa mga sumunod na pag-aaral ay nagtangkang: * patunayan ang mga orihinal na natuklasan ni Libet, * ipakita na maging ang pag-bawi o pagsansala sa isang kilos ("''veto''") ay maaaring magsimula sa walang-malay na antas, * ipaliwanag ang mga estruktura ng utak na kasangkot, at * bumuo ng mga modelo na naglilinaw sa ugnayan ng malay na intensiyon at aktwal na pagkilos. Bagaman ginagamit ang mga resulta ni Libet<ref>{{Cite book |last=Wegner |first=D. |title=The Illusion of Conscious Will |url=https://archive.org/details/illusionofconsci0000wegn |publisher=MIT Press |year=2002 |location=Cambridge, MA |language=en}}</ref> upang suportahan ang epipenomenalismo, naniniwala siya na may "pagbeto ng may malay" pa rin ang mga tao dahil hindi lahat ng potensyal ng kahandaan ay humahantong sa pagkilos. Sa ''Freedom Evolves'', tinutulan ni Daniel Dennett ang konklusyong "walang malayang kalooban," sapagkat ito ay nakabatay sa mga maling palagay tungkol sa lokasyon ng kamalayan at sa interpretasyon ng mga resulta ni Libet. Ipinunto naman nina Kornhuber at Deecke na ang kawalan ng malay na kalooban sa unang bahagi ng potensyal ng kahandaan (tinatawag na BP1) ay hindi nangangahulugang hindi umiiral ang malayang kalooban, sapagkat maging ang mga walang-malay na hangarin ay maaaring malaya at hindi deterministiko. Ayon sa kanila, taglay ng tao ang kamag-anak na kalayaan, isang kalayaang maaaring tumaas o bumaba depende sa mga sinasadyang pagpili na kinasasangkutan ng parehong malay at walang-malay (panensepalikong) na proseso.<ref>Kornhuber & Deecke, 2012. ''The will and its brain – an appraisal of reasoned free will''. University Press of America, Lanham, MD, {{ISBN|978-0-7618-5862-1}}. (sa Ingles)</ref> May ilan namang nagsasabing ang mga datos tulad ng potensyal ng kahandaan ay nagpapahina mismo sa epipenomenalismo, dahil nakasalalay ang mga eksperimento sa kakayahan ng kalahok na may malay na iulat kung kailan nangyari ang isang karanasang pangkamalayan, isang kakayahang tila salungat sa pananaw ni Thomas Huxley, na nagsabing ang kamalayan ay "lubusang walang kapangyarihan… gaya ng sipol ng [[singaw]] ng [[tren]] na walang impluwensya sa galaw ng [[makina]] nito."<ref name="Flanagan1992">{{cite book |last=Flanagan |first=O.J. |url=https://books.google.com/books?id=yFOqQgAACAAJ |title=Consciousness Reconsidered |publisher=MIT Press |year=1992 |isbn=978-0-262-56077-1 |series=Bradford Books |page=131 |language=en |lccn=lc92010057}}</ref> Tinuligsa rin nina Adrian G. Guggisberg at Annaïs Mottaz ang mga naturang konklusyon.<ref>{{cite journal |last1=Guggisberg |first1=AG |last2=Mottaz |first2=A |year=2013 |title=Timing and awareness of movement decisions: does consciousness really come too late? |journal=Front Hum Neurosci |language=en |volume=7 |pages=385 |doi=10.3389/fnhum.2013.00385 |pmc=3746176 |pmid=23966921 |doi-access=free}}</ref> Ipinakita ng isang pag-aaral nina Aaron Schurger at mga kasamahan (sa ''Proceedings of the National Academy of Sciences'')<ref>{{cite journal |last1=Schurger |first1=Aaron |last2=Sitt |first2=Jacobo D. |last3=Dehaene |first3=Stanislas |date=16 Oktubre 2012 |title=An accumulator model for spontaneous neural activity prior to self-initiated movement |journal=PNAS |language=en |volume=109 |issue=42 |pages=16776–77 |bibcode=2012PNAS..109E2904S |doi=10.1073/pnas.1210467109 |pmc=3479453 |pmid=22869750 |doi-access=free}}</ref> na maaaring mali ang mga palagay tungkol sa sanhi ng potensyal ng kahandaan at ng tinatawag na ''pre-movement buildup'' o pag-ipon bago ang paggalaw ng aktibidad neural, kaya, nagdudulot ito ng pagdududa sa mga interpretasyon ng mga pag-aaral nina Libet<ref name="LGW" /> at Fried.<ref name="Fried">{{cite journal |last1=Fried |first1=Itzhak |last2=Mukamel |first2=Roy |last3=Kreiman |first3=Gabriel |year=2011 |title=Internally Generated Preactivation of Single Neurons in Human Medial Frontal Cortex Predicts Volition |journal=Neuron |language=en |volume=69 |issue=3 |pages=548–62 |doi=10.1016/j.neuron.2010.11.045 |pmc=3052770 |pmid=21315264}}</ref> Samantala, natuklasan din sa ibang pag-aaral na kapag sinadya ang mga desisyon, hindi lumilitaw ang mga maagang palatandaan ng pagpili na karaniwang nakikita sa mga arbitraryo o hindi-sinadyang desisyon.<ref>{{Cite journal |last1=Maoz |first1=Uri |last2=Yaffe |first2=Gideon |last3=Koch |first3=Christof |last4=Mudrik |first4=Liad |date=2019-02-28 |title=Neural precursors of decisions that matter—an ERP study of deliberate and arbitrary choice |journal=eLife |language=en |volume=8 |doi=10.7554/elife.39787 |pmc=6809608 |pmid=31642807 |doi-access=free |article-number=e39787}}</ref> Halimbawa, ang mga taong may sindromeng Tourette at mga kaugnay na sindrome ng tik (o ''tics'') ay gumagawa ng mga kilos at pagbigkas na hindi nila sinasadya (tinatawag na tik), kahit na mas gusto nilang huwag gawin iyon lalo na kung hindi ito naaangkop sa lipunan. Ang mga tik ay inilalarawan bilang bahagyang boluntaryo o ''di-boluntaryo'',<ref name="TSADef">Tourette Syndrome Association. [https://web.archive.org/web/20050322170245/http://www.tsa-usa.org/research/definitions.html Definitions and Classification of Tic Disorders.]. Nakuha noong 19 Agosto 2006. (sa Ingles)</ref> sapagkat hindi sila ganap na ''hindi sinasadya'': madalas silang maranasan bilang isang ''kusang'' tugon sa isang hindi kanais-nais na pakiramdam o paunang pagnanasa. Ang mga tik ay itinuturing na hindi mapigilan at sa bandang huli ay kailangang mailabas.<ref name="TSADef" /> Minsan, nagagawang pigilan ng mga taong may sindromeng Tourette ang kanilang mga tik sa maikling panahon, subalit madalas itong nauuwi sa mas malakas na pagbugso ng mga tik pagkatapos. Ang kontrol na naipapatupad (mula sa ilang segundo hanggang ilang oras) ay maaaring pansamantala lamang at nagdudulot ng mas matindi pang pagpapakita ng tik sa bandang huli.<ref name="Zinner">{{cite journal |last1=Zinner |first1=S.H. |year=2000 |title=Tourette disorder |url=https://archive.org/details/sim_pediatrics-in-review_2000-11_21_11/page/372 |journal=Pediatrics in Review |language=en |volume=21 |issue=11 |pages=372–83 |doi=10.1542/pir.21-11-372 |pmid=11077021 |s2cid=7774922}}</ref> Sa sindrome ng banyagang kamay (''alien hand syndrome''), ang apektadong bahagi ng katawan ng tao ay gumagawa ng mga kilos na hindi sinasadya at wala sa kalooban ng tao. Ipinapakita ng apektadong kamay o bahagi ng katawan na tila mayroon itong "sariling kagustuhan." Ang pakiramdam ng pagkilos sa sariling kagustuhan (''sense of agency'') ay hindi sabay na lumilitaw sa aktuwal na pagkilos, kahit na nananatili pa rin ang pakiramdam ng pag-aari (''sense of ownership'') sa bahagi ng katawan. Ang penomenong ito ay kaugnay ng kapansanan sa paunang motor na mekanismo (''premotor mechanism'') na makikita sa pamamagitan ng potensyal ng kahandaan, isang senyas na maaaring masukat sa anit ilang daang milisegundo bago maganap ang isang kusang pagkilos. Sa pamamagitan ng pagpapaandar na ''functional magnetic resonance imaging'' o fMRI na may espesyal na pagsusuri sa dimensyong temporal ng ugnayang utak (''cortical network'') na kaugnay ng kusang pagkilos sa tao, natuklasan ang isang sunod-sunod na proseso ng pag-aktibo mula sa unahan patungong likuran: nagsisimula ito sa karagdagang bahagi ng motor sa loob ng [[Harapang lobo|harap na umbok]] (''frontal lobe''), nagpapatuloy sa pangunahing bahagi ng motor (''primary motor cortex''), at pagkatapos ay sa paryetal na umbok (''parietal cortex'').<ref name="Kayser">{{cite journal |last1=Kayser |first1=A.S. |last2=Sun |first2=F.T. |last3=D'Esposito |first3=M. |year=2009 |title=A comparison of Granger causality and coherency in fMRI-based analysis of the motor system |journal=Human Brain Mapping |language=en |volume=30 |issue=11 |pages=3475–94 |doi=10.1002/hbm.20771 |pmc=2767459 |pmid=19387980}}</ref> Dahil dito, lumilitaw na ang pakiramdam ng pagkilos sa sariling kagustuhan ay karaniwang umuusbong kasabay ng maayos na pagkakasunod ng pag-aktibo ng mga bahaging ito, kabilang ang mga kaugnay na paunang motor na korteks (''premotor association cortices'') at ang pangunahing korteks ng motor. Partikular, ang karagdagang kompleks ng motor (''supplementary motor complex'') sa loob ng harap na umbok ay tila umaaktibo bago pa ang pangunahing korteks ng motor, marahil bilang bahagi ng paghahandang proseso bago ang pagkilos. Sa isang kamakailang pag-aaral gamit ang fMRI, natuklasang ang mga banyagang pagkilos (''alien movements'') ay may kaugnayan sa halos hiwalay na pag-aktibo ng pangunahing korteks ng motor na nasa kabaligtarang bahagi ng utak ng banyagang kamay, samantalang ang mga kusang pagkilos ng parehong bahagi ng katawan ay nagpapakita ng likas na pag-aktibo ng korteks ng kaugnay na motor na kasangkot sa paunang proseso ng motor (''premotor process'').<ref name="Assal">{{cite journal |last1=Assal |first1=F. |last2=Schwartz |first2=S. |last3=Vuilleumier |first3=P. |year=2007 |title=Moving with or without will: Functional neural correlates of alien hand syndrome |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-neurology_2007-09_62_3/page/300 |journal=Annals of Neurology |language=en |volume=62 |issue=3 |pages=301–06 |doi=10.1002/ana.21173 |pmid=17638304 |s2cid=14180577}}</ref> Ayon sa klinikal na depinisyon, ang sindrome ng banyagang kamay ay nangangahulugang "ang pakiramdam na ang isang bahagi ng katawan ay banyaga o ''may sarili nitong kagustuhan'', kasabay ng nakikitang di-boluntaryong paggalaw" (mula sa orihinal na diin).<ref name="Doody">{{cite journal |last1=Doody |first1=RS |last2=Jankovic |first2=J. |year=1992 |title=The alien hand and related signs |journal=Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry |language=en |volume=55 |issue=9 |pages=806–10 |doi=10.1136/jnnp.55.9.806 |pmc=1015106 |pmid=1402972}}</ref> Madalas na nagaganap ang sindromang ito dahil sa pinsala sa kalabigkisan ng katawan (''corpus callosum''), alinman sa pagkakaputol nito bilang lunas sa matinding [[epilepsiya]] o dahil sa atake sa utak (''[[stroke]]''). Ayon sa karaniwang paliwanag sa neurolohiya, ang sinasabing "kagustuhan" na nararanasan ng nagsasalitang kaliwang hemispero ay hindi tumutugma sa mga kilos na isinasagawa ng hindi nagsasalitang kanang hemispero, kaya nagpapahiwatig ito na maaaring may kanya-kanyang pakiramdam ng kagustuhan ang dalawang hemispero ng utak.<ref name="Scepkowski">{{cite journal |last1=Scepkowski |first1=L.A. |last2=Cronin-Golomb |first2=A. |year=2003 |title=The alien hand: cases, categorizations, and anatomical correlates |journal=Behavioral and Cognitive Neuroscience Reviews |language=en |volume=2 |issue=4 |pages=261–77 |doi=10.1177/1534582303260119 |pmid=15006289}}</ref><ref name="Bundick">{{cite journal |last1=Bundick |first1=T. |last2=Spinella |first2=M. |year=2000 |title=Subjective experience, involuntary movement, and posterior alien hand syndrome |journal=Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry |language=en |volume=68 |issue=1 |pages=83–85 |doi=10.1136/jnnp.68.1.83 |pmc=1760620 |pmid=10601408}}</ref> Bukod dito, isa sa pinakamahalagang (unang-antas) sintomas ng [[iskisoprenya]] ay ang maling akala ng pasyente na siya ay kontrolado ng isang panlabas na puwersa.<ref name="Schneider">{{Cite book |last=Schneider |first=K. |title=Clinical Psychopathology |url=https://archive.org/details/clinicalpsychopa0000schn |publisher=Grune and Stratton |year=1959 |location=New York |language=en}}</ref> Minsan, sinasabi ng mga taong may iskisoprenya na bagaman sila ay kumikilos sa mundo, hindi nila matandaan na sinimulan nila ang mga partikular na kilos na iyon. Inihahambing ito minsan sa pagiging parang robot na pinapatakbo ng iba. Bagaman hindi pa malinaw ang eksaktong mekanismo ng iskisoprenya, isang tanyag na [[palaisipan]] ang nagsasabing nagkakaroon ng pagkasira sa mga sistema ng utak na nagtatambal ng mga utos ng pagkilos (''motor commands'') at ng tugong natatanggap mula sa katawan (''feedback''), na tinatawag na sariling pakiramdam ng galaw (''proprioception''), na nagreresulta sa mga [[halusinasyon]] at maling akala ng pagkakaroon ng kontrol mula sa labas.<ref name="frith">{{cite journal |last1=Frith |first1=CD |last2=Blakemore |first2=S |last3=Wolpert |first3=DM |year=2000 |title=Explaining the symptoms of schizophrenia: abnormalities in the awareness of action |journal=Brain Research. Brain Research Reviews |language=en |volume=31 |issue=2–3 |pages=357–63 |doi=10.1016/S0165-0173(99)00052-1 |pmid=10719163 |s2cid=206021496}}</ref> === Sikolohiyang eksperimental === Ang mga ambag ng sikolohiyang eksperimental sa pagtalakay ng malayang kalooban ay pangunahing nagmula sa gawa ng sikolohistang panlipunan na si Daniel Wegner hinggil sa may malay na kalooban (''conscious will''). Sa kanyang aklat na ''The Illusion of Conscious Will'',<ref name=":0">{{Cite book |last=Wegener |first=Daniel Merton |url=https://zodml.org/sites/default/files/%5bDaniel_M._Wegner%5d_The_Illusion_of_Conscious_Will.pdf |title=The Illusion of Conscious Will |publisher=MIT Press |year=2002 |isbn=978-0-262-23222-7 |language=en |access-date=2018-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181212162904/https://zodml.org/sites/default/files/%5bDaniel_M._Wegner%5d_The_Illusion_of_Conscious_Will.pdf |archive-date=2018-12-12 |url-status=dead}}</ref> buod ni Wegner ang mga karanasang maka-empirikal na, ayon sa kanya, ay sumusuporta sa pananaw na ang pakiramdam ng tao na siyang kumokontrol na may malay sa kanyang mga kilos ay isang ilusyon lamang. Ipinapakita rin ni Wegner na maaaring baguhin (o manipulahin) ang persepsyon ng tao hinggil sa pagkakaroon ng may malay na pagkontrol. Napansin ni Wegner na karaniwang ipinapalagay ng tao na ang isang pangyayari ay sanhi ng isa pang pangyayari kapag natutugunan ang dalawang kundisyon: # Ang unang pangyayari ay kaagad na sinusundan ng ikalawang pangyayari, at # Ang unang pangyayari ay ayon o tugma sa pagiging sanhi ng ikalawang pangyayari. Halimbawa, kung makarinig ang isang tao ng pagsabog at makakita siya ng puno na bumagsak, ipagpapalagay niyang ang pagsabog ang dahilan ng pagbagsak ng puno. Subalit kung naganap ang pagsabog pagkatapos bumagsak ang puno (hindi natugunan ang unang kundisyon), o kung sa halip na pagsabog ay [[tunog]] ng [[telepono]] ang narinig (hindi natugunan ang ikalawa), hindi niya ipagpapalagay na alinman sa dalawang tunog ang sanhi ng pagbagsak ng [[puno]]. Inilapat ni Wegner ang prinsipyong ito sa kung paano iniisip ng mga tao ang tungkol sa kanilang may malay na kalooban. Kadalasan, nararanasan ng tao ang isang pag-iisip na tumutugma sa isang kilos, at pagkatapos ay napapansin niyang ginagawa niya ang kilos na iyon. Dahil dito, ipinapalagay niyang ang kanyang iniisip ang nagdulot ng nasabing kilos. Gayunman, napatunayan ni Wegner na maaari niyang manipulahin ang mga pag-iisip at pag-uugali ng tao upang ito ay sumunod o sumalungat sa dalawang kundisyon ng pagkaka-ugnay ng sanhi at bunga.<ref name=":0" /><ref>{{cite journal |last1=Wegner |first1=D.M. |last2=Wheatley |first2=T. |year=1999 |title=Apparent mental causation: sources of the experience of will |url=https://archive.org/details/sim_american-psychologist_1999-07_54_7/page/480 |journal=American Psychologist |language=en |volume=54 |issue=7 |pages=480–91 |citeseerx=10.1.1.188.8271 |doi=10.1037/0003-066X.54.7.480 |pmid=10424155}}</ref> Sa pamamagitan ng ganitong mga eksperimento, naipakita ni Wegner na madalas maranasan ng tao ang may malay na kalooban sa mga kilos na hindi naman talaga niya pinasimulan&nbsp;– at sa kabilang banda, maaari ring maranasan ng tao ang kawalan ng kalooban sa mga kilos na totoo niyang ginawa. Halimbawa, kapag naipakilala sa isang kalahok ang [[impormasyon]] tungkol sa isang resulta bago ang kilos, tumataas ang posibilidad na mali niyang paniwalaan na siya ang sanhi nito.<ref>{{Cite journal |last1=Aarts |first1=H. |last2=Custers |first2=R. |last3=Wegner |first3=D. |year=2005 |title=On the inference of personal authorship: enhancing experienced agency by priming effect information. |journal=Consciousness and Cognition |language=en |volume=14 |issue=3 |pages=439–58 |doi=10.1016/j.concog.2004.11.001 |pmid=16091264 |s2cid=13991023}}</ref> Ipinahihiwatig ng ganitong mga pag-aaral na ang persepsyon ng may malay na kalooban (na tinawag ni Wegner bilang "emosyon ng pagiging may-akda") ay hindi tuwirang nakakabit sa aktuwal na pagsasagawa ng kilos, kundi binubuo mula sa iba't ibang palatandaan sa pamamagitan ng masalimuot na proseso ng pag-iisip, na tinawag niyang ''authorship processing'' o pagpoproseso ng pagka-may-akda. Bagaman itinuturing ng ilan ang mga resulta nito bilang pagsalungat sa ideya ng malayang kalooban, maraming sikolohista<ref>{{cite journal |last=Kihlstrom |first=John |year=2004 |title=An unwarrantable impertinence |url=https://archive.org/details/sim_behavioral-and-brain-sciences_2004-10_27_5/page/666 |journal=Behavioral and Brain Sciences |language=en |volume=27 |issue=5 |pages=666–67 |doi=10.1017/S0140525X04300154 |s2cid=144699878}}</ref><ref>{{cite book |author1=John Baer |url=http://socrates.berkeley.edu/~kihlstrm/AutomaticityJuggernaut.htm |title=Are We Free? Psychology and Free Will |author2=James C. Kaufman |author3=Roy F. Baumeister |publisher=Oxford University Press. |year=2008 |isbn=978-0-19-518963-6 |location=New York |pages=155–80 |language=en |access-date=2011-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150310133623/http://socrates.berkeley.edu/~kihlstrm/AutomaticityJuggernaut.htm |archive-date=2015-03-10 |url-status=live}}</ref> at pilosopo<ref>{{cite journal |last=Nahmias |first=Eddy |year=2002 |title=When consciousness matters: a critical review of Daniel Wegner's The illusion of conscious will |url=http://www2.gsu.edu/~phlean/papers/When_Consciousness_Matters.pdf |url-status=dead |journal=Philosophical Psychology |language=en |volume=15 |issue=4 |pages=527–41 |doi=10.1080/0951508021000042049 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110813113509/http://www2.gsu.edu/~phlean/papers/When_Consciousness_Matters.pdf |archive-date=2011-08-13 |s2cid=16949962}}</ref><ref name="Power">{{cite book |last=Mele |first=Alfred R. |url=http://ukcatalogue.oup.com/product/academic/pn/9780199764686.do?sortby=bookTitleAscend |title=Effective Intentions: The Power of Conscious Will |publisher=Oxford University Press |year=2009 |isbn=978-0-19-538426-0 |location=US |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20111113052610/http://ukcatalogue.oup.com/product/academic/pn/9780199764686.do?sortby=bookTitleAscend |archive-date=2011-11-13 |url-status=dead}}</ref> ang kumukontra sa teorya ni Wegner. Iminungkahi naman ni Emily Pronin na ang kumikiling na karanasan ng malayang kalooban ay pinalalakas ng tinatawag na ilusyon ng [[introspeksiyon]], ang hilig ng tao na magtiwala sa sariling pagninilay subalit hindi magtiwala sa pagninilay ng iba. Ipinapahiwatig ng teoryang ito na mas madali para sa mga tao na iuugnay ang malayang kalooban sa kanilang sarili kaysa sa iba. Napatunayan ito sa tatlong [[eksperimento]] nina Pronin at Kugler. Kapag tinanong ang mga [[estudyante]] tungkol sa mga desisyon nila at ng kanilang mga kasama sa [[Silid-aralan|silid]], itinuturing nilang mas hindi mahulaan ang sariling mga pasya. Sa mga kawani sa [[Restoran|restawran]], inilalarawan nila ang mga kasamahan bilang mas deterministiko (kaunting pagpipilian sa hinaharap) kaysa sa sarili nila. Kapag tinanong kung anong salik ang may pinakamalaking impluwensiya sa kilos, itinuturing nilang hangarin at layunin ang pinakamahalaga sa sarili nilang kilos, subalit ugali o personalidad naman para sa iba.<ref>{{Cite book |last=Pronin |first=Emily |title=Advances in Experimental Social Psychology, Vol. 41 |publisher=Academic Press |year=2009 |isbn=978-0-12-374472-2 |editor=Mark P. Zanna |volume=41 |pages=42–43 |language=en |chapter=The Introspection Illusion |doi=10.1016/S0065-2601(08)00401-2}}</ref> Gayunman, may mga babala sa pag-aaral tungkol sa kamalayan ng tao sa mga pangkaisipang pangyayari, dahil ang introspeksiyon mismo ay maaaring baguhin ang karanasan.<ref name="Pockett">{{cite book |author=Susan Pockett |title=Does Consciousness Cause Behavior? |publisher=MIT Press |year=2009 |isbn=978-0-262-51257-2 |editor1=Susan Pockett |page=19 |language=en |chapter=The neuroscience of movement |quote=...it is important to be clear about exactly what experience one wants one's subjects to introspect. Of course, explaining to subjects exactly what the experimenter wants them to experience can bring its own problems–...instructions to attend to a particular internally generated experience can easily alter both the timing and the content of that experience and even whether or not it is consciously experienced at all. |editor2=WP Banks |editor3=Shaun Gallagher |chapter-url=https://books.google.com/books?id=G5CaTnNksgkC&pg=PA19}}</ref> Anuman ang katotohanan ng paniniwala sa malayang kalooban, makabuluhang maunawaan kung saan nagmula ang ideyang ito. Isa sa mga ambag ay ang ''randomness'' o kawalang-tiyak.<ref>{{cite journal |last1=Ebert |first1=J.P. |last2=Wegner |first2=D.M. |year=2011 |title=March 1). Mistaking randomness for free will |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/1/9029778/1/Ebert%2c%20J.%20P.%2c%20and%20D.%20M.%20Wegner.%20Mistaking%20randomness%20for%20free%20will.%20Consciousness%20and%20Cognition%2020%20%282011%29%20965-971.pdf |journal=Consciousness and Cognition |language=en |volume=20 |issue=3 |pages=965–71 |doi=10.1016/j.concog.2010.12.012 |pmid=21367624 |s2cid=19502601}}</ref> Bagaman hindi lamang ito ang salik, napatunayan na minsan ay napagkakamalan ng tao ang kawalang-tiyak bilang malayang kalooban dahil sa kawalang-ayusan nito, kapwa sa sarili at sa iba. Isa pang ambag ay ang pagpili.<ref>{{cite journal |last1=Feldman |first1=G. |last2=Baumeister |first2=R.F. |last3=Wong |first3=K.F. |year=2014 |title=Hulyo 30). Free will is about choosing: The link between choice and the belief in free will |journal=Journal of Experimental Social Psychology |language=en |volume=55 |pages=239–45 |doi=10.1016/j.jesp.2014.07.012}}</ref> Ipinakita ng mga pag-aaral na tumataas ang paniniwala ng tao sa malayang kalooban kapag ipinapakita sa kanya ang isang simpleng antas ng pagpili. Mahalaga ang espesipikong dami ng pagpipilian, sapagkat kung masyadong kakaunti o masyadong marami, maaaring bumaba ang paniniwala. Malamang din na ang ugnayan sa pagitan ng antas ng pagpili at persepsyon ng malayang kalooban ay dalawang direksyon. Posible ring ang pagnanais ng tao sa pagkontrol o iba pang motibasyunal na salik ay gumaganap bilang ikatlong [[baryable]]. === Paniniwala sa malayang kalooban === Mula pa noong hindi bababa sa 1959,<ref name="Nettler1959">{{cite journal |last1=Nettler |first1=Gwynn |date=Hunyo 1959 |title=Cruelty, Dignity, and Determinism |journal=American Sociological Review |language=en |volume=24 |issue=3 |pages=375–384 |doi=10.2307/2089386 |jstor=2089386}}</ref> ang paniniwala ng mga indibiduwal sa malayang kalooban ay sinusuri na kaugnay ng mga katangian sa asal panlipunan. Sa pangkalahatan, ang konsepto ng malayang kalooban na pinag-aralan sa kontekstong ito ay yaong nasa anyong inkompatibilista, o mas partikular, ang anyong libertariyano, na nangangahulugang kalayaan mula sa determinismo. ==== Paniniwala ng mga tao ==== Tinalakay sa mga pananaliksik kung likas bang kumakapit ang mga tao sa isang inkompatibilistang modelo ng malayang kalooban. Natuklasan ni Eddy Nahmias na ang inkompatibilismo ay hindi likas na intuwitibo&nbsp;– hindi ito sinusunod, sapagkat hindi binubuwag ng determinismo ang paniniwala sa moral na pananagutan (batay sa isang empirikal na pag-aaral ng mga tugon ng mga tao sa mga moral na dilema sa ilalim ng isang deterministikong modelo ng realidad).<ref>{{Cite journal |last=Nahmias |first=Eddy |author2=Stephen G Morris |author3=Thomas Nadelhoffer |author4=Jason Turner |date=2006-07-01 |title=Is Incompatibilism Intuitive? |url=https://archive.org/details/sim_philosophy-and-phenomenological-research_2006-07_73_1/page/28 |journal=Philosophy and Phenomenological Research |language=en |volume=73 |issue=1 |pages=28–53 |citeseerx=10.1.1.364.1083 |doi=10.1111/j.1933-1592.2006.tb00603.x |issn=1933-1592}}<!--| access-date = 2011-04-29--></ref> Samantala, natuklasan naman ni Edward Cokely na ang inkompatibilismo ay intuwitibo&nbsp;– na likas itong sinusunod, sapagkat binubuwag nga ng determinismo ang paniniwala sa moral na pananagutan sa pangkalahatan.<ref>{{Cite journal |last=Feltz |first=Adam |author2=Edward T. Cokely |author3=Thomas Nadelhoffer |date=2009-02-01 |title=Natural Compatibilism versus Natural Incompatibilism: Back to the Drawing Board |journal=Mind & Language |language=en |volume=24 |issue=1 |pages=1–23 |doi=10.1111/j.1468-0017.2008.01351.x |issn=1468-0017}}<!--| access-date = 2011-04-29--></ref> Iminungkahi nina Joshua Knobe at Shaun Nichols na maaaring intuwitibo o hindi ang inkompatibilismo, at pangkalahatang nakasalalay ito sa situwasyon; kung ang isang [[krimen]] ay nagpapasiklab ng [[emosyonal]] na tugon&nbsp;– gaya halimbawa kung may pananakit ng kapwa tao.<ref>{{Cite journal |last=Nichols |first=Shaun |author2=Joshua Knobe |date=2007-12-01 |title=Moral Responsibility and Determinism: The Cognitive Science of Folk Intuitions |journal=Noûs |language=en |volume=41 |issue=4 |pages=663–85 |citeseerx=10.1.1.175.1091 |doi=10.1111/j.1468-0068.2007.00666.x}}<!--| access-date = 2011-04-29--></ref> Natuklasan din nila na ang paniniwala sa malayang kalooban ay isang unibersal na kultural na kaganapan, at karamihan ng mga kalahok ay nagsabing (a) hindi deterministiko ang ating uniberso at (b) hindi tugma ang moral na pananagutan sa determinismo.<ref>{{Cite journal |last=Sarkissian |first=HAGOP |author2=Amita Chatterjee |author3=Felipe de Brigard |author4=Joshua Knobe |author5=Shaun Nichols |author6=Smita Sirker |date=2010-06-01 |title=Is Belief in Free Will a Cultural Universal? |url=https://philpapers.org/rec/CHAIBI-2 |url-status=live |journal=Mind & Language |language=en |volume=25 |issue=3 |pages=346–58 |doi=10.1111/j.1468-0017.2010.01393.x |issn=1468-0017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815171439/https://philpapers.org/rec/CHAIBI-2 |archive-date=2022-08-15 |access-date=2022-07-09 |s2cid=18837686}}<!--| access-date = 2011-04-29--></ref> Ipinakikita ng mga pag-aaral na hindi palagian ang paniniwala ng mga tao sa malayang kalooban. Natuklasan nina Emily Pronin at Matthew Kugler na naniniwala ang mga tao na sila ay may higit na malayang kalooban kaysa sa iba.<ref>{{Cite journal |last=Pronin |first=Emily |author2=Matthew B. Kugler |date=2010-12-28 |title=People believe they have more free will than others |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=107 |issue=52 |pages=22469–74 |bibcode=2010PNAS..10722469P |doi=10.1073/pnas.1012046108 |pmc=3012523 |pmid=21149703 |doi-access=free}}</ref> Ipinakita rin ng mga pag-aaral ang ugnayan sa pagitan ng posibilidad ng pagtanggap sa deterministikong modelo ng pag-iisip at ng uri ng personalidad. Halimbawa, natuklasan nina Adam Feltz at Edward Cokely na ang mga taong may personalidad na ekstoberte ay mas malamang na ihiwalay ang paniniwala sa determinismo mula sa paniniwala sa moral na pananagutan.<ref>{{Cite journal |last=Feltz |first=Adam |author2=Edward T. Cokely |date=March 2009 |title=Do judgments about freedom and responsibility depend on who you are? Personality differences in intuitions about compatibilism and incompatibilism |journal=Consciousness and Cognition |language=en |volume=18 |issue=1 |pages=342–50 |doi=10.1016/j.concog.2008.08.001 |issn=1053-8100 |pmid=18805023 |s2cid=16953908}}<!--| access-date = 2011-04-29--></ref> Sinuri nina Roy Baumeister at ng kanyang mga kasamahan ang mga pag-aaral hinggil sa mga sikolohikal na epekto ng paniniwala (o kawalan ng paniniwala) sa malayang kalooban, at natuklasan nilang karamihan sa mga tao ay naniniwala sa isang uri ng "simpleng kompatibilistikong malayang kalooban."<ref name="BAC">{{cite journal |last1=Baumeister |first1=R. |last2=Crescioni |first2=A.W. |last3=Alquist |first3=J. |year=2009 |title=Free will as advanced action control for human social life and culture |journal=Neuroethics |language=en |volume=4 |pages=1–11 |doi=10.1007/s12152-010-9058-4 |s2cid=143223154}}</ref><ref>Paulhus, D.L. and Margesson. A., (1994). ''Free Will and Determinism (FAD) scale''. Unpublished manuscript, Vancouver, British Columbia, Canada: University of British Columbia. (sa Ingles)</ref> Natuklasan din ng mga mananaliksik na itinuturing ng mga tao na "mas malaya" ang mga kilos kapag kinapapalooban ito ng pagsalungat sa panlabas na [[puwersa]], [[pagpaplano]], o paggawa ng mga kilos na tila sapalaran.<ref>Paulhus, D.L. and Margesson. A., (1994). ''Free Will and Determinism (FAD) scale''. Unpublished manuscript, Vancouver, British Columbia, Canada: University of British Columbia. (sa Ingles)</ref> Gayunman, maaaring hindi talaga posible ang huling pag-uugali na "sapalaran" (o ''random''); kapag sinubukan ng mga kalahok na gumawa ng mga kilos nang sapalaran (gaya ng pagbuo ng mga walang-piling numero), lumilitaw sa kanilang mga kilos ang maraming padron.<ref>Bar-Hillel, M. 2007. Randomness is too important to trust to chance. Presented at the 2007 Summer Institute in Informed Patient Choice, Dartmouth Medical School, NH (sa Ingles)</ref><ref>{{cite journal |last1=Wagenaar |first1=W.A. |year=1972 |title=Generation of random sequences by human subjects: A critical survey of literature |url=https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_1972-01_77_1/page/64 |journal=Psychological Bulletin |language=en |volume=77 |pages=65–72 |citeseerx=10.1.1.211.9085 |doi=10.1037/h0032060}}</ref> ==== Sa mga pilosopo ==== Ayon sa isang bagong surbey noong 2020, ang kompatibilismo ay isang tanyag na pananaw sa hanay ng mga dalubhasa sa pilosopiya (59.2%). Ang paniniwala sa libertariyanismo ay umabot sa 18.8%, samantalang ang kawalan ng paniniwala sa malayang kalooban ay 11.2%.<ref>{{cite web |date=November 2021 |title=What Philosophers Believe: Results from the 2020 PhilPapers Survey |url=https://dailynous.com/2021/11/01/what-philosophers-believe-results-from-the-2020-philpapers-survey/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029044946/https://dailynous.com/2021/11/01/what-philosophers-believe-results-from-the-2020-philpapers-survey/ |archive-date=2023-10-29 |access-date=2022-09-03 |language=en}}</ref> ==== Sa mga biyolohistang ebolusyonaryo ==== Ayon sa isang surbey noong 2007, 79 porsiyento ng mga biyolohistang ebolusyonaryo ang nagsabing naniniwala sila sa malayang kalooban, 14 porsiyento ang pumili ng kawalan ng malayang kalooban, at 7 porsiyento ang hindi sumagot sa tanong.<ref>Gregory W. Graffin and William B. Provine, "Evolution, Religion, and Free Will," American Scientist 95 (Hulyo–Agosto 2007), 294–97; results of Cornell Evolution Project survey, http://faculty.bennington.edu/~sherman/Evolution%20in%20America/evol%20religion%20free%20will.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160617222104/http://faculty.bennington.edu/~sherman/Evolution%20in%20America/evol%20religion%20free%20will.pdf|date=2016-06-17}} (sa Ingles)</ref> ==== Mga epekto ng paniniwala mismo ==== Natuklasan nina Baumeister at ng kanyang mga kasamahan na ang pagpukaw ng kawalan ng paniniwala sa malayang kalooban ay tila nagdudulot ng iba't ibang negatibong epekto. Tinukoy ng mga may-akda sa kanilang papel na ang paniniwala sa determinismo ang sanhi ng mga negatibong epektong iyon.<ref name="BAC" /> Natuklasan ni Kathleen Vohs na yaong mga nabawasan ang paniniwala sa malayang kalooban ay mas malamang na mandaya.<ref name="Vohs&Sschooler2008">{{cite journal |last1=Vohs |first1=K.D. |last2=Schooler |first2=J.W. |year=2008 |title=The value of believing in free will: Encouraging a belief in determinism increases cheating |url=https://archive.org/details/sim_psychological-science_2008-01_19_1/page/48 |journal=Psychological Science |language=en |volume=19 |issue=1 |pages=49–54 |doi=10.1111/j.1467-9280.2008.02045.x |pmid=18181791 |s2cid=2643260}}</ref> Sa isang pag-aaral ni Roy Baumeister, matapos basahin ng mga kalahok ang isang artikulong tumututol sa malayang kalooban, mas malamang silang [[magsinungaling]] hinggil sa kanilang resulta sa isang pagsusulit na may gantimpalang [[salapi]].<ref name="Baumeister 2009">{{cite journal |last1=Baumeister |first1=R.F. |last2=Masicampo |first2=E.J. |last3=DeWall |first3=C.N. |year=2009 |title=Prosocial benefits of feeling free: Disbelief in free will increases aggression and reduces helpfulness |url=https://archive.org/details/sim_personality-and-social-psychology-bulletin_2009-02_35_2/page/260 |journal=Personality and Social Psychology Bulletin |language=en |volume=35 |issue=2 |pages=260–68 |doi=10.1177/0146167208327217 |pmid=19141628 |s2cid=16010829}}</ref> Ang pagpukaw ng pagtanggi sa malayang kalooban ay iniuugnay din sa pagtaas ng [[agresyon]] at pagbawas ng pagtulong sa kapwa.<ref name="Baumeister 2009" /> Gayunman, bagaman ipinahiwatig ng mga unang pag-aaral na ang paniniwala sa malayang kalooban ay may kaugnayan sa mas moral na pag-uugali, ipinakita ng mas bagong mga pag-aaral (kabilang ang malalaking mga replikasyon sa maraming lugar) na may salungat na mga resulta, karaniwang walang ugnayan sa pagitan ng paniniwala sa malayang kalooban at asal moral, na nagdudulot ng pagdududa sa mga unang konklusyon.<ref>{{cite journal |last1=Monroe |first1=Andrew E. |last2=Brady |first2=Garrett L. |last3=Malle |first3=Bertram F. |date=21 Setyembre 2016 |title=This Isn't the Free Will Worth Looking For |journal=Social Psychological and Personality Science |language=en |volume=8 |issue=2 |pages=191–199 |doi=10.1177/1948550616667616 |s2cid=152011660}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Crone |first1=Damien L. |last2=Levy |first2=Neil L. |date=28 Hunyo 2018 |title=Are Free Will Believers Nicer People? (Four Studies Suggest Not) |journal=Social Psychological and Personality Science |language=en |volume=10 |issue=5 |pages=612–619 |doi=10.1177/1948550618780732 |pmc=6542011 |pmid=31249653 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Caspar |first1=Emilie A. |last2=Vuillaume |first2=Laurène |last3=Magalhães De Saldanha da Gama |first3=Pedro A. |last4=Cleeremans |first4=Axel |date=17 Enero 2017 |title=The Influence of (Dis)belief in Free Will on Immoral Behavior |journal=Frontiers in Psychology |language=en |volume=8 |pages=20 |doi=10.3389/FPSYG.2017.00020 |pmc=5239816 |pmid=28144228 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Nadelhoffer |first1=Thomas |last2=Shepard |first2=Jason |last3=Crone |first3=Damien L. |last4=Everett |first4=Jim A.C. |last5=Earp |first5=Brian D. |last6=Levy |first6=Neil |date=Oktubre 2020 |title=Does encouraging a belief in determinism increase cheating? Reconsidering the value of believing in free will |url=https://philarchive.org/rec/NADDEA |journal=Cognition |language=en |volume=203 |doi=10.1016/j.cognition.2020.104342 |pmid=32593841 |article-number=104342 |s2cid=220057834}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Buttrick |first1=Nicholas R. |last2=Aczel |first2=Balazs |last3=Aeschbach |first3=Lena F. |last4=Bakos |first4=Bence E. |last5=Brühlmann |first5=Florian |last6=Claypool |first6=Heather M. |last7=Hüffmeier |first7=Joachim |last8=Kovacs |first8=Marton |last9=Schuepfer |first9=Kurt |last10=Szecsi |first10=Peter |last11=Szuts |first11=Attila |date=Setyembre 2020 |title=Many Labs 5: Registered Replication of Vohs and Schooler (2008), Experiment 1 |journal=Advances in Methods and Practices in Psychological Science |language=en |volume=3 |issue=3 |pages=429–438 |doi=10.1177/2515245920917931 |doi-access=free |last12=Szöke |first12=Orsolya |last13=Thomae |first13=Manuela |last14=Torka |first14=Ann-Kathrin |last15=Walker |first15=Ryan J. |last16=Wood |first16=Michael J. |s2cid=227095775}}</ref> {{Quotebox|align=right|width=40%|quoted=1|quote=''An alternative explanation builds on the idea that subjects tend to confuse determinism with fatalism... What happens then when agents' self-efficacy is undermined? It is not that their basic desires and drives are defeated. It is rather, I suggest, that they become skeptical that they can control those desires; and in the face of that skepticism, they fail to apply the effort that is needed even to try. If they were tempted to behave badly, then coming to believe in fatalism makes them less likely to resist that temptation.'' ("Isang alternatibong paliwanag ang nakabatay sa ideya na may tendensiya ang mga kalahok na ikalito ang determinismo sa fatalismo… Ano ang nangyayari kapag napahina ang sariling epektibidad ng mga ahente? Hindi nito ibig sabihin na natalo ang kanilang mga pangunahing pagnanasa at hangarin. Sa halip, iminumungkahi ko, nagiging mapanuri sila sa kanilang kakayahang kontrolin ang mga pagnanasa; at sa harap ng ganitong pag-aalinlangan, nabibigo silang ilapat ang kinakailangang pagsisikap kahit para subukan lamang. Kung sila ay naaakit na kumilos nang masama, ang paniniwala sa fatalismo ay nagiging dahilan upang mas mababa ang kanilang tsansang labanan ang tukso.")|source=—Richard Holton<ref name=Holton/>}}Bukod dito, pinagtatalunan kung ang mga natuklasang eksperimental na ito ay talagang bunga ng mga manipulasyon sa paniniwala sa malayang kalooban.<ref name="Holton">{{cite journal |last1=Holton |first1=Richard |year=2011 |title=Response to 'Free Will as Advanced Action Control for Human Social Life and Culture' by Roy F. Baumeister, A. William Crescioni and Jessica L. Alquist |url=https://dspace.mit.edu/bitstream/1721.1/71223/1/Holton_Baumeister.commentary.pdf |journal=Neuroethics |language=en |volume=4 |pages=13–16 |doi=10.1007/s12152-009-9046-8 |hdl-access=free |hdl=1721.1/71223 |s2cid=143687015}}</ref> Una sa lahat, maaaring tumukoy ang malayang kalooban sa alinman sa libertariyano (indeterministikong) malayang kalooban o sa kompatibilistikong (deterministikong) malayang kalooban. Ang pagpapabasa sa mga kalahok ng mga artikulong basta-basta "sumasalungat sa malayang kalooban” ay malamang na hindi nagpapalalim ng kanilang pagkaunawa sa determinismo, o sa kompatibilistikong malayang kalooban na pinahihintulutan pa rin nito.<ref name="Holton" /> Sa madaling sabi, ang mga manipulasyong eksperimental na kunwaring "nagpapukaw ng kawalan ng paniniwala sa malayang kalooban" ay maaaring sa katunayan ay nagbubunga ng paniniwala sa fatalismo, na maaaring magpaliwanag sa mga naunang natuklasan.<ref name="Holton" /><ref>{{cite journal |last1=Miles |first1=J.B. |year=2011 |title='Irresponsible and a Disservice': The integrity of social psychology turns on the free will dilemma |journal=British Journal of Social Psychology |language=en |volume=52 |issue=2 |pages=205–18 |doi=10.1111/j.2044-8309.2011.02077.x |pmc=3757306 |pmid=22074173 |doi-access=free}}</ref> Upang masuri ang mga epekto ng paniniwala sa determinismo, iminungkahi na sa mga susunod na pag-aaral ay dapat ipaliwanag ang determinismo at kompatibilismo sa halip na basta atakihin ang paniniwala sa malayang kalooban.<ref name="Holton" /><ref>May ilang pag-aaral na isinagawa na nagpapakita na matindi ang reaksyon ng mga tao depende sa kung paano inilalarawan ang determinismong mental, lalo na kapag iniuugnay ito sa moral na pananagutan. Napansin ni Eddy Nahmias na kapag inilalarawan ang kilos ng tao batay sa kanilang paniniwala at pagnanasa, mas malamang na ihiwalay nila ang determinismong mental sa moral na pananagutan. Tingnan: {{Cite journal |last=Nahmias |first=Eddy |author2=D. Justin Coates |author3=Trevor Kvaran |date=2007-09-01 |title=Free Will, Moral Responsibility, and Mechanism: Experiments on Folk Intuitions |journal=Midwest Studies in Philosophy |language=en |volume=31 |issue=1 |pages=214–42 |doi=10.1111/j.1475-4975.2007.00158.x |issn=1475-4975 |s2cid=15648622}}<!--| access-date = 2011-04-29--></ref> Napansin din nina Baumeister at mga kasamahan na ang mga kalahok na hindi naniniwala sa malayang kalooban ay hindi gaanong mahusay sa pag-iisip na kontrapaktuwal.<ref name="BAC" /> Nakababahala ito sapagkat ang ganitong pag-iisip ("Kung iba ang ginawa ko...") ay mahalaga sa pagkatuto mula sa sariling mga pasiya, kabilang yaong nakasakit sa iba.<ref>{{cite journal |last1=Epstude |first1=K. |last2=Roese |first2=N. J. |year=2008 |title=The Functional Theory of Counterfactual Thinking |journal=Personality and Social Psychology Review |language=en |volume=12 |issue=2 |pages=168–192 |doi=10.1177/1088868308316091 |pmc=2408534 |pmid=18453477}}</ref> Muli, hindi ito nangangahulugang ang paniniwala sa determinismo ang may [[kasalanan]]; ito ang mga resulta na maaaring inaasahan mula sa pagtaas ng paniniwala sa [[fatalismo]].<ref name="Holton" /> Sa kahalintulad na paraan, natuklasan ni Tyler Stillman na ang paniniwala sa malayang kalooban ay nakapaghuhula ng mas mabuting pagganap sa [[trabaho]].<ref>{{Cite journal |last=Stillman |first=Tyler F. |author2=Roy F. Baumeister |author3=Kathleen D. Vohs |author4=Nathaniel M. Lambert |author5=Frank D. Fincham |author6=Lauren E. Brewer |date=2010-01-01 |title=Personal Philosophy and Personnel Achievement: Belief in Free Will Predicts Better Job Performance |journal=Social Psychological and Personality Science |language=en |volume=1 |issue=1 |pages=43–50 |doi=10.1177/1948550609351600 |s2cid=3023336}}</ref> == Sa teolohiya == === Kristiyanismo === [[File:Antonio_Rodríguez_-_Saint_Augustine_-_Google_Art_Project.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Antonio_Rodr%C3%ADguez_-_Saint_Augustine_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|Ang pananaw ni [[Agustin ng Hipona|Agustin]] sa kalayaan ng kalooban at predestinasyon ay nagkaroon ng malaking impluwensya sa teolohiyang Kristiyano.|273x273px]] Ang mga konsepto ng kalayaan ng kalooban at [[predestinasyon]] ay malalim na pinagtatalunan sa hanay ng mga [[Kristiyano]]. Ang kalayaan ng kalooban sa Kristiyanong kahulugan ay ang kakayahang pumili sa pagitan ng mabuti at masama. Sa mga [[Katoliko]], may mga sumusunod sa Tomismo, na inangkin mula sa itinuro ni Tomas de Aquino sa ''Summa Theologica''. Mayroon ding ilan na sumusunod sa Molinismo, na itinatag ng [[Pari|paring]] [[Heswita]] na si Luis de Molina. Sa hanay ng mga [[Protestantismo|Protestanteng]] Kristiyano, mayroon Arminianismo, na pangunahing sinusunod ng mga Simbahang [[Metodista]] at inilahad ni [[Teologo|teologong]] [[Olandes]] na si Jacobus Arminius; at mayroon ding Calvinismo na sinusunod ng karamihan sa [[Repormang Protestante|Narepormang]] tradisyon, na inilahad ng [[Pransiya|Pranses]] na teologong Nareporma na si [[John Calvin]]. Malaki ang impluwensya kay John Calvin ng mga pananaw ni [[Agustin ng Hipona]] sa predestinasyon, na inilathala sa kanyang akdang ''On the Predestination of the Saints'' (Sa Predestinasyon ng mga [[Santo]]). Tila, may katulad na pananaw si [[Martin Luther]] sa predestinasyon ayon sa Calvinismo sa kanyang ''On the Bondage of the Will'' (Tungkol sa Pagkaalipin ng Kalooban), kaya tinatanggihan ang kalayaan ng kalooban. Sa pagtutol sa mga pananaw nina Calvin at Luther, idineklara ng [[Konsilyo ng Trento]] ng [[Simbahang Katolikong Romano|Simbahang Katolika]] na: {{quote|"Ang malayang kalooban ng tao, na pinagalaw at pinukaw ng Diyos, ay maaaring makipagtulungan sa Diyos sa pamamagitan ng pahintulot nito, at kaya nito ay maihahanda at maiuugnay ang sarili upang makamit ang biyaya ng katuwiran. Maaaring labanan ng kalooban ang biyaya kung ito ang pipiliin. Hindi ito tulad ng walang-buhay na bagay, na nananatiling ganap na pasibo. Bagaman pinahina at nabawasan ng pagkakasala ni [[Adan]], ang malayang kalooban ay hindi pa rin nawasak sa [[lahi]]." ("''The free will of man, moved and excited by God, can by its consent co-operate with God, Who excites and invites its action; and that it can thereby dispose and prepare itself to obtain the grace of justification. The will can resist grace if it chooses. It is not like a lifeless thing, which remains purely passive. Weakened and diminished by Adam's fall, free will is yet not destroyed in the race.''") — Sess. VI, cap. i at v}} Itinuro ni John Wesley, ama ng tradisyong Metodista, na ang tao, sa pamamagitan ng biyayang nauna (''prevenient grace''), ay may malayang kalooban kung saan maaari nilang piliin ang Diyos at gumawa ng mabubuting gawa, na may layuning makamit ang perpektong Kristiyano.<ref name="TGC2021">{{cite news |title=The Battle of the Will, Part 4: John Wesley and Jonathan Edwards |language=English |newspaper=The Gospel Coalition |url=https://www.thegospelcoalition.org/essay/battle-will-part-4-john-wesley-jonathan-edwards/ |url-status=live |access-date=6 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210806015041/https://www.thegospelcoalition.org/essay/battle-will-part-4-john-wesley-jonathan-edwards/ |archive-date=6 Agosto 2021}}</ref> Sa pagpapanatili ng sinergismo (paniniwala na nakikipagtulungan ang Diyos at tao sa [[Kaligtasan (relihiyon)|kaligtasan]]), itinuturo ng Metodismo na: {{quote|"Ang ating Panginoong Jesucristo ay namatay para sa lahat ng tao upang maaabot ang kaligtasan sa bawat tao na pumapasok sa mundo. Kung ang tao ay hindi naligtas, ang pagkukulang ay sa kanya mismo, na nagmumula sa kanyang sariling pag-ayaw na makamtan ang kaligtasang iniaalok sa kanya. ([[Ebanghelyo ni Juan|Juan]] 1:9; [[Unang Sulat sa mga taga-Tesalonica|I Tesalonica]] 5:9; [[Sulat kay Tito|Tito]] 2:11-12)." ("''Our Lord Jesus Christ did so die for all men as to make salvation attainable by every man that cometh into the world. If men are not saved that fault is entirely their own, lying solely in their own unwillingness to obtain the salvation offered to them. (John 1:9; I Thess. 5:9; Titus 2:11-12).''")<ref name="IMC1986">{{cite book |title=Discipline of the Immanuel Missionary Church |date=1986 |publisher=Immanuel Missionary Church |location=Shoals, [[Indiana]] |page=7 |language=English}}</ref>}} Tinalakay ni [[Apostol Pablo]] ang Predestinasyon sa ilang Kanyang Sulat: {{quote|''"Sapagkat ang mga nakilala niya nang una pa ay itinalaga naman niya na maging katulad sa larawan ng kanyang Anak, upang siya ang maging panganay sa maraming magkakapatid; at yaong mga itinalaga niya ay kanya namang tinawag at ang mga tinawag niya ay itinuring niyang ganap; at ang mga itinuring na ganap ay niluwalhati din naman niya."'' — [[Sulat sa mga taga-Roma|Roma]] 8:29–30}} {{quote|''"Tayo'y itinalaga sa pagkukupkop upang maging kanyang mga anak sa pamamagitan ni Jesu-Cristo, ayon sa kabutihan ng kanyang kalooban."'' — [[Sulat sa mga taga-Efeso|Efeso]] 1:5}} Mayroon ding pagbanggit ng moral na kalayaan sa mga tinatawag ngayong '[[Deuterokanoniko|Deuterokanonical]]' na akda na ginagamit ng [[Simbahang Ortodokso ng Silangan|Simbahang Ortodokso]] at Katolika. Sa [[Sirac]] 15 sinasabi: {{quote|''"Huwag mong sisihin ang Panginoon dahil sa iyong kasalanan, hindi niya gagawin ang kanyang kinamumuhian. Huwag mong sabihing iniligaw ka niya. Hindi niya kailangan ang tulong ng mga imbi sa pagsasakatuparan ng kanyang mga panukala. Namumuhi ang Panginoon sa lahat ng uri ng kasalanan; ang may paggalang sa kanya ay hindi naaakit ng anumang uri ng kabuktutan. Sa pasimula pa, nang lalangin niya ang tao, ginawa na niya itong malaya na pumili ng kanyang nais. Kung gusto mo, masusunod mo ang utos ng Panginoon, ikaw ang magpapasya kung magiging tapat ka sa kanya o hindi. Naglagay siya sa harapan mo ng tubig at ng apoy, kunin mo ang iyong magustuhan. Makakapili ka ng alinman sa dalawa: buhay o kamatayan, ang iyong mapili ang siya mong patutunguhan. Dakila ang Karunungan at kapangyarihan ng Panginoon; nakikita niya ang lahat ng bagay. Nalalaman niya ang lahat ng ginagawa ng bawat tao, at kinakalinga niya ang mga may takot sa kanya. Kailanma'y wala siyang inutusang magpakasama, o pinahintulutang magkasala."'' — Ben Sira 15:11-20}} Ang tiyak na kahulugan ng mga talatang ito ay pinagtalunan ng mga teologo sa Kristiyanismo sa buong kasaysayan. Sa makabagong panahon, ang mga teologo ng Simbahang Romano Katoliko ay karaniwang yumayakap sa kaisipan ng malayang kalooban, subalit sa pangkalahatan, hindi ito itinuturing na umiiral nang hiwalay o salungat sa grasya. Ayon sa Simbahang Romano Katoliko, "Sa Diyos, ang lahat ng sandali ng panahon ay kasalukuyan sa kanilang kagyat na anyo. Kaya, kapag itinatag Niya ang Kanyang walang hanggang plano ng 'predestinasyon,' isinasama Niya rito ang malayang tugon ng bawat tao sa Kanyang grasya."<ref>Katesismo ng Simbahang Romano Katoliko, seksyon 600</ref> Itinataguyod ng Katesismo ng Simbahang Romano Katoliko na "Ang kalayaan ay ang kapangyarihang nakaugat sa katuwiran at kalooban."<ref>{{cite web |title=1731 |url=https://www.vatican.va/archive/ccc_css/archive/catechism/p3s1c1a3.htm |access-date=21 Abril 2012 |work=Catechism of the Catholic Church |language=en}}</ref> Dagdag pa rito, "Nilikha ng Diyos ang tao bilang isang makatuwirang nilalang, na iginagawad sa kanya ang dangal ng pagiging isang persona na makapagsisimula at makapagpapatnubay ng kanyang sariling mga gawa. Ipinagkaloob ng Diyos na ang tao ay 'maiwan sa kamay ng sarili niyang payo,' upang siya, ayon sa sariling kagustuhan, ay hanapin ang kanyang Lumikha at malayang makamit ang ganap at pinagpalang kasakdalan sa pamamagitan ng pagkapit sa Kanya."<ref>{{cite web |title=1730 |url=https://www.vatican.va/archive/ccc_css/archive/catechism/p3s1c1a3.htm |access-date=21 Abril 2012 |work=Catechism of the Catholic Church |language=en}}</ref> Nagtatapos ang seksiyon sa pagtalakay sa gampanin ng grasya: "Sa pamamagitan ng paggawa ng grasya, tinuturuan tayo ng [[Espiritu Santo]] sa espirituwal na kalayaan upang tayo'y maging mga malayang katuwang sa Kanyang gawain sa Simbahan at sa sanlibutan."<ref>{{cite web |title=1742 |url=https://www.vatican.va/archive/ccc_css/archive/catechism/p3s1c1a3.htm |access-date=21 Abril 2012 |work=Catechism of the Catholic Church |language=en}}</ref> ==== Pananaw ng mga akademiko ==== Ang pinagkaisahang pananaw ng mga iskolar na nakatuon sa pag-aaral ng malayang kalooban sa [[Sinaunang panahon|sinaunang daigdig]] ay na ang [[Bibliya]] ay hindi tahasang tumatalakay sa malayang kalooban.<ref name="tomblackson.com">{{cite book |last1=Frede |first1=Michael |url=https://www.tomblackson.com/Ancient_topic_2/free_will.pdf |title=A Free Will: Origins of the Notion in Ancient Thought |publisher=University of California Press |year=2011 |isbn=978-0-520-26848-7 |editor-last1=Long |editor-first1=A.A. |publication-place=Berkeley |page=103 |language=en |chapter=7. An Early Christian View on a Free Will: Origen |quote=The answer to the first question seems relatively easy. The Christians got their notion of a free will from Platonism and, most of all, from Stoicism. |access-date=2022-12-03 |editor-last2=Sedley |editor-first2=David |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128025814/https://www.tomblackson.com/Ancient_topic_2/free_will.pdf |archive-date=2022-01-28 |url-status=dead}}</ref><ref name="k643">{{cite book |last=Linjamaa |first=Paul |url=https://brill.com/display/book/9789004407763/BP000012.xml |title=The Ethics of The Tripartite Tractate (NHC I, 5): A Study of Determinism and Early Christian Philosophy of Ethics |date=7 Hunyo 2019 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-40775-6 |page=119 |language=en |doi=10.1163/9789004407763_005 |quote=The notion of free will is not discussed explicitly in the New and Old Testament. Nor are the technical terms used associated with the discourse on free will.}}</ref><ref name="p295">{{cite book |last=Karamanolis |first=George |url=https://books.google.com/books?id=91cmEAAAQBAJ&pg=PT148 |title=The Philosophy of Early Christianity |publisher=Taylor & Francis |year=2021 |isbn=978-0-429-62823-8 |series=Ancient Philosophies |volume=4 |page=unpaginated |language=en |quote=Scripture not only lacks a discussion of all the important issues in this area but also lacks the relevant terminology, which early Christians employ in their writings. |access-date=28 June 2024}}</ref> Ayon sa nangungunang iskolar sa paksang ito hinggil sa malayang kalooban noong sinaunang panahon, si Michael Frede, napansin niya na "ang kalayaan at malayang kalooban ay hindi matatagpuan alinman sa [[Septuagint|Septuaginta]] o sa [[Bagong Tipan]] at marahil ay nagmula sa mga Kristiyano sa pamamagitan ng Estoisismo."<ref>{{Cite journal |title=Review of: A Free Will: Origins of the Notion in Ancient Thought. Sather Classical Lectures 68 |url=https://bmcr.brynmawr.edu/2011/2011.10.24/ |journal=Bryn Mawr Classical Review |language=en}}</ref> Isinulat ni Frede na hindi niya natagpuan sa Bagong Tipan o sa Griyegong [[Lumang Tipan]] ang wika ng malayang kalooban, ni ang anumang palagay hinggil dito.<ref name="tomblackson.com" /> Ayon kay Frede, tiyak na binuo ng mga ama ng unang Simbahan ang kanilang [[doktrina]] ng malayang kalooban mula sa mga [[pagano]].<ref name="tomblackson.com" /> Isa pang iskolar mula sa Oxford, si Dr. Alister McGrath, ay lubos na sumasang-ayon kay Frede: "Ang terminong 'malayang kalooban' ay hindi makikita sa Bibliya, kundi nagmula sa Estoisismo. Ipinakilala ito sa Kristiyanismong Kanluranin ng teologong si Tertuliano noong [[Ika-2 dantaon|ikalawang]] [[Ika-2 dantaon|dantaon]]."<ref>Alister McGrath, Christian Theology, 351. (sa Ingles)</ref> Samantala, ayon sa dalubhasa sa mga sulat ni San Pablo na si Troels Engberg-Pedersen, "Matibay na pinaniniwalaan ni Pablo ang banal na pagtatakda (''divine determination'') bilang isang likas na bahagi ng kabuuang pagkaunawa niya sa Diyos."<ref>Troels Engberg-Pedersen, ''Fate, Providence and Free Will: Philosophy and Religion in Dialogue in the Early Imperial Age'' (2020) (sa Ingles)</ref> === '''Hudaismo''' === [[File:Flickr_-_USCapitol_-_Maimonides_(1135-1204).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flickr_-_USCapitol_-_Maimonides_(1135-1204).jpg|thumb|188x188px|''Bas-relief'' ni Maimonides sa [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Estados Unidos|Kapulungan ng mga Kinatawan ng]] [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Estados Unidos|Estados Unidos]]]] Sa kaisipang [[Mga Hudyo|Hudyo]], ang konsepto ng "malayang kalooban" ({{Langx|he|בחירה חפשית|translit=bechirah chofshit}}; {{Lang|he|בחירה}}, {{Transliteration|he|bechirah}}) ay pansaligan. Ang pinakamaikling paglalahad ay mula kay [[Maimonides]], sa dalawang bahaging paliwanag, kung saan tinukoy ang kalayaan ng kalooban ng tao bilang bahagi ng disenyo ng Diyos sa sansinukob: # Ipinaliwanag ni Maimonides<ref>Rambam Teshuvah 5:4 (sa Ebreo)</ref> na dapat may malayang kalooban ang tao (lalo na sa pagpili sa mabuti o masama), sapagkat kung wala ito, magiging walang kahulugan ang mga kautusan ng mga [[propeta]], hindi kailangan ang [[Torah]] at ''Mitzvot'' ("mga utos"), at hindi maisasakatuparan ang katarungan. # Kasabay nito, kinikilala ni Maimonides&nbsp;– at iba pang palaisip&nbsp;– ang paradoksong lilitaw batay sa (i) kinikilala ng Hudaismo ang kabuuang kaalaman ng Diyos, at (ii) ang likas na katangian ng Banal na probidensya ayon sa [[Hudaismo]]. (Sa katunayan, ang problema ay maaaring sumalubong sa iba pang isyu sa [[pilosopiyang Hudyo]].) === Islam === Sa [[Islam]], ang isyung teolohikal ay karaniwang hindi kung paano pagsasamahin ang malayang kalooban sa kaalaman ng Diyos, kundi sa ''jabr'' ng Diyos, o banal na kapangyarihan ng utos. Bumuo si al-Ash'ari ng anyo ng kompatibilismi na tinatawag na "akwisisyon" o "dalawahang-ahensya", kung saan parehong pinagtibay ang malayang kalooban ng tao at ''jabr'' ng Diyos, na naging pundasyon ng dominanteng posisyon ng Ash'ari.<ref>{{Cite book |last=Watt |first=Montgomery |title=Free-Will and Predestination in Early Islam |publisher=Luzac & Co. |year=1948 |location=London |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Wolfson |first=Harry |title=The Philosophy of Kalam |url=https://archive.org/details/philosophyofkala0000wolf |publisher=Harvard University Press |year=1976 |language=en}}</ref> Sa [[Shia Islam]], ang pag-unawa ng Ash'ari sa mas mataas na balanse patungo sa predestinasyon ay kinukwestiyon ng karamihan sa mga teologo.<ref>{{cite web |title=Man and His Destiny |url=http://www.al-islam.org/mananddestiny/3.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415173216/http://www.al-islam.org/mananddestiny/3.htm |archive-date=2012-04-15 |access-date=2010-11-21 |publisher=Al-islam.org |language=en}}</ref> Ang malayang kalooban, ayon sa doktrina ng Islam, ay pangunahing batayan ng pananagutan ng tao sa kanyang mga aksyon sa buong buhay. Ang mga aksyon na ginawa sa pamamagitan ng malayang kalooban ay binibilang sa Araw ng Paghuhukom sapagkat sariling kilos ito ng tao; gayunpaman, ang malayang kalooban ay nagaganap sa pahintulot ng Diyos.<ref>{{cite book |last=Tosun |first=Ender |url=http://www.islamicinformationcenter.info/understandingislam.pdf |title=Guide to Understanding Islam |year=2012 |isbn=978-605-63198-1-5 |location=Istanbul |page=209 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528093600/http://www.islamicinformationcenter.info/understandingislam.pdf |archive-date=2013-05-28 |url-status=live}}</ref> Sa kabaligtaran, ang Mu'tazila, kilala bilang paaralang rasyonalista ng Islam, ay may pananaw na kabaligtaran ng Ash'arite at iba pang teolohiya ng Islam sa pagtingin sa malayang kalooban at katarungan ng Diyos.<ref>{{Cite web |title=Ash'ariyya and Mu'tazila - Routledge Encyclopedia of Philosophy |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/ash-ariyya-and-mu-tazila/v-1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240803001911/https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/ash-ariyya-and-mu-tazila/v-1 |archive-date=2024-08-03 |access-date=2024-12-18 |website=www.rep.routledge.com |language=en}}</ref> Dahil may doktrina ang Mu'tazila na nagbibigay-diin sa katarunang ng Diyos (''<nowiki/>'Adl'').<ref>{{Cite book |last=al-Asadābādī |first=ʻAbd al-Jabbār ibn Aḥmad |url=https://books.google.com/books?id=_PilAQAACAAJ |title=Sharḥ al-uṣūl al-khamsah |date=1965 |publisher=Maktabat wahbah |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20241220041523/https://books.google.co.id/books/about/Sharh_al_usul_al_khamsah.html%3Fid%3D_PilAQAACAAJ%26redir_esc%3Dy |archive-date=December 20, 2024 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mu'tazilah {{!}} History, Doctrine, & Meaning {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Mutazilah |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180621175819/https://www.britannica.com/topic/Mutazilah |archive-date=2018-06-21 |access-date=2024-12-18 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Para sa Mu'tazila, ang tao mismo ang lumilikha ng kanilang kalooban at kilos, kaya ang aksyon at kilos ng tao ay hindi tadhana lamang na pinapatnubayan ng Diyos at hindi kinakailangang may pahintulot ng Diyos. Sa Mu'tazila, ang tao mismo ay naglalapat ng malayang kalooban sa kanilang aksyon at pag-uugali sa pamamagitan ng utak at [[Sistemang nerbiyos|sistema ng nerbiyos]].<ref>{{Cite journal |last=Seyithan |first=C. A. N. |date=2021 |title=An Anatomic and Physiologic Analysis of the Discussions on the Locus of Human Power Among the Schools of Kalām |url=https://philpapers.org/rec/SEYAAA |url-status=live |journal=Kader |language=en |volume=19 |issue=2 |pages=631–644 |doi=10.18317/kaderdergi.971440 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219192534/https://philpapers.org/rec/SEYAAA |archive-date=2024-12-19 |access-date=2024-12-18 |doi-access=free}}</ref><ref>Cengiz, Yunus, [https://nazariyat.org/content/5-sayilar/8-cilt-4-sayi-2/2-m0056/m_cengiz.pdf “Two Competing Approaches in the Mu‘tazilite View of the Human Being: The Traditions of Abu al-Hudhayl and al-Nazzam"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240815054102/https://nazariyat.org/content/5-sayilar/8-cilt-4-sayi-2/2-m0056/m_cengiz.pdf|date=2024-08-15}}, Nazariyat Journal for the History of Islamic Philosophy and Sciences 4/2 (Mayo 2018): 57-7 (sa Ingles)</ref> Sa ganitong paraan, ginagarantiya nito ang katarungan ng Diyos sa paghuhukom sa bawat tao sa Araw ng Paghuhukom.<ref>{{Cite journal |last=Allison |first=George |title=Between Justice and Judgment: An Analysis of Free Will in Mu'tazilism |url=https://keep.lib.asu.edu/items/131053 |url-status=dead |journal=Arizona State University Library |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20250123161116/https://keep.lib.asu.edu/items/131053 |archive-date=2025-01-23 |access-date=2024-12-18}}</ref> === Iba pa === Ipinahayag ng pilosopong si [[Søren Kierkegaard]] na ang banal na pagkamakapangyarihan sa lahat ay hindi maaaring ihiwalay sa kabutihang banal. Bilang isang tunay na makapangyarihan at mabuting nilalang, maaaring likhain ng Diyos ang mga nilalang na may tunay na kalayaan laban sa Kanya. Higit pa rito, kusang gagawin ito ng Diyos sapagkat "ang pinakadakilang kabutihan… na maaaring gawin para sa isang nilalang, na higit sa anumang bagay na maaaring gawin para rito, ay ang maging tunay na malaya."<ref>Kierkegaard, Søren. (1848) ''Journals and Papers'', vol. III. Muling nilimbag sa Indiana University Press, Bloomington, 1967–78. (sa Ingles)</ref> Ang pagtatanggol sa kalayaan ng kalooban ni Alvin Plantinga ay isang makabagong pagpapalawig ng paksang ito, na nagpapakita kung paanong ang Diyos, kalayaan ng kalooban, at kasamaan ay maaaring magkatugma.<ref>Mackie, J.L. (1955) "Evil and Omnipotence", ''Mind'', new series, vol. 64, pp. 200–12. (sa Ingles)</ref> May ilang pilosopo na sumusunod kay [[William ng Ockham]] sa paniniwalang ang pangangailangan at posibilidad ay natutukoy ayon sa isang tiyak na sandali ng panahon at sa isang takdang kalagayang empirikal. Dahil dito, ang isang bagay na posibleng mangyari ayon sa pananaw ng isang tagamasid ay maaaring ituring na kinakailangan mula sa pananaw ng isang may ganap na kaalaman (omnisiyente).<ref name="ockham">Ockham, William. Predestination, God's Knowledge, and Future Contingents, maagang ika-14 dantao, salin nina Marilyn McCord Adams at Norman Kretzmann 1982, Hackett, esp pp. 46–47 (sa Ingles)</ref> Mayroon ding mga pilosopong sumusunod kay [[Philo|Philo ng Alejandria]], isang pilosopong kilala sa kanyang antroposentrismo, sa paniniwalang ang kalayaan ng kalooban ay katangian ng kaluluwa ng tao, kaya ang mga hayop na hindi tao ay walang ganitong kalayaan.<ref>H.A. Wolfson, ''Philo'', 1947 Harvard University Press; Religious Philosophy, 1961 Harvard University Press; and "St. Augustine and the Pelagian Controversy" sa Pilosopiyang Panrelihiyon (sa Ingles)</ref> == Mga sanggunian == === Mga sipi === {{Reflist}} === Bibliograpiya === * Hawking, Stephen, and Mlodinow, Leonard, ''The Grand Design'', New York, Bantam Books, 2010. (sa INgles) * Horst, Steven (2011), [https://web.archive.org/web/20150427115321/http://www.themontrealreview.com/2009/Freedom-and-the-laws-of-nature.php ''Laws, Mind, and Free Will.''] (MIT Press) {{ISBN|0-262-01525-0}} (sa Ingles) * [https://web.archive.org/web/20171011231645/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=41 Sri Aurobindo about freedom and free will](PDF) (sa Ingles) * {{cite journal|last1=Cave|first1=Stephen|title=There's No Such Thing as Free Will|journal=The Atlantic|date=Hunyo 2016|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2016/06/theres-no-such-thing-as-free-will/480750/|language=en}} == Karagdagang pagbabasa == {{div col}} * Dennett, Daniel C. (2003). ''Freedom Evolves''. New York: Viking Press {{ISBN|0-670-03186-0}} (sa Ingles) * Epstein J.M. (1999). ''Agent Based Models and Generative Social Science.'' Complexity, IV (5). (sa Ingles) * Gazzaniga, M. & Steven, M.S. (2004) Free Will in the 21st Century: A Discussion of Neuroscience and Law, in Garland, B. (pat.) ''Neuroscience and the Law: Brain, Mind and the Scales of Justice'', New York: Dana Press, {{ISBN|1-932594-04-3}}, pp.&nbsp;51–70. (sa Ingles) * Gleick, James, "The Fate of Free Will" (review of Kevin J. Mitchell, ''Free Agents: How Evolution Gave Us Free Will'', Princeton University Press, 2023, 333 pp.), ''The New York Review of Books'', vol. LXXI, no. 1 (18 Enero 2024), pp. 27–28, 30. (sa Ingles) "Agency is what distinguishes us from machines. For biological creatures, [[reason]] and purpose come from acting in the world and experiencing the consequences. [[Artificial intelligence]]s – disembodied, strangers to blood, sweat, and tears – have no occasion for that." (p. 30.) * {{cite journal | last1 = Goodenough | first1 = O.R. | year = 2004 | title = Responsibility and punishment | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society B | volume = 359 | issue = 1451| pages = 1805–09 | doi = 10.1098/rstb.2004.1548 | pmid = 15590621 | pmc = 1693460 |language=en}} * {{cite journal | last1 = Harnad | first1 = Stevan | year = 1982 | title = Consciousness: An Afterthought | url = http://cogprints.org/1570/ | journal = Cognition and Brain Theory | volume = 5 | pages = 29–47|language=en }} * {{cite journal | last1 = Harnad | first1 = Stevan | year = 2001 | title = No Easy Way Out | url = http://cogprints.org/1624/ | journal = The Sciences | volume = 41 | issue = 2| pages = 36–42 | doi = 10.1002/j.2326-1951.2001.tb03561.x | url-access = subscription |language=en}} * Harnad, Stevan (2009) The Explanatory Gap #''[http://philpapers.org/ PhilPapers]'' (sa Ingles) * Harris, Sam. 2012. ''Free Will''. Free Press. {{ISBN|978-1-4516-8340-0}} (sa Ingles) * Hofstadter, Douglas. (2007) ''I Am A Strange Loop.'' Basic Books. {{ISBN|978-0-465-03078-1}} (sa Ingles) * Kane, Robert (1998). ''The Significance of Free Will.'' New York: Oxford University Press {{ISBN|0-19-512656-4}} (sa Ingles) * Lawhead, William F. (2005). ''The Philosophical Journey: An Interactive Approach.'' McGraw-Hill Humanities/Social Sciences/Languages {{ISBN|0-07-296355-7}}. (sa Ingles) * Libet, Benjamin; Anthony Freeman; and Keith Sutherland, mga pat. (1999). ''The Volitional Brain: Towards a Neuroscience of Free Will''. Exeter, UK: Imprint Academic. Mga [[sanaysay]] ng mga siyentipiko at pilosopo. (sa Ingles) * Muhm, Myriam (2004). Abolito il libero arbitrio&nbsp;– Colloquio con Wolf Singer. ''L'Espresso'' 19.08.2004 [https://web.archive.org/web/20060516090209/http://www.larchivio.org/xoom/myriam-singer.htm larchivio.org] (sa Ingles) * Nowak A., Vallacher R.R., Tesser A., Borkowski W. (2000). Society of Self: The emergence of collective properties in self-structure. ''Psychological Review.'' 107 (sa Ingles) * Riskin, Jessica, "Turtles All the Way Up" (pagsusuri ni Robert M. Sapolsky, ''Determined: A Science of Life Without Free Will'', Penguin Press, 2023, 511 pp.), ''The New York Review of Books'', bol. LXXII, blg. 2 (13 Pebrero 2025), pp. 23–25. The reviewer, Riskin, writes: "[[Science]] can't prove there's no free will [Sapolsky's thesis is that there is no free will] because the question of free will is not a scientific question but a philosophical one. To misrepresent it as a scientific question is a prime example of scientism – of extending the claims of science beyond its bounds." (p. 25.) (sa Ingles) * {{Cite book |last=Sapolsky |first=Robert M. |title=Determined: A Science of Life Without Free Will |url=https://archive.org/details/determinedscienc0000sapo |publisher=Penguin Press |location=New York |year=2023 |isbn=978-0-5255-6097-5|language=en}} * [[Arthur Schopenhauer|Schopenhauer, Arthur]] (1839). ''On the Freedom of the Will.'', Oxford: Basil Blackwell {{ISBN|0-631-14552-4}}. (sa Ingles) * {{cite book | last=Stapp | first=Henry P. | title=Quantum theory and free will : how mental intentions translate into bodily actions | publication-place=Cham, Switzerland |publisher=Springer| date=2017 | isbn=978-3-319-58301-3 | oclc=991595874 | language=en}}}} * Tosun, Ender (2020). [http://www.islamicinformationcenter.info/fwp.pdf Free Will Under the Light of the Quran], {{ISBN|978-605-63198-2-2}} (sa Ingles) * Van Inwagen, Peter (1986). ''An Essay on Free Will.'' New York: Oxford University Press {{ISBN|0-19-824924-1}}. (sa Ingles) * Velmans, Max (2003) ''How Could Conscious Experiences Affect Brains?'' Exeter: Imprint Academic {{ISBN|0-907845-39-8}}. (sa Ingles) * Dick Swaab, Wij Zijn Ons Brein, Publishing Centre, 2010. {{ISBN|978-90-254-3522-6}} (sa Ingles) * {{Cite book|url=https://zodml.org/sites/default/files/%5bDaniel_M._Wegner%5d_The_Illusion_of_Conscious_Will.pdf|title=The Illusion of Conscious Will|last=Wegener|first=Daniel Merton|publisher=MIT Press|year=2002|isbn=978-0-262-23222-7|access-date=2018-12-12|archive-date=2018-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20181212162904/https://zodml.org/sites/default/files/%5bDaniel_M._Wegner%5d_The_Illusion_of_Conscious_Will.pdf|url-status=dead|language=en}} * Williams, Clifford (1980). ''Free Will and Determinism: A Dialogue''. Indianapolis: Hackett Publishing Company (sa Ingles) * John Baer, James C. Kaufman, Roy F. Baumeister (2008). ''Are We Free? Psychology and Free Will''. Oxford University Press, New York {{ISBN|0-19-518963-9}} (sa Ingles) * George Musser, "Is the Cosmos Random? ([[Albert Einstein|Einstein]]'s assertion that God does not play dice with the universe has been misinterpreted)", ''Scientific American'', bol. 313, blg. 3 (Setyembre 2015), pp.&nbsp;88–93. (sa Ingles) {{div col end}} == Mga panlabas na link == * {{Cite SEP|freewill|Free Will|Timothy O’Connor, Christopher Franklin}} * {{Cite IEP|url-id=freewill|title=Free Will|author=Kevin Timpe}} * {{Cite IEP|url-id=freewi-m|title=FMedieval Theories of Free Will|author=Colleen McClusky}} * {{Commons category-inline|Free will|Malayang kalooban}} * {{Wikiquote-inline|Free will|Malayang kalooban}} {{Philosophy topics}} {{authority control}} [[Kategorya:Teolohiya]] [[Kategorya:Etika]] [[Kategorya:Kausalidad]] [[Kategorya:Malayang kalooban]] [[Kategorya:Metapisika]] [[Kategorya:Pilosopiya ng relihiyon]] [[Kategorya:Pilosopiya ng buhay]] [[Kategorya:Mga pangunahing paksa]] 5wds1uhdsk3kp6kucytfsfmrtarp1yi 0 245825 2204804 2196999 2026-04-24T21:07:19Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204804 wikitext text/x-wiki Ang isang '''viral video'''<ref>About.com, hinango 30 Marso 2016, ay pinapaliwanag sa wikang Ingles kung paano ang "viral," na malawak ngunit hindi sa kabuuan may kaugnayan sa [[virus]] ang "viral video" sa kontekstong online http://webtrends.about.com/od/howtoguides/a/Viral-Online.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413015644/http://webtrends.about.com/od/howtoguides/a/Viral-Online.htm |date=2016-04-13 }} (sa Ingles)</ref><ref>Ginawan ng halimbawa ng Oxford Dictionary sa wikang Ingles, hinango 30 Marso 2016, kung paano may kaugnayan ang "viral" sa "video": "''the video went viral and was seen by millions''" (ang bidyo ay naging viral at nakita ng milyon-milyon) https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/viral {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160825173657/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/viral |date=2016-08-25 }} (sa Ingles)</ref> ay isang bidyo na naging sikat sa pamamagitan ng prosesong ''viral'' ng pamamahagi sa [[Internet]], karaniwan sa pamamagitan ng mga [[websayt]] na namamahagi ng bidyo, [[hatirang pangmadla]] at [[email]].<ref>"[http://www.pcmag.com/encyclopedia_term/0,1237,t=viral+video&i=58238,00.asp Kahulugan 'viral video' sa Ingles]{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". PC Mag Encyclopedia. Hinango Disyembre 21, 2012.</ref><ref name=jiangicmr2014>Lu Jiang, Yajie Miao, Yi Yang, ZhenZhong Lan, Alexander Hauptmann. ''Viral Video Style: A Closer Look at Viral Videos on YouTube.'' Sa [[wikang Ingles|Ingles]]. Hinango 30 Marso 2016. Paper: https://www.cs.cmu.edu/~lujiang/camera_ready_papers/ICMR2014-Viral.pdf Mga ''slide'': https://www.cs.cmu.edu/~lujiang/resources/ViralVideos.pdf</ref> Para sa isang bidyo na maipapamahagi o maikakalat, kailangang nakatuon ito sa mga [[lohika]]ng panlipunan at kasanayang pangkalinangan na pinagana at pinasikat ng mga bagong platapormang ito.<ref>{{Cite book|last=Jenkins|first=Henry|title=Spreadable Media: Creating Value and Meaning in a Networked Culture|url=https://archive.org/details/spreadablemediac0000jenk|publisher=NYU Press|year=2013|pages=[https://archive.org/details/spreadablemediac0000jenk/page/2 3]|language=English}}</ref> Maaring seryoso ang mga viral video, at may ilan na madamdamin, subalit mas marami ang nakasentro sa [[paglilibang|libangan]] at nakakatawang nilalaman. Ilan sa kapansin-pansing maagang halimbawa ang pinalabas sa [[telebisyon]] na mga ''comedy sketch'', tulad ng "Lazy Sunday" at "Dick in a Box" ng The Lonely Island, mga bidyong ''Numa Numa''<ref name="Guardian 2010">"[https://www.theguardian.com/technology/2010/apr/11/youtube-web-video-stars How YouTube made superstars out of everyday people]". 11 Abril 2010. ''The Guardian''. (sa Ingles)</ref><ref>"[https://www.theguardian.com/media/pda/2007/jun/08/guardianviralvideochart23 Guardian Viral Video Chart]". 8 Hunyo 2007. ''The Guardian''. (sa Ingles)</ref>, "The Evolution of Dance",<ref name="Guardian 2010" /> "Chocolate Rain"<ref>Murphy, Meagan (22 Setyembre 2010). "[http://www.foxnews.com/entertainment/2010/09/21/catching-numa-numa-guy-gary-brolsma/ 'Numa Numa Guy' Fronting Band, Still Single]". FOX411. (sa Ingles)</ref> sa [[YouTube]]; at produksyong nasa-web lamang tulad ng "I Got a Crush... on Obama".<ref>Tapper, Jake (13 Hunyo 2007). "[https://abcnews.go.com/Politics/story?id=3275802&page=1 Music Video Has a 'Crush on Obama']". ABC News. Hinango noong 27 Disyembre 2014. (sa Ingles)</ref> May ilang saksi sa pangyayari na nakunan ng bidyo ang "naging viral" tulad ng Battle at Kruger.<ref>Sinabi ng BBC News "Almost 9.5m people have already watched the video, dubbed the Battle at Kruger, which was filmed by US tourist Dave Budzinski while he was on a guided safari." Nilathala noong 9 Ago 2007. (sa Ingles) Hinango noong 26 Marso 2016 http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/6938516.stm</ref> Isang komentarista ang tinawag ang bidyong Kony 2012 na ang pinakatanyag na bidyo sa kasaysayan<ref>{{cite news |last=Flock |first=Elizabeth |date=4 Abril 2012 |url=https://www.washingtonpost.com/blogs/blogpost/post/kony-2012-screening-in-uganda-met-with-anger-rocks-thrown-at-screen/2012/03/15/gIQADD98DS_blog.html |title=Kony 2012 screening in Uganda met with anger, rocks thrown at screen |newspaper=The Washington Post |language=en}}</ref> (mga 34,000,000 panonood sa loob ng tatlong araw<ref> * {{cite news|url=https://www.theguardian.com/politics/reality-check-with-polly-curtis/2012/mar/08/kony-2012-what-s-the-story |title=Kony 2012: What's the story |newspaper=The Guardian|date=8 Marso 2012|access-date=26 Marso 2016}|language=en} * {{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/joseph-kony/9134431/Kony-2012-Stats-breakdown-of-the-viral-video.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/joseph-kony/9134431/Kony-2012-Stats-breakdown-of-the-viral-video.html |archive-date=12 Enero 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=Kony 2010 Stats breakdown of the viral video|newspaper=The Telegraph|date=9 Marso 2012|access-date=26 Marso 2016 |quote=over 50 million views|last1=Quilty-Harper|first1=Conrad|language=en}}{{cbignore}}</ref> at 100,000,000 panonood sa anim na araw<ref>{{cite web|url=http://mashable.com/2012/03/12/kony-most-viral/|title=Kony most viral|publisher=Mashable|date=12 Marso 2012|access-date=26 Marso 2016|language=en}}</ref>), subalit nakatanggap ang "[[Gangnam Style]]" (2012) ng isang bilyong panonood sa loob ng limang buwan<ref>{{cite journal|url=https://www.scientificamerican.com/article/graphic-science-how-gangnam-style-went-viral/ |date=Enero 1, 2014 |journal=Scientific American |title=How 'Gangnam Style' Went Viral [Graphic]|access-date=1 Hunyo 2016|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://doi.org/10.1038/srep02522|doi=10.1038/srep02522|title=Virality Prediction and Community Structure in Social Networks|year=2013|last1=Weng|first1=Lilian|last2=Menczer|first2=Filippo|last3=Ahn|first3=Yong-Yeol|journal=Scientific Reports|volume=3|page=2522|pmid=23982106|pmc=3755286|arxiv=1306.0158|bibcode=2013NatSR...3E2522W|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://mashable.com/2012/09/04/gangnam-style-infographic/|title=Gangnam Style! The Anatomy of a Viral Sensation [INFOGRAPHIC]|first=Sam|last=Laird|website=Mashable|date=5 Setyembre 2012|access-date=1 Hunyo 2016|language=en}}</ref> at naging pinakapinapanood na bidyo sa YouTube mula 2012 hanggang malagpasan ito ng "Despacito" (2017).<ref>{{cite web|url=https://www.theregister.co.uk/2016/01/01/youtube_10_years_hits_global_recognition_rick_astley/|title=YouTube's 10 years of hits: Global recognition at last for Rick Astley|website=The Register|access-date=1 Hunyo 2016|language=en}}</ref> ==Kuwalipikasyon== Mayroong ilang paraan upang sukatin kung "naging viral" ang isang bidyo. Marahil ang [[estadistika]] na pinakababanggit ay ang bilang ng panonood, at habang naging mas mabilis ang pamamahagi, ang panimulang kinakailangang napakanipis na bilang ng panonood ay tumaas. Naalala ng personalidad ng YouTube na si Kevin Nalty (kilala bilang Nalts) sa kanyang [[blog]]: "''A few years ago, a video could be considered 'viral' if it hit a million views''" (Noong ilang nakalipas na taon, maaring ituring ang isang bidyo na 'viral' kung aabot ito ng isang milyong panonood) subalit sinabi noong 2011 na maituturing lamang na "viral" ang bidyo kung makakakuha ito ng 5 milyong panonood sa loob ng 3 hanggang 7 araw.<ref name="Megan">O'Neill, Megan (9 Mayo 2011). "[http://socialtimes.com/what-makes-a-video-viral_b61409 What Makes A Video 'Viral'?]" AdWeek. Retrieved 20 Disyembre 2013. (sa Ingles)</ref><ref name="Nalts">Nalts (sudonimo) (6 Mayo 2011). "[http://willvideoforfood.com/2011/05/06/how-many-views-do-you-need-to-be-viral/ How many views do you need to be viral?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231021172354/https://willvideoforfood.com/2011/05/06/how-many-views-do-you-need-to-be-viral/ |date=2023-10-21 }}" Will Video for Food (blog). Hinango noong 28 Disyembre 2015. (sa Ingles)</ref> Sa pagkukumpura, nakatanggap ang ''[[Numa Numa]]'' ng dalawang milyong hit sa Newgrounds sa unang tatlong buwan nito (isang bilang na ipinaliwanag sa isang artikulong noong 2015 bilang "''a staggering number for the time''" o "isang nakakabiglang bilang noong panahong iyon").<ref name="here's how">Merrill, Brad (17 Hunyo 2015). "[http://www.makeuseof.com/tag/heres-videos-went-viral-youtube-social-media/ Here’s How Videos Went Viral Before YouTube And Social Media]". Make Use Of. Hinango noong 28 Disyembre 2015. (sa Ingles)</ref> Ipinalagay din ni Nalts ang tatlong iba pang konsiderasyon: bali-balita, parodya, at katagalan,<ref name="Megan" /> na mas masalimuit na paraan ng paghusga ng panonood ng isang viral video. Binibigyang pansin ng bali-balita ang puso ng isyu; habang mas maraming pagbabahagi ang bidyo, mas marami itong diskusyon na nalilikha mapa-''online'' o ''offline'' man. Binibigyan-diin niya na kung maraming nakuhang bali-balita ang bidyo, mas maraming panonood ang makukuha nito. Natagpuan ng isang pag-aaral ng mga viral video ng [[Pamantasang Carnegie Mellon|Unibersidad ng Carnegie Mellon]] na nakadamay ang katanyagan ng nag-''upload'' ng bidyo kung magiging viral ito,<ref name="CMU">{{cite web|url=https://sites.google.com/site/cmuviralvideos/characteristics|title=Characteristics – CMU Viral Videos|access-date=1 Hunyo 2016|language=en}}</ref> at nagiging malawak na pinag-uusapan ang isang bidyo na ibinahagi ng isang tanyag na pinagmulan tulad ng isang kilalang tao na nagbibigay ng balita sa isang himpilang pantelebisyon.<ref name="Megan" /> Bahagi din ng [[algoritmo]] ng YouTube ang paghula kung ano ang magiging popular na bidyo.<ref name="trending tab">Southern, Matt (10 Disyembre 2015). "[https://www.searchenginejournal.com/youtube-introduces-a-trending-tab-surfacing-viral-videos-in-real-time/146747/ YouTube Introduces a 'Trending' Tab, Surfacing Viral Videos in Real Time]". Search Engine Journal. Hinango noong 27 Disyembre 2015. (sa Ingles)</ref> Kadalasang ipinapahiwatig ng mga pardoya, ''spoof'', at ''spin-off'' ang pagiging sikat ng bidyo, kasama ang pagbigay ng mga bilang ng panonood ng matagal na tanyag na bidyo, gayon din bilang isang karagdagang bilang ng panonood ay binibigay sa tunay na bidyo na mula sa mga parodya. Ipinapahiwatig ng katagalan ng bidyo kung naging bahagi ito ng ''Zeitgeist''. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga viral video]] 75f1n0y5ow0agszi8mir5aa4hmnwid4 0 254534 2204729 2090705 2026-04-24T20:08:23Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204729 wikitext text/x-wiki {{update|date=Mayo 2020}} Ang '''Ospital ng Pilipinas sa Maysakit sa Baga''' ({{Lang-en|Lung Center of the Philippines}} o LCP) ay isang tersiyaryong ospital ng gobyerno na nagdadalubhasa sa panghadlang at lunas ng mga sakit sa baga at iibang sakit sa dibdib, na matatagpuan sa [[Abenida Quezon]], [[Lungsod Quezon]]. Nakatatanggap ang sentro ng suporta sa badyet para sa kanyang pagpapatakbo mula sa pambansang pamahalaan.<ref>{{Cite journal|last=|first=|date=October 2013|title=Philippine National Health Accounts 2005-2011|url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/NSCB_PNHA%202005-2011_0_0.pdf|journal=|publisher=National Statistical Coordination Board|volume=|pages=|issn=1655-8936|via=}}</ref> Naitayo ito sa pampublikong lupa na ibinigay ng Pambansang Pangasiwaan sa Pabahay.<ref name="LCPGovPH-About">{{Cite web|url=http://lcp.gov.ph/about-us/history|title=History|date=December 4, 2014|website=lcp.gov.ph|access-date=2019-03-31|archive-date=2018-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180901001732/http://lcp.gov.ph/about-us/history|url-status=dead}}</ref> May kapasidad ng 210 higaang pang-ospital ang LCP.<ref name="LCPGovPH-About" /> == Kasaysayan == Itinatag ito noong Enero 16, 1981 ni Pangulong [[Ferdinand Marcos]] sa ilalim ng ''Kautusan ng Pangulo Blg. 1823'' bilang korporasyong di-nagtutubo at walang sapi.<ref name="LawPhil-PD1823">{{cite web|title=P.D. No. 1823|url=http://www.lawphil.net/statutes/presdecs/pd1981/pd_1823_1981.html|website=The LawPhil Project|accessdate=18 April 2020|date=16 January 1981}}</ref> Iniuugnay ang gusali sa tinutukoy bilang "[[edifice complex|kompleks edipisyo]]" ng mga Marcos<ref>{{Cite web|url=https://www.gmanetwork.com/news/story/274389/lifestyle/healthandwellness/masagana-99-nutribun-and-imelda-s-edifice-complex-of-hospitals/|title=Masagana 99, Nutribun, and Imelda's 'edifice complex' of hospitals|date=September 20, 2012|website=GMA News Online|language=en-US|access-date=2019-03-31}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://newslab.philstar.com/31-years-of-amnesia/building-spree|title=Edifice complex {{!}} 31 years of amnesia|last=Afinidad-Bernardo|first=By Deni Rose M.|publisher=The Philippine Star|access-date=2019-03-31}}</ref> na binigyang-kahulugan ni arkitektong Gerard Lico bilang "pagkahumaling at pamimilit na magtayo ng mga edipsyo bilang palatandaan ng kadakilaan."<ref>{{Cite news|url=https://business.inquirer.net/236962/imelda-marcos-edifice-complex|title=Imelda Marcos and her 'edifice complex'|last=Villa|first=Kathleen de|date=September 16, 2017|publisher=Philippine Daily Inquirer|language=en|access-date=2019-03-31}}</ref> Ipinasailalim ang LCP sa pangangasiwa ng Ministeryo ng Kalusugan ([[Kagawaran ng Kalusugan]] ngayon) ni Pangulong [[Corazon Aquino]] noong Enero 29, 1986, sa ilalim ng ''Kautusang Tagapagpaganap Blg. 34''.<ref name="LawPhil-EO34">{{cite web|title=E.O. No. 34|url=http://www.lawphil.net/executive/execord/eo1986/eo_34_1986.html|website=The LawPhil Project|accessdate=18 April 2020|date=29 July 1986}}</ref><ref name="Anarchy">{{Cite book|title=An anarchy of families : state and family in the Philippines|url=https://archive.org/details/anarchyoffamilie0000unse_w8s3|date=2009|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=978-0-299-22984-9|location=Madison, Wis.|pages=[https://archive.org/details/anarchyoffamilie0000unse_w8s3/page/418 418]|oclc=223848773}}</ref> Ang layunin ng kanyang paglilikha ay upang magbigay ng pangangalagang pangkalusugan na nakatuon sa mga sakit sa baga. == Mga sanggunian == <references /> [[Kategorya:Mga ospital sa Pilipinas]] ==Mga kawing panlabas== *[https://web.archive.org/web/20070510035924/http://www.lcp.gov.ph/ Opisyal na Websayt ng Ospital ng Pilipinas sa Maysakit sa Baga] {{stub}} 37uhint530eiomawat5s22kuzr1r1av 0 254765 2204773 2195513 2026-04-24T20:43:31Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204773 wikitext text/x-wiki [[File:CYP2C9 1OG2.png|230px|thumb|Isang mahalagang enzyme ang [[Cytochrome P450 oxidase]] sa metabolismong [[xenobiyotiko]].]] Ang '''metabolismo ng droga''' ay isang [[metabolismo|metabolikong pagkonsumo]] ng [[droga]] ng isang nabubuhay na [[organismo]], na kadalasang dumadaan sa mga sistemang [[ensima|ensimatiko]].<ref name="pmid12869659">{{cite journal |vauthors=Mizuno N, Niwa T, Yotsumoto Y, Sugiyama Y | title = Impact of drug transporter studies on drug discovery and development | journal = Pharmacol. Rev. | volume = 55 | issue = 3 | pages = 425–61 |date=September 2003 | pmid = 12869659 | doi = 10.1124/pr.55.3.1 }}</ref> Sa pangkalahatan, ang '''metabolismong xenobiyotiko''' (mula sa salitang Griyego [[xenos (Griyego)|xenos]] "hindi kilala" at biyotiko "na may kaugnayan sa nabubuhay") ay isang set ng [[metabolic pathway|daanang metaboliko]] na nagbabago sa kemikal na estruktura ng mga [[xenobiyotiko]] na kung saan ito ang mga kompuwesto na kakaiba sa normal na biyokemikal ng organismo tulad na lamang ng mga [[droga]] o [[lason]].<ref name="pmid2198020">{{cite journal | author = Thornalley PJ | title = The glyoxalase system: new developments towards functional characterization of a metabolic pathway fundamental to biological life | journal = Biochem. J. | volume = 269 | issue = 1 | pages = 1–11 |date=July 1990 | pmid = 2198020 | pmc = 1131522 | doi = }}</ref> Isang anyo ng [[biotransformation]] ang mga daanang ito na makikita sa lahat ng pangkalahatang pangkat ng mga organismo, at kinokonsidera na galing pa makalumang panahon. Kadalasang kumikilos ang mga reaksyong ito upang [[detoxification|mawala ang kompuwestong nakakalason]].<ref name="pmid11409933">{{cite journal | author = Guengerich FP | title = Common and uncommon cytochrome P450 reactions related to metabolism and chemical toxicity | journal = Chem. Res. Toxicol. | volume = 14 | issue = 6 | pages = 611–50 |date=June 2001 | pmid = 11409933 | doi = 10.1021/tx0002583 }}</ref> Ang pagaaral ng metabolismo ng droga ay ang [[parmakokinetiko]]. == Talababa == {{Reflist|2}} == Malayuang pagbabasa == {{refbegin}} * {{cite book |vauthors=Parvez H, Reiss C | title = Molecular Responses to Xenobiotics |url=https://archive.org/details/darwinsghostorig0000jone_n7p7 | publisher = Elsevier | year=2001 | isbn = 0-345-42277-5 }} * {{cite book | author = Ioannides C | title = Enzyme Systems That Metabolise Drugs and Other Xenobiotics | url = https://archive.org/details/enzymesystemstha0000unse | publisher=John Wiley and Sons | year = 2001 | isbn = 0-471-89466-4 }} * {{cite book | author = Richardson M | title = Environmental Xenobiotics | url = https://archive.org/details/environmentalxen0000unse | publisher = Taylor & Francis Ltd | year = 1996 | isbn = 0-7484-0399-X}} * {{cite book | author = Ioannides C | title = Cytochromes P450: Metabolic and Toxicological Aspects | url = https://archive.org/details/cytochromesp450m0000unse | publisher = CRC Press Inc | year = 1996 | isbn = 0-8493-9224-1 }} * {{cite book | author = Awasthi YC | title = Toxicology of Glutathionine S-transferses | url = https://archive.org/details/toxicologyofglut0000unse | publisher = CRC Press Inc | year = 2006 | isbn = 0-8493-2983-3 }} {{refend}} ==Mga kawing panlabas== * Databases **[https://web.archive.org/web/20070713035439/http://www.issx.org/hisintro.html Drug metabolism database] **[http://www.icgeb.org/~p450srv/ Directory of P450-containing Systems] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160716081404/http://www.icgeb.org/~p450srv/ |date=2016-07-16 }} **[http://umbbd.ethz.ch/ University of Minnesota Biocatalysis/Biodegradation Database] **[http://www.freebase.com/view/en/sporcalc SPORCalc] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318041558/http://www.freebase.com/view/en/sporcalc |date=2009-03-18 }} * Metabolismo ng droga **[http://www.ionsource.com/tutorial/metabolism/drug_metabolism.htm Small Molecule Drug Metabolism] **[https://web.archive.org/web/20070713035439/http://www.issx.org/hisintro.html Drug metabolism portal] * Microbial biodegradation **[http://www.horizonpress.com/gateway/biodegradation.html Microbial Biodegradation, Bioremediation and Biotransformation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130527064018/http://www.horizonpress.com/gateway/biodegradation.html |date=2013-05-27 }} [[Kategorya:Metabolismo]] [[Kategorya:Hepatolohiya]] [[Kategorya:Toxikolohiya]] [[Kategorya:Parmakokinetika]] 7r00y8ltytat4g243k5j6g22eb2af27 0 254773 2204766 2170066 2026-04-24T20:37:16Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204766 wikitext text/x-wiki [[Image:Body Temp Variation.png|thumb|250px|right|Baryasyon ng temperatura ng katawan habang natutulog, na may hanggananng {{val|37.5|u=°C}} mula 10 a.m. hanggang 6 p.m., at bumabaksan sa {{val|36.4|u=°C}} mula 2 a.m. hanggang 6 a.m.]] Ang '''Homeostasis''' ay isang katangian ng isang sistema sa loob ng isang katawan ng isang nabubuhay na organismo na kung saan ang isang baryabulo, tulad na lamang ng [[konsentrasyon]] ng isang sabstans sa isang solusyon, ay aktibong nireregula upang mapanatili itong balanse o konstant. Kasama sa mga halimbawa ng homeostasis ay ang regulasyon ng [[body temperature|temperatura ng katawan]] ng isang hayop, ang [[pH]] ng [[extracellular fluid|likido sa labas ng selula]], o ang konsentrasyon ng ionong [[sodium|sodyo]] (Na⁺), [[potassium|potasyon]] (K⁺) at [[Calcium|kalsiyo]] (Ca²⁺) kasama na rin ang [[glucose]] sa [[blood plasma|plasma ng dugo]], kahit na may pagbabago sa kalikasan ng hayop, o kung ano ang kinain, o kung ano ang ginagawa (halimbawa, pahinga o pageeksersiyo). Bawat isang baryabulo ay kinokontrol ng hiwalay na “homeostat” (o regulator) upang panatilihin ang buhay. Ang Homeostats ay isang [[physiology|pisyolohikal]] na mekanismo na kumukunsumo ng [[enerhiya]]. Inilarawan noong 1865 ang konseptong ito ng isang Pranses na [[pisyolohista]] na si [[Claude Bernard]] at nagmula ang terminong ito kay [[Walter Bradford Cannon]] noong 1926.<ref name="wotb">{{cite book|first=W.B.|last=Cannon|authorlink=Walter Bradford Cannon|title=The Wisdom of the Body|url=https://archive.org/details/wisdomofbody0000walt_l9m6|pages=[https://archive.org/details/wisdomofbody0000walt_l9m6/page/176 177]–201|year=1932|publisher=W. W. Norton|location=New York}}</ref><ref name=cannon>{{cite book |language=fr |first=W. B. |last=Cannon |authorlink=Walter Bradford Cannon |chapter=Physiological regulation of normal states: some tentative postulates concerning biological homeostatics |editor=A. Pettit(ed.)|title=A Charles Richet : ses amis, ses collègues, ses élèves |page=91 |publisher=Paris: Les Éditions Médicales |year=1926}}</ref> Ang terminong "[[cybernetiko]]" ay nagagamit sa teknolohikal na [[control system|sistemang pangkontrol]] tulad na lamang ng [[thermostat]], na kung saan ang tungkulin nito ay bilang isang "homeostats", subalit kadalasan itong malawakang binibigyang kahulugan kaysa sa biyolohikal na terminong "homeostasis".<ref name=riggs>{{cite book |last1=Riggs |first1=D.S. |title=The mathematical Approach to Physiological problems. |location=Baltimore |publisher=Williams & Wilkins |publication-date=1963 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Riggs |first1=D.S. |title=Control theory and physiological feedback mechanisms. |location=Baltimore |publisher=Williams & Wilkins |publication-date=1970 }}</ref><ref name=Marieb>{{cite book |author=Marieb, Elaine N., Hoehn, Katja N. |title=Essentials of Human Anatomy & Physiology |edition=9th |year=2009 |publisher=Pearson/Benjamin Cummings |location=San Francisco |isbn=0321513428}}</ref><ref name=guyton>{{cite book |last1=Guyton |first1=A.C. |last2=Hall |first2=J.E. |title=Textbook of medical physiology. |url=https://archive.org/details/textbookofmedica00guyt |location=Philadelphia |publisher=W.B. Saunders |date=1996 }}</ref><ref name=milsum>{{cite book |last1=Milsum |first1=J.H. |title=Biological control systems analysis.|url=https://archive.org/details/biologicalcontro0000mils | location=New York |publisher=McGraw-Hill |date=1966 }}</ref> Ang "Homeostasis" ay isang nahihiwalay na biyolohikal na termino, na tumutukoy sa mga konseptong inilarawan nina Bernard at Cannon, na tumutukoy sa konstansiya ng panloob na kalikasan (o [[milieu intérieur]]) na kung saan ang mga selula ng katawan ay nabubuhay at upang mabuhay.<ref name="zorea">{{Cite book|title=Steroids (Health and Medical Issues Today)|url=https://archive.org/details/steroids0000zore|last=Zorea|first=Aharon|publisher=Greenwood Press|year=2014|isbn=978-1440802997|location=Westport, CT|pages=[https://archive.org/details/steroids0000zore/page/10 10]}}</ref><ref name=wotb /><ref name=cannon /> ==Talababa== {{Reflist|2}} ==Malayuang pagbabasa== * {{cite book |editor1-first=Lucia (Ed.) |editor1-last=Banci |series=Metal Ions in Life Sciences |volume=12 |title=Metallomics and the Cell |chapter= Chapter 3 Sodium/Potassium homeostasis, Chapter 5 Calcium homeostasis, Chapter 6 Manganese homeostasis |year=2013 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-5560-4|doi=10.1007/978-94-007-5561-1_3}} electronic-book ISBN 978-94-007-5561-1 {{issn|1559-0836}} electronic-{{issn|1868-0402}} ==Mga kawing panlabas== {{wiktionary}} {{Commons category|Homeostasis}} * [http://www.biology-innovation.co.uk/pages/human-biology/homeostasis/ Homeostasis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170815140048/https://www.biology-innovation.co.uk/pages/human-biology/homeostasis/ |date=2017-08-15 }} * Walter Bradford Cannon, [http://www.panarchy.org/cannon/homeostasis.1932.html Homeostasis] (1932) {{Biology nav}} [[Kategorya:Homeostasis| ]] [[Kategorya:Pisiolohiya]] tt5xd11wu2092knc1luqooz7710akcr 0 262947 2204787 2170105 2026-04-24T20:52:59Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204787 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Federico García Lorca | image = Federico García Lorca. Huerta de San Vicente, Granada.jpg | imagesize = | alt = | caption = García Lorca noong 1932 | pseudonym = | birth_name = Federico del Sagrado Corazón de Jesús García Lorca | birth_date = {{Birth date|df=yes|1898|6|5}} | birth_place = [[Fuente Vaqueros]], [[Lalawigan ng Granada|Granada]], [[Andalusia]], [[Restoration (Spain)|Espanya]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1936|8|19|1898|6|5}} | death_place = Malapit sa [[Alfacar]], Granada, [[Francoist Spain|Espanya]] | occupation = mandudula, manunula, direktor ng teatro | nationality = Kastila | parents = Federico García Rodríguez<br/>Vicenta Lorca Romero | movement = [[Generation of '27]] | notable_works = | awards = | signature = Federico García Lorca signature.svg | website = | portaldisp = }} {{Spanish name|García|Lorca}} Si '''Federico del Sagrado Corazón de Jesús García Lorca''',<ref>{{cite web|url=http://cw.routledge.com/textbooks/rmcd/9780415362436/lorca.asp|title=Routledge Modern and Contemporary Dramatists|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110727091330/http://cw.routledge.com/textbooks/rmcd/9780415362436/lorca.asp|archivedate=27 July 2011|df=dmy-all}}</ref> na kilala bilang '''Federico García Lorca'''{{#tag:ref|According to [[Spanish naming customs#Forms of address|Spanish naming customs]], a person usually uses their father's surname as their main surname. As García is a very widely used name, García Lorca is often referred to by his mother's less-common surname, Lorca. See, for example, [http://www.newstatesman.com/theatre/2008/11/lorca-play-johnston-stage "Translating Lorca"]. ''[[New Statesman]]'' (UK). 10 November 2008. (A typical example of an article in English where is used "Lorca" in the headline and in most of the text, and "Federico García Lorca" is also stated in full.) However, Spanish conventions require his name to be listed under "G".|group= n}} ({{IPA-es|feðeˈɾiko ɣarˈθi.a ˈlorka}}; 5 Hunyo 1898 – 19 Agosto 1936) ay isang Kastilang manunula, mandudula (''playwright''), at direktor ng teatro. ==Talaan ng mga pangunahing gawa== ===Mga koleksyon ng panulaan=== * ''{{lang|es|Impresiones y paisajes}}'' (''Impressions and Landscapes'' 1918) * ''Libro de poemas'' (''Book of Poems''; 1921) * ''Poema del cante jondo'' (''Poem of Deep Song''; isinulat noong 1921 ngunit hindi nailathala hanggang 1931) * ''Suites'' (isinulat sa pagitan ng 1920 at 1923, nalathala pagkamatay ng sumulat noong 1983) * ''Canciones'' (''Songs''; isinulat sa pagitan ng 1921 at 1924, inilathala noong 1927) * ''Romancero gitano'' (''[[Gypsy Ballads]]''; inilathala noong 1928, Editorial Comares, Granada) * ''Odes'' (written 1928) * ''Poeta en Nueva York'' (isinulat noong 1930 – nalathala pagkamatay ng sumulat noong 1940, unang salin sa Ingles bilang ''[[Poet in New York]]'' 1940)<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=myLDA0_brhcC&pg=RA1-PA494 |title=Encyclopedia of literary translation into English |publisher=Books.google.co.uk |accessdate=14 Agosto 2012}}</ref> * ''Llanto por Ignacio Sánchez Mejías'' (''Lament for Ignacio Sánchez Mejías''; 1935) * ''Seis poemas gallegos'' (''Six Galician poems''; 1935) * ''Sonetos del amor oscuro'' (''Sonnets of Dark Love''; 1936, hindi nailathala hanggang 1983) * ''Lament for the Death of a Bullfighter and Other Poems'' (1937) * ''Primeras canciones'' (''First Songs''; 1936) * ''The Tamarit Divan'' (isinulat ang mga tula noong 1931–34 at hindi nalathala hanggang pagkaraan ng kanyang kamatayan sa isang natatanging edisyon ng ''Revista Hispánica Moderna'' noong 1940). * ''Selected Poems'' (1941) ===Mga dula=== * ''Christ: A Religious Tragedy'' (hindi natapos 1917) * ''[[The Butterfly's Evil Spell]]'': (isinulat 1919–20, unang produksiyon noong 1920) * ''[[The Billy-Club Puppets]]'': (isinulat 1922-5, unang produksiyon noong 1937) * ''[[The Puppet Play of Don Cristóbal]]'': (isinulat 1923, unang produksiyon noong 1935) * ''[[Mariana Pineda]]'' (isinulat 1923–25, unang produksiyon noong 1927) * ''[[The Shoemaker's Prodigious Wife (dula)|The Shoemaker's Prodigious Wife]]'': (isinulat 1926–30, unang produksiyon noong 1930, binago 1933) * ''[[The Love of Don Perlimplín and Belisa in the Garden]]'': (isinulat 1928, unang produksiyon noong 1933) * ''[[The Public (play)|The Public]]'': (isinulat 1929–30, first production 1972); tanging isang hindi natapos na draft ang alam * ''[[When Five Years Pass]]'': (isinulat 1931, unang produksiyon noong 1945) * ''[[Blood Wedding]]'': (isinulat 1932, unang produksiyon noong 1933) * ''[[Yerma]]'' (isinulat 1934, unang produksiyon noong 1934) * ''[[Doña Rosita the Spinster]]'': (isinulat 1935, unang produksiyon noong 1935) * ''[[Play Without a Title]]'': (written 1936, unang produksiyon noong 1986) * ''[[The House of Bernarda Alba]]'': (written 1936, unang produksiyon noong 1945) * ''[[Dreams of my Cousin Aurelia]]'': (hindi natapos) ===Mga maikling dula=== * ''El paseo de Buster Keaton'' (''[[Buster Keaton]] goes for a stroll'' 1928) * ''La doncella, el marinero y el estudiante'' (''The Maiden, the Sailor and the Student'' 1928) * ''Quimera'' (''Dream'' 1928) ===Mga iskrip pampelikula=== * ''Viaje a la luna'' (''Trip to the Moon'' 1929) ===Mga opera=== * ''Lola, la Comedianta'' (''Lola, the Actress'', unfinished collaboration with [[Manuel de Falla]] 1923) ===Mga guhit at pinta=== * ''Salvador Dalí'', 1925. 160x140mm. Ink and colored pencil on paper. Private collection, Barcelona, Spain * ''Bust of a Dead Man'', 1932. Ink and colored pencil on paper. Chicago, Illinois {{English|Federico García Lorca}} ==Mga nota== {{reflist|group= n}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga pinagkunan== *{{cite book | author=Cao, Antonio | title=García Lorca y las Vanguardias | url=https://archive.org/details/federicogarcialo0000caoa | location=London | publisher=Tamesis | year=1984 | isbn=0-729-30202-4}} *{{cite book | author=Gibson, Ian | title=Federico García Lorca | url=https://archive.org/details/federicogarcialo0000gibs_x8k1 | location=London | publisher=Faber & Faber | year=1989 | isbn=0-571-14224-9 | oclc=21600658}} *{{cite book | author=Stainton, Leslie | title=Lorca: A Dream of Life | url=https://archive.org/details/lorca00lesl | location=London | publisher=Farrar Straus & Giroux | year=1999 | isbn=0-374-19097-6 | oclc=246338520}} *{{cite book | author=Sebastian Doggart |author2= Michael Thompson | title=Fire, Blood and the Alphabet: One Hundred Years of Lorca | url=https://archive.org/details/firebloodalphabe0000unse | location=Durham | publisher=[[University of Durham]] | year=1999 | isbn=0-907310-44-3 | oclc=43821099}} *{{cite book | author=Mario Hernandez Translated by Christopher Maurer | title=Line of Light and Shadow: The Drawings of Federico García Lorca | url=https://archive.org/details/lineoflightshado02garc | publisher=Duke University Press | year=1991 | isbn=0-8223-1122-4}} * Maurer, Christopher (2001) ''Federico García Lorca:Selected Poems'' Penguin ==Mga ugnay panlabas== {{wikiquote}} {{wikisource|Author:Federico García Lorca|Federico García Lorca}} {{commons category|Federico García Lorca}} * [https://web.archive.org/web/20090106130748/http://garcia-lorca.org/ The Lorca Foundation] * [http://www.huertadesanvicente.com/ Huerta De San Vicente, Grandada]—The Lorca Family home now a museum * [http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/theatre-dance/news/lorca-was-censored-to-hide-his-sexuality-biographer-reveals-1644906.html "Lorca censored to hide sexuality"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714191724/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/theatre-dance/news/lorca-was-censored-to-hide-his-sexuality-biographer-reveals-1644906.html |date=2011-07-14 }}—article by ''[[The Independent]]'', 14 March 2009 * [https://web.archive.org/web/20120205223558/http://www.glbtq.com/literature/garcialorca_f.html LGB biography of García Lorca] * {{Internet Archive author |sname=Federico García Lorca |sopt=w}} * {{Librivox author |id=2937}} * [http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Lorca/Lorca_and_censorship__The_Gay_Artist_Made_Heterosexual.htm "Lorca and Censorship: The Gay Artist Made Heterosexual"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130622033800/http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Lorca/Lorca_and_censorship__The_Gay_Artist_Made_Heterosexual.htm |date=2013-06-22 }}—essay by Eisenberg, D.; [[Florida State University]] * [https://www.theguardian.com/culture/2015/apr/23/federico-garcia-lorca-spanish-poet-killed-orders-spanish-civil-war Federico García Lorca was killed on official orders, say 1960s police files]—''The Guardian'' {{stub|Panitikan|Espanya}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Garcia Lorca, Federico}} [[Kategorya:Mga Kastila]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1898]] [[Kategorya:Namatay noong 1936]] 378u5lwnsjojgs5wyikumdknfvm0nvm 15 277113 2204738 2198139 2026-04-24T20:13:41Z ListeriaBot 79921 Wikidata list updated [V2] 2204738 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list|sparql= SELECT ?item ?itemLabel ?articlename ?died WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5; wdt:P570 ?died. FILTER (?died >= "2018-01-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime && ?died < "2019-01-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime) ?item ^schema:about ?article . ?article schema:isPartOf <https://tl.wikipedia.org/>; schema:name ?articlename . } LIMIT 200 |columns=item,P18,label:Article,P570 |section= |min_section= |sort=P570 |links=red |thumb=100px |autolist= |references=all }} {| class='wikitable sortable' ! item ! larawan ! Article ! petsa ng kamatayan |- | [[:d:Q85092502|Q85092502]] | | [[Alice Guillermo]] | 2018 |- | [[:d:Q12971267|Q12971267]] | | [[Spanky Manikan]] | 2018-01-14 |- | [[:d:Q87075301|Q87075301]] | | [[Guadalupe Campanur Tapia]] | 2018-01-16<ref name="ref_67da2ea220985cc8943b910ab7581ec31eba4bad59a4ca595f6ec71f768fb495">https://www.culturalsurvival.org/news/environmental-defender-guadalupe-campanur-tapia-murdered-mexico</ref><ref name="ref_10b513c3d532b587b415257b6b477d1e5cfa6b153f05b9e2770dbf07c8de2957">https://www.animalpolitico.com/2018/01/asesinan-guadalupe-campanur-cheran/</ref> |- | [[:d:Q181659|Q181659]] | [[Talaksan:Ursula Le Guin (3551195631) - Restoration.jpg|center|128px]] | [[Ursula K. Le Guin]] | 2018-01-22<ref name="ref_bb991413d2b16365ef1e33cbdd744e118fec80f994ba6c186f0e51ff57c84df3">''[[:d:Q5375741|Encyclopædia Britannica Online]]''</ref><ref name="ref_5187ba6e7ed79cde837ca38c0983018f68f96e86804294602994a1c8b4327a22">''[[:d:Q3343389|NooSFere]]''</ref><ref name="ref_8281a8144a7f9896829b9934f7bdbb10157c1b2c1978fe441986b385b54a1b6b">''[[:d:Q2629164|ISFDB]]''</ref><ref name="ref_c540ddd32b3a1f16a66cde0de9a095da57a40f0b0e5d190db15973cb966aa813">''[[:d:Q2876969|BD Gest’]]''</ref><ref name="ref_7ed18971eda0d85c91db4f5fac9a99c611d97fb8d71bd5aefd996b13a5d40bf2">''[[:d:Q237227|Brockhaus Enzyklopädie]]''</ref><ref name="ref_8023c974aba1e9f2ff175b48ef1111017a582ed846e23b218cfdf99f7d99fe40">''[[:d:Q19938912|BnF authorities]]''</ref><ref name="ref_454f72f09b7c6bfdd6ba70832587971dab0670bafd15afe1d093312784b52e47">''[[:d:Q2664168|Gran Enciclopèdia Catalana]]''</ref><ref name="ref_cd05ff4b2e7c80737dcfea926f6951432d0720738c84d35ef2684788cb398210">''[[:d:Q98769076|GeneaStar]]''</ref><ref name="ref_0b6394c9b71b4096d2093e1c96ed71f61a31b392bc22d3542305c22bb29142a2">''[[:d:Q2877812|Babelio]]''</ref> |- | [[:d:Q47522656|Q47522656]] | | [[Junji Yayoshi]] | 2018-01-26 |- | [[:d:Q2526816|Q2526816]] | | [[Maryo J. de los Reyes|Maryo J. delos Reyes]] | 2018-01-27 |- | [[:d:Q3808376|Q3808376]] | | [[Jim Riffey]] | 2018-01-30 |- | [[:d:Q11286836|Q11286836]] | | [[Itokin]] | 2018-01-31 |- | [[:d:Q11478140|Q11478140]] | [[Talaksan:Tamio Kawachi.jpg|center|128px]] | [[Tamio Kawachi]] | 2018-02-10<ref name="ref_fb1f64d34c5132f5694317071ca178ed1972feacbb7953a7f9690398b08c1731">''[[:d:Q13219454|Library of Congress Authorities]]''</ref> |- | [[:d:Q1943578|Q1943578]] | [[Talaksan:Napoleon Abueva National Artist (cropped).jpg|center|128px]] | [[Napoleon Abueva]] | 2018-02-16<ref name="ref_68622ab8ced9d57d0dfe7bbeeb7d31c2cbf92e53868d38ae110f137e4648e556">http://cnnphilippines.com/news/2018/02/16/National-Artist-Napoleon-Abueva-dies.html</ref> |- | [[:d:Q1138332|Q1138332]] | [[Talaksan:大杉漣 (27988937893).jpg|center|128px]] | [[Ren Osugi]] | 2018-02-21<ref name="ref_8023c974aba1e9f2ff175b48ef1111017a582ed846e23b218cfdf99f7d99fe40">''[[:d:Q19938912|BnF authorities]]''</ref> |- | [[:d:Q12962122|Q12962122]] | [[Talaksan:Bernardo Bernardo - 2016 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Bernardo Bernardo|Bernardo C. Bernardo]] | 2018-03-08 |- | [[:d:Q17714|Q17714]] | [[Talaksan:Stephen Hawking.StarChild.jpg|center|128px]] | [[Stephen Hawking]] | 2018-03-14<ref name="ref_7985a5b5db9aaa0aa0d4f383b9ab43a43418ade0aa3ceab9b5bbb28a2f1503de">http://www.bbc.com/news/uk-43396008</ref><ref name="ref_0c34cd91c438fdbe9a3b8739f12be0eb0994084e0193a1936bea6a2a9cf5bf1e">https://www.theguardian.com/science/2018/mar/14/stephen-hawking-professor-dies-aged-76</ref><ref name="ref_958c4097fbba4208f2d2c0e501e81f8db6b6a7dc19678b6a6026368d72e0b11a">http://www.kannadaprabha.com/world/world-renowned-british-scientist-stephen-hawking-passes-away/312028.html</ref><ref name="ref_5187ba6e7ed79cde837ca38c0983018f68f96e86804294602994a1c8b4327a22">''[[:d:Q3343389|NooSFere]]''</ref><ref name="ref_8281a8144a7f9896829b9934f7bdbb10157c1b2c1978fe441986b385b54a1b6b">''[[:d:Q2629164|ISFDB]]''</ref><ref name="ref_7ed18971eda0d85c91db4f5fac9a99c611d97fb8d71bd5aefd996b13a5d40bf2">''[[:d:Q237227|Brockhaus Enzyklopädie]]''</ref><ref name="ref_8023c974aba1e9f2ff175b48ef1111017a582ed846e23b218cfdf99f7d99fe40">''[[:d:Q19938912|BnF authorities]]''</ref><ref name="ref_b640002439b98e825334a6069d5dbb69e08c308d8df6dc6019d1c97c5a7ce977">''[[:d:Q47757534|IdRef]]''</ref><ref name="ref_454f72f09b7c6bfdd6ba70832587971dab0670bafd15afe1d093312784b52e47">''[[:d:Q2664168|Gran Enciclopèdia Catalana]]''</ref><ref name="ref_cd05ff4b2e7c80737dcfea926f6951432d0720738c84d35ef2684788cb398210">''[[:d:Q98769076|GeneaStar]]''</ref><ref name="ref_6f91f239bf608caac333415f54e2c4a6a52535385b3ee0f511a3c8aad9f39105">''[[:d:Q107456632|abART]]''</ref><ref name="ref_d93dab851f5a062783f73c103680ec63bc8865c6c5d40177ae8b6d19640a9a63">''[[:d:Q107343683|Munzinger Personen]]''</ref><ref name="ref_acae7e6ee1c873b2dc9d499448863f3654d517b5a4cf27f0ed8d137ee0bb509b">''[[:d:Q124821483|ProDetLit]]''</ref> |- | [[:d:Q644377|Q644377]] | [[Talaksan:Rep. Roque R. Ablan Jr. (8th Congress).jpg|center|128px]] | [[Roque Ablan Jr.]] | 2018-03-26 |- | [[:d:Q57120|Q57120]] | [[Talaksan:Peter Gruenberg 01.jpg|center|128px]] | [[Peter Grünberg]] | 2018-04-07<ref name="ref_9993941868b47368e93a3e86f42c45d3093518a0c56edccc08a77c8580136a79">http://www.dw.com/en/noted-german-physicist-peter-gr%C3%BCnberg-dies/a-43314689</ref><ref name="ref_aa2d471bd11a7ca183fe8540c69d13449d71f40ba339618a5faea8499dd2f060">http://www.fz-juelich.de/portal/EN/Research/ITBrain/GMR/cv_guenberg.html</ref><ref name="ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94">''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''</ref><ref name="ref_6f91f239bf608caac333415f54e2c4a6a52535385b3ee0f511a3c8aad9f39105">''[[:d:Q107456632|abART]]''</ref><ref name="ref_d93dab851f5a062783f73c103680ec63bc8865c6c5d40177ae8b6d19640a9a63">''[[:d:Q107343683|Munzinger Personen]]''</ref><ref name="ref_cb2a3bd10c3ac3becbe44e37a4ffa69a9b6f7db17f911896ebd6cf8c56a14e1e">https://tritius.plzen.eu/authority/133215</ref> |- | [[:d:Q562952|Q562952]] | [[Talaksan:Michael Halliday at his 90th birthday symposium, 2015.jpg|center|128px]] | [[Michael Halliday]] | 2018-04-15<ref name="ref_13c207f63379cae27d324496134c79f1a7c9d733af09044d3a84c932d60540a0">https://sydney.edu.au/news-opinion/news/2018/04/19/vale-emeritus-professor-michael-halliday.html</ref><ref name="ref_bb991413d2b16365ef1e33cbdd744e118fec80f994ba6c186f0e51ff57c84df3">''[[:d:Q5375741|Encyclopædia Britannica Online]]''</ref> |- | [[:d:Q190628|Q190628]] | [[Talaksan:Barbara Bush portrait.jpg|center|128px]] | [[Barbara Bush]] | 2018-04-17<ref name="ref_263434f4a26c8ee24d889db55ce9eb6f46ee9d06cae6a4eccd7a1b7483de17ce">https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2018/04/18/barbara-bush-ancienne-first-lady-meurt-a-l-age-de-92-ans_5286760_3382.html</ref><ref name="ref_8023c974aba1e9f2ff175b48ef1111017a582ed846e23b218cfdf99f7d99fe40">''[[:d:Q19938912|BnF authorities]]''</ref><ref name="ref_cd05ff4b2e7c80737dcfea926f6951432d0720738c84d35ef2684788cb398210">''[[:d:Q98769076|GeneaStar]]''</ref><ref name="ref_d93dab851f5a062783f73c103680ec63bc8865c6c5d40177ae8b6d19640a9a63">''[[:d:Q107343683|Munzinger Personen]]''</ref> |- | [[:d:Q505476|Q505476]] | [[Talaksan:Avicii 2014 003cr.jpg|center|128px]] | [[Avicii]] | 2018-04-20<ref name="ref_1e9150b5d7611594e48892cdf93367309555d40f6d05a9a6a80612d69232a171">''[[:d:Q1366358|Nederlandse Top 40]]''</ref><ref name="ref_8023c974aba1e9f2ff175b48ef1111017a582ed846e23b218cfdf99f7d99fe40">''[[:d:Q19938912|BnF authorities]]''</ref><ref name="ref_abc94d965051f3c0ddc6ca7cc5905fb57f6cf809c0b597b20152c4605b7c2abc">''[[:d:Q12314236|gravsted.dk]]''</ref> |- | [[:d:Q12250376|Q12250376]] | | [[Wiam Dahmani]] | 2018-04-22 |- | [[:d:Q9296541|Q9296541]] | | [[Nobukazu Kuriki]] | 2018-05 |- | [[:d:Q5121904|Q5121904]] | [[Talaksan:Cirilo Bautista portrait.jpg|center|128px]] | [[Cirilo Bautista]] | 2018-05-06 |- | [[:d:Q17371060|Q17371060]] | [[Talaksan:Rep. Eufranio C. Eriguel M.D. (16th Congress).jpg|center|128px]] | [[Eufranio Eriguel]] | 2018-05-12<ref name="ref_1f12fff20b59b1a8cfb20b0305d7f6e8d3b6cd339dc9faab98c51c8017be5beb">https://www.rappler.com/nation/elections/214278-sandra-eriguel-certificate-of-candidacy-la-union-congress/</ref> |- | [[:d:Q234471|Q234471]] | [[Talaksan:Margot Kidder 1970 publicity photo (cropped).jpg|center|128px]] | [[Margot Kidder]] | 2018-05-13<ref name="ref_8aa45d0cedf526ad5b2bf0b3e65ba84f27b63ce0144a28abb4ba049f9de25c2b">https://www.rollingstone.com/movies/news/margot-kidder-superman-actress-dead-at-69-w520293</ref><ref name="ref_a9c3b5fc5a7a908a3c17506250301032cdfd78ad63aa44ea4737501917352844">https://www.franzen-davis.com/notices/Margaret-MargotKidder</ref><ref name="ref_cdef21979db91033a066302059358f4e4b21f930674db43f61ff78468b210334">''[[:d:Q15706812|filmportal.de]]''</ref><ref name="ref_cd05ff4b2e7c80737dcfea926f6951432d0720738c84d35ef2684788cb398210">''[[:d:Q98769076|GeneaStar]]''</ref> |- | [[:d:Q1284303|Q1284303]] | [[Talaksan:Edgardo Angara picture.jpg|center|128px]] | [[Edgardo Angara]] | 2018-05-13<ref name="ref_02d125fcac757dfc430cfa8084e36bb6a10264d7bfc3026fa211302302a3f414">https://www.rappler.com/nation/202410-former-senate-president-edgardo-angara-death</ref><ref name="ref_f138cc7f5010111b1a2e6763c0edb413762d0ec8cadd0ee27baa1ebb3828c87b">http://www.gmanetwork.com/news/news/nation/653202/former-senator-edgardo-angara-passes-away/story/</ref> |- | [[:d:Q3548203|Q3548203]] | | [[Hideki Saijo|Hideki Saijō]] | 2018-05-16 |- | [[:d:Q187019|Q187019]] | [[Talaksan:Philip Roth - 1973.jpg|center|128px]] | [[Philip Roth]] | 2018-05-22<ref name="ref_3f15c0de65298fc70947cbfa3f3e5aa1732cee99e97b0cd8c0a501da9975cb4b">https://www.nytimes.com/2018/05/22/obituaries/philip-roth-dead.html</ref><ref name="ref_8281a8144a7f9896829b9934f7bdbb10157c1b2c1978fe441986b385b54a1b6b">''[[:d:Q2629164|ISFDB]]''</ref><ref name="ref_ae14802de020b504b1d9f863cc15934f0614e296be8d86b5ce28f04ad6154ced">''[[:d:Q201469|Solomon R. Guggenheim Museum]]''</ref><ref name="ref_7ed18971eda0d85c91db4f5fac9a99c611d97fb8d71bd5aefd996b13a5d40bf2">''[[:d:Q237227|Brockhaus Enzyklopädie]]''</ref><ref name="ref_8023c974aba1e9f2ff175b48ef1111017a582ed846e23b218cfdf99f7d99fe40">''[[:d:Q19938912|BnF authorities]]''</ref><ref name="ref_454f72f09b7c6bfdd6ba70832587971dab0670bafd15afe1d093312784b52e47">''[[:d:Q2664168|Gran Enciclopèdia Catalana]]''</ref><ref name="ref_0b6394c9b71b4096d2093e1c96ed71f61a31b392bc22d3542305c22bb29142a2">''[[:d:Q2877812|Babelio]]''</ref><ref name="ref_6f91f239bf608caac333415f54e2c4a6a52535385b3ee0f511a3c8aad9f39105">''[[:d:Q107456632|abART]]''</ref><ref name="ref_d93dab851f5a062783f73c103680ec63bc8865c6c5d40177ae8b6d19640a9a63">''[[:d:Q107343683|Munzinger Personen]]''</ref> |- | [[:d:Q310924|Q310924]] | [[Talaksan:Alan Bean NASA portrait (S69-38859).jpg|center|128px]] | [[Alan Bean]] | 2018-05-26<ref name="ref_36a87ddd29c37124aea34b936353f42fb6ebda5d880003941ee4bb213a2552e0">https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2018/05/27/l-astronaute-americain-alan-bean-est-mort_5305250_3382.html</ref><ref name="ref_ad36285ffe876811432ecad8fa6381acdd38d5168312c7ed405580f2d89aab5a">https://www.telegraph.co.uk/news/2018/05/27/alan-bean-former-apollo-12-astronaut-fourth-person-walk-moon/</ref><ref name="ref_8281a8144a7f9896829b9934f7bdbb10157c1b2c1978fe441986b385b54a1b6b">''[[:d:Q2629164|ISFDB]]''</ref><ref name="ref_fb1f64d34c5132f5694317071ca178ed1972feacbb7953a7f9690398b08c1731">''[[:d:Q13219454|Library of Congress Authorities]]''</ref><ref name="ref_ec875aeb59436376ae3bca9b22aab5b87c90d11190c1703734a35406a107becf">''[[:d:Q1789619|Croatian Encyclopedia]]''</ref><ref name="ref_d93dab851f5a062783f73c103680ec63bc8865c6c5d40177ae8b6d19640a9a63">''[[:d:Q107343683|Munzinger Personen]]''</ref> |- | [[:d:Q426582|Q426582]] | [[Talaksan:Anthony Bourdain Peabody 2014b.jpg|center|128px]] | [[Anthony Bourdain]] | 2018-06-08<ref name="ref_cd05ff4b2e7c80737dcfea926f6951432d0720738c84d35ef2684788cb398210">''[[:d:Q98769076|GeneaStar]]''</ref><ref name="ref_0b6394c9b71b4096d2093e1c96ed71f61a31b392bc22d3542305c22bb29142a2">''[[:d:Q2877812|Babelio]]''</ref><ref name="ref_68f8e67832d8c6865ea76f7425eb9868c92b45e238c04b1bd2b0745ac647e71b">''[[:d:Q100324112|Fichier des personnes décédées mirror]]''</ref> |- | [[:d:Q7359871|Q7359871]] | | [[Roilo Golez]] | 2018-06-11<ref name="ref_6e3f1cf06e8ea94f71fd1ee384c7b931c80144d6a39389128d55c57147f951fb">http://news.abs-cbn.com/news/06/11/18/ex-security-adviser-golez-passes-away</ref> |- | [[:d:Q28561969|Q28561969]] | [[Talaksan:Xxxtentacion (cropped).jpg|center|128px]] | [[XXXTentacion]] | 2018-06-18<ref name="ref_2022f1d4683f63b5dd6827970d5560be22e9b405ab8edb4b1b8623c73ca79ab8">https://www.nytimes.com/2018/06/18/arts/music/xxxtentacion-dead.html</ref> |- | [[:d:Q311669|Q311669]] | | [[Shoko Asahara]] | 2018-07-06<ref name="ref_f25d01904dbdb818b9034f6d76783ca9554453f0bdad52b5def06aa404270a62">https://japantoday.com/category/crime/Aum-founder-Asahara-mastermind-behind-1995-sarin-gas-attack-executed</ref> |- | [[:d:Q981074|Q981074]] | [[Talaksan:2012 Rostelecom Cup 01d 618 Denis TEN.JPG|center|128px]] | [[Denis Ten]] | 2018-07-19<ref name="ref_22599a74edb57d6eff215f30e6e56515f7094394f473e30e739a2cc53a2f2432">https://www.inform.kz/en/denis-ten-dies-at-the-age-of-25_a3325392</ref> |- | [[:d:Q5043484|Q5043484]] | | [[Carmen Guerrero Nakpil]] | 2018-07-30 |- | [[:d:Q125121|Q125121]] | [[Talaksan:Aretha Franklin 1968.jpg|center|128px]] | [[Aretha Franklin]] | 2018-08-16<ref name="ref_a2b46777ee428d6beb69adb414c9c7aed4d8c7a7e25edcbc6670349bb56f9d30">https://www.washingtonpost.com/local/obituaries/aretha-franklin-musics-queen-of-soul-dies-at-76/2018/08/16/c35de4b8-9e9f-11e8-83d2-70203b8d7b44_story.html</ref><ref name="ref_cdef21979db91033a066302059358f4e4b21f930674db43f61ff78468b210334">''[[:d:Q15706812|filmportal.de]]''</ref><ref name="ref_1e9150b5d7611594e48892cdf93367309555d40f6d05a9a6a80612d69232a171">''[[:d:Q1366358|Nederlandse Top 40]]''</ref><ref name="ref_7ed18971eda0d85c91db4f5fac9a99c611d97fb8d71bd5aefd996b13a5d40bf2">''[[:d:Q237227|Brockhaus Enzyklopädie]]''</ref><ref name="ref_8023c974aba1e9f2ff175b48ef1111017a582ed846e23b218cfdf99f7d99fe40">''[[:d:Q19938912|BnF authorities]]''</ref><ref name="ref_fded7aef1d55ee02519f9762a808b0bc88fa657da1816a59e0144c549e9a8ace">''[[:d:Q63056|Find a Grave]]''</ref> |- | [[:d:Q1254|Q1254]] | [[Talaksan:Kofi Annan 2012 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Kofi Annan]] | 2018-08-18<ref name="ref_e1b94a8224876919159467007eec1af8d50ac00f1c87dd90b9715c740af72931">http://www.ccma.cat/324/mor-als-80-anys-kofi-annan-secretari-general-de-lonu-i-premi-nobel-de-la-pau/noticia/2871533/</ref><ref name="ref_31a3a81f03c61c9fdf87e9f10fdc155e951c3aad65e4d07f7fa5e506940d1fc1">https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2018/08/18/mort-de-kofi-annan-ancien-secretaire-general-de-l-onu-et-nobel-de-la-paix_5343801_3382.html</ref><ref name="ref_409cb21c22fecbf2a2e6615774bed5e06bcf3494092abb5ad34c4bbbd9c0386c">''[[:d:Q56119332|tweet]]''</ref><ref name="ref_eecafc49dcf9c21076a3fc75ad47311969eaf1f2d19df103010519715fb42b70">https://brockhaus.de/ecs/julex/article/annan-kofi</ref><ref name="ref_ff32cb157f332cb4cddd38b09ecd8e975656883a79871be675e2e30b504babe5">''[[:d:Q746368|Great Norwegian Encyclopedia]]''</ref><ref name="ref_8023c974aba1e9f2ff175b48ef1111017a582ed846e23b218cfdf99f7d99fe40">''[[:d:Q19938912|BnF authorities]]''</ref><ref name="ref_beb08c37302db59faae18def7df503aa49faa56692d5237f49cc8cdcaf6046c9">''[[:d:Q83365652|Roglo]]''</ref><ref name="ref_ec875aeb59436376ae3bca9b22aab5b87c90d11190c1703734a35406a107becf">''[[:d:Q1789619|Croatian Encyclopedia]]''</ref><ref name="ref_d93dab851f5a062783f73c103680ec63bc8865c6c5d40177ae8b6d19640a9a63">''[[:d:Q107343683|Munzinger Personen]]''</ref> |- | [[:d:Q10390|Q10390]] | [[Talaksan:John McCain official portrait 2009.jpg|center|128px]] | [[John McCain]] | 2018-08-25<ref name="ref_8c982c4a6bdf98e527907dffd737626f80c0aae1eec68c961f4ccf3349afc131">https://www.vox.com/policy-and-politics/2018/8/25/16800364/senate-after-john-mccain</ref><ref name="ref_8023c974aba1e9f2ff175b48ef1111017a582ed846e23b218cfdf99f7d99fe40">''[[:d:Q19938912|BnF authorities]]''</ref><ref name="ref_cd05ff4b2e7c80737dcfea926f6951432d0720738c84d35ef2684788cb398210">''[[:d:Q98769076|GeneaStar]]''</ref><ref name="ref_beb08c37302db59faae18def7df503aa49faa56692d5237f49cc8cdcaf6046c9">''[[:d:Q83365652|Roglo]]''</ref><ref name="ref_d93dab851f5a062783f73c103680ec63bc8865c6c5d40177ae8b6d19640a9a63">''[[:d:Q107343683|Munzinger Personen]]''</ref><ref name="ref_8c4cb17e9627750fed89d92fbc0a7a44cae3930bb2400abaad90cab54b03842b">https://www.npr.org/2018/08/25/537705767/sen-john-mccain-former-presidential-nominee-and-prisoner-of-war-dies-at-81</ref> |- | [[:d:Q53567868|Q53567868]] | | [[Jose V. Romero Jr.]] | 2018-09-10 |- | [[:d:Q7833292|Q7833292]] | [[Talaksan:Mr. Tran Dai Quang.jpg|center|128px]] | [[Trần Đại Quang|Tran Dai Quang]] | 2018-09-21<ref name="ref_95820ee14c14405a4a593c50ef6ad721f75e3920b45d672f582bf627ac2e264d">https://www.bbc.com/vietnamese/vietnam-45597802</ref><ref name="ref_d93dab851f5a062783f73c103680ec63bc8865c6c5d40177ae8b6d19640a9a63">''[[:d:Q107343683|Munzinger Personen]]''</ref> |- | [[:d:Q16389|Q16389]] | [[Talaksan:Charles K. Kao cropped 2.jpg|center|128px]] | [[Charles K. Kao]] | 2018-09-23<ref name="ref_ec875aeb59436376ae3bca9b22aab5b87c90d11190c1703734a35406a107becf">''[[:d:Q1789619|Croatian Encyclopedia]]''</ref><ref name="ref_d93dab851f5a062783f73c103680ec63bc8865c6c5d40177ae8b6d19640a9a63">''[[:d:Q107343683|Munzinger Personen]]''</ref> |- | [[:d:Q12962654|Q12962654]] | | [[Cely Bautista]] | 2018-09-27 |- | [[:d:Q1262052|Q1262052]] | [[Talaksan:Jamal Khashoggi in March 2018 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Wikipedia:Balangkas/Jamal Khashoggi|Jamal Khashoggi]] | 2018-10-02<ref name="ref_c725bb9a8d73cf79e3c2fcc9bea0d68f53ea20435ba50e881dce00c17363b53b">https://www.bbc.com/news/world-europe-45775819</ref> |- | [[:d:Q5312477|Q5312477]] | | [[Dugan Aguilar]] | 2018-10-06 |- | [[:d:Q205345|Q205345]] | [[Talaksan:Osamu Shimomura-press conference Dec 06th, 2008-2.jpg|center|128px]] | [[Osamu Shimomura]] | 2018-10-19<ref name="ref_d93dab851f5a062783f73c103680ec63bc8865c6c5d40177ae8b6d19640a9a63">''[[:d:Q107343683|Munzinger Personen]]''</ref> |- | [[:d:Q3543976|Q3543976]] | | [[Rico J. Puno]] | 2018-10-30<ref name="ref_e55a5e44f173822a95d6a2f65c175d8a1509522a05db7832320f65bc5554eef3">''[[:d:Q81593993|Rico J. Puno, Soul Music Pioneer in the Philippines, Dies at 65]]''</ref> |- | [[:d:Q58457716|Q58457716]] | | [[Poongani]] | 2018-11-02 |- | [[:d:Q181900|Q181900]] | [[Talaksan:Stan Lee December 2016.jpg|center|128px]] | [[Stan Lee]] | 2018-11-12<ref name="ref_8e92b087e69ba653c51c6f734896cd2d31e692d238b031933a865b4adff8fe1b">https://www.hollywoodreporter.com/news/stan-lee-marvel-comics-legend-721450</ref><ref name="ref_c540ddd32b3a1f16a66cde0de9a095da57a40f0b0e5d190db15973cb966aa813">''[[:d:Q2876969|BD Gest’]]''</ref><ref name="ref_8023c974aba1e9f2ff175b48ef1111017a582ed846e23b218cfdf99f7d99fe40">''[[:d:Q19938912|BnF authorities]]''</ref><ref name="ref_0b6394c9b71b4096d2093e1c96ed71f61a31b392bc22d3542305c22bb29142a2">''[[:d:Q2877812|Babelio]]''</ref><ref name="ref_d93dab851f5a062783f73c103680ec63bc8865c6c5d40177ae8b6d19640a9a63">''[[:d:Q107343683|Munzinger Personen]]''</ref> |- | [[:d:Q946583|Q946583]] | [[Talaksan:DavidPearson2008.jpg|center|128px]] | [[David Pearson]] | 2018-11-12<ref name="ref_6ffa46229271d396ee2750b2fb873e1379ce207d0d88bd4c71a7a4c4db2481a1">https://www.nytimes.com/2018/11/12/obituaries/david-pearson-nascar-dead.html</ref> |- | [[:d:Q55815577|Q55815577]] | [[Talaksan:Luisa Cuesta.png|center|128px]] | [[Luisa Cuesta]] | 2018-11-21<ref name="ref_2d8921bb44eeaf60c707353dd8a593f47e186b20a9db54104c2f82b66d8cc584">https://www.elpais.com.uy/informacion/sociedad/fallecio-luisa-cuesta-referente-busqueda-desaparecidos.html</ref> |- | [[:d:Q23505|Q23505]] | [[Talaksan:George H. W. Bush presidential portrait (cropped).jpg|center|128px]] | [[George H. W. Bush]] | 2018-11-30<ref name="ref_cb4d33fd1aa6be6094b17912c58092220fa336e6255c3ad69abe67882e8c39bc">https://www.washingtonpost.com/local/obituaries/george-hw-bush-41st-president-of-the-united-states-dies-at-94/2018/11/30/42fa2ea2-61e2-11e8-99d2-0d678ec08c2f_story.html?noredirect=on</ref><ref name="ref_db6a8ee2bad51e274071952767109125c27acadc34d8a94de7b8082544b2f750">https://www.tagesschau.de/ausland/bushgeorge-senior-nachruf-101.html</ref><ref name="ref_9d76824d3d1e388f56cb0b1348fd29ea97ecb810f7960b63f3731e489afc581e">https://www.zdf.de/nachrichten/heute/ohne-george-bush-senior-keine-deutsche-einheit-100.html</ref><ref name="ref_8023c974aba1e9f2ff175b48ef1111017a582ed846e23b218cfdf99f7d99fe40">''[[:d:Q19938912|BnF authorities]]''</ref><ref name="ref_cd05ff4b2e7c80737dcfea926f6951432d0720738c84d35ef2684788cb398210">''[[:d:Q98769076|GeneaStar]]''</ref><ref name="ref_beb08c37302db59faae18def7df503aa49faa56692d5237f49cc8cdcaf6046c9">''[[:d:Q83365652|Roglo]]''</ref><ref name="ref_6f91f239bf608caac333415f54e2c4a6a52535385b3ee0f511a3c8aad9f39105">''[[:d:Q107456632|abART]]''</ref><ref name="ref_d93dab851f5a062783f73c103680ec63bc8865c6c5d40177ae8b6d19640a9a63">''[[:d:Q107343683|Munzinger Personen]]''</ref> |- | [[:d:Q4734359|Q4734359]] | | [[Alona Alegre]] | 2018-12-09 |- | [[:d:Q4253189|Q4253189]] | [[Talaksan:Doris-Laine-1950s (cropped).jpg|center|128px]] | [[Doris Laine]] | 2018-12-15 |- | [[:d:Q17371250|Q17371250]] | | [[Rodel Batocabe]] | 2018-12-22 |- | [[:d:Q571148|Q571148]] | | [[Toshiko Fujita]] | 2018-12-28<ref name="ref_fe4c537846d1c214a818340525fdd7c01b2a5482169d04818b8daa9c01606fcb">https://pantheon.world/profile/person/Toshiko_Fujita</ref><ref name="ref_686c79db68b3a700caf7037a652f36ff14002e1c5a323366aafa238c663d24c9">''[[:d:Q3561957|Česko-Slovenská filmová databáze]]''</ref> |} {{Wikidata list end}} 7pcv0k0u3nil9ntbc3w2n13j4jhhbl9 0 280019 2204878 2192860 2026-04-25T07:09:31Z Julius Santos III 139725 2204878 wikitext text/x-wiki '''Canal 13''' (Kastila sa Channel 13) may refer to: * [[Canal 13 (Argentina)]], television network from Buenos Aires, Argentina * [[Canal 13 (Chile)]], television network from Santiago, Chile * [[Canal 13 (Colombia)]], television network from Colombia * [[Canal 13 (Costa Rica)]], a public television station in Costa Rica * [[Canal 13 (Guatemala)]], television network from Guatemala owned by Remigio Ángel González * [[Canal 13 (Mexico)]], a regional television network in parts of Mexico * [[Canal 13 (Paraguay)]], television network that aired the OTI Festival singing competition in Paraguay * [[WORO-DT]], Isang istasyong telebisyon sa Puerto Rico ==Tignan din== *[[Channel 13 (disambiguation)]] *[[Canal (disambiguation)]] 6t7z4mvax0b5p4hhgz2wt6nqyh0uzj7 15 280863 2204641 2203994 2026-04-24T13:19:18Z ListeriaBot 79921 Wikidata list updated [V2] 2204641 wikitext text/x-wiki == Wala pang artikulo sa wikang Tagalog == '''Ang sumusunod ay talaan ng mga mamamayan ng Pilipinas na mayroon nang artikulo sa ibang bersiyon ng Wikipedia ngunit hindi pa nagagawan ng artikulo sa Tagalog Wikipedia:''' {{Wikidata list|sparql= SELECT DISTINCT ?item ?article_en ?linkcount WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5. ?item wdt:P27 wd:Q928. ?item wikibase:sitelinks ?linkcount . ?article_en schema:about ?item . ?article_en schema:inLanguage "en" . ?article_en schema:isPartOf <https://en.wikipedia.org/> FILTER (?linkcount >= 1) . # only include items with 1 or more sitelinks FILTER NOT EXISTS { ?article schema:about ?item . ?article schema:inLanguage "tl" . ?article schema:isPartOf <https://tl.wikipedia.org/> } } GROUP BY ?item ?linkcount ?article_en ORDER BY DESC(?linkcount) LIMIT 100 |columns=P18,label:Article,P106,P793,P800,P39,?article_en |section= |min_section= |sort=?linkcount |links=red |thumb=128 |autolist= |references=all }} {| class='wikitable sortable' ! larawan ! Article ! hanapbuhay ! significant event ! magnum opus ! nahawakang pwesto ! ?article_en |- | [[Talaksan:Lav Diaz at 81st Venice International Film Festival.jpg|center|128px]] | [[Lav Diaz]] | [[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]]<br/>[[editor ng pelikula]]<br/>[[prodyuser ng pelikula]]<br/>[[screenwriter]]<br/>[[artista]]<br/>[[direktor]]<ref name="ref_9dcd9960024412bee88cb9de0f5ddf9229d4c663ed2ba8b4910cc05c78097c3a">https://cs.isabart.org/person/122314</ref><br/>[[film screenwriter]]<ref name="ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94">''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''</ref><br/>[[musiko]]<ref name="ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94">''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''</ref> | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Lav_Diaz |- | [[Talaksan:Paul Mulders.jpg|center|128px]] | [[Paul Mulders]] | [[futbolista]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Paul_Mulders |- | [[Talaksan:1960 Neile Adams.jpg|center|128px]] | [[Neile Adams]] | [[artista]]<br/>[[mang-aawit]]<br/>[[artista sa telebisyon]]<br/>[[artista sa pelikula]]<br/>[[artista sa teatro]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Neile_Adams |- | [[Talaksan:Angel Guirado azkals 2011.jpg|center|128px]] | [[Ángel Guirado]] | [[futbolista]]<ref name="ref_29e115b4d8673aa55ed93f170246260cdb6ce2dbf55e09a234ed0993291e067f">''[[:d:Q5715639|BDFutbol]]''</ref> | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/%C3%81ngel_Guirado |- | | [[Junrey Balawing]] | | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Junrey_Balawing |- | [[Talaksan:James Younghusband Oct 2013.jpg|center|128px]] | [[James Younghusband]] | [[futbolista]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/James_Younghusband |- | [[Talaksan:Chris Greatwich.JPG|center|128px]] | [[Chris Greatwich]] | [[futbolista]]<br/>[[association football manager]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Chris_Greatwich |- | [[Talaksan:Adolfo Tito Yllana, September 2021 (GPOABF 0882) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Adolfo Tito Yllana]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]] | | | [[titular archbishop]]<br/>[[Apostolic Nuncio to Papua New Guinea]]<br/>[[Apostolic Nuncio to the Solomon Islands]]<br/>[[Apostolic Nuncio to Pakistan]]<br/>[[Apostolic Nuncio to the Democratic Republic of the Congo]]<br/>[[apostolic nuncio to Israel]]<br/>[[Apostolic Delegate to Jerusalem and Palestine]]<br/>[[apostolic nuncio to Cyprus]]<br/>[[Apostolic Nuncio to Australia]] | https://en.wikipedia.org/wiki/Adolfo_Tito_Yllana |- | [[Talaksan:Donnie Nietes.png|center|128px]] | [[Donnie Nietes]] | [[boksingero]]<ref name="ref_883810bbc71539bca4145280e9d6a38794e10ac97d471507d9610482d8ea5733">''[[:d:Q895505|BoxRec]]''</ref> | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Donnie_Nietes |- | | [[Dioscoro S. Rabor]] | [[soologo]]<ref name="ref_c5b160c8d062942dc63fae4cd18b5000d2e4309511b37a3761c11480d808103a">''[[:d:Q56114183|In Memoriam: Dioscoro S. Rabor, 1911-1996]]''</ref><br/>[[scientific collector]]<ref name="ref_96103d1bdc4401a014da17bd3b27b7311f90c94b2d4009870bb4218001e27e27">''[[:d:Q64446405|Bionomia]]''</ref> | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Dioscoro_S._Rabor |- | [[Talaksan:Rachel Grant headshot.jpg|center|128px]] | [[Rachel Grant]] | [[artista]]<ref name="ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65">''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''</ref><br/>[[modelo]]<br/>[[artista sa pelikula]]<br/>[[scuba diver]]<br/>[[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Rachel_Grant |- | [[Talaksan:Andray Blatche.jpg|center|128px]] | [[Andray Blatche]] | [[basketbolista]]<ref name="ref_b316776bfd4d19b22b05d403d20bf7aa69dcd18a806d586c89f9100926aeab05">''[[:d:Q7300810|RealGM]]''</ref> | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Andray_Blatche |- | | [[Oscar Cruz]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[Catholic archbishop]]<br/>[[titular bishop]]<br/>[[auxiliary bishop]]<br/>[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] | https://en.wikipedia.org/wiki/Oscar_Cruz |- | [[Talaksan:Angelo Reyes.jpg|center|128px]] | [[Angelo Reyes]] | [[politiko]]<br/>[[military personnel]] | | | [[Kalihim ng Tanggulang Pambansa]]<br/>[[Kalihim ng Kapaligiran at Likas na Yaman]]<br/>[[Kalihim ng Enerhiya]]<br/>[[Kalihim ng Interyor at Pamahalaang Lokal]] | https://en.wikipedia.org/wiki/Angelo_Reyes |- | [[Talaksan:Archbishop Angel Lagdameo.jpg|center|128px]] | [[Angel Lagdameo]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[archbishop of Jaro]]<br/>[[auxiliary bishop]]<br/>[[diocesan bishop]]<br/>[[titular bishop]]<br/>[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] | https://en.wikipedia.org/wiki/Angel_Lagdameo |- | [[Talaksan:JfAniceto0456Pacianofvf 06.JPG|center|128px]] | [[Paciano Aniceto]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Catholic archbishop]] | | | [[Catholic archbishop]]<br/>[[diocesan bishop]]<br/>[[titular bishop]]<br/>[[auxiliary bishop]] | https://en.wikipedia.org/wiki/Paciano_Aniceto |- | [[Talaksan:Cardinal Ricardo Vidal.jpg|center|128px]] | [[Ricardo Tito Jamin Vidal]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[Kardinal (Katolisismo)|Kardenal]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[titular bishop]]<br/>[[Catholic archbishop]]<br/>[[Archbishop of Cebu]]<br/>[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] | https://en.wikipedia.org/wiki/Ricardo_Vidal |- | [[Talaksan:Orlando Quevedo 2016.jpg|center|128px]] | [[Orlando Beltran Quevedo]] | [[manunulat]]<br/>[[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[Kardinal (Katolisismo)|Kardenal]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[diocesan bishop]]<br/>[[Roman Catholic Archbishop of Nueva Segovia]]<br/>[[Catholic archbishop]]<br/>[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] | https://en.wikipedia.org/wiki/Orlando_Quevedo |- | | [[Angelito Lampon]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[titular bishop]]<br/>[[Catholic archbishop]]<br/>[[vicar apostolic]]<br/>[[apostolic administrator]] | https://en.wikipedia.org/wiki/Angelito_Lampon |- | [[Talaksan:Romulo Valles Balangiga bell turnover (cropped).jpg|center|128px]] | [[Romulo Valles]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[diocesan bishop]]<br/>[[Catholic archbishop]]<br/>[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] | https://en.wikipedia.org/wiki/Romulo_Valles |- | | [[Antonio Ledesma]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<br/>[[teologo]] | | | [[Catholic archbishop]]<br/>[[coadjutor bishop]]<br/>[[bishop prelate]]<br/>[[apostolic administrator]] | https://en.wikipedia.org/wiki/Antonio_Ledesma |- | [[Talaksan:JfTobias0431Bishopfvf 02.JPG|center|128px]] | [[Antonio Realubin Tobias]] | [[teologo]]<br/>[[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[diocesan bishop]]<br/>[[titular bishop]]<br/>[[auxiliary bishop]]<br/>[[apostolic administrator]] | https://en.wikipedia.org/wiki/Antonio_Tobias |- | [[Talaksan:Albert del Rosario.jpg|center|128px]] | [[Albert del Rosario]] | [[diplomata]]<br/>[[politiko]]<br/>[[negosyante]] | | | [[Kalihim ng Ugnayang Panlabas]]<br/>[[ambassador of the Philippines to the United States]] | https://en.wikipedia.org/wiki/Albert_del_Rosario |- | [[Talaksan:Arnel Pineda by Phey Palma.jpg|center|128px]] | [[Arnel Pineda]] | [[mang-aawit]]<br/>[[manunulat ng awitin]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Arnel_Pineda |- | [[Talaksan:Chadhugo (300dpi).jpg|center|128px]] | [[Chad Hugo]] | [[record producer]]<br/>[[piyanista]]<br/>[[manunulat ng awitin]]<br/>[[gitarista]]<br/>[[saxophonist]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Chad_Hugo |- | [[Talaksan:Bishop.Arturo.Bastes.jpg|center|128px]] | [[Arturo M. Bastes]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[diocesan bishop]]<br/>[[coadjutor bishop]] | https://en.wikipedia.org/wiki/Arturo_Bastes |- | [[Talaksan:Ernie Chan at Super-Con 2009.JPG|center|128px]] | [[Ernie Chan]] | [[comics artist]]<br/>[[Prodyuser sa telebisyon|produser sa telebisyon]]<br/>[[ilustrador]]<ref name="ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94">''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''</ref><br/>[[graphic artist]]<ref name="ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94">''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''</ref><br/>[[disenyador]]<ref name="ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94">''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''</ref><br/>[[alagad ng sining biswal]]<ref name="ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94">''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''</ref> | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Ernie_Chan |- | [[Talaksan:Venus Raj.jpg|center|128px]] | [[Venus Raj]] | [[modelo]]<br/>[[kalahok sa patimapalak pangkagandahan]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Venus_Raj |- | [[Talaksan:Brian Yuzna (2007 crop).jpg|center|128px]] | [[Brian Yuzna]] | [[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]]<br/>[[prodyuser ng pelikula]]<br/>[[screenwriter]]<br/>[[artista]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Brian_Yuzna |- | | [[Leonardo Legaspi]] | [[propesor ng unibersidad]]<br/>[[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[Roman Catholic Archbishop of Caceres]]<br/>[[titular bishop]]<br/>[[auxiliary bishop]]<br/>[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] | https://en.wikipedia.org/wiki/Leonardo_Legaspi |- | [[Talaksan:Brillante Mendoza at the 69th Venice International Film Festival, September 2012.jpg|center|128px]] | [[Brillante Mendoza]] | [[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]]<br/>[[cinematographer]]<ref name="ref_833b0ecf39cfd9c634b88c55346640b8ff53e5ec78e177b604b7a78346be027c">http://asianwiki.com/Brillante_Mendoza</ref><br/>[[screenwriter]]<ref name="ref_89d32ec69eda3ae30901972a23ca4c45d7f2c401e64244cc1c33b72d8976e7fa">https://lilokpelikula.wordpress.com/2009/10/21/lola-brillante-mendoza-2009/</ref><ref name="ref_df976a5955ea21883692f260e6765daa529da60de09340ac0bd712c56bd8c1ba">http://www.timeout.com/london/film/captive-2012</ref><ref name="ref_2cd4517100d2a9b21c471d3cc0520af58e84f86743a8b0f423ac62d628a710c6">''[[:d:Q105584|Rotten Tomatoes]]''</ref><br/>[[prodyuser ng pelikula]]<ref name="ref_b2d7a45e5d3180f042276aa6e9408760514212ca319bc04a9eaae19b89f7c331">http://www.nytimes.com/movies/movie/457936/Kinatay/details</ref><ref name="ref_2cd4517100d2a9b21c471d3cc0520af58e84f86743a8b0f423ac62d628a710c6">''[[:d:Q105584|Rotten Tomatoes]]''</ref><br/>[[production designer]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Brillante_Mendoza |- | [[Talaksan:Pancho Villa BNF.jpeg|center|128px]] | [[Pancho Villa (Q918853)|Pancho Villa]] | [[boksingero]]<ref name="ref_883810bbc71539bca4145280e9d6a38794e10ac97d471507d9610482d8ea5733">''[[:d:Q895505|BoxRec]]''</ref> | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Pancho_Villa_(boxer) |- | [[Talaksan:Bishop Broderick Pabillo at the Manila Cathedral 2023-10-29.jpg|center|128px]] | [[Broderick Soncuaco Pabillo]] | [[teologo]]<br/>[[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[titular bishop]]<br/>[[auxiliary bishop]]<br/>[[apostolic administrator]] | https://en.wikipedia.org/wiki/Broderick_Pabillo |- | [[Talaksan:Simeon Toribio.jpg|center|128px]] | [[Simeón Toribio]] | [[politiko]]<br/>[[atleta]] | | | [[miyembro ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]] | https://en.wikipedia.org/wiki/Simeon_Toribio |- | [[Talaksan:Julio Rosales.jpg|center|128px]] | [[Julio Rosales]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[Kardinal (Katolisismo)|Kardenal]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Archbishop of Cebu]]<br/>[[diocesan bishop]]<br/>[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] | https://en.wikipedia.org/wiki/Julio_Rosales |- | [[Talaksan:Jerry Lucena.jpg|center|128px]] | [[Jerry Lucena]] | [[futbolista]]<br/>[[association football manager]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Jerry_Lucena |- | | [[David William Valencia Antonio]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[auxiliary bishop]]<br/>[[diocesan bishop]]<br/>[[titular bishop]]<br/>[[apostolic administrator]]<br/>[[Roman Catholic Archbishop of Nueva Segovia]] | https://en.wikipedia.org/wiki/David_William_Antonio |- | | [[Miguel White]] | [[atleta]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Miguel_White |- | [[Talaksan:Fernando Capalla.jpg|center|128px]] | [[Fernando Capalla]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[Catholic archbishop]]<br/>[[diocesan bishop]]<br/>[[titular bishop]]<br/>[[auxiliary bishop]]<br/>[[coadjutor archbishop]]<br/>[[territorial prelate]]<br/>[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] | https://en.wikipedia.org/wiki/Fernando_Capalla |- | [[Talaksan:Rolando Santos CM.jpg|center|128px]] | [[Rolando Crisostomo Santos]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[diocesan bishop]] | https://en.wikipedia.org/wiki/Rolando_Santos |- | [[Talaksan:Archbishop Gilbert Garcera 2024-06-29.jpg|center|128px]] | [[Gilbert Garcera]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[diocesan bishop]]<br/>[[Archbishop of Lipa]]<br/>[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] | https://en.wikipedia.org/wiki/Gilbert_Garcera |- | | [[Meiling Melançon]] | [[artista]]<br/>[[modelo]]<br/>[[artista sa pelikula]]<br/>[[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Mei_Melan%C3%A7on |- | [[Talaksan:Archbishop John F. Du.png|center|128px]] | [[John F. Du]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[Archbishop of Palo]]<br/>[[auxiliary bishop]]<br/>[[diocesan bishop]]<br/>[[titular bishop]] | https://en.wikipedia.org/wiki/John_F._Du |- | [[Talaksan:Bishop Jose Romeo O. Lazo (2).jpg|center|128px]] | [[Jose Romeo Lazo]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[diocesan bishop]]<br/>[[Roman Catholic Bishop of San Jose de Antique]]<br/>[[archbishop of Jaro]] | https://en.wikipedia.org/wiki/Jose_Romeo_Lazo |- | | [[Jose S. Palma]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[Bishop of Calbayog]]<br/>[[titular bishop]]<br/>[[Archbishop of Cebu]]<br/>[[Archbishop of Palo]]<br/>[[auxiliary bishop]]<br/>[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] | https://en.wikipedia.org/wiki/Jos%C3%A9_S._Palma |- | | [[Mark Javier]] | [[archer]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Mark_Javier |- | [[Talaksan:D LIM.jpg|center|128px]] | [[Danilo Lim]] | [[politiko]]<br/>[[military personnel]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Danilo_Lim |- | | [[Osvaldo Padilla]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]] | | | [[Catholic archbishop]]<br/>[[titular archbishop]]<br/>[[apostolic nuncio to Panama]]<br/>[[apostolic nuncio to Sri Lanka]]<br/>[[apostolic nuncio to Nigeria]]<br/>[[Apostolic Nuncio to Costa Rica]]<br/>[[apostolic nuncio to South Korea]]<br/>[[apostolic nuncio to Mongolia]] | https://en.wikipedia.org/wiki/Osvaldo_Padilla |- | [[Talaksan:Pablo Virgilio David in 2014 (Retouched).jpg|center|128px]] | [[Pablo Virgilio Siongco David]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[auxiliary bishop]]<br/>[[diocesan bishop]]<br/>[[titular bishop]]<br/>[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]]<br/>[[cardinal priest]] | https://en.wikipedia.org/wiki/Pablo_Virgilio_David |- | | [[Rodolfo Tan Cardoso]] | [[ahedresista]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Rodolfo_Tan_Cardoso |- | | [[Leopoldo Serantes]] | [[boksingero]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Leopoldo_Serantes |- | [[Talaksan:Archbishop Ramon Argüelles.jpg|center|128px]] | [[Ramon Arguelles]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[Archbishop of Lipa]]<br/>[[auxiliary bishop]]<br/>[[diocesan bishop]]<br/>[[titular bishop]] | https://en.wikipedia.org/wiki/Ramon_Arguelles |- | [[Talaksan:Bishop Reynaldo G. Evangelista.jpg|center|128px]] | [[Reynaldo Evangelista]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[diocesan bishop]]<br/>[[bishop of Imus]] | https://en.wikipedia.org/wiki/Reynaldo_Evangelista |- | [[Talaksan:Dr Honoria Acosta-Sison.jpg|center|128px]] | [[Honoria Acosta-Sison]] | [[gynecologist]]<ref name="ref_2e1dc5b7c6c2a86eb86a2122d9352ef1f3c7714a1143fe7c1b3fc067eab931f7">''[[:d:Q28721132|The Biographical Dictionary of Women in Science]]''</ref><br/>[[propesor ng unibersidad]]<ref name="ref_2e1dc5b7c6c2a86eb86a2122d9352ef1f3c7714a1143fe7c1b3fc067eab931f7">''[[:d:Q28721132|The Biographical Dictionary of Women in Science]]''</ref><br/>[[obstetrician]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Honoria_Acosta-Sison |- | | [[Sergio Utleg]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[Catholic archbishop]]<br/>[[diocesan bishop]] | https://en.wikipedia.org/wiki/Sergio_Utleg |- | [[Talaksan:Teófilo Yldefonso 1928.jpg|center|128px]] | [[Teófilo Yldefonso]] | [[manlalangoy]]<br/>[[military personnel]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Te%C3%B3filo_Yldefonso |- | | [[Gabriel Reyes]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]] | | | [[Catholic archbishop]]<br/>[[Arsobispo ng Maynila]]<br/>[[Archbishop of Cebu]]<br/>[[titular archbishop]]<br/>[[bishop of Cebu]]<br/>[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] | https://en.wikipedia.org/wiki/Gabriel_Reyes |- | | [[Wenceslao Selga Padilla]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | | | [[titular bishop]]<br/>[[apostolic prefect]]<br/>[[superior]] | https://en.wikipedia.org/wiki/Wenceslao_Padilla |- | [[Talaksan:Melissa de la Cruz at LA Time Festival of Books 2013-cropped.jpg|center|128px]] | [[Melissa de la Cruz]] | [[manunulat]]<br/>[[children's writer]]<br/>[[nobelista]] | | [[Blue Bloods]] | | https://en.wikipedia.org/wiki/Melissa_de_la_Cruz |- | [[Talaksan:Shamcey Supsup on September 18, 2011.jpg|center|128px]] | [[Shamcey Supsup]] | [[modelo]]<br/>[[arkitekto]]<br/>[[kalahok sa patimapalak pangkagandahan]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Shamcey_Supsup-Lee |- | [[Talaksan:Anthony Villanueva 2017 stamp of the Philippines.jpg|center|128px]] | [[Anthony Villanueva]] | [[boksingero]]<ref name="ref_883810bbc71539bca4145280e9d6a38794e10ac97d471507d9610482d8ea5733">''[[:d:Q895505|BoxRec]]''</ref><br/>[[artista]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Anthony_Villanueva |- | | [[Roel Velasco]] | [[boksingero]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Roel_Velasco |- | [[Talaksan:2013 AVN Awards - Mimi Miyagi (8396773441) (crop).jpg|center|128px]] | [[Mimi Miyagi]] | [[artistang pornograpiko]]<br/>[[modelo]]<br/>[[erotic photography model]]<br/>[[politiko]]<br/>[[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Mimi_Miyagi |- | | [[José Villanueva]] | [[boksingero]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Jos%C3%A9_Villanueva_(boxer) |- | | [[Isnilon Hapilon]] | [[militant]]<ref name="ref_3a050fe4a1b5cdc123941a4d809de3e4cbdf86aca7a47d00e70fc73396c7692f">http://www.reuters.com/article/us-philippines-militants-idUSBRE93F09K20130416</ref><br/>[[military personnel]] | | | [[Emir]] | https://en.wikipedia.org/wiki/Isnilon_Hapilon |- | | [[Satoshi Otomo]] | [[futbolista]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Satoshi_%C5%8Ctomo |- | [[Talaksan:Van Partible by Gage Skidmore.jpg|center|128px]] | [[Van Partible]] | [[animator]]<br/>[[screenwriter]]<br/>[[Prodyuser sa telebisyon|produser sa telebisyon]]<br/>[[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]]<ref name="ref_dc94c0369b0c0704b1297c5e5d6c30196103b012e010ca8d43a5cc6a1cbde10b">''[[:d:Q37312|Internet Movie Database]]''</ref><br/>[[direktor sa telebisyon]]<ref name="ref_dc94c0369b0c0704b1297c5e5d6c30196103b012e010ca8d43a5cc6a1cbde10b">''[[:d:Q37312|Internet Movie Database]]''</ref><br/>[[film screenwriter]]<ref name="ref_dc94c0369b0c0704b1297c5e5d6c30196103b012e010ca8d43a5cc6a1cbde10b">''[[:d:Q37312|Internet Movie Database]]''</ref> | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Van_Partible |- | [[Talaksan:Satine Phoenix Porn Star Karaoke 2007-05-01 1.jpg|center|128px]] | [[Satine Phoenix]] | [[artista]]<br/>[[artistang pornograpiko]]<br/>[[pintor]]<br/>[[modelo]]<br/>[[online streamer]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Satine_Phoenix |- | | [[Rosalina Abejo]] | [[Konduktor ng musika|konduktor]]<br/>[[kompositor]]<ref name="ref_115bb190520bffe7d3b11a69f9df49b7ce90dc74fcae0be2a25876d6fbd480ac">http://www.musicsack.com/personfmt_itempk.cfm?itempk=7</ref><ref name="ref_78ef1b4c4bfd98c1b57835278aa68bfb7a82f895c16dd08902a7241396b8dd66">http://philippinemusicregistry.com.ph/main/artist/view/8</ref> | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Rosalina_Abejo |- | [[Talaksan:Carli de Murga 20191101 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Carlie de Murga]] | [[futbolista]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Carli_de_Murga |- | | [[Gurdev Khush]] | [[henetista]]<ref name="ref_fb1f64d34c5132f5694317071ca178ed1972feacbb7953a7f9690398b08c1731">''[[:d:Q13219454|Library of Congress Authorities]]''</ref><br/>[[magsasaka]]<ref name="ref_fb1f64d34c5132f5694317071ca178ed1972feacbb7953a7f9690398b08c1731">''[[:d:Q13219454|Library of Congress Authorities]]''</ref><br/>[[agronomo]]<ref name="ref_fb1f64d34c5132f5694317071ca178ed1972feacbb7953a7f9690398b08c1731">''[[:d:Q13219454|Library of Congress Authorities]]''</ref> | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Gurdev_Khush |- | [[Talaksan:Philippines Foreign Secretary Yasay Addresses Reporters at a News Conference (28502880421) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Perfecto R. Yasay, Jr.]] | [[negosyante]]<br/>[[abogado]]<ref name="ref_5d9f0275a9a10a2540c3b54d54876fcc3ca330edb427fb3d32e3b7d6b2c4ce30">https://cairope.dfa.gov.ph/site-administrator/embassy-news/150-perfecto-r-yasay-jr-secretary-of-foreign-affairs</ref><br/>[[politiko]] | | | [[chairperson]]<ref name="ref_a95020c6c926990cc42cba9158f1ffa3651c92e7a72951390e120a8a21ca0969">https://news.mb.com.ph/2020/06/12/former-dfa-sec-yasay-dies-73/</ref><br/>[[Kalihim ng Ugnayang Panlabas]]<ref name="ref_7911ff1da716d452199d6d0b838df2f94f6168b660ff4836baf6ac4a4d662d24">https://newsinfo.inquirer.net/878680/ca-rejects-appointment-of-yasay</ref> | https://en.wikipedia.org/wiki/Perfecto_Yasay_Jr. |- | [[Talaksan:Ronnie del Carmen.jpg|center|128px]] | [[Ronnie del Carmen]] | [[animator]]<br/>[[screenwriter]]<br/>[[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]]<br/>[[ilustrador]]<br/>[[comics artist]]<br/>[[artista]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Ronnie_del_Carmen |- | [[Talaksan:Álvaro Silva 20191101 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Álvaro Silva]] | [[futbolista]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/%C3%81lvaro_Silva_(footballer) |- | [[Talaksan:Kevin Ray Mendoza 20120329.jpg|center|128px]] | [[Kevin Ray Mendoza Hansen]] | [[futbolista]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Kevin_Ray_Mendoza |- | | [[Natividad Almeda López]] | [[abogado]]<br/>[[hukom]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Natividad_Almeda-L%C3%B3pez |- | [[Talaksan:Geena Rocero for Chromat.jpg|center|128px]] | [[Geena Rocero]] | [[modelo]]<br/>[[LGBTQ rights activist]]<br/>[[Playmate]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Geena_Rocero |- | [[Talaksan:Vicky Tauli-Corpuz in Kuala-Lumpur.jpg|center|128px]] | [[Victoria Tauli-Corpuz]] | [[indigenous rights activist]] | | | [[United Nations Special Rapporteur]] | https://en.wikipedia.org/wiki/Victoria_Tauli-Corpuz |- | [[Talaksan:Kiyomi Watanabe PH.jpg|center|128px]] | [[Kiyomi Watanabe]] | [[judoka]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Kiyomi_Watanabe |- | [[Talaksan:Daisuke Sato.jpg|center|128px]] | [[Daisuke Sato]] | [[futbolista]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Daisuke_Sato_(footballer) |- | [[Talaksan:Cleveland Cavaliers vs. Brooklyn Nets (47112577701).jpg|center|128px]] | [[Jordan Clarkson]] | [[basketbolista]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Jordan_Clarkson |- | [[Talaksan:Bienvenido Marañón CER 3-0 DAV post-match interview May 23, 2018 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Bienvenido Marañón Morejón]] | [[futbolista]]<ref name="ref_29e115b4d8673aa55ed93f170246260cdb6ce2dbf55e09a234ed0993291e067f">''[[:d:Q5715639|BDFutbol]]''</ref> | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Bienvenido_Mara%C3%B1%C3%B3n |- | | [[Oscar Jaime Llaneta Florencio]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]] | | | [[auxiliary bishop]]<br/>[[diocesan bishop]]<br/>[[titular bishop]]<br/>[[apostolic administrator]] | https://en.wikipedia.org/wiki/Oscar_Jaime_Florencio |- | [[Talaksan:Rep. Geraldine Roman (19th Congress).jpg|center|128px]] | [[Geraldine Roman]] | [[mamamahayag]]<br/>[[estadista]]<br/>[[politiko]]<ref name="ref_70993855ad08fbce4b2a13f5728ccf26f2ab52af081a59aa31f17fdd9af2f41d">http://congress.gov.ph/members/search.php?id=roman-g</ref><ref name="ref_d01d114b0423af7fdb7cb4885737a659fb2b6409f8acd63e037ff3f1958646bb">http://www.congress.gov.ph/members/search.php?id=roman-g</ref> | | | [[miyembro ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]]<ref name="ref_d01d114b0423af7fdb7cb4885737a659fb2b6409f8acd63e037ff3f1958646bb">http://www.congress.gov.ph/members/search.php?id=roman-g</ref><br/>[[miyembro ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]]<ref name="ref_70993855ad08fbce4b2a13f5728ccf26f2ab52af081a59aa31f17fdd9af2f41d">http://congress.gov.ph/members/search.php?id=roman-g</ref><br/>[[miyembro ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]] | https://en.wikipedia.org/wiki/Geraldine_Roman |- | [[Talaksan:Kylie Verzosa 2022 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Kylie Verzosa]] | [[modelo]]<br/>[[kalahok sa patimapalak pangkagandahan]]<br/>[[artista]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Kylie_Verzosa |- | | [[Tabinas Jefferson]] | [[futbolista]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Jefferson_Tabinas |- | [[Talaksan:Eumir felix marcial KL 2017.jpg|center|128px]] | [[Eumir Marcial]] | [[boksingero]]<ref name="ref_883810bbc71539bca4145280e9d6a38794e10ac97d471507d9610482d8ea5733">''[[:d:Q895505|BoxRec]]''</ref> | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Eumir_Marcial |- | [[Talaksan:Manny Jacinto at the 2018 Comic-Con International (42913094245) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Manny Jacinto]] | [[artista sa telebisyon]]<br/>[[mananayaw]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Manny_Jacinto |- | [[Talaksan:New Clark City Visit of Kayla Sanchez (cropped).jpg|center|128px]] | [[Kayla Sanchez]] | [[manlalangoy]]<ref name="ref_71088fd3015a897b4edb05c490dbd362f030de19fdf8997617b2579e42df444f">''[[:d:Q23439984|swimrankings.net]]''</ref> | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Kayla_Sanchez |- | [[Talaksan:Karen Ibasco in MisOr (2018).jpg|center|128px]] | [[Karen Ibasco]] | [[kalahok sa patimapalak pangkagandahan]]<br/>[[pisiko]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Karen_Ibasco |- | [[Talaksan:Sarina Bolden.png|center|128px]] | [[Sarina Bolden]] | [[futbolista]]<ref name="ref_a4daea7bcee446c1cbd0b6a142d0b95aeef218a10a1d147d8d274272a911d962">https://www.chicagotribune.com/sports/soccer/ct-world-cup-sarina-bolden-philippines-20230725-kihxntol2zb3nhmqhvhlgmqqci-story.html</ref> | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Sarina_Bolden |- | [[Talaksan:Margielyn Didal (cropped).jpg|center|128px]] | [[Margielyn Didal]] | [[skateboarder]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Margielyn_Didal |- | | [[Rex Andrew Clement Alarcon]] | [[paring Katoliko]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Catholic deacon]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]] | | | [[diocesan bishop]]<br/>[[Roman Catholic Archbishop of Caceres]] | https://en.wikipedia.org/wiki/Rex_Andrew_Alarcon |- | [[Talaksan:Louise Mabulo UN Young Champion of the Earth Award Ceremony Speech 3 (50750541351).jpg|center|128px]] | [[Louise Emmanuelle Mabulo]] | [[cook]]<br/>[[environmentalist]]<ref name="ref_ff80d94740b99d6f717b97d44e86b62139d1d5a7087ac7770ea96e91deb9b991">https://www.bbc.co.uk/news/resources/idt-02d9060e-15dc-426c-bfe0-86a6437e5234</ref><br/>[[magsasaka]]<ref name="ref_ff80d94740b99d6f717b97d44e86b62139d1d5a7087ac7770ea96e91deb9b991">https://www.bbc.co.uk/news/resources/idt-02d9060e-15dc-426c-bfe0-86a6437e5234</ref><br/>[[entrepreneur]]<ref name="ref_ff80d94740b99d6f717b97d44e86b62139d1d5a7087ac7770ea96e91deb9b991">https://www.bbc.co.uk/news/resources/idt-02d9060e-15dc-426c-bfe0-86a6437e5234</ref> | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Louise_Mabulo |- | [[Talaksan:MitskiAPE180824 (13 of 116) (53941099308) (cropped 2).jpg|center|128px]] | [[Beabadoobee]] | [[mang-aawit-manunulat]]<ref name="ref_7f185c0ce88ceaf3e120d7aa46e91399685a365ee5391ffd639c3a94965f31df">https://www.theguardian.com/music/2024/nov/13/beabadoobee-review-02-academy-glasgow</ref><ref name="ref_bafb9b83290b96566f3ea036dee83e3d41462a1b08fd9520933aec511b33c32c">https://www.nme.com/news/music/beabadoobee-brits-interview-sabrina-carpenter-embracing-imperfection-3843092</ref> | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Beabadoobee |- | | [[Marinel Sumook Ubaldo]] | [[climate activist]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Marinel_Sumook_Ubaldo |- | | [[Bjørn Martin Kristensen]] | [[futbolista]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Bj%C3%B8rn_Martin_Kristensen |- | [[Talaksan:Bianca Bustamante 2024.jpg|center|128px]] | [[Bianca Bustamante]] | [[racing driver]]<br/>[[racecar driver]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Bianca_Bustamante |- | [[Talaksan:Sophia Katseye.jpg|center|128px]] | [[Sophia Laforteza]] | [[mang-aawit]]<br/>[[artista]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Sophia_Laforteza |- | [[Talaksan:PIA Leyte - Aira Villegas interview (cropped).jpg|center|128px]] | [[Aira Villegas]] | [[boksingero]] | | | | https://en.wikipedia.org/wiki/Aira_Villegas |} {{Wikidata list end}} 5z2o198r1pu4g7uc88vpsa2pvth8vra 0 281471 2204777 2199642 2026-04-24T20:44:59Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204777 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Dahmer}} {{Infobox criminal | name = Jeffrey Dahmer | image =Jeffrey Dahmer HS Yearbook.jpg | birth_name = Jeffrey Lionel Dahmer | alias = The Milwaukee Cannibal<br>The Milwaukee Monster | birth_date = {{Birth date|1960|5|21}} | birth_place = [[Milwaukee]], [[Wisconsin]], U.S. | death_date = {{Death date and age|1994|11|28|1960|5|21}} | death_place = [[Columbia Correctional Institution (Wisconsin)|Columbia Correctional Institution]], [[Portage, Wisconsin]], U.S. | cause = [[Homicide]] (severe [[head injury|head trauma]]) | victims = 17 | height = {{convert|6|ft|0|in|m|2|abbr=on}} | weight = | country = United States | states = [[Ohio]], [[Wisconsin]] | beginyear = June 18, 1978 | endyear = July 19, 1991 | apprehended = July 22, 1991 | conviction = {{Unbulleted list|[[Murder]]|[[Child molestation]]|[[Indecent exposure]]|[[Disorderly conduct]]|[[Public intoxication]]}} | sentence = [[Life imprisonment]] (16 life terms) | imprisoned = [[Columbia Correctional Institution (Wisconsin)|Columbia Correctional Institution]] }} Si '''Jeffrey Lionel Dahmer''' ({{IPAc-en|ˈ|d|ɑː|m|ər}}; 21 Mayo 1960 - 28 Nobyembre 1994), na mas kilala rin sa mga bansag na '''The Milwaukee Cannibal''' at '''The Milwaukee Monster''', ay isang [[Estados Unidos|Amerikanong]] serial killer at sex offender, na kinasuhan ng [[panggagahasa]], [[pagpatay ng tao]], at pagkikipagbunutan sa mga labing-pitong lalaki at binatilyo mula 1978 hanggang 1991. Karamihan sa kanyang mga pagpaslang sa ibang pagkakataon tulad ng [[nekropilya]],<ref name="Masters 1993 136">{{Harv|Masters|1993|p=136}}</ref> [[kanibalismo]], at ang permanenteng pagpapanatili ng mga bahagi ng katawan - karaniwang lahat o bahagi ng [[balangkas]].<ref name=":0">{{Harv|Norris|1992|p=214}}</ref> Noong 28 Nobyembre 1994, si Dahmer ay pinatay sa pamamagitan ng [[Christopher Scarver]], isang kapwa bilanggo sa [[Columbia Correctional Institution (Wisconsin)|Columbia Correctional Institution]]. [[Talaksan:Jeffrey Dahmer HS Yearbook.jpg|thumb|right|Dahmer noong 1978]] ==Buhay== === Pagkabata === ===Pagkabinata at high school=== == Mga huling bahagi ng pagkabinata at mga unang bahagi ng 20s== ===Unang serbisyo ng pagpatay at hukbo=== ===Bumalik sa Ohio at relokasyon sa West Allis, Wisconsin=== ==Late 20s at 30s sa maagang: kasunod ng pagpaslang== ===Ambassador Hotel=== ===Intermediate insidente=== ===924 North 25th Street=== ==== Mga pagpatay noong 1990 ==== ==== Mga pagpatay noong 1991 ==== ==Pagkaresto== ===Konfesyon=== ===Pagsasakdal=== ===Pagsubok=== ==Pagkakakulong== ===Kamatayan=== Noong umaga ng 28 Nobyembre 1994, iniwan ni Dahmer ang kanyang cell upang magsagawa ng detalye ng trabaho. Kasama niya ang dalawang kapwa mga inmates: [[Jesse Anderson]] at [[Christopher Scarver]]. Ang tatlo ay naiwang hindi pinangangasiwaan sa mga shower ng gym sa bilangguan sa humigit-kumulang na 20 minuto. Sa humigit-kumulang 8:10&nbsp;a.m.<ref>{{cite news |first=Dave |last=Daley |url=https://news.google.com/newspapers?id=rOwbAAAAIBAJ&sjid=CC0EAAAAIBAJ&pg=1885,1125364&dq |title=Lock-down ordered for probe of Dahmer, Anderson deaths |work=[[Milwaukee Journal Sentinel|The Milwaukee Journal]] |date=December 2, 1994 |pages=B1, B7 |accessdate=December 5, 2013 |archive-date=Pebrero 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205152507/https://news.google.com/newspapers?id=rOwbAAAAIBAJ&sjid=CC0EAAAAIBAJ&pg=1885,1125364&dq |url-status=dead }}</ref> Natuklasan si Dahmer sa sahig ng banyo ng gym na dumaranas ng matinding ulo at mga sugat sa mukha;<ref>{{Cite web |title=The Milwaukee Sentinel Mar. 17, 1995 |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1368&dat=19950317&id=8oxQAAAAIBAJ&sjid=TBMEAAAAIBAJ&pg=6896,4930088 |access-date=2018-11-06 |archive-date=2019-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626213624/https://news.google.com/newspapers?nid=1368&dat=19950317&id=8oxQAAAAIBAJ&sjid=TBMEAAAAIBAJ&pg=6896,4930088 |url-status=dead }}</ref> siya ay malubhang napalubog tungkol sa ulo at mukha na may isang 20-inch (51&nbsp;cm) na metal bar.<ref>{{Cite news |first=Don |last=Terry |url=https://www.nytimes.com/1994/11/29/us/jeffrey-dahmer-multiple-killer-is-bludgeoned-to-death-in-prison.html |title=Jeffrey Dahmer, Multiple Killer, Is Bludgeoned to Death in Prison |work=The New York Times |date=November 29, 1994 |accessdate=July 4, 2014}}</ref> ===Resulta ng kamatayan=== ==Mga kilalang biktima== Karamihan sa mga biktima ni Dahmer ay pinatay sa pamamagitan ng pagkalalake pagkatapos na ma-drugged na may sedatives, bagaman ang kanyang unang biktima ay pinatay sa pamamagitan ng isang kumbinasyon ng bludgeoning at strangulation at ang kanyang pangalawang biktima ay battered sa kamatayan, na may isa pang biktima namatay noong 1990, Ernest Miller, namamatay ng isang kumbinasyon ng [[talamak na tensiyon reaksyon|shock]] at pagkawala ng dugo dahil sa kanyang karotid arterya na pinutol.<ref name=":0" /> Marami sa mga biktima ni Dahmer na namatay noong 1991 ay may mga butas na nababagot sa kanilang mga bungo kung saan sinimulan ni Dahmer ang hydrochloric acid o, mamaya, tubig na kumukulo, direkta sa utak<ref>{{Harv|Masters|1993|pp=176-177}}</ref> sa isang pagtatangka na magbuod ng isang permanent, masunurin, hindi mapagparaya estado. Sa hindi bababa sa tatlong okasyon, ito ay napatunayang nakamamatay bagaman wala sa mga okasyong ito ang intensiyon ni Dahmer.{{sfn|Masters|1993|pp=188–189}} ==Tignan din== * [[Ed Gein]] * [[Ted Bundy]] * [[Andrew Cunanan]] ==Sanggunian== {{Reflist|30em}} ==Mga isinitang gawain== *{{cite book|last= Aggrawal |first= Anil |title=Necrophilia: Forensic and Medico-legal Aspects|url=https://books.google.com/books?id=b0k2qpfyU8IC|year= 2016 |publisher=CRC Press|isbn=978-1-4200-8913-4|ref=harv}} *{{cite book |last= Dahmer |first= Lionel |title= A Father's Story |url= https://archive.org/details/fathersstory0000dahm |year= 1994 |publisher= William Morrow |isbn= 978-0-688-12156-3|ref=harv}} *{{cite book |last= Davis |first= Don |title= The Jeffrey Dahmer Story: An American Nightmare |url= https://archive.org/details/jeffreydahmersto00dond |year= 1991 |publisher= Macmillan |isbn= 978-0-312-92840-7|ref=harv}} *{{cite book |last1= Dvorchak |first1=Robert J.|last2= Holewa |first2= Lisa |title= Milwaukee Massacre: Jeffrey Dahmer and the Milwaukee Murders |year= 1992 |isbn= 978-0-7090-5003-2}} *{{cite book |last= Masters |first= Brian |authorlink= Brian Masters |title= The Shrine of Jeffrey Dahmer |url=https://books.google.co.uk/books?id=g31XGwAACAAJ& |year= 1993 |publisher= Hodder & Stoughton |isbn= 978-0-340-59194-9|ref=harv}} *{{cite book |last= Norris |first= Joel |title= Jeffrey Dahmer |year= 1992 |publisher= Constable Limited |isbn= 978-0-09-472060-2|ref=harv}} *{{cite book |last1= Ratcliff |first1= Roy |last2= Adams |first2= Lindy |title= Dark Journey, Deep Grace: Jeffrey Dahmer's Story of Faith |url= https://archive.org/details/darkjourneydeepg0000royr |year= 2006 |publisher= Leafwood Publishing |isbn= 978-0-9767790-2-5}} *{{cite book |last= Schwartz |first= Anne E. |title= The Man Who Could Not Kill Enough |url= https://archive.org/details/manwhocouldnotki00schw |year= 1992 |publisher= Citadel |isbn= 978-1-55972-117-2}} ==Malayang pagbabasa== *{{cite book |last= Blundell |first= Nigel |title= Encyclopedia of Serial Killers |year= 1996 |publisher= PRC Publishing|isbn= 978-1-856-48328-5}} *{{cite book |last1= Lane |first1= Brian |last2= Gregg |first2= Wilfred |title= The Encyclopedia of Serial Killers |url= https://archive.org/details/encyclopediaofse0000lane |year= 1992 |isbn= 978-0-7472-3731-0}} *{{cite book |last1= Mann |first1= Robert |last2=Williamson |first2= Miryam |title= Forensic Detective: How I Cracked the World's Toughest Cases |url= https://archive.org/details/forensicdetectiv00mann |year= 2007 |publisher= Random House of Canada |isbn= 978-0-345-47942-6}} *{{cite book |last= Pincus |first= Jonathan |title= Base Instincts: What Makes Killers Kill? |url= https://archive.org/details/isbn_9780393050226 |year= 2002 |publisher= W. W. Norton & Company |isbn= 978-0-393-32323-8}} ==Kawing panlabas== {{Wikiquote}} {{Commons category|Jeffrey Dahmer}} *[http://www.tornadohills.com/dahmer/confess.htm Excerpts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141216193709/http://www.tornadohills.com/dahmer/confess.htm |date=2014-12-16 }} of Jeffrey Dahmer's confession *Sections of [https://news.google.com/newspapers?nid=1368&dat=19920201&id=doZRAAAAIBAJ&sjid=wRIEAAAAIBAJ&pg=5785,8078&hl=en Dahmer's confession to Detective Patrick Kennedy]{{Dead link|date=Pebrero 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, as recited at his 1992 trial (pages 8a & 9a) *International Journal of Offender Therapy [http://www.docstoc.com/docs/58192581/Loneliness-and-Associated-Violent-Antisocial-Behaviour-Analysis-of-the-Case-Reports-of-Jeffrey-Dahmer behavioral analysis of Jeffrey Dahmer] *[http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0406/17/lkl.00.html CNN interview] with Lionel and Shari Dahmer *[https://www.youtube.com/watch?v=vPMBfX7D4WU MSNBC Interview] of Jeffrey Dahmer *{{iMDb name|0197213|Jeffrey Dahmer}} {{DEFAULTSORT:Dahmer, Jeffrey}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1960]] [[Kategorya:Namatay noong 1994]] [[Kategorya:Mga Amerikanong nahatulan ng pagpatay ng tao]] bnf5enpx3zho0ifsnuyewsgwj13vpha 0 281837 2204813 2199697 2026-04-24T21:12:36Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204813 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata}} Si '''Andrew Phillip Cunanan''' (August 31, 1969&nbsp;– July 23, 1997) ay isang [[Pilipinong Amerikano]]ng mamamatay-tao<ref>{{cite web |url = https://www.fbi.gov/news/stories/2014/march/serial-killers-part-6-andrew-cunanan-murders-a-fashion-icon |title = FBI — Serial Killers, Part 6: Andrew Cunanan Murders a Fashion Icon |publisher = FBI |deadurl = yes |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160702022814/https://www.fbi.gov/news/stories/2014/march/serial-killers-part-6-andrew-cunanan-murders-a-fashion-icon |archivedate = July 2, 2016 |df = }}</ref> na pumatay kina [[Gianni Versace]] at [[Lee Miglin]] noong 1997. Sa kanyang mga huling taon, nanirahan si Cunanan nang walang trabaho, nakikipagkaibigan sa mayayaman na matatandang lalaki<ref name=Gibson138/> at paggastos ng kanilang pera upang mapabilib ang mga kakilala sa lokal na gay na komunidad sa [[Miami Beach, Florida]] sa pamamagitan ng pagmamapuri tungkol sa mga sosyal na kaganapan sa mga club at madalas na nagbabayad ng tseke sa mga restaurant.<ref name="CT">{{cite news |first1=Dion |last1=Haynes |first2=Bob |last2=Secter |title=The many faces of Andrew Cunanan: 'He could win anyone over' |url=http://articles.chicagotribune.com/1997-05-16/news/9705160213_1_andrew-cunanan-jeffrey-trail-artsy-crowd/2 |work=[[Chicago Tribune]] |publisher=[[Tronc]] |location=Chicago, Illinois |date=16 May 1997 |accessdate=30 April 2017 |df=dmy-all |archive-date=30 Agosto 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180830003542/http://articles.chicagotribune.com/1997-05-16/news/9705160213_1_andrew-cunanan-jeffrey-trail-artsy-crowd/2 |url-status=dead }}</ref> Ang isang kaibigan ng isang millionaire ay nabuwag sa Cunanan noong 1996, noong nakaraang taon.<ref name=CT /> ==Kamusmusan et edukasyon== Si Andrew Phillip Cunanan ay isinilang noong Agosto 31, 1969, sa [[National City, California]], kay Modesto "Pete" Cunanan, isang [[Pilipinong Amerikano]],<ref>{{cite news |first=Robert W. |last=Welkom |url=http://articles.latimes.com/1997/sep/19/entertainment/ca-33799 |title=Cunanan's father plans documentary on son's life |work=[[Los Angeles Times]] |publisher=[[Tronc]] |location=Los Angeles, California |date=19 September 1997 |accessdate=2 March 2018}}</ref> at si Mary Anne Schillaci, isang [[Amerikanong Italyano]], ang bunso sa apat na anak. Si Modesto ay naglilingkod sa [[Estados Unidos Navy|US Navy]] sa Digmaan ng Vietnam sa panahon ng kapanganakan ng kanyang anak; pagkatapos na umalis sa Navy, kung saan siya ay nagsilbi bilang isang opisyal ng karera, nagtrabaho siya bilang isang stockbroker.<ref name="WhoIsAndrew">{{cite news |magazine=Town and Country |url=https://www.townandcountrymag.com/society/a14442138/who-is-andrew-cunanan-gianni-versace-murderer/ |title=Who is Andrew Cunanan, the man who murdered Gianni Versace? |author=Vargas, Chanel |date=28 February 2018}}</ref> ==Pagkakataong adolescence== ==Mga karumdumal na mga pagpatay== ===Jeffrey Trail=== Nagsimula ang pagpatay ni Cunanan sa [[Minneapolis]] noong ika-27&nbsp;ng Abril 1997, sa pagpatay sa kanyang malapit na kaibigan Jeffrey Trail, isang dating opisyal ng US Navy at propeller. Pagkatapos ng isang argumento, pinatay ni Cunanan si Trail patungo sa kamatayan na may [[claw hammer]] at iniwan ang kanyang katawan na pinalabas sa isang alpombra sa isang loft apartment na may kasamang arkitekto David Madson.<ref name=CT/> ===David Madson=== Si Madson, na dating kasintahan ni Cunanan, ang naging biktima ng kanyang pangalawang pagpatay; Ang katawan ni Madson ay natagpuan sa silangan ng baybayin ng Rush Lake malapit sa [[Rush City, Minnesota]], noong 3&nbsp;ng Mayo 1997, na may mga sugat ng baril sa ulo at pabalik mula sa isang pistol na si Cunanan ay kinuha mula sa bahay ng kanyang unang biktima, si Jeff Trail.<ref>{{cite web |url=http://www.amw.com/fugitives/case.cfm?id=55650 |title=America's Most Wanted': Andrew Cunanan |website=Amw.com |accessdate=13 October 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121025161155/http://www.amw.com/fugitives/case.cfm?id=55650 |archivedate=25 October 2012 |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |first1=William |last1=Recktenwald |first2=Andrew |last2=Martin |title=New Twist in Miglin Case |url=http://articles.chicagotribune.com/1997-05-08/news/9705080105_1_andrew-phillip-cunanan-david-madson-minneapolis-architect |newspaper=[[Chicago Tribune]] |publisher=[[Tronc]] |location=[[Chicago, Illinois]] |date=8 May 1997 |accessdate=8 October 2014 |df=dmy-all |archive-date=14 Oktubre 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141014085632/http://articles.chicagotribune.com/1997-05-08/news/9705080105_1_andrew-phillip-cunanan-david-madson-minneapolis-architect |url-status=dead }}</ref> ===Lee Miglin=== Ang susunod na Cunanan ay sumakay sa Chicago at pinatay ang isang taong may edad na si [[Lee Miglin]], isang kilalang developer ng real estate, noong 4 Mayo 1997. Ang mga kamay at paa ni Miguel ay nakagapos sa kanyang ulo na may duct tape. Pagkatapos ay sinaksak niya ang Miglin sa paglipas ng 20 beses na may screwdriver, at binuksan ang kanyang lalamunan sa isang [[hacksaw]].<ref name="www.washingtonpost.com">{{cite news |last1=Kastor |first1=Elizabeth |last2=Weeks |first2=Linton |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/national/longterm/cunanan/stories/victims.htm |title=Five lives cut short |newspaper=[[Washington Post]] |publisher=[[Jeff Bezos|Nash Holdings LLC]] |location=Washington, DC |date=17 July 1997 |accessdate=2 March 2018}}</ref> Kasunod ng pagpatay na ito, ang Cunanan ay naging 449 na takas na nakalista sa listahan ng [[FBI Ten Most Wanted Fugitives]]. ===William Reese=== {{anchor | William Reese}} Pagkalipas ng limang araw, si Cunanan, na kumuha ng kotse ni Miglin, ay natagpuan ang kanyang ika-apat na biktima sa [[Pennsville Township, New Jersey|Pennsville]], [[New Jersey]], sa Finn's Point National Cemetery. Kinunan at pinatay ni Cunanan ang 45-taong gulang na tagapag-alaga na si William Reese, pagkatapos ay kinuha ang kanyang pulang pickup truck. Bagaman hindi matagumpay na nakatuon ang manhunt sa trak na ninakaw ni Reese, kung saan mayroon pa ring Cunanan, siya ay "nagtago sa paningin" sa Miami Beach, Florida sa loob ng dalawang buwan.<ref>{{cite news |last=Orth |first=Maureen |url=https://www.vanityfair.com/magazine/1997/09/cunanan199709 |title=The Killer's Trail |work=[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]] |publisher=[[Condé Nast]] |location=New York City |date=September 1997 |accessdate=2 March 2018}}</ref> Cunanan kahit na ginamit ang kanyang sariling pangalan upang mag-aplay ng isang ninakaw na bagay, sa kabila ng alam na ang pulisya ay regular na nagrerepaso ng mga tala ng pawn shop.<ref name="Versace's Killer Kills Self">{{cite web |last=Phillips |first=Andrew |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/versaces-killer-kills-self/ |title=Versace's killer kills self |website=[[Maclean's]] |publisher=[[Rogers Media]] |location=[[Toronto, Ontario]] |date=4 August 1997 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090630201120/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=M1ARTM0011375 |archive-date=30 June 2009}}</ref> ===Gianni Versace=== Noong Hulyo 15, 1997, pinatay ng Cunanan ang Italyano fashion designer na Gianni Versace, sa pamamagitan ng pagbaril sa kanya ng dalawang beses sa harap na hagdanan ng kanyang Miami Beach mansion [[Casa Casuarina]].<ref>{{cite news |last=Lecayo |first=Richard |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,138062,00.html |title=Tagged for Murder |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |publisher=[[Meredith Corporation]] |location=New York City |date=21 June 2001 |accessdate=2 March 2018 |archive-date=7 Nobiyembre 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121107065202/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,138062,00.html |url-status=dead }}</ref> Ang isang saksi ay sinubukan na ituloy ang Cunanan, ngunit hindi nakuha sa kanya. Natagpuan ng pulisya ang nakitang sasakyan na ninakaw ni Reese na naka-park sa isang garahe na malapit sa [[garage parking]], puno ng damit ng Cunanan, isang alternatibong pasaporte, at pinalabas ang mga ulat sa pahayagan tungkol sa mga pagpatay ni Cunanan.<ref name="douglas">{{cite book |first1=Danielle |last1=Esposito |first2=John E. |last2=Douglas |first3=Ann W. |last3=Burgess |first4=Allen G. |last4=Burgess |editor1-first=John E. |editor1-last=Douglas |editor2-first=Ann W. |editor2-last=Burgess |editor3-first=Allen G. |editor3-last=Burgess |title=Crime Classification Manual: A standard system for investigating and classifying violent crimes |chapter-url=https://books.google.com/books?id=DIc9F5ZzO7YC&dq=andrew+cunanan+spree+killer+FBI |accessdate=10 April 2011 |edition=2nd |year=2006 |publisher=John Wiley and Sons |location=Hoboken, New Jersey |isbn=978-0-7879-8501-1 |pages=448–452 |chapter=Case Study: Andrew Cunanan}}</ref> ==Kamatayan== Sa itaas na silid ng isang [[Miami Beach]] na houseboat noong Hulyo 1997, walong araw matapos patayin ang Versace at may mainit na pagpapatupad ng batas sa kanyang tugatog, pinatay ng Cunanan ang kanyang sarili na may isang baril sa pamamagitan ng bibig.<ref>{{cite news |work=Vulture.com |date=21 March 2018 |title=''The Assassination of Gianni Versace'': Fact-checking the season finale, ''Alone'' |last=Herzog |first=Kenny |url=http://www.vulture.com/2018/03/ace-versace-fact-check-episode-9-finale.html |accessdate=25 April 2018 |df=dmy-all}}</ref> ==Motibo== Ang motibo ni Cunanan ay nananatiling hindi kilala. Sa oras ng pagpatay, nagkaroon ng malawak na publiko at pindutin ang haka-haka na nakatali sa mga krimen sa pinag-aralan ni Cunanan na siya ay [[positibo sa HIV]];<ref>{{cite journal|last1=Cenite|first1=Mark|title=The Obligation to Qualify Speculation|journal=Journal of Mass Media Ethics|date=March 1, 2005|volume=20|issue=1|pages=43–44|doi=10.1207/s15327728jmme2001_4}}</ref> gayunpaman, isang autopsy ang natagpuan na siya ay naging negatibo sa HIV.<ref>{{cite news |url=http://www.cnn.com/WORLD/9707/17/cunanan/ |title=Who is Andrew Cunanan? |archive-url=https://web.archive.org/web/20060112181305/http://www.cnn.com/WORLD/9707/17/cunanan/ |archive-date=12 January 2006 |work=[[CNN]] |date=July 17, 1997 }}</ref><ref>{{cite book |title=Cunanan, Andrew – Autopsy report #1997-01742 |author=Miami Medical Examiner}}</ref> Kahit na hinanap ng mga pulis ang houseboat kung saan namatay si Cunanan, hindi siya nagbigay ng tandaan ng pagpapakamatay at ilang personal na gamit,<ref name=Gibson138>{{cite book |first = Dirk Cameron |last = Gibson |title = Serial Murder and Media Circuses |url = https://archive.org/details/serialmurdermedi0000gibs |location = |publisher = Greenwood Publishing Group |date = 2006 |page = [https://archive.org/details/serialmurdermedi0000gibs/page/138 138] }}</ref> nakakagulat na mga investigator, binigyan ang kanyang reputasyon sa pagkuha ng pera at mga mamahaling pag-aari mula sa mayaman na matatandang lalaki.<ref name=Gibson138/> Ang mga pulis ay itinuturing na ilan sa mga natuklasan na maging tanda, maliban sa maraming tubo ng [[Cortisol|hydrocortisone]] na krema at medyo malawak na koleksyon ng fiction sa pamamagitan ni [[C. S. Lewis]].<ref name=Gibson138/><ref>{{cite news |first=Ben|last=Raworth|department = This Day in History |title = July 15: Gianni Versace Killed |magazine = [[Maxim (magazine)|Maxim]] |publisher=Biglari Holdings|location=San Antonio, Texas|date = July 2009 |accessdate=March 3, 2018|archivedate = March 18, 2012 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120318060459/http://www.maxim.co.uk/features/articles/17299/this_day_in_history.html |url = http://www.maxim.co.uk/features/articles/17299/this_day_in_history.html }}</ref><ref>{{cite book |first=Tyler|last=Stoddard Smith|title = Whore Stories: A Revealing History of the World's Oldest Profession |date=July 18, 2012|publisher=[[Adams Media]]|location=Adams, Massachusetts|page = 172 }}</ref> ==Sa kulturang popular== ==Sanggunian== {{Reflist}} ==Mga nakakonekta== *{{cite book |title = The Versace Murder |year = 1998 |last = Golan |first = Menahem (writer-director) }} (non-fiction film) *{{cite book |title = Three Month Fever: The Andrew Cunanan Story |url = https://archive.org/details/threemonthfevera0000indi |year = 1999 |author-link = Gary Indiana |last = Indiana |first = Gary | ISBN= 0-06-019145-7 }} (non-fiction) *{{cite book |title = Thrillkillville |url = https://archive.org/details/isbn_9780982792803 |last = Morris |first = Daniel |isbn = 0-9827928-0-8 |year = 2010 }} (novel) *{{cite book |title = Vulgar Favors |url = https://archive.org/details/vulgarfavorsandr00orth |last = Orth |first = Maureen |isbn= 0-385-33286-6 |year = 1999 |publisher = Dell }} (non-fiction) *{{cite web |url = http://www.transparencynow.com/cunanan.htm |work = Transparency.now |title = How Andrew Cunanan Became a UFO |last = Sanes |first = Ken |access-date = 2018-07-29 |archive-date = 2019-05-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190522131817/https://transparencynow.com/cunanan.htm |url-status = dead }} (editorial article) *{{cite book |title = The A-to-Z Encyclopedia of Serial Killers |date = 1997-11-01 |url = https://archive.org/details/azencyclopediaof00sche |last1= Schecter |first = Harold |last2 = Everett |first2 = David |isbn = 0-671-02074-9 }} (non-fiction) ==Mga kawing panlabas== *{{Find a Grave|5121440}} *[https://vault.fbi.gov/andrew-phillip-cunanan Andrew Cunanan's FBI file] {{Authority control}} {{BD|1969|1997|Cunanan, Andrew}} [[Kategorya:Mga Amerikanong nahatulan ng pagpatay ng tao]] [[Kategorya:Mga Amerikanong liping-Pilipino]] [[Kategorya:Mga Amerikanong liping-Italyano]] kcr713nco0fqr9ce10nsf9hdptn9xs2 0 283778 2204807 2164418 2026-04-24T21:09:23Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204807 wikitext text/x-wiki {{about|the 1978 superhero film|other uses|Superman (paglilinaw)}} {{Infobox film | name = Superman | image = | caption = | director = [[Richard Donner]] | producer = [[Pierre Spengler]] | screenplay = {{Plain list| * [[Mario Puzo]] * [[David Newman (screenwriter)|David Newman]] * [[Leslie Newman]] * [[Robert Benton]] }} | story = Mario Puzo | based_on = {{Based on|[[Superman]]|[[Jerry Siegel]]<br />[[Joe Shuster]]}} | starring = {{Plain list| * [[Marlon Brando]] * [[Gene Hackman]] * [[Christopher Reeve]] * [[Ned Beatty]] * [[Jackie Cooper]] * [[Glenn Ford]] * [[Trevor Howard]] * [[Margot Kidder]] * [[Valerie Perrine]] * [[Maria Schell]] * [[Terence Stamp]] * [[Phyllis Thaxter]] * [[Susannah York]] }} | music = [[John Williams]] | cinematography = [[Geoffrey Unsworth]] | editing = {{Plain list| * [[Stuart Baird]] * Michael Ellis }} | production_companies = {{Plain list| * Film Export A.G. * Dovemead Limited * International Film Productions }} | distributor = {{Plain list| * [[Warner Bros.]] {{Small|(United States)}} * [[Columbia Pictures|Columbia]]-[[EMI Films|EMI]]-Warner {{Small|(United Kingdom)}} }} | released = {{Film date|1978|12|10|[[Kennedy Center]]|1978|12|14|United Kingdom|1978|12|15|United States|1985|11|30|Philippines}} | runtime = 143 minutes<ref>{{cite web |title=Superman |publisher=[[British Board of Film Classification]] |url=http://www.bbfc.co.uk/releases/superman-1970-3 |accessdate=December 1, 2012 |archive-date=22 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622140651/http://bbfc.co.uk/releases/superman-1970-3 |url-status=dead }}</ref> | country = {{Plain list| * United Kingdom<ref name=AFI>{{cite web|title=Superman|url=http://www.afi.com/members/catalog/DetailView.aspx?s=&Movie=57040|publisher=[[American Film Institute]]|accessdate=December 11, 2015}}</ref> * Switzerland<ref name=AFI /> * Panama<ref name=AFI /> * United States<ref name=AFI /> }} | language = English | budget = $55 million<ref name= BOM>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=superman.htm |title=Superman (1978) |publisher=[[Box Office Mojo]] |accessdate=March 5, 2013}}</ref> | gross = $300.2 million<ref name= BOM /> }} Ang '''''Superman''''' ay isang pelikulang superhero na idinirek ni [[Richard Donner]] noong 1978 at nabatay ito sa [[Superman|isang karakter ng parehong pangalan]] mula sa [[DC Comics]]. == Buod == Sa planeta [[Krypton (komiks)|Krypton]], [[Jor-El]] ng Kryptonian high council ang natutuklasan na ang planeta ay malilipol sa lalong madaling panahon kapag ang [[red supergiant]] na araw ay napupunta [[supernova]]. Sa kabila ng kanyang kadakilaan, nabigo siyang kumbinsihin ang iba pang mga miyembro ng council. Upang iligtas ang kanyang sanggol na anak na lalaki, [[Superman|Kal-El]], inilunsad siya ng Jor-El sa isang sasakyang pangalangaang sa Earth, isang planeta na may angkop na kapaligiran kung saan ang kanyang makakapal na molekular na istraktura ay magbibigay sa kanya ng higit na tao na kapangyarihan. Di-nagtagal pagkatapos ng paglunsad, sumabog ang sun Krypton, na sinira ang planeta. Ang barko ay bumagsak sa Lupa malapit sa [[Smallville (komiks)|Smallville]], [[Kansas]]. Si Kal-El, na ngayon ay tatlong taong gulang, ay natagpuan sa pamamagitan ng [[Jonathan at Martha Kent]], na namangha kapag pinatataas niya ang kanilang trak. Dinadala nila siya sa kanilang sakahan at binigyan siya ng kanilang sariling, tinawag siya [[Clark Kent|Clark]] pagkaraan ng pangalan ni Martha. Sa 18, sa lalong madaling panahon pagkatapos ng kamatayan ni Jonathan mula sa isang [[atake sa puso]], nakarinig si Clark ng isang psychic "call" at natutuklasan ang isang kumikislap na kristal sa labi ng kanyang spacecraft. Pinipilit siya nito na maglakbay sa [[Arctic]] kung saan itinatayo nito ang [[Fortress of Solitude]], na kahawig ng arkitektura ng Krypton. Sa loob, ang isang hologram ng Jor-El ay nagpapaliwanag ng tunay na pinagmulan ni Clark, at pagkatapos ng 12 karagdagang mga taon ng pagtuturo sa kanya sa kanyang kapangyarihan at ang kanyang dahilan para maipadala sa Earth, iniwan niya ang Fortress na may suot na asul at pulang suit kasama ang [[Superman logo|Ang House of El family crest]] ay na-emblazoned sa kanyang dibdib at naging reporter sa '' [[Daily Planet]] '' sa [[Metropolis (komiks)|Metropolis]]. Siya ay nakakatugon at nagpapaunlad ng isang [[Relasyon ni Clark Kent at Lois Lane|romantikong atraksyon]] sa katrabaho na si [[Lois Lane]]. Si Lois ay kasangkot sa isang aksidente ng helicopter kung saan imposible ang paraan ng pagliligtas, at ginagamit ni Clark ang kanyang mga kapangyarihan sa publiko sa unang pagkakataon upang mailigtas siya sa pagkamangha ng mga tao na natipon sa ibaba. Pagkatapos ay pinipigilan niya ang isang magnanakaw ng hiyas na sinusubukang i-scale ang [[Solow Building]], nakukuha ang mga magnanakaw na tumatakas sa pulisya sa pamamagitan ng [[Fulton Market]] sa pamamagitan ng pagdeposito ng kanilang cruiser sa [[Wall Street]], at pagliligtas ng pusa ng isang babae mula sa isang puno sa [[Brooklyn Heights]]. Kahit na siya ay nakakatipid ng [[Air Force One]] matapos ang isang kidlat strike na destroys ang port outboard engine, na ginagawang ang "caped wonder" isang instant celebrity. Si Clark ay dumalaw kay Lois sa kanyang penthouse apartment sa susunod na gabi at dinadala siya para sa isang flight sa lungsod, na pinapayagan siya na pakikipanayam sa kanya para sa isang artikulo kung saan siya ang pangalan sa kanya "Superman". Samantala, ang kriminal na henyo [[Lex Luthor]] ay natututo ng isang pinagsamang [[AUS Army]] at [[A.S. Navy]] test [[nuclear missile]]. Pagkatapos ay binibili niya ang daan-daang acres ng walang halaga na disyerto sa labas ng kanluran at reprograms ang dalawang test ng 500 [[TNT equation|megaton]] missiles, na isa sa mga ito upang magpaputok sa loob ng pinakamalaking kasalanan ng California, ang [[San Andreas Fault]], na ay magdudulot ng lahat ng bagay sa kanluran ng kasalanan na lumubog sa Karagatang Pasipiko at iwanan ang disyerto ng Lex bilang bagong [[West Coast ng Estados Unidos|West Coast]]. Ang pagkilala sa Superman ay maaaring itigil ang kanyang plano, Lex deduces na ang isang meteorite na natagpuan sa [[Addis Ababa]] ay talagang bahagi ng Krypton at radioactive sa Superman, at pagkatapos siya at ang kanyang accomplices Otis at Eve Teschmacher makuha ang isang piraso ng ito, Lex lures superman sa kanyang tirahan sa ilalim ng lupa, ay nagpapakita ng kanyang plano at inilalantad siya sa isang mineral mula sa piraso ng bulalakaw, [[Kryptonite]], na nagpapahina ng Superman nang malaki. Lex karagdagang taunts siya sa pamamagitan ng pagbubunyag ng iba pang misil ay ulo sa direksyon sa silangan patungo sa [[Hackensack, New Jersey]]. Teschmacher ay horrified dahil ang kanyang ina ay nakatira sa Hackensack, ngunit Lex ay hindi pag-aalaga at dahon Superman sa isang mabagal na kamatayan. Alam ang kanyang reputasyon sa pagtupad sa kanyang salita, pinaliligtas ni Teschmacher si Superman sa kondisyon na itigil niya muna ang silid sa silangan na misayl. Inilipat ng superman ang misayl sa kalawakan, kaya pinipigilan siya sa pag-abot sa iba pang misyon sa oras, at sumabog ito sa San Andreas Fault. Ang napakalaking lindol ay sumabog sa California, na nakakapinsala sa [[Golden Gate Bridge]] at nagdudulot ng [[Hollywood Sign]] at ang Dam [[Hoover Dam]] upang mabagsak, mapanganib ang buhay. Ang Superman ay nagbabawas sa mga epekto ng pagsabog, pag-aalis ng pagbagsak at pagtatayo ng lupang guho sa linya ng kasalanan, na pumipigil sa pagbagsak. Habang ang Superman ay abala sa pag-save ng iba, ang kotse ni Lois ay natapos na bumagsak sa isang gilid mula sa isa sa [[aftershocks]]. Pinupuno ito ng dumi at mga labi at siya ay naghihirap. Nasaktan dahil hindi niya mailigtas si Superman, pinipigilan ni Superman ang paunang babala ni Jor-El na huwag mamanipula ang kasaysayan ng tao, na pinipili na sundin ang payo ni Jonathan na dapat siya dito para sa "isang dahilan". Nag-accelerates siya sa paligid ng Earth, oras ng pag-rewind, upang i-save si Lois. Pagkatapos dalhin si Lex at Otis sa bilangguan, lumilipad siya sa pagsikat ng araw para sa karagdagang mga pakikipagsapalaran. == Mga Artista at Tauhan == == Produksyon == ===Musika=== ====2000 Rhino complete album==== {{Tracklist | collapsed = yes | headline = Disc One | title1 = Prelude and Main Title March** | length1 = 5:30 | title2 = The Planet Krypton** | length2 = 6:40 | title3 = Destruction of Krypton** | length3 = 7:52 | title4 = Star Ship Escapes* | length4 = 2:21 | title5 = The Trip to Earth | length5 = 2:29 | title6 = Growing Up** | length6 = 2:35 | title7 = Death of Jonathan Kent* | length7 = 3:24 | title8 = Leaving Home | length8 = 4:52 | title9 = The Fortress of Solitude** | length9 = 9:18 | title10 = Welcome to Metropolis* | length10 = 2:12 | title11 = Lex Luthor's Lair** | length11 = 4:48 | title12 = The Big Rescue* | length12 = 5:55 | title13 = Super Crime Fighter** | length13 = 3:20 | title14 = Super Rescues** | length14 = 2:14 | title15 = Luthor's Luau (Source)* | length15 = 2:48 | title16 = The Planet Krypton (Alternate)** | length16 = 4:25 | title17 = Main Title March (Alternate) | length17 = 4:37 }} {{Tracklist | collapsed = yes | headline = Disc Two | title1 = Superman March (Alternate)** | length1 = 3:49 | title2 = The March of the Villains | length2 = 3:36 | title3 = The Terrace* | length3 = 1:34 | title4 = The Flying Sequence | length4 = 8:14 | title5 = Lois and Clark* | length5 = 0:50 | title6 = Crime of the Century* | length6 = 3:24 | title7 = Sonic Greeting* | length7 = 2:22 | title8 = Misguided Missiles and Kryptonite* | length8 = 3:27 | title9 = Chasing Rockets** | length9 = 4:55 | title10 = Superfeats** | length10 = 4:53 | title11 = Super Dam and Finding Lois** | length11 = 5:11 | title12 = Turning Back the World | length12 = 2:07 | title13 = Finale and End Title March** | length13 = 5:42 | title14 = Love Theme from ''Superman'' | length14 = 5:06 | title15 = Can You Read My Mind (Alternate)* | length15 = 2:58 | title16 = The Flying Sequence / Can You Read My Mind | length16 = 8:10 | title17 = Can You Read My Mind (Alternate Instrumental)* | length17 = 2:57 | title18 = Theme from ''Superman'' (Concert Version) | length18 = 4:24 }} : * Previously unreleased selection : ** Contains previously unreleased material ==Silipin din== * ''[[Batman (1989)|Batman]]'' (1989) ==Sanggunian== {{Reflist}} ;Cited works *{{cite book|last=Andersen|first=Christopher|authorlink=Christopher Andersen|title=Somewhere in Heaven: The Remarkable Love Story of Dana and Christopher Reeve|url=https://archive.org/details/somewhereinheave0000ande_p8h4|publisher=Hyperion|year=2008|ref=harv}} ==Mga kawing panlabas== {{Wikiquote|Superman (pelikula ng 1978)}} *{{Official website|http://www2.warnerbros.com/superman/home.html|Official site}} *{{IMDb title|0078346|Superman}} *{{Rotten Tomatoes|superman_the_movie}} *{{Metacritic film|superman}} *{{tv.com movie|superman-the-movie}} *{{tcmdb title|91973}} *{{Mojo title|superman}} *{{Cite news | author = Arn Saba | url = http://www.supermancinema.co.uk/superman1/general/media/global_and_mail/index.shtml | title = Kidder on Kidder | work = Weekend Magazine | date = December 16, 1978 | accessdate = }}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{Cite news | author = Jonathan Bristol | url = http://www.supermancinema.co.uk/superman1/general/media/starburst_issue7-special-effects.asp | title = ''Superman''-The Effects | work = [[Starburst (magazine)|Starburst]] | date = March 1979 | pages = 21–28 | accessdate = }}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.supermancinema.co.uk/superman1/the_production/behind_the_scenes/index.shtml Behind-the-scenes photos]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Superman}} {{DC Comics films}} {{DEFAULTSORT:Superman (Pelikula)}} [[Kategorya:Mga pelikula ng 1978]] [[Kategorya:Mga pelikulang batay sa DC Comics]] [[Kategorya:Mga pelikulang batay kay Superman]] [[Kategorya:Mga pelikula ng Warner Bros.]] [[Kategorya:Mga pelikula mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:1978 sa siyensiya-piksyon]] 1k4qp0htr66ngb6rvuh5wyl2tybt21v 0 283951 2204731 2183715 2026-04-24T20:10:25Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204731 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Breakfast at Tiffany's | image = Breakfast at Tiffany's Logo.svg | image_size = 215px | alt = | caption = Logo ng pelikula | director = [[Blake Edwards]] | producer = {{Plainlist| * [[Martin Jurow]] * [[Dick Shepherd|Richard Shepherd]] }} | screenplay = [[George Axelrod]] | based_on = {{Based on|''[[Breakfast at Tiffany's (novella)|Breakfast at Tiffany's]]''|[[Truman Capote]]}} | starring = {{Plainlist| * [[Audrey Hepburn]] * [[George Peppard]] * [[Patricia Neal]] * [[Buddy Ebsen]] * [[Martin Balsam]] * [[Mickey Rooney]] }} | music = [[Henry Mancini]] | cinematography = {{Plainlist| * [[Franz Planer|Franz F. Planer]] * '''Uncredited:''' * [[Philip H. Lathrop]] }} | editing = Howard Smith | studio = Jurow-Shepherd | distributor = [[Paramount Pictures]] | released = {{Film date|1961|10|05}} | runtime = 114 minutes<!--Theatrical runtime: 114:38--><ref>{{cite web | url=http://www.bbfc.co.uk/releases/breakfast-tiffanys-2001-0 | title=''Breakfast at Tiffany's'' (PG) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=January 8, 2001 | accessdate=August 1, 2016}}</ref> | country = United States | language = {{Plainlist| * English * Portuguese }} | budget = $2.5 million | gross = $14 million }} Ang '''''Breakfast at Tiffany's''''' ay isang [[Estados Unidos|Amerikanong]] pelikulang [[romantiko]]ng-[[komedya]] na idinirek ni [[Blake Edwards]] at isinulat ni [[George Axelrod]], pawang maluwag na nakabatay sa [[Breakfast at Tiffany's (nobela)|nobela noong 1958 ng parehong pangalan]] ni [[Truman Capote]]. Ito ay pinangungunahan nina [[Audrey Hepburn]] at [[George Peppard]], at ipinakilala sina [[Patricia Neal]], [[Buddy Ebsen]], [[Martin Balsam]], at [[Mickey Rooney]], ang pelikula ay unang inilabas noong 5 Oktubre 1961&nbsp;ng [[Paramount Pictures]]. Ang paglalarawan ni Hepburn ng Holly Golightly bilang ang walang-ngipin, sira-sira na sosyalista ay karaniwang itinuturing na pinaka-di-malilimutang at makikilalang papel ng artista. Kinikilala ito ni Hepburn bilang isa sa kanyang pinakamahihirap na tungkulin, yamang siya ay isang [[introvert]] na kinakailangan upang magpanggap ng isang [[extrovert]].<ref>{{cite book| last=Spoto | first=Donald | title= Enchantment: The Life of Audrey Hepburn | url=https://archive.org/details/enchantmentlifeo0000spot_g8f7 | location=New York | publisher=[[Harmony Books]] | year=2006| page=[https://archive.org/details/enchantmentlifeo0000spot_g8f7/page/204 204] | isbn=0-307-23758-3}}</ref> ==Buod== Maagang isang umaga, ang isang taxi ay hinila sa [[Tiffany & Co.]] sa [[Fifth Avenue]] sa [[New York City]], mula sa kung saan ang elegante na pananamit na si Holly Golightly ay lumabas na nagdadala ng papel bag kasama ang kanyang almusal. Matapos pagtingin sa mga bintana ng shop habang kumakain ng kanyang tinapay at sipsip ng kanyang kape, umuuwi siya sa bahay. Sa labas ng kanyang apartment, pinalaya niya si Sid Arbuck, ang kanyang petsa mula sa nakapipinsalang gabi bago. Sa loob ng gusali ng apartment, hindi mahanap ni Holly ang mga susi nito kaya hinuhuli niya ang kanyang may-ari, [[I. Y. Yunioshi|Mr. Yunioshi]], na hinahayaan siyang begrudgingly. Pagkaraan, siya ay nagising sa bagong kapitbahay na si Paul Varjak, na nag-ring ng kanyang doorbell upang makapasok sa gusali. Ang pares chat bilang siya dresses upang umalis para sa kanyang lingguhang pagbisita sa Sally Tomato, isang mobster incarcerated sa [[Sing Sing]] bilangguan. Ang abugado ng Tomato ay nagbabayad sa kanya ng $ 100 sa isang linggo (isang taunang "pasahod sa sahod" ng ${{Inflation|US|5200|1961|r=-2|fmt=c}} ngayon) upang maihatid ang "ulat ng panahon". [[Image:Audrey Hepburn Tiffany's.jpg|thumb|260px|left|Si [[Audrey Hepburn]] bilang Holly Golightly]] Bilang siya ay umaalis para sa Sing Sing, Holly ay ipinakilala sa "dekorador" Paul, mayaman mas lumang babae Emily Eustace Failenson, kanino Paul palayaw "2E". Nang gabing iyon, lumabas si Holly sa pagtakas ng apoy upang makaligtaan ang napakaraming petsa. Sumisilip siya sa apartment ni Paul at nakita 2E nag-iiwan ng pera at halik Paul paalam. Pagkatapos niyang umalis, si Holly ay pumasok sa apartment ni Paul at natututo na siya ay isang manunulat na walang anumang na-publish mula sa isang libro ng vignettes limang taon bago. Ipinaliwanag ni Holly na sinusubukan niyang i-save ang pera upang suportahan ang kanyang kapatid na si Fred. Ang pares ay nakatulog, ngunit nagising kung may bangungot si Holly tungkol kay Fred. Nang tanungin siya ni Paul tungkol dito, hinagisan siya ni Holly para sa prying at umalis. Pagkaraan ay binili niya si Paul ng isang [[typewriter ribbon]] upang humingi ng tawad at iniimbitahan siya sa isang masiglang partido sa kanyang apartment. Doon, natutugunan ni Paul ang kanyang ahente sa Hollywood, si O. J. Berman, na naglalarawan ng pagbabagong-anyo ni Holly mula sa batang babae ng bansa sa isang socialite ng Manhattan. Ipinakilala rin siya kay José da Silva Pereira, isang mayayamang Brazilian na pulitiko, at Rusty Trawler, ang "ika-siyam na pinakamayamang tao sa Amerika sa ilalim ng 50". ==Mga itinatampok== * [[Audrey Hepburn]] as Holly Golightly - New York "City" girl - Socialite * [[George Peppard]] as Paul Varjak (nicknamed "Fred" by Holly, for his resemblance to her brother) - Writer - New neighbor and kept man of "2E" * [[Patricia Neal]] as Mrs. Emily Eustace "Tooley" Failenson - Rich decorator * [[Buddy Ebsen]] as Doc Golightly - Holly's former husband from Texas * [[Martin Balsam]] as O.J. Berman - Agent * [[Mickey Rooney]] as [[I. Y. Yunioshi]] - Angry upstairs neighbor and Landlord * [[Alan Reed]] as Sally Tomato - Mobster in Sing Sing * [[José Luis de Vilallonga]] as José da Silva Pereira (credited as Vilallonga) - Holly's Brazilian rich mark * [[Stanley Adams (actor)|Stanley Adams]] as Rutherford "Rusty" Trawler - Another failed husband mark * [[John McGiver]] as [[Tiffany & Co|Tiffany's]] salesman * Dorothy Whitney as Mag Wildwood * Claude Stroud as Sid Arbuck - First Holly suitor * [[Mel Blanc]] as Holly's over eager date * [[Orangey]] as Cat (trained by [[Frank Inn]]) * Beverly Powers as the stripper (credited as Miss Beverly Hills) * [[Elvia Allman]] as the librarian ==Produksyon== ===Pre-production=== Ang salin ng nominado na Oscar ay isinulat ni [[George Axelrod]], maluwag na batay sa nobela ng [[Truman Capote]]. Ginawa ang mga pagbabago upang magkasya ang daluyan ng sinehan at tumutugma sa pangitain ng filmmakers. Si Capote, na nagbebenta ng mga karapatan sa pelikula ng kanyang novella sa Paramount Studios, ay nais si [[Marilyn Monroe]] na gumanap sa papel bilang Holly Golightly, na lubos niyang inilarawan sa aklat. Binanggit ni Barry Paris ang sariling mga komento ni Capote sa pagpili ng artista: "Marilyn ay palaging ang aking unang pagpipilian upang i-play ang batang babae, Holly Golightly." Ang tagasulat ng senaryo na si Axelrod ay tinanggap upang "ayusin ang senaryo para sa Monroe". Nang ipaalam ni [[Lee Strasberg]] kay Monroe na ang paglalaro ng "lady of the evening" ay masama para sa kanyang imahe, inalis niya at ginanap sa ''[[The Misfits (film)|The Misfits]]'' sa halip. Nang hulihin si Hepburn sa halip na Monroe, sinabi ng Capote: "Paramount double-crossed ako sa lahat ng paraan at nagsumite ng Audrey".<ref name="Paris">{{cite book|title=Audrey Hepburn|url=https://archive.org/details/audreyhepburn0000pari_k6s8|author=Barry Paris|publisher=Berkley Books|year=1996}}</ref> Si [[Shirley MacLaine]] ay inalok din sa bahagi ni Holly, ngunit ibinaling ito at ginanap sa ''[[Two Loves]]'' sa halip.<ref>{{cite web|last=Foerster|first=Jonathan|title=Shirley MacLaine isn't getting old, she's just advanced|date=9 February 2011|publisher=''[[Naples Daily News]]''|url=http://archive.naplesnews.com/entertainment/shirley-maclaine-isnt-getting-old-shes-just-advanced-ep-392244535-334584291.html/|accessdate=27 June 2017|archive-date=7 Nobiyembre 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107031154/http://archive.naplesnews.com/entertainment/shirley-maclaine-isnt-getting-old-shes-just-advanced-ep-392244535-334584291.html/|url-status=dead}}</ref> Orihinal na mga producer na si Martin Jurow at [[Dick Shepherd|Richard Shepherd]] ang pumili kay [[John Frankenheimer]] bilang direktor,<ref>{{cite news | last=Honan | first=Corinna | date=November 4, 2010 | title=Tantrums at Tiffany's: How a viper's nest of clashing egos nearly killed off one of the best-loved films ever made | work=[[Daily Mail]] | url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-1326830/Breakfast-At-Tiffany-s-Clashing-egos-nearly-killed-best-loved-films.html | access-date=March 12, 2018}}</ref> ngunit sinabi ni Hepburn: "Hindi ko narinig ang tungkol sa kanya" at napalitan siya sa kanyang kahilingan. ===Punong larawan=== [[Image:Audrey Hepburn in Breakfast at Tiffany's.jpg|thumb|left|Si Hepburn sa pagsisimula ng pelikula.]] Karamihan sa mga exteriors ay nakunan sa New York City, maliban sa mga eksena sa pagtakas ng apoy at ang tanawin ng alley sa pagtatapos sa ulan kung saan inilalagay ni Holly ang Cat sa labas ng taksi at pagkatapos ay hinahanap ni Paul at Holly ang Cat. Ang lahat ng mga interiors, maliban sa mga bahagi ng eksena sa loob ng Tiffany & Company, ay nakunan sa [[Paramount Studios lot]] sa Hollywood.{{Citation needed|date=October 2010}} ===Musika=== {{quote box |quote = Matagal nang kinailangan kong malaman kung ano ang tungkol sa Holly Golightly. Isang gabi pagkatapos ng hatinggabi ay sinusubukan ko pa rin. Hindi ako umiinom ng marami, ngunit ako ay humahati. At ito ay dumating sa akin. Isinulat ko "[[Moon River]]" sa kalahating oras.|Henry Mancini<ref name="timemusic"/>}} Sa panahon ng pelikula, ang Hepburn ay kumanta ng pirma ng kanta ng pelikula, "Moon River" ng [[Henry Mancini]] at [[Johnny Mercer]]. Ang awit ay pinasadya sa limitadong vocal range ng Hepburn, batay sa mga awit na kanyang ginawa sa ''[[Funny Face]]'' noong 1957.<ref>Spoto, Donald. ''Enchantment: The Life of Audrey Hepburn''. New York: Harmony Books, 2006. Page 204 – 205. {{ISBN|0-307-23758-3}}</ref> Sa Anibersaryo Edition DVD ng ''Breakfast sa Tiffany's'', ayon sa co-producer na si [[Dick Shepherd|Richard Shepherd]] sa kanyang [[audio commentary]] na matapos ang isang preview sa San Francisco, Martin Rankin, pinuno ng produksyon ng Paramount, nais ng "Moon River" na mapalitan ng musika ng isang tao tulad ng [[Gordon Jenkins]] (na ang album na ''[[Manhattan Tower (Gordon Jenkins album)|Manhattan Tower]]'' ay naging medyo kamakailan lamang: "Marty [Jurow, co-producer] at pareho akong sinabi 'sa aming mga bangkay.'"<ref>{{cite video |people=Shepherd, Richard |title= Breakfast at Tiffany's – Anniversary Edition/Centennial Edition [[audio commentary]] |medium= DVD |publisher= Paramount |time= 25:20|quote= }}</ref> Ayon kay Mancini at Edwards, isang tagapamahala ng studio ang kinasusuklaman ang kanta at hinihiling na i-cut mula sa pelikula; Si Hepburn, na naroroon, ay tumugon sa mungkahi sa pamamagitan ng pagtindig at pagsasabing, "Sa aking bangkay!"<ref>{{cite book| last1=Erwin | first1=Ellen |last2=Diamond | first2=Jessica Z. | title= The Audrey Hepburn Treasures| location=New York | publisher=[[Atria Books]]|date=October 2006| page=107 | isbn=978-0-7432-8986-3}}</ref> Ayon sa magazine na 'Time', si Mancini ay "nagtatakda ng kanyang mga melodiya na may isang maigsing bass, nagpapalawak ng mga ito sa mga pagkakaiba-iba ng choral at string, nag-iiba ang mga ito sa matulin na tunog ng [[jazz combo|combo jazz]]. sobbed by a plaintive harmonica, paulit-ulit sa pamamagitan ng mga string, hummed at pagkatapos ay sung sa pamamagitan ng koro, sa wakas ay nalutas na muli ang silindro."<ref name="timemusic">{{cite web | url= http://www.time.com/time/printout/0,8816,896253,00.html | title= Movies: Never Too Much Music | date= May 25, 1962 | publisher= [[Time (magazine)|Time]] | accessdate= 2010-10-03 | archive-date= 2013-02-04 | archive-url= https://archive.today/20130204090906/http://www.time.com/time/printout/0,8816,896253,00.html | url-status= dead }}</ref> ==Mga pagtanggap== ===Kritikal na pagtanggap=== Nabanggit ng ''[[Time (magasin)|Time]]'' magazine na "sa unang kalahating oras o kaya, ang Holly ng Hollywood (Audrey Hepburn) ay hindi gaanong naiiba sa nobela ni Capote. Siya ay pinatirapa ang damo at nawala ang anak na ipinagbabawal niya, ngunit siya pa rin ang mapagpatawa na si Holly, ang babaeng babaeng babaeng mula sa Tulip, Texas, na sa 15 ay nagpapatakbo ng layo sa Hollywood upang mahanap ang ilan sa mga mas pinong bagay ng mga sapatos na tulad ng buhay." Itinuturo nito na "matapos na ang simula ng wala sa Capote, ang direktor na si Blake Edwards (''[[High Time (pelikula)|High Time]]'' ay papunta sa isang out-of-character na dulo.<ref>{{cite web | url= http://www.time.com/time/printout/0,8816,872844,00.html | title= Cinema: Once Over Golightly | date= October 20, 1961 | publisher= [[Time (magazine)|Time]] | accessdate= October 3, 2010 | archive-date= Septiyembre 15, 2012 | archive-url= https://archive.today/20120915044813/http://www.time.com/time/printout/0,8816,872844,00.html | url-status= dead }}</ref> Halos kalahating siglo mamaya, tinalakay ng ''Time'' na ang pibotal epekto ng Hepburn ng pagguhit ni Golightly:<ref>{{cite web | url= http://www.time.com/time/printout/0,8816,1580936,00.html | title= Audrey Hepburn: Still the Fairest Lady | date= January 20, 2007 | last= Corliss | first= Richard | authorlink= Richard Corliss | publisher= [[Time (magazine)|Time]] | accessdate= October 3, 2010 | archive-date= 27 Enero 2007 | archive-url= https://web.archive.org/web/20070127153525/http://www.time.com/time/printout/0,8816,1580936,00.html | url-status= dead }}</ref> <blockquote>Ang ''Breakfast at Tiffany's'' ay nagtakda ng Hepburn sa kanyang [19]60s Hollywood course. Si Holly Golightly, ang maliit na-bayan na babaeng Southern na naging Manhattan trickster, ay ang makulit na Amerikanong pinsan ni [[Eliza Doolittle]], ang batang babae ng Cockney flower ay naging ''[[My Fair Lady]]''. Si Holly ay isa ring prototype para sa mga kababaihang Hepburn sa ''[[Charade (pelikula noong 1963)|Charade]]'', ''[[Paris When It Sizzles]]'', at ''[[How to Steal a Million]]'': mga kooks sa [[caper story|capers]]. At naghanda siya ng mga madla para sa mga pag-aalala sa antas ng lupa na pinagdaanan ng mga character na Hepburn sa ''[[The Children's Hour (pelikula)|The Children's Hour]]'', ''[[Two for the Road (pelikula noong 1967)|Two for the Road]]'' at ''[[Wait Until Dark (pelikula)|Wait Until Dark]]''.</blockquote> ==Mga parangal at nominasyon== {{Anchor|Awards|Accolades}} ===Academy Awards=== {| class="wikitable" border="1" |- style="background:#75b5f6;" ! Award'''<ref name="NY Times">{{cite news |url=https://movies.nytimes.com/movie/6998/Breakfast-At-Tiffany-s/awards |title=NY Times: Breakfast at Tiffany's |accessdate=2008-12-24 |work=NY Times |archive-date=2007-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201111704/http://movies.nytimes.com/movie/6998/Breakfast-at-Tiffany-s/awards |url-status=dead }}</ref> !! Person |- | [[Academy Award for Best Original Score|Best Score of a Dramatic or Comedy Picture]] || [[Henry Mancini]] |- | [[Academy Award for Best Song|Best Original Song]]: "[[Moon River]]" || [[Henry Mancini]] <br /> [[Johnny Mercer]] |- | colspan="3" bgcolor="#F2D5A6" | '''Nominated:''' |- | [[Academy Award for Best Actress|Best Actress in a Leading Role]] || [[Audrey Hepburn]] |- | [[Academy Award for Best Production Design|Best Art Direction]] || [[Hal Pereira]]<br />[[Roland Anderson]]<br />[[Sam Comer]]<br />[[Ray Moyer]] |- | [[Academy Award for Best Adapted Screenplay|Best Adapted Screenplay]] || [[George Axelrod]] |} ===Iba pang mga parangal=== * [[Golden Globe Awards]], 1961: Best picture (musical or comedy) * [[Golden Globe Awards]], 1961: Best actress (musical or comedy) – [[Audrey Hepburn]] * [[Henry Mancini]] won the [[Grammy Award]] for [[Grammy Award for Best Score Soundtrack Album for a Motion Picture, Television or Other Visual Media|Best Soundtrack Album or Recording or Score]]. * [[George Axelrod]] won the [[Writers Guild of America, East]] for Best Written American Drama. * [[Blake Edwards]] was nominated for the [[Directors Guild of America]] Award for Outstanding Directorial Achievement in Motion Pictures. * [[Orangey]] the cat won the 1962 [[PATSY Award#1962|PATSY Award]] of the [[American Humane Association]] for his portrayal of "the poor slob without a name".{{citation needed|date=December 2017}} * The film was ranked #486 on ''[[Empire (magazine)|Empire]]''{{'}}s [[Empire (magazine)#Current List, The 500 Greatest Movies of All Time|The 500 Greatest Movies of All Time]] list for 2008.<ref>{{cite web |url=http://www.empireonline.com/500/3.asp |title=Empire: Features |publisher=Empireonline.com |date= |accessdate=2009-05-16 |archive-date=2013-07-09 |archive-url=https://www.webcitation.org/6Hyn9Omm4?url=http://www.empireonline.com/500/3.asp |url-status=dead }}</ref> * [[National Film Registry]], 2012 * [[American Film Institute]] ranked the film #61 in [[AFI's 100 Years ... 100 Passions|100 Years ... 100 Passions]] and "Moon River" as #4 in [[AFI's 100 Years ... 100 Songs|100 Years ... 100 Songs]]. ==Soundtrack== {{main|Breakfast at Tiffany's: Music from the Motion Picture}} Ang soundtrack ay nagtatampok ng iskor na binubuo at isinagawa ng [[Henry Mancini]], na may mga kanta ni Mancini at lyricist na si Johnny Mercer. Si Mancini at Mercer ay nanalo ng 1961 Oscar para sa [[Academy Award para sa Best Original Song|Best Original Song]] para sa "Moon River". Nanalo si Mancini para sa [[Academy Award para sa Pinakamahusay na Orihinal na Kalidad|Pinakamahusay na Orihinal na Kalidad]]. Mayroon ding mga unreleased na piraso ng marka mula sa '' Almusal sa Tiffany's '' sa pagkakaroon; Ang "Carousel Cue" ay mula sa isang elementffaced scene, habang ang "Outtake 1" ay mula sa isang tinanggal na tanawin kung saan binisita ni Holly at Fred si Tiffany at isang pagkakaiba-iba ng pangunahing tema. ===Talaan ng mga kanta=== * "[[Moon River]]" * "Something for Cat" * "Sally's Tomato" * "Mr. Yunioshi" * "The Big Blow Out" * "Hub Caps and Tail Lights" * "Breakfast at Tiffany's" * "Latin Golightly" * "Holly" * "Loose Caboose" * "The Big Heist" * "Moon River [Cha Cha]" Noong 2013, inilabas ng [[Intrada Records|Intrada]] ang kumpletong iskor sa orihinal na pagganap ng pelikula (tulad ng maraming mga soundtrack album ni Mancini at iba pa noong panahong iyon, ang album na inilabas sa tabi ng pelikula ay isang re-recording). {{div col}} # Main Title (Moon River) (3:07) # Paul Meets Cat (1:24) # Sally's Tomato (4:57) # The Big Blowout (1:05) # Poor Fred (3:22) # Moon River (Cha Cha) (2:32) # Latin Golightly (3:05) # Something For Cat (4:48) # Loose Caboose – Part 1 (À La Cha Cha) (3:22) # Loose Caboose – Part 2 (2:11) # Moon River (Vocal By Audrey Hepburn) (2:03) # Meet The Doc (With Organ Grinder) (1:37) # An Exceptional Person (2:57) # You're So Skinny (0:57) # Turkey Eggs (2:43) # Hub Caps And Tail Lights (2:19) # Rats And Super Rats (2:27) # The Hard Way (0:55) # Rusty Trawler (0:26) # Holly (1:56) # A Lovely Place (1:33) # Bermuda Nights (0:22) # The Big Heist (4:02) # After The Ball (1:14) # Just Like Holly (1:41) # Wait A Minute (0:44) # Feathers (1:14) # Let's Eat (1:39) # Where's The Cat? And End Title (Moon River) (3:50) # Moon River (Audrey Hepburn & Guitar) (1:38) # Moon River (Piano And Guitar) (1:38) # Moon River (Harmonica And Guitar) (1:36) # Meet The Doc (Without Organ Grinder) (1:37) # Piano Practice No. 1 (1:38) # Piano Practice No. 2 (1:48) # Piano Practice No. 3 (0:54) # Moon River (New York Version) (2:01) # Moon River (Whistling) (0:10) {{div col end}} ==Home media== ==Bersyong pangteatro== Sa 1966, si [[David Merrick]] ay gumawa ng isang [[Broadway theater|Broadway]] na musikal ng [[Breakfast sa Tiffany's (musikal)|parehong pangalan]] na pinangungunahan ni [[Mary Tyler Moore]] bilang Holly Golightly at [[Richard Chamberlain]] bilang Paul. Isinasara ang gusot na produksyon pagkatapos ng apat na mga preview. Noong 2004, isang bagong musical adaptation ng pelikula ang ginawa sa mundo debut sa [[The Muny]] sa [[St. Louis]].<ref>{{cite web |url=http://www.muny.org/content/view/7/101/#B |title=Show Archives |publisher=The Muny |date= |accessdate=2009-05-16 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080528084953/http://muny.org/content/view/7/101/#B |archivedate=May 28, 2008 |df=mdy-all }}</ref> Noong Mayo 2009, kinumpirma ng artistang si [[Anna Friel]] na lilipad siya sa isang [[West End theater|West End]] na adaptation ng pelikula. Ang palabas ay binuksan noong Setyembre 2009 sa [[Haymarket Theatre]].<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/8052020.stm |title=Entertainment &#124; West End Breakfast for Anna Friel |publisher=BBC News |date= 2009-05-15|accessdate=2009-05-16}}</ref> Ang isang bagong yugto adaption ginawa debut nito sa Marso 2013 sa Cort Theatre sa New York City. Ang papel na ginagampanan ni Holly Golightly ay gagampanan ni [[Emilia Clarke]].<ref>{{cite web|title=Breakfast At Tiffany's—The Official Broadway Site|url=http://www.breakfastattiffanysonbroadway.com/|accessdate=12 April 2013}}</ref> ==Silipin din== {{div col|colwidth=30em}} * [[Male prostitution in the arts]] * [[Portrayal of East Asians in Hollywood]] * [[Whitewashing in film]] * [[List of Academy Award-winning films]] * [[List of American films of 1961]] * [[List of Audrey Hepburn credits]] * [[List of comedy films of the 1960s]] * [[List of films set in New York City]] * [[List of Paramount Pictures films]] * [[List of short fiction made into feature films]] * [[List of fictional books from non-print media]] {{div col end}} {{Portal bar|Academy Award|Comedy|Film in the United States|1960s}} ==Mga sanggunian== '''Notes''' {{Reflist|30em}} == Malayang pagbabasa == * ''Breakfast at Tiffany's'', by George Axelrod. Published by Paramount Home Entertainment (UK), 1960. (film script) * ''Breakfast at Tiffany's: A Short Novel and Three Stories'', by Truman Capote. Published by Random House, 1958. * {{cite book |title=Fifth Avenue, 5 A.M.: Audrey Hepburn, Breakfast at Tiffany's, and the Dawn of the Modern Woman |first=Sam |last=Wasson |isbn=978-0061774164}} ==Mga kawing panlabas== {{Sister project links|wikt=no|b=no|q=Breakfast at Tiffany's (film)|s=no|commons=Breakfast at Tiffany's (film)|n=no|v=no}} * {{IMDb title|0054698|Breakfast at Tiffany's}} * {{tcmdb title|21936|Breakfast at Tiffany's}} * {{Amg movie|6998|Breakfast at Tiffany's}} * {{AFI film|id=22674|title=Breakfast at Tiffany's}} * {{rotten-tomatoes|breakfast_at_tiffanys|Breakfast at Tiffany's}} {{Blake Edwards}} {{Capote}} {{Breakfast at Tiffany's}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Breakfast At Tiffany's (Film)}} [[Kategorya:Mga pelikula ng 1961]] [[Kategorya:Mga pelikulang komedya mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga pelikulang idinirek ni Blake Edwards]] [[Kategorya:Mga pelikula ng Paramount Pictures]] [[Kategorya:Mga pelikula mula sa Estados Unidos]] kjbixed7kil68pg425ox92dchzi27gz 0 284957 2204661 2089544 2026-04-24T19:21:54Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204661 wikitext text/x-wiki Ang '''itim na pamilihan''', kilala rin sa [[wikang Ingles]] bilang ''black market'', ''underground economy'', o ''shadow economy'', ay isang lihim na [[pamilihan]] o transaksyon na may ilang aspeto ng pagiging ilegal o makikilala sa pamamagitan ng ilang uri ng di sumusunod na gawi na may kasamang mga patakarang institusyonal. Kung ang patakaran ay pinapaliwaang ang magkasamang mga kalakal at serbisyo na ang produksyon at pamamahagi ay ipinagbabawal sa batas, ang hindi pagsunod sa patakaran ay binubuo ng isang kalakalan sa itim na pamilihan yayamang ang transaksyon mismo ay ilegal. Ang mga partidong kasangkot sa produksyon o pamamahagi ng pinagbabawal na kalakal o serbisyo ay kasapi ng ilegal na [[ekonomiya]]. Kabilang sa halimbawa ang pangangalakal ng [[droga]], [[prostitusyon]] (kung saan bawal), ilegal na pagpapalit ng [[pananalapi]] at pagtratrapik ng tao. Ang paglabag sa kodigo ng [[buwis]] na kinakasangkutan ng pag-iwas sa buwis para sa kinita ay binubuo ng pagkakasapi sa ekonomiyang hindi inulat.<ref>{{cite web|url=https://www.irs.gov/pub/irs-soi/06rastg12methods.pdf|title=Internal Revenue Service Summary of Estimation Methods|author=|date=|website=irs.gov|language=Ingles}}</ref><ref name="feige">{{cite book|author=Edgar L. Feige|year=1989|title= The Underground Economies:Tax Evasion and Information Distortion |url=https://archive.org/details/undergroundecono0000edga|editor=Edgar L.Feige|publisher=Cambridge University Press|language=Ingles}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Krimen]] 18dgtamo4qsops0akm2w13z2gqids10 0 286653 2204876 2195023 2026-04-25T06:40:49Z Julius Santos III 139725 /* Programs */ 2204876 wikitext text/x-wiki {{more footnotes|date=September 2013}} {{Infobox | title = News5 | image = [[Image:NEWS5.svg|270px|center]] | label1 = Division of | data1 = [[TV5 Network|TV5 Network Inc.]] | label2 = Country | data2 = [[Pilipinas]] | label3 = Area served | data3 = Worldwide | label4 = Key people | data4 = {{plainlist | * Patrick Paez <small> (First Vice President and Head, News and Information) </small> * Jackie Sierda <small> (Assistant Vice President, News Operations) </small> * Mary Grace Navarro <small>(Assistant Vice President, News Production) </small> * Jay Cesora Orense <small> (Head, Public Affairs Unit) </small> * Cherry Bayle <small> (OIC-Station Manager, Radyo5) </small> * Ed Lingao <small> (Chief of the Reporters) </small> }} | label5 = Headquarters | data5 = [[TV5 Media Center]], Reliance corner Sheridan Streets, Brgy. Buayang Bato, [[Mandaluyong City]], Philippines | label6 = Slogan | data6 = {{plainlist | * ''Nasa Frontline ng mga Balita'' (transl. Delivering News from the Frontlines) * ''Tapat at tamang pagbabalita para sa may alam at may pakialam'' (transl. Honest and correct reporting for those who know and care) * ''Kami ang inyong Kapatid sa balitaan at public service'' (transl. We are your Brothers and Sisters in news and public service) }} | label8 = Former names | data8 = ABC News and Public Affairs<br>TV5 News and Information | label9 = Language | data9 = {{Plainlist| * [[Tagalog language|Tagalog]] (main) * [[English]] (secondary) }} | label10 = Website | data10 = {{URL|http://news.tv5.com.ph}} }} Ang '''TV5 News and Public Affairs''', na kilalang on-air bilang '''News5''' (dating '''ABC News and Public Affairs''' at '''TV5 News and Information'''), ay ang division ng news and public affairs division programming ng Philippine media company [[TV5 Network|TV5 Network Inc.]] Ito ay headquartered sa [[TV5 Media Center]] sa [[Mandaluyong]], [[Kalakhang Maynila]], [[Pilipinas]]. == Kasaysayan == Noong Setyembre 2024, nagretiro si mamamahayag na si [[Luchi Cruz-Valdes]] bilang pinuno ng TV5 News and Public Affairs.<ref>{{Cite web |date=2024-10-01 |title=Two Thomasian journalists named officers-in-charge of Mediaquest news units |url=https://abtheflame.net/news/2024/10/two-thomasian-journalists-named-officers-in-charge-of-mediaquest-news-units/ |access-date=2025-12-19 |website=The Flame |language=en-US}}</ref> Pagkatapos nito, itinalaga si Patrick Paez bilang officer-in-charge (OIC) ng News5.<ref>{{Cite web |date=2024-10-01 |title=Two Thomasian journalists named officers-in-charge of Mediaquest news units |url=https://abtheflame.net/news/2024/10/two-thomasian-journalists-named-officers-in-charge-of-mediaquest-news-units/ |access-date=2025-12-19 |website=The Flame |language=en-US}}</ref> == Programs == === Kasalukuyang ipinalabas === ==== TV5 ==== * ''[[Frontline Pilipinas]]'' * ''Frontline Pilipinas Weekend'' * ''News5 Alerts'' * ''Ted Failon at DJ ChaCha sa Radyo5'' ==== One PH ==== * ''[[One Balita Pilipinas]]'' * ''[[Wanted sa Radyo]]'' * ''Ted Failon and DJ ChaCha sa Radyo5'' ==== One News ==== * ''One News Now'' * ''[[The Big Story (programa sa telebisyon)|The Big Story]]'' ==== Regional newscasts ==== * ''Aksyon Eastern Visayas'' (TV5 Leyte) * ''Dateline Zamboanga'' (TV5 Zamboanga) * ''Aksyon Central Visayas'' (TV5 Cebu) * ''Aksyon Northern Luzon'' (TV5 Baguio) * ''Aksyon Southern Mindanao'' (TV5 Davao) * ''Aksyon Ilocos'' (TV5 Ilocos) * ''Aksyon Bicol'' (TV5 Naga) * ''Aksyon Western Visayas'' (TV5 Iloilo) * ''Aksyon Northern Mindanao'' (TV5 Cagayan de Oro) * ''Aksyon Southern Tagalog'' (TV5 Batangas) * ''Aksyon North Central Luzon'' (TV5 Dagupan) * ''Aksyon Central Luzon'' (TV5 Tarlac) ==== Defunct regional newscasts ==== * ''Aksyon Bisaya'' ([[DYET-TV|TV5 Cebu]]) * ''Aksyon Dabaw'' (TV5 Davao) == Tignan din == * [[TV5 (Philippine TV network)|TV5]] * [[One Sports (TV channel)|One Sports]] * [[One News]] * [[One PH]] * [[DWFM|Radyo5 92.3 News FM]] ==Talasanggunian== {{reflist}} {{News5}} {{TV5}} [[Kategorya:TV5 Network]] == Mga sanggunian == 9sp3tf86a2phklphwrtqb4eecb97cjz 0 287479 2204752 2201133 2026-04-24T20:26:28Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204752 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Brooklyn_Museum_-_What_Our_Lord_Saw_from_the_Cross_(Ce_que_voyait_Notre-Seigneur_sur_la_Croix)_-_James_Tissot.jpg|thumb|324x324px| ''Ang krusipiksiyon, imahen mula sa Krus'' ni James Tissot, c. 1890]] Ang '''Pitong Huling Salita''' '''ni Jesus sa krus''' (tinatawag ding '''Siete Palabras''') ay ang pitong mga pananalitang ayon sa Biblia na iniuugnay kay [[Hesus|Jesus]] sa panahon ng kaniyang pagkapako sa krus. Ayon sa kaugalian, ang maikling pananalita ay tinawag na "mga salita." Sila ay natipon mula sa apat na [[Ebanghelyo|Mga Kanonikong Ebangelyo]].<ref>Geoffrey W. Bromiley, ''International Standard Bible Encyclopedia'', Eerdmans Press 1995,</ref><ref>Joseph F. Kelly, ''An Introduction to the New Testament for Catholics'' Liturgical Press, 2006 {{ISBN|978-0-8146-5216-9}} p. 153</ref> Tatlo sa mga salitang lumitaw lamang sa [[Ebanghelyo ni Lucas]] at tatlo lamang sa [[Ebanghelyo ni Juan]]. Ang iba pang pananalita ay lumilitaw kapwa sa [[Ebanghelyo ni Mateo]] at ng [[Ebanghelyo ni Marcos]].<ref name="Houlden627">{{cite book | last = Houlden | first = Leslie | title = Jesus: The Complete Guide | year = 2006 | page = 627 | isbn = 0-8264-8011-X}}</ref> Sa mga aklat nina Mateo at Marcos, si Jesus ay sumisigaw sa Diyos. Sa Lucas, pinatawad niya ang kaniyang mga mamamatay, binibigyan ng katiyakan ang nagwawalang magnanakaw, at pinupuri ang kaniyang kaluluwa sa Ama. Sa Juan, nakikipag-usap siya sa kaniyang ina, nagsasabing siya ay nauuhaw, at ipinahayag ang katapusan ng kaniyang buhay sa lupa. Ang pangwakas na articulated na salita ng isang tao na sinabi bago ang kamatayan o bilang mga pamamaraang kamatayan sa pangkalahatan ay kinuha upang magkaroon ng partikular na kahalagahan. Ang pitong kasabihan na ito, na " huling mga salita ", ay maaring magbigay ng isang paraan upang maunawaan kung ano ang huli mahalaga sa taong ito na namamatay sa krus.<ref name="Hamilton">{{cite book | last = Hamilton | first = Adam | title = 24 Hours That Changed the World | url = https://archive.org/details/24hoursthatchang0000hami_l3n3 | publisher = Abingdon Press | year = 2009 | isbn = 978-0-687-46555-2}}</ref> Ang buyagyag o munting mga kasabihan na naitala sa mga kuwentong biblikal ay nagpapahiwatig na si Jesus ay nanatiling medyo tahimik para sa mga oras na siya ay nakabitin doon.<ref>Wilson, Ralph F. "Ang Pitong Huling Salita ni Kristo mula sa Krus". < [http://www.jesuswalk.com/7-last-words/ Http://www.jesuswalk.com/7-last-words/] ></ref> Mula noong ika-16 na siglo, ang mga ito ay malawak na ginagamit sa mga sermon sa [[Biyernes Santo]], at ang buong mga aklat ay nakasulat sa teolohikal na pagtatasa sa kanila.<ref name="Houlden627"/><ref>''Jesus of Nazareth'' by W. Mccrocklin 2006 {{ISBN|1-59781-863-1}} p. 134</ref><ref name="Houlden645">''Jesus in history, thought, and culture: an encyclopedia, Volume 1'' by James Leslie Houlden 2003 {{ISBN|1-57607-856-6}} p. 645</ref><ref>''The Seven Last Words From The Cross'' by Fleming Rutledge 2004 {{ISBN|0-8028-2786-1}} p. 8–10</ref> Ang Pitong Huling Salita mula sa Krus ay isang mahalagang bahagi ng liturhiya sa [[Anglikanismo|Anglikano]], [[Simbahang Katolika Romana|Katoliko]], [[Protestantismo|Protestante]], at iba pang mga tradisyong Kristiyano.<ref>{{cite book | last = Young | first = Richard | title = Echoes from Calvary: Meditations on Franz Joseph Haydn's *The Seven Last Words of Christ*, Volume 1 | date = February 25, 2005 | publisher = [[Rowman & Littlefield]] | isbn = 9780742543843 | url = https://books.google.com/?id=QHz5czNrWlYC&pg=PA191&dq=seven+last+words+from+the+cross+Good+Friday+Methodist#v=onepage&q&f=false | access-date = 1 April 2012 | quote = Interestingly, the Methodist ''Book of Worship'' adopted by the General Conference of 1964 presented two services for Good Friday: a Three Hours' Service for the afternoon and a Good Friday evening service that includes the "Adoration at the Cross" (the Gospel, Deprecations, and Adoration of the Cross) but omits a communion service, which would be the Methodist equivalent of the Mass of the Presanctified.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=PWYMAAAAYAAJ&pg=PA51&dq=seven+last+words+from+the+cross+Good+Friday+Anglican#v=onepage&q=seven%20last%20words%20from%20the%20cross%20Good%20Friday%20Anglican&f=false|title=The Encyclopædia Americana: a library of universal knowledge, Volume 13|publisher=[[Encyclopedia Americana]]|accessdate=1 April 2012|quote=The 'Three Hours' Devotion, borrowed from Roman usage, with meditation on the 'seven last words' from the Cross, and held from 12 till 3, when our Lord hung on the Cross, is a service of Good Friday that meets with increasing acceptance among the Anglicans.}}</ref> Ang pitong pananalitang kalimitan ay isang halimbawa ng Kristiyanong diskarte sa pagtatayo ng pagkakaisa ng Ebanghelyo kung saan ang materyal mula sa iba't ibang mga Ebanghelyo ay pinagsama, na gumagawa ng isang tala na higit pa sa bawat Ebanghelyo.<ref name="Houlden627"/><ref name="JInt">[[Bart D. Ehrman|Ehrman, Bart D.]]. [[Jesus, Interrupted]], HarperCollins, 2009. {{ISBN|0-06-117393-2}}</ref> Ilang [[Kompositor|kompositor]] ang nagtakda ng Pitong Huling Salita sa musika . == Pitong kasabihan == Ang pitong kasabihan ay bahagi ng isang Kristiyanong pagmumuni-muni na kadalasang ginagamit sa panahon ng [[Panahon ng Kuwaresma|Kuwaresma]], [[Mahal na Araw|Banal na Linggo]] at [[Biyernes Santo]] . Ang malimit na pagkakasunud-sunod ng mga kasabihan ay:<ref>Jan Majernik, ''The Synoptics'', Emmaus Road Press: 2005 {{ISBN|1-931018-31-6}}, p. 190</ref> # Lucas 23:34: Ama, patawarin mo sila, sapagkat hindi nila alam ang kanilang ginagawa. # Lucas 23:43: Katotohanang sinasabi ko sa iyo, ngayon ay makakasama kita sa paraiso. # Juan 19: 26-27: Babae, tingnan mo ang iyong anak. Anak, narito ang iyong ina # Mateo 27:46 at Marcos 15:34 Diyos ko, Diyos ko, bakit mo ako pinabayaan? # Juan 19:28: ako'y nauuhaw. # Juan 19:30: Natapos na. (Mula sa Griyego na "Tetelestai" na isinalin din na "Ito ay nagawa", o "Ito ay kumpleto". ) # Lucas 23:46: Ama, sa iyong mga kamay ay ipinagkakatiwala ko ang aking kaluluwa. Ayon sa kaugalian, ang mga pitong kasabihang ito ay tinatawag na mga salita ng 1. ''Pagpapatawad'', 2. ''Kaligtasan'', 3. ''Relasyon'', 4. ''Pagtalikod'', 5. ''Pagkabalisa'', 6. ''Tagumpay'' at 7. ''Muling pagsasama-sama''.<ref name="Bromiley">''The International Standard Bible Encyclopedia'' by Geoffrey W. Bromiley 1988 {{ISBN|0-8028-3785-9}} p. 426</ref> Tulad ng makikita mula sa talaan sa itaas, hindi lahat ng pitong kasabihan ay matatagpuan sa alinmang isang tala ng pagpapako sa krus ni Jesus. Ang paghanay ay pagsasama ng mga teksto mula sa bawat isa sa apat na canonical gospels. Sa mga ebanghelyo nina [[Ebanghelyo ni Mateo|Mateo]] at [[Ebanghelyo ni Marcos|Marcos]], si Jesus ay nakasiping sa Aramaiko, sumigaw sa ''ikaapat na'' parirala. . Sa [[Ebanghelyo ni Lucas]], ang una, ikalawa, at ikapitong pananalita ay nangyari. Ang ikatlo, ikalima at ikaanim na kasabihan ay makikita lamang sa [[Ebanghelyo ni Juan]] . Sa ibang salita: * Sa [[Ebanghelyo ni Mateo|Mateo]] at [[Ebanghelyo ni Marcos|Marcos]] : ** ''Diyos ko, Diyos ko, bakit mo ako pinabayaan?'' * Sa [[Ebanghelyo ni Lucas|Lucas]] : ** ''Ama, patawarin mo sila, sapagkat hindi nila alam kung ano ang ginagawa nila'' ** ''Tunay, sinasabi ko sa iyo, ngayon ay makakasama kita sa paraiso'' (bilang tugon sa [[San Dimas|isa sa dalawang magnanakaw na ipinako sa krus sa tabi niya]] ) ** ''Ama, sa iyong mga kamay ko ang aking kaluluwa'' (huling mga salita) * Sa [[Ebanghelyo ni Juan|Juan]] : ** ''Babae, narito ang iyong anak: narito ang iyong ina'' (nakadirekta kay Maria, ang ina ni Jesus, bilang isang sanggunian sa sarili, o bilang isang sanggunian sa minamahal na disipulo at isang tagubilin sa disipulo mismo) ** ''Nauuhaw ako'' (bago pa ang isang wetted sponge, na binanggit ng lahat ng mga Canonical Gospels, ay inaalok) ** ''Tapos na'' (huling salita) === 1. Ama, patawarin mo sila, sapagkat hindi nila alam kung ano ang ginagawa nila === {{Bibleref2|Lucas|23:34}} : ''Pagkatapos ay sinabi ni Jesus, "Ama, patawarin mo sila, sapagkat hindi nila alam kung ano ang kanilang ginagawa."'' Ang unang sinasabi ni Jesus sa krus ay ayon sa kaugalian ay tinatawag na "Ang Salita ng Pagpapatawad".<ref name="Bromiley"/> Ito ay nauunawaan bilang panalangin ni Jesus para sa [[kapatawaran]] para sa Romanong sundalo na crucious sa kaniya at lahat ng iba pa na kasangkot sa kaniyang pagpapako sa krus.<ref>[[Vernon K. Robbins]] in ''Literary studies in Luke-Acts'' by Richard P. Thompson (editor) 1998 {{ISBN|0-86554-563-4}} pp. 200–201</ref><ref>''Mercer dictionary of the Bible'' by Watson E. Mills, Roger Aubrey Bullard 1998 {{ISBN|0-86554-373-9}} p. 648</ref><ref>''Reading Luke-Acts: dynamics of Biblical narrative'' by William S. Kurz 1993 {{ISBN|0-664-25441-1}} p. 201</ref><ref>''Luke's presentation of Jesus: a Christology'' by [[:de:Robert F. O'Toole]] 2004 {{ISBN|88-7653-625-6}} p. 215</ref> Ang ilang mga unang manuskrito ay hindi kasama ang pangungusap na ito sa Lucas 23:34.<ref>Steven L. Cox, Kendell H. Easley, 2007 ''Harmony of the Gospels'' {{ISBN|0-8054-9444-8}} p. 234</ref> === 2. Ngayon ay makakasama ka sa akin sa paraiso === {{Bibleref2|Lucas|23:43}} : ''At sinabi niya sa kaniya, "Katotohanang, sinasabi ko sa iyo, ngayon ay makakasama ka sa akin sa paraiso".'' Ang salitang ito ay ayon sa kaugalian na tinatawag na "Ang Salita ng Kaligtasan".<ref name="Bromiley"/> Ayon sa Ebanghelyo ni Lucas, si Jesus ay ipinako sa krus sa pagitan ng dalawang magnanakaw (kalimitang pinangalanang [[San Dimas|Dismas]] at Gestas), isa sa mga ito ang tumataguyod sa kawalang-kasalanan ni Hesus at hinihiling sa kaniya na alalahanin siya kapag siya ay dumating sa kaniyang kaharian. Sumagot si Hesus, "Tunay na sinasabi ko sa iyo ..." ( {{Lang|grc|ἀμήν λέγω σοί}} , ''[[Siya nawa|amēn]] legō soi'' ), kasunod ang tanging anyo ng salitang "[[Paraiso]]" sa mga Ebanghelyo ({{Lang|grc|παραδείσω}} , ''paradeisō'', mula sa [[Wikang Persyano]] ''pairidaeza'' "paraisong hardin"). Ang isang tila baga simpleng pagbabago sa bantas sa pananalitang ito ay naging paksa ng mga pagkakaiba ng doktrina sa mga Kristiyanong grupo, na ibinigay sa kakulangan ng bantas sa orihinal na mga tekstong Griyego.<ref name="Buckley48">''The Blackwell Companion to Catholicism'' by James Buckley, Frederick Christian Bauerschmidt and Trent Pomplun, 2010 {{ISBN|1-4443-3732-7}} p. 48</ref> Ang mga Katoliko at karamihan sa mga Protestanteng Kristiyano ay karaniwang gumagamit ng isang bersyon na nagbabasa ng "ngayon ay makakasama mo ako sa Paraiso".<ref name="Buckley48" /> Ipinapalagay ng pagbabasa na ito ang tuwirang paglalayag sa Langit at walang kabatiran ng [[purgatoryo]] .<ref name="Buckley48" /> Sa kabilang banda, ang ilang mga Protestante na naniniwala sa [[pagtulog ng kaluluwa]] ay gumamit ng pagbabasa na nagpapahiwatig ng "sinasabi ko sa iyo ngayon", anupat binubuksan ang pagkakataon na ang pahayag ay ginawa ngayon, ngunit ang pagdating sa Langit ay maaring mamaya.<ref name="Buckley48" /> === 3. Narito ang iyong anak: narito ang iyong ina === [[Talaksan:N-s-dos-passos-19.jpg|right|thumb| Ang krusipiksiyon ay itinuring bilang ''Stabat Mater'' kasama ang Birheng Maria, Porto Alegre, [[Brazil|Brasil]], ika-19 siglo. ]] {{Bibleref2|Juan|19:26-27}} : ''Nakita ni Jesus ang kaniyang sariling ina, at ang alagad na nakatayo malapit sa kaniyang minamahal, sinabi niya sa kaniyang ina, "Babae, tingnan mo ang iyong anak".'' ''Pagkatapos ay sinabi niya sa disipulo, "Narito ang iyong ina".'' ''At mula sa oras na iyon, kinuha niya ang kaniyang ina sa kaniyang pamilya.'' Ang pahayag na ito ay ayon sa kaugalian na tinatawag na "Ang Salita ng Relasyon" at dito ipinagkatiwala ni Jesus si [[Maria]], ang kaniyang ina, sa pagkakalinga ng "alagad na iniibig ni Jesus".<ref name="Bromiley"/> Ministri ng Methodist na Adam Hamilton's 2009 interpretation: "Tumingin si Jesus mula sa krus upang makita ang kaniyang ina na nakatayo sa malapit. Bilang alam natin, isa lamang sa labindalawang apostol ang nasa paanan ng krus: "ang alagad na minamahal ni Jesus," kadalasang tinukoy bilang Juan. Hubad at sa kakila-kilabot na sakit, naisip niya hindi sa kaniyang sarili ngunit nag-aalala para sa kaginhawaan ng kaniyang ina pagkatapos ng kaniyang kamatayan. Ipinapakita nito ang sangkatauhan ni Jesus at ang lalim ng pag-ibig niya para sa kaniyang ina at ang alagad sa kung saan ang pag-aalaga niya ipinagkatiwala sa kaniya. " <ref name="Hamilton"/> === 4. Diyos ko, Diyos ko, bakit mo ako pinabayaan? === {{Bibleref2|Mateo|27:46}} : ''Mga ikasiyam na oras, si Jesus ay sumigaw ng malakas na tinig, sinasabing "Eli Eli lama sabachthani?" na kung saan ay, "Diyos ko, Diyos ko, bakit mo ako pinabayaan?"'' {{Bibleref2|Marcos|15:34}} : ''At nangyari nang ikasiyam na oras, si Jesus ay sumigaw ng malakas na tinig, "Eloi Eloi lama sabachthani?" na kung saan ay isinalin, "Diyos ko, aking Diyos, bakit mo ako pinabayaan?"'' Ito lamang ang sinasabi na lumilitaw sa higit sa isang Ebanghelyo,<ref name="Bromiley"/> at isang sipi mula sa {{Bibleref2|Awit|22:1|MBBTAG}}. Ang sinasabi na ito ay kinuha ng ilan bilang pag-alila sa Anak ng Ama. Ang ibang mga dalubhasa ay nauunawaan ang sigaw bilang isang tunay na tao at nakadama ng talikuran. Patayin sa pamamagitan ng kaniyang mga kaaway, na napakalayo ng kaniyang mga kaibigan, maaring naramdaman din siya ng Diyos.<ref>Conner, WT ''Ang Krus sa Bagong Tipan'' . Nashville: Broadman Press, 1954. ASIN: B0007EIIPI p.34</ref> Sinasabi ng iba na ito bilang unang mga salita ng Awit 22 at iminumungkahi na binabanggit ni Jesus ang mga salitang ito, marahil kahit na ang buong awit, "upang ipakita niya ang kaniyang sarili na ang pagiging tunay na Kanino ang mga salita ay tumutukoy, upang ang mga Hudyo ng mga eskriba at mga tao ay maaring suriin at tingnan ang dahilan kung bakit hindi siya bumaba mula sa krus, lalo, dahil ipinakilala ito ng tunay na awit na hinirang na siya ay dapat magdusa ng mga bagay na ito. " <ref>"Pulpit Commentary". Tingnan ang Marcos 15:34, http://biblehub.com/commentaries/pulpit/mark/15.htm</ref> Itinuturo ng dalubhasang si Frank Stagg ang tinatawag niyang "misteryo ng pagkakatawang-tao ni Jesus:" ... siya na namatay sa Golgota (Kalbaryo) ay isa sa Ama, na ang Diyos ay kay Cristo, at sa parehong oras ay sumigaw siya sa ang Ama ".<ref name="StaggF">Stagg, Frank. ''New Testament Theology''. Broadman Press, 1962. {{ISBN|0-8054-1613-7}}</ref> Sa [[Wikang Arameo|Aramaic]], ang parirala ay / ay isinasalin, "אלי אלי למה שבקתני". Habang ''" ang mga kuko sa mga pulso ay naglalagay ng presyon sa malaking median nerve, at ang malubhang napinsala nerbiyos ay nagiging sanhi ng masakit na sakit"'', ang [[Kordero ng Diyos (awit)|Kordero ng Diyos ay]] nakakaranas ng pag-abandona sa [[kaluluwa]] ng Diyos, isang napakasakit na sakit na ''"ang diwa ng walang hanggang paghatol sa Impiyerno "'' .{{fact}} === 5. Nauuhaw ako === {{Bibleref2|Juan|19:28}} : ''Sinabi niya, "Nauuhaw ako".'' Ang pahayag na ito ay ayon sa kaugalian na tinatawag na "Ang Salita ng pagkabalisa" at inihambing at sinasalungat sa pakikipagtagpo ni Jesus sa Babaeng Samaritana sa Balon sa {{Bibleref2|Juan|4:4-26|MBBTAG}} .<ref name="Bromiley"/> Tulad ng sa iba pang mga talaan, sa Ebanghelyo ni Juan sinabi ni Jesus ay inalok ng inumin ng maasim na alak, pagdaragdag na ang taong ito ay inilagay ang isang espongha na inilubog sa alak sa isang hyssop branch at ginawang ito sa mga labi ni Jesus. Ang mga sanga ng Isopo ay nakilala nang malaki sa Lumang Tipan at sa Aklat ng mga Hebreo.<ref>Isopo. cf. {{Bibleref2|Exodo|12:22}}: ay ginamit upang iwisik ang dugo ng kordero ng Paskuwa sa itaas ng mga pintuan ng mga tirahan ng mga Israelita nang patayin ang panganay ng mga Ehipsiyo; {{Bibleref2|Levitico|14}}: Ang isopo na nakabalot sa sinulid ay ginamit upang iwiwisik ang dugo at tubig sa mga ketongin; {{Bibleref2|Levitico|14}}: Ang isopo na nakabalot sa sinulid ay ginamit din sa mahalay na kapistahan upang sila ay malinis muli; {{Bibleref2|Awit|51:7|ABTAG2001}}: Si David, sa kaniyang panalangin ng pagkumpisal, ay sumigaw sa Diyos, "Linisin mo ako ng isopo, at ako ay magiging malinis."; at {{Bibleref2|Hebreo|9:19-20}}: pagkatapos ibinigay ni Moises sa mga tao ang [[Sampung Utos ng Diyos|Sampung Utos]], "kinuha niya ang dugo ng mga guya at mga kambing, na may tubig at pula na lana at isopo, at binasbasan ang balumbon at ang buong bayan, na sinasabi, 'Ito ang dugo ng tipan na inalay ng Diyos para sa inyo. {{Cite book | last1 = Hamilton | first1 = Adam | lastauthoramp = yes | title = 24 Hours That Changed the World | url = https://archive.org/details/24hoursthatchang0000hami_l3n3 | publisher = Abingdon Press | place = Nashville | year = 2009 | isbn=978-0-687-46555-2 | postscript = <!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}} }}</ref> Ang pahayag ni Jesus ay binibigyang-kahulugan ni Juan bilang katuparan ng propesiya na ibinigay sa {{Bibleref2|Awit|69:21|MBBTAG}} (cf. {{Bibleref2|Awit|22:15|MBBTAG}} ), kaya ang panipi mula sa Ebanghelyo ni Juan ay kinabibilangan ng komento "upang matupad ang mga banal na kasulatan". === 6. Naganap na === {{Bibleref2|Juan|19:30}} : ''Sinabi ni Jesus, "Naganap na".'' Ang salaysay na ito ay ayon sa tradisyon na tinatawag na "Ang Salita ng Pagtatagumpay" at isolohiko kahulugan bilang pagpapahayag ng katapusan ng buhay ni Jesus sa lupa, sa pag-asam para sa Pagkabuhay na Mag-uli.<ref name="Bromiley"/> Isinulat ni Adam Hamilton: "Ang mga huling salita na ito ay nakikita bilang isang sigaw ng tagumpay, hindi ng pag-alis. Natapos na ngayon ni Jesus kung ano ang ginawa niya. Ang isang plano ay natupad; naging posible ang isang kaligtasan; isang pag-ibig na ipinakita. Kinuha niya ang aming lugar. Ipinakita niya ang pagkakasira ng sangkatauhan at pagmamahal ng Diyos. Inialay niya ang kaniyang sarili sa Diyos bilang isang sakripisyo para sa sangkatauhan. Habang namatay siya, natapos na ito. Sa mga salitang ito, ang pinakamatalinong tao na kailanman lumakad sa mukha ng mundong ito, ang Diyos sa laman, ay huminga nang huli. " <ref name="Hamilton"/> : p.&nbsp;112 Ang taludtod ay isinalin din bilang "natapos na." <ref>{{Cite web|url=http://biblehub.com/john/19-30.htm|title=John 19:30|quote="Jesus therefore, when he had taken the vinegar, said: It is consummated. And bowing his head, he gave up the ghost."|publisher=''Douay-Rheims Bible''}}</ref> === 7. Ama, sa iyong mga kamay pinupuri ko ang aking kaluluwa === {{Bibleref2|Lucas|23:46|MBBTAG}} : ''At nagsasalita ng malakas na tinig, sinabi ni Jesus, "Ama, sa iyong mga kamay ay pinupuri ko ang aking kaluluwa".'' Mula sa {{Bibleref2|Awit|31:5|MBBTAG}}, ang sinasabi na ito, na isang anunsyo at hindi isang kahilingan, ay karaniwang tinatawag na "Ang Salita ng muling pagsasama" at isolohikal na binigyang-kahulugan bilang pagpapahayag ni Jesus sa pagsali sa [[Diyos Ama]] sa Langit.<ref name="Bromiley"/> Sinulat ni Hamilton na "Kapag ang kadiliman ay tila nananaig sa buhay, kailangan pa ng pananampalataya kahit na makipag-usap sa Diyos, kahit na ito ay magreklamo sa kaniya. Ang mga huling salita ni Jesus mula sa krus ay nagpapakita ng kaniyang lubos na pagtitiwala sa Diyos: 'Ama, sa iyong mga kamay inihahabilin ko ang aking kaluluwa'. Ito ay tinatawag na isang modelo ng panalangin para sa lahat kapag natatakot, may sakit, o nakaharap sa sariling kamatayan. Sinasabi nito na may bisa: "{{quotation|Inihahahabilin ko ang aking sarili sa iyo, O Diyos. Sa aking pamumuhay at sa aking pagkamatay, sa mabubuting panahon at masama, anuman ako at mayroon ako, inilagay ko sa iyong mga kamay, O Diyos, para sa iyong pag-iingat.<ref name=Hamilton/>{{rp|p.112}}}} == Ang mga interpretasyong teolohikal == Ang huling mga salita ni Jesus ay ang paksa ng isang malawak na hanay ng mga Kristiyano aral at sermons, at isang bilang ng mga may-akda ay may nakasulat na mga libro na partikular na nakatuon sa mga huling kasabihan ni Kristo.<ref>David Anderson-Berry, ''Ang Pitong Kasabihan ni Kristo sa Krus'', Glasgow: Pickering & Inglis Publishers, 1871</ref><ref>[[Arthur Pink]], ''The Seven Sayings of the Saviour on the Cross'', Baker Books 2005, {{ISBN|0-8010-6573-9}}</ref><ref>Simon Peter Long, ''Ang sugat na Salita: Isang maikling pagmumuni-muni sa pitong kasabihan ni Cristo sa krus'', Mga Baker Books 1966</ref> Ang pari at may-akda na si Timothy Radcliffe ay nagsasaad na sa Biblia, pito ang bilang ng pagiging perpekto, at tinitingnan niya ang pitong huling salita bilang pagtatapos ng Diyos ng lupon ng paglikha at nagsasagawa ng pagtatasa ng istraktura ng pitong huling salita upang makakuha ng karagdagang pananaw.<ref>Timothy Radcliffe, 2005 ''Seven Last Words'', {{ISBN|0-86012-397-9}} p. 11</ref> == Iba pang mga interpretasyon at pagsasalin == [[Talaksan:Miguel_Angel_Crucifixion_La_Redonda_Logrono_Spain.jpg|right|thumb| [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]] : ''Pagpapako sa Krus ni Kristo'', 1540 ]] Ang [[Wikang Griyego|salitang]] "Diyos ko, aking Diyos, bakit mo ako pinabayaan" ay karaniwang ibinigay sa transliterated [[Wikang Arameo|Aramaic na]] may pagsasalin (na orihinal na [[Wikang Griyego|Griyego]] ) pagkatapos nito. Ang pariralang ito ay ang pambungad na taludtod ng {{Bibleref2|Psalm|22|CEV}}, isang awit tungkol sa pag-uusig, ang awa, at kaligtasan ng Diyos. Karaniwan para sa mga tao sa panahong ito upang mag-reference ng mga kanta sa pamamagitan ng pag-quote sa kanilang mga unang taludtod. Sa mga talata agad na sumunod sa sinasabi na ito, sa parehong mga Ebanghelyo, ang mga tagapanood na nakarinig ng panaw ni Jesus ay nauunawaan niya na humihingi ng tulong mula kay [[Elias]] (Eliyyâ). Ang bahagyang pagkakaiba sa pagitan ng dalawang talaan sa ebanghelyo ay marahil dahil sa [[diyalekto]]. Ang anyo ni Mateo ay anyong mas nasangkot ng [[Wikang Ebreo|Wikang Hebreo]], samantalang ang Mark ay mas kolokyal. Ang parirala ay maaring alinman sa: :* אלי אלי למה עזבתני [ēlî ēlî lamâ azavtanî]; o :* אלי אלי למא שבקתני [ēlî ēlî lamâ šabaqtanî]; o :* אלהי אלהי למא שבקתני [ēlâhî ēlâhî lamâ šabaqtanî] Ang salitang Aramaic na šabaqtanî ay batay sa pandiwa šabaq, 'upang payagan, pahintulutan, patawarin, at talikuran', na may perpektong pangwakas na pagtatapos -t (2nd person singular: 'you'), at ang bagay na suffix -anî ( 1st person singular: 'me').<ref>''Dictionary of biblical tradition in English literature'' by David L. Jeffrey 1993 {{ISBN|0-8028-3634-8}} p. 233</ref> NILALAMAN ni Robert Robertson na ang "tinatawag na [[Ebanghelyo ni Pedro]] [http://www.earlychristianwritings.com/text/gospelpeter.html 1.5 ay] nagpapanatili ng ganitong pananalita sa isang [[Docetismo|dokumentong]] ( Katotohanan ): 'Aking kapangyarihan, ang aking kapangyarihan, pinabayaan mo ako! ' <ref name="robertson">''Robertson's Word Pictures of the New Testament'' (Broadman-Holman, 1973), vol. 1. {{ISBN|0-8054-1307-3}}.</ref> == Ang kasaysayan ng mga kasabihan == Isinasaalang- alang ni James Dunn ang pitong pananalita na mahina ang naitatag sa tradisyon at nakikita ito bilang bahagi ng mga elaborasyon sa magkakaibang mga pag-uulit ng huling mga oras ni Jesus.<ref name="Dunn">James GD Dunn, ''Remembered ni Jesus'', Eerdmans, 2003, pp. 779-781.</ref> Gayunman, tinutukoy ni Dunn ang pagiging tunay ng Mark / Mateo na sinasabi sa pamamagitan ng pagtatanghal kay Jesus na nakikita ang kaniyang sarili na 'pinabayaan' ito ay isang kahihiyan sa unang Iglesya, at sa gayon ay hindi malalang.<ref name="Dunn" /> Sinabi ni Geza Vermes na ang unang kasabihan mula sa (Mateo at Marcos) ay isang panipi mula sa Awit 22, at samakatuwid ay paminsan-minsang makikita bilang isang teolohikal at pampanitikang kagamitan na ginagamit ng mga manunulat.<ref>[[Geza Vermes]], ''The Passion'', Penguin 2005, p. 75.</ref> Ayon sa Vermes, ang mga pagtatangka na bigyang-kahulugan ang pagpapahayag bilang isang inaasahang sanggunian sa banal na kasulatan ay nagbibigay ng di-tuwirang katibayan ng pagiging tunay nito.<ref name="Vermes">Vermes, Géza. Ang tunay na ebanghelyo ni Jesus. London, Penguin Books. 2004.</ref> Sa kabilang dako naman, sinabi ni Leslie Houlden na sadyang isinama ni Lucas ang sinabi ni Mateo / Marko mula sa kaniyang Ebanghelyo dahil hindi ito angkop sa modelo ni Jesus na itinanghal niya.<ref name="Houlden627"/><ref name="Houlden645"/> == Tingnan din == * Mga setting ng musika ng Pitong Huling Salita ni Kristo * [[Daan ng Krus|Ang mga Estasyon ng Krus]] * Aramaic ni Jesus * Pagpapako sa krus ni Jesus * Buhay ni Jesus sa Bagong Tipan * Tatlong Oras na 'Agony == Mga sanggunian == * ''Ang Reader's Encyclopedia'', Second Edition 1965, publisher Thomas Y. Crowell Co., New York, edisyon 1948, 1955. Library of Congress Catalog Card No. 65-12510, pp. &nbsp; 917-918 {{reflist}} == Mga panlabas na kawing == * [http://www.patheos.com/blogs/markdroberts/series/the-seven-last-words-of-christ-reflections-for-holy-week/ Ang Pitong Huling Salita ni Kristo], Rev. Dr. Mark D. Roberts, Patheos * Ang Pitong Huling Salita ni Kristo: libreng mga marka [[Kategorya:Articles with inconsistent citation formats]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] sq8npr043j28t2bft9wzces9d58b7qt 0 288086 2204778 2175885 2026-04-24T20:46:38Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204778 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building |image=Exterior Sagrada Família2.jpg |caption=Dayag ng Pasyon noong Hulyo 2018 |map_type= |map_size= |map_caption= |location=[[Barcelona]], [[Katalunya]], Espanya |latitude= |longitude= |religious_affiliation=[[Katolisismo]] |district=[[Roman Catholic Archdiocese of Barcelona|Barcelona]] |consecration_year=7 Nobyembre 2010 <!-- | status = Expiatory church --> |status=[[Basilika menor]] |functional_status=Aktibo/hindi tapos |heritage_designation=1969, 1984 |leadership=[[Kanyang Kadakilaan]] [[Juan José Omella|Juan Josep Cardinal Omella]], [[Arsobispo ng Barcelona]] |website={{URL|https://sagradafamilia.org}} |architecture=yes |architect=[[Antoni Gaudí]] |architecture_type= |architecture_style=[[Modernisme]] |general_contractor=Lupon ng Konstruksyon ng Pundasyon ng La Sagrada<ref>[http://www.ccfundacions.cat/fundacions/fundacio-junta-constructora-del-temple-expiatori-de-la-sagrada-familia Fundació junta constructora del Temple Expiatori de la Sagrada Família] Fundacions.cat</ref><br> {{dubious|date=May 2012}} |facade_direction=Timog-silangan |groundbreaking={{start date and age|df=yes|1882}} |year_completed=gawain sa istraktura 2026<ref>{{cite web|url=https://blog.sagradafamilia.org/en/divulgation/what-are-the-main-milestones-for-the-sagrada-familia-in-the-future/|title=What are the main milestones for the Sagrada Família in the future?|first=Sharon Cunningham|last=says|date=30 October 2017|website=Blog Sagrada Família|access-date=18 Mayo 2019|archive-date=23 Nobiyembre 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201123192148/https://blog.sagradafamilia.org/en/divulgation/what-are-the-main-milestones-for-the-sagrada-familia-in-the-future/|url-status=dead}}</ref> (pagtatantiya noong 2017)<br> palamuti 2032<ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/3052694/100-years-after-breaking-ground-gaudis-la-sagrada-familia-enters-final-stage|title=100 Years After Breaking Ground, Gaudi’s La Sagrada Familia Enters Final Stage|first=Meg|last=Miller|date=26 October 2015|website=Fast Company}}</ref>|construction_cost=|specifications=yes|capacity=9,000|length={{convert|90|m|-1|abbr=on}}<ref name="gimeno"/> |width={{convert|60|m|-1|abbr=on}}<ref name="gimeno"/> |width_nave={{convert|45|m|-1|abbr=on}}<ref name="gimeno"/> |height_max= |dome_quantity= |dome_height_outer= |dome_height_inner= |dome_dia_outer= |dome_dia_inner= |spire_quantity=18 (8 na itinayo na) |spire_height={{convert|170|m|-1|abbr=on}} (planado) |materials= |building_name=Sagrada Família }} Ang '''''Temple Expiatori de la Sagrada Família''''' ([[Wikang Catalan|Catalan]]: <span class="IPA" title="Representation in the International Phonetic Alphabet (IPA)">[[Help:IPA/Catalan|[səɣɾaðə fəmili.ə]]]</span>; {{Lang-es|Templo Expiatorio de la Sagrada Familia}}; "[[Expiation|Ekspiyasyoning]] Simbahan ng [[Banal na Mag-anak]]") <ref>{{Cite web|title=Història de la Basilica, 1866–1883: Origens|url=https://sagradafamilia.org/historia-del-temple|work=Fundació Junta Constructora del Temple Expiatori de la Sagrada Família|accessdate=2019-03-23}}</ref> ay isang malaking di-tapos na simbahang [[Simbahang Katolika Romana|Katolika Romana]] sa [[Lungsod ng Barcelona|Barcelona]], na dinisenyo ng [[Catalan people|Katalanong]] arkitekto na si [[Antoni Gaudí]] (1852-1926). Bahagi ng isang [[Pandaigdigang Pamanang Pook]] ng [[UNESCO]] ang gawa ni Gaudí sa gusali.<ref name="UNESCO"/>' Noong Nobyembre 2010, bininyagan ni [[Papa Benedicto XVI]] ang simbahan at ipinahayag ito bilang isang [[Minor basilica|basilika menor]].<ref>{{Cite web|url=http://www.zenit.org/article-29981?l=english|title=Pontiff to Proclaim Gaudí's Church a Basilica|accessdate=7 November 2010|archive-date=25 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100925095015/http://www.zenit.org/article-29981?l=english|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://press.catholica.va/news_services/press/vis/dinamiche/b2_en.htm|title=The Pope Consecrates The Church of the Sagrada Familia|accessdate=11 November 2010|archive-date=4 Agosto 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100804032420/http://press.catholica.va/news_services/press/vis/dinamiche/b2_en.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="CNSvisit">{{Cite web|title=Pope to visit Santiago de Compostela, Barcelona in November|url=http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/1000887.htm|accessdate=7 July 2010|archive-date=22 Hulyo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150722225009/http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/1000887.htm|url-status=dead}}</ref> Noong 1882, nagsimula ang pagtatayo ng Sagrada Família sa ilalim ng arkitekto na si [[Francisco de Paula del Villar]]. Noong 1883, nang nagbitiw si Villar,<ref name="UNESCO"/> naging punong arkitekto si Gaudí, kung saan binabago ang proyekto gamit ang kanyang estilo ng arkitektura at inhenyeriya, na pinagsasama ang mga pormang [[Arkitekturang Gotiko|Gotiko]] at kurbilinyar na [[Art Nouveau]]. Inihandog ni Gaudí ang natirang bahagi ng kanyang buhay sa proyekto, at inilibing siya sa kripta. Sa panahon ng kanyang kamatayan sa edad na 73 noong 1926, nang sinagasaan siya ng isang tram, wala pang isang-kapat na bahagi ng proyekto ang kumpleto.<ref name="nyt1"/> Umaasa lamang sa mga pribadong donasyon, dahan-dahang tumuloy ang konstruksyon ng Sagrada Família at naantala noong [[Digmaang Sibil ng Espanya]]. Noong Hulyo 1936, sinunog ng mga rebolusyonaryo ang kripta at pinasukan ang pagawaan, bahagyang nilipol ang mga orihinal na plano, mga guhit, at mga modelong eskayola ni Gaudí, na humantong sa pagtitipon nang 16 na taon ng mga kapiraso ng modelong maestro.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/cities/2015/jun/03/barcelona-sagrada-familia-gaudi-history-cities-cathedral-poor-church-religion|title=Barcelona's Sagrada Família: Gaudí's 'cathedral for the poor' – a history of cities in 50 buildings, day 49|last=Fraser|first=Giles|date=3 June 2015|work=The Guardian|access-date=29 December 2018|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> Ipinagpatuloy ang konstruksyon at nagkaroon ng intermitenteng pag-unlad noong dekada 1950. Napabilis ng mga pagsulong sa mga teknolohiya tulad ng [[Computer aided design|disenyong naaasista ng kompyuter]] at kompyuterisadong [[Numerical control|kontrol ng numero]] (Ingles: ''computerized numerical control'' o CNC) ang progreso at konstruksyon pagkalipas ng gituldok noong 2010. Gayunpaman, nananatili ang ilan sa mga pinakamalaking hamon ng proyekto, kabilang ang pagtatayo ng sampu pang taluktok, sumasagisag ang bawat isa sa isang mahalagang [[List of major biblical figures|tauhang bibliya]] sa [[Bagong Tipan]].<ref name="nyt1"/> Inaasahan na makukumpleto ang gusali sa 2026, ang sentenaryo ng kamatayan ni Gaudí. May mahabang kasaysayan ang basilika ng paghahati ng opinyon ng mga residente ng Barcelona: sa unang posibilidad na makikipagkumpitensya ito sa [[Katedral ng Barcelona]], sa disenyo ni Gaudí mismo, sa posibilidad na binalewala ang orihinal na disenyo ng mga gawain pagkatapos ng pagkamatay ni Gaudí,<ref name="nyt3"/> at ang panukala noong 2007 upang bumuo ng lagusan ng koneksyong ''[[AVE|high-speed rail]]'' ng Espanya sa France na maaaring makagambala sa katatagan nito.<ref name="nyt4">{{Cite news|title=Warning: Trains Coming. A Masterpiece Is at Risk.|work=The New York Times|first=Victoria|last=Burnett|date=11 June 2007|url=https://www.nytimes.com/2007/06/11/world/europe/11spain.html?scp=20&sq=gaudi%20sagrada%20familia&st=cse}}</ref> Noong naglalarawan ng Sagrada Família, nagsabi ang kritiko sa sining na si Rainer Zerbst na "marahil imposibleng makahanap ng gusali ng iglesya tulad nito sa buong kasaysayan ng sining",<ref name="RZ">Rainer Zerbst, ''Gaudí&nbsp;– a Life Devoted to Architecture.'', pp. 190–215</ref> at inilalarawan ito ni [[Paul Goldberger]] bilang "ang pinakakahanga-hangang personal na interpretasyon ng arkitektong Gotika simula noong Gitnang Kapanahunan".<ref name="Goldberger">{{Cite news|title=Barcelona|work=National Geographic|first=Paul|last=Goldberger|date=28 January 1991|url=http://www.nationalgeographic.com/traveler/articles/1003barcelona.html}}</ref> == Kasaysayan == === Sanligan === [[Talaksan:Inside_Sagrada_familia_-_panoramio_(1).jpg|left|thumb| Modelo ng kumpletong disenyo]] Ang Basilika ng Sagrada Família ay inspirasyon ng isang tagabenta ng aklat, Josep Maria Bocabella, tagapagtatag ng ''Asociación Espiritual de Devotos de San José'' (Asosasyong Espirituwal ng mga Deboto ni San Jose).<ref name="gbc">The Gaudí & Barcelona Club [http://www.gaudiclub.com/ingles/i_vida/i_sagr.html Sagrada Família]</ref> Pagkatapos ng isang pagbisita sa [[Lungsod ng Vaticano|Vaticano]] noong 1872, bumalik si Bocabella mula sa Italya na may balak na bumuo ng simbahang hango sa [[Basilica della Santa Casa|basilika]] sa [[Loreto, Marche|Loreto]].<ref name="gbc"/> Sinimulan ang kriptang apsis ng simbahan, na pinondohan ng mga donasyon, noong Marso 19, 1882, sa pagdiriwang ng San Jose, na nakabatay sa disenyo ni arkitekto [[Francisco de Paula del Villar y Lozano|Francisco de Paula del Villar]], na nagplano ng isang [[Gothic revival|muling pagsilang ng Gotikong]] simbahan ng karaniwang anyo.<ref name="gbc" /> Nakumpleto ang kriptang apsis bago ang pagbitay ni Villar noong Marso 18, 1883, nang iniligay si Gaudí bilang responsable sa disenyo nito, na ibinago niya nang husto.<ref name="gbc" /> Nagsimulang pagtrabahuan ni Antoni Gaudí ang simbahan noong 1883 ngunit hindi hinirang na Direktor ng Arkitekto hanggang 1884. === Konstruksyon === [[Talaksan:Sagrada_familia_construction_differences.jpg|thumb|Halata ang bagong pagkakantero sa Sagrada Família salungat sa mga mantsa at gasgas ng mga mas lumang seksyon.]] Sa paksa ng napakatagal na panahon ng konstruksyon, pinaniniwalaang sinabi ni Gaudí na: "Hindi nagmamadali ang aking kliyente."<ref name="Time"/> Nang mamatay si Gaudí noong 1926, nasa gitna ng 15 at 25 porsiyentong kumpleto ang basilika.<ref name="nyt1"/><ref name="nyt2">{{Cite news|title=ARCHITECTURE: Gaudí's Unfinished Masterpiece Is Virtually Complete|work=The New York Times|first=Valerie|last=Gladstone|date=22 August 2004|url=https://www.nytimes.com/2004/08/22/arts/architecture-gaudi-s-unfinished-masterpiece-is-virtually-complete.html?scp=10&sq=gaudi%20sagrada%20familia&st=cse}}</ref> Pagkatapos ang kamatayan ni Gaudí, natuloy ang gawain sa ilalim ng direksyon ni [[Domènec Sugrañes i Gras]] hanggang gambalain ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] noong 1936. Nasira ang mga bahaging hindi natapos ng basilika at mga modelo at pagawaan ni Gaudí sa panahon ng digmaan ng mga [[Anarchist Catalonia|anarkista ng Katalunya]]. Ang kasalukuyang disenyo ay batay sa mga muling ibinuong bersyon ng mga plano na sinunog gayundin sa mga modernong pagbagay. Mula noong 1940, tumuloy sa pagsasagawa ang mga sumusunod na arkitekto: Francesc Quintana, [[Isidre Puig Boada]], Lluís Bonet i Gari, at Francesc Cardoner. Dinisenyo ni [[Carles Buïgas]] ang pananglaw. Naglangkap ang kasalukuyang direktor at anak ni Lluís Bonet, Jordi Bonet i Armengol, ng mga kompyuter sa mga proseso ng disenyo at pagtatayo mula noong dekada 1980. Naglilingkod si [[Mark Burry]] ng Bagong Selanda bilang Ehekutibong Arkitekto at Mananaliksik.<ref>{{Cite news|title=The Gaudí code|url=https://www.barcelona-metropolitan.com/features/life-in-barcelona-the-gaud%C3%AD-code/|accessdate=13 February 2019}}</ref> Pinalamutian ng mga eskultura ni [[J. Busquets]], [[Etsuro Sotoo]] at ang kontrobersiyal na [[Josep Maria Subirachs]] ang mga hindi kapani-paniwalang dayag. Naging punong arkitekto si Jordi Fauli, na galing sa Barcelona, noong 2012.<ref>{{Cite web|title=A Completion Date for Sagrada Família, Helped by Technology|url=http://www.architectmagazine.com/technology/a-completion-date-for-sagrada-familia-helped-by-technology_o|accessdate=9 November 2015}}</ref> Nakumpleto ang kalagitnaang [[Nave|nabeng]] [[Vault (architecture)|bobeda]] noong 2000 at ang mga pangunahing gawain mula noon ay ang pagtatayo ng [[transept]]ong bobeda at [[Apse|apsis]]. Magmula noong 2006, nakatuon ang trabaho sa istrakturang bumabagtas at sumusuporta sa pangunahing kampanaryo ni [[Hesus|Hesukristo]] pati na rin ang katimugang bakod ng nabeng sentral na magiging ang dayag ng Kaluwalhatian. Nakikibahagi ang simbahan sa kanyang pagtatayuan kasama ang gusali ng [[Sagrada Família Schools|Paaralang Sagrada Família]], isang paaralan na orihinal na dinisenyo ni Gaudí noong 1909 para sa mga bata ng mga trabahador. Inilipat noong 2002 mula sa silangang sulok ng pagtatayuan patungo sa timugang sulok, may eksibisyon na ang gusali ngayon.{{Fact|date=April 2016}} <br /><gallery class="center" widths="220" heights="220" mode="packed-hover" classes="center" caption="Mga makasaysayang larawan ng Sagrada Família"> Talaksan:Baldomer Gili Roig. La Sagrada Família, 1905 Copia moderna del negatiu original de vidre.jpg|1905 Talaksan:La Sagrada Familia en construcción, c. 1915.jpg|1915 Talaksan:ETH-BIB-Barcelona, Sagrada Familia-Tschadseeflug 1930-31-LBS MH02-08-0201.tif|1930. Larawan sa himpapawid ni [[Walter Mittelholzer]], [[ETH-Bibliothek]]. </gallery> === Katayuan ng konstruksyon === [[Talaksan:ES-BCN-sagr-fam-mod-01_-_updated.jpg|thumb|Sa modelong ito, ang natitirang mga bahagi na itatayo ay kayumanggi (2023).]] [[Talaksan:SagradaFamiliaRoof2.jpg|thumb|Itinatayong pundasyon ng kampanaryo ni Kristo (2009).]] Ipinahayag ng punong arkitekto na si Jordi Fauli noong Oktubre 2015 na 70 porsiyentong kumpleto ang konstruksiyon at nasa ang huling yugto ito ng pagpapatayo ng anim na napakalaking kampanaryo. Inaasahang makumpleto ang mga kampanaryo at ang karamihan sa istraktura ng simbahan sa 2026, ang sentenaryo ng kamatayan ni Gaudí; dapat kumpleto ang mga elementong pandekorasyon sa 2030 o 2032. Nagpopondo ang mga bayarin sa pagpasok ng bisita na 15-20 euro sa taunang badyet ng konstruksyon na 25 milyong euros.<ref>{{Cite web|title=Barcelona's La Sagrada Familia Basilica enters final years of construction|url=http://www.torontosun.com/2015/10/22/barcelonas-la-sagrada-familia-basilica-enters-final-years-of-construction|accessdate=9 November 2015|first=Joseph|last=Wilson}}</ref> Ginagamit ang teknolohiya ng [[Computer aided design|disenyong naaasista ng kompyuter]] upang pabilisin ang pagtatayo ng gusali. Nagpapahintulot ang kasalukuyang teknolohiya na hubugin ang bato sa labas ng pagtatayuan sa pamamagitan ng isang ''[[Numerical control|CNC milling]] machine'', samantalang sa ika-20 siglo, inukit ng kamay ang bato.<ref>Daniel, Paul ({{Nowrap|January 2009}}). [http://www.idr-online.com/LinkClick.aspx?fileticket=UJzG5idLJyg%3D&tabid=58&mid=476&language=en-GB Diamond tools help shape the Sagrada Família] {{Webarchive}}(PDF). ''Industrial Diamond Review''. Retrieved 7 July 2010.</ref> Noong 2008, itinataguyod ng ilang kilalang mga arkitekto ng Katalunya ang pagtigil ng konstruksyon,<ref>{{Cite web|author=Fancelli, Agustí|date=4 December 2008|url=http://www.elpais.com/articulo/cultura/parar/Sagrada/Familia/elpepicul/20081204elpepicul_4/Tes|title=¿Por qué no parar la Sagrada Familia?|language=Spanish|accessdate=7 July 2010}} ([https://translate.google.com/translate?u=http%3A//www.elpais.com/articulo/cultura/parar/Sagrada/Familia/elpepicul/20081204elpepicul_4/Tes&hl=en&langpair=auto%7Cen&tbb=1&ie=ISO-8859-1 English tr.])</ref> upang igalang ang mga orihinal na disenyo ni Gaudí, na kahit na hindi sila puspusan at bahagyang nasira, bahagyang ibinuo muli sa mga nakaraang taon.<ref name="Burry">{{Cite book|title=Gaudí Unseen|author=Burry}}</ref> Noong 2018, natagpuan ang uri ng bato na kailangan para sa konstruksyon sa isang tibagan sa [[Brinscall]], malapit sa [[Chorley]], [[Inglatera]]<ref>{{Cite web|url=https://www.lep.co.uk/your-lancashire/chorley/barcelona-s-iconic-basilica-de-la-sagrada-familia-built-with-stone-from-lancashire-1-9145096|date=2 May 2018|accessdate=2 May 2018|author=Megan Titley|publisher=Lancashire Post|title=Barcelona’s iconic Basilica de la Sagrada Familia built with stone from Lancashire}}</ref> [[Talaksan:Sagradafamilia-1.jpg|left|thumb| [[Etsuro Sotoo]], isang Hapones na artista, na nagtatrabaho sa pagawaang dyipsum ]] === Lagusang AVE === Mula noong 2013, dumadaan ang mga ''[[AVE]] high-speed train'' malapit sa Sagrada Família sa pamamagitan ng isang lagusan na tumatakbo sa ilalim ng sentro ng Barcelona. Kontrobersyal ang konstruksyon ng lagusan na nagsimula noong Marso 26, 2010. Nagpahayag ang Ministro ng Mga Pampublikong Gawain ng Espanya (''Ministerio de Fomento'') na walang panganib sa simbahan ang proyekto.<ref name="tbm">{{Cite news|last=Comorera|title=La tuneladora del AVE perfora ya a cuatro metros de la Sagrada Família|url=http://www.elperiodico.com/es/noticias/barcelona/20101013/sagrada-familia-pasa-primer-test-del-ave/530676.shtml|accessdate=9 November 2010|archive-date=2 Disyembre 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191202161312/https://www.elperiodico.com/es/noticias/barcelona/20101013/sagrada-familia-pasa-primer-test-del-ave/530676.shtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=ADIF (Administrator of Railway Infrastructures)|title=Madrid&nbsp;– Zaragoza Barcelona&nbsp;– French Border Line Barcelona Sants-Sagrera&nbsp;– high-speed tunnel|url=http://www.adif.es/en_US/infraestructuras/lineas_de_alta_velocidad/madrid_barcelona_frontera_francesa/tunel_sagrera.shtml|accessdate=9 November 2010|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100621024109/http://www.adif.es/en_US/infraestructuras/lineas_de_alta_velocidad/madrid_barcelona_frontera_francesa/tunel_sagrera.shtml|archivedate=21 June 2010}}</ref> Hindi sumasang-ayon ang mga inhinyero at arkitekto ng Sagrada Família na nagsabi na walang garantiya na hindi makakaapekto ang lagusan sa katatagan ng gusali. Nagsihantong ang Lupon ng Sagrada Família (''Patronat de la Sagrada Família'') at ang asosasyon ng kapitbahayang ''AVE pel Litoral'' (AVE sa May Pampang) ng isang kampanya laban sa rutang ito para sa AVE, nang walang tagumpay.   Noong Oktubre 2010, naabutan ng [[Tunnel boring machine|makinang pamberna ng lagusan]] ang ilalim ng simbahan sa lokasyon ng pangunahing dayag ng gusali.<ref name="tbm"/> Pinasinayaan ang serbisyo sa lagusan noong ika-8&nbsp;ng Enero 2013.<ref name="AVEopen">{{Cite web|url=http://www.elperiodico.com/es/noticias/sociedad/ave-alcanza-girona-2288906|title=El AVE alcanza Girona|accessdate=8 January 2013|date=8 January 2013|language=Spanish}}</ref> Gumagamit ang landas sa lagusan ng isang sistema ni [[Edilon Sedra]] kung saan naka-embed ang mga daambakal sa isang igkasing materyales upang patamlayin ang mga sikdo.<ref name="Periodico_2012-03-11A">{{Cite news|title=Doble aislante de vibraciones en las obras de Gaudí|url=http://www.elperiodico.com/es/noticias/barcelona/doble-aislante-vibraciones-las-obras-gaudi-1526442|accessdate=12 March 2012|newspaper=El Periódico de Catalunya|date=12 March 2012|language=Spanish}}</ref> Walang iniulat na pinsala sa Sagrada Família hanggang ngayon. === Pagpapabanal === Itinakpan ang pangunahing nabe at ang ikinabit na organ sa kalagitnaan ng 2010, para magamit ang hindi pa natapos na gusali para sa mga relihiyosong serbisyo.<ref name="elpais">{{Cite web|date=13 March 2009|url=http://www.elpais.com/articulo/cataluna/Sagrada/Familia/abrira/culto/septiembre/2010/elpepuespcat/20090313elpcat_2/Tes|title=La Sagrada Familia se abrirá al culto en septiembre de 2010}} ([https://translate.google.com/translate?u=http%3A//www.elpais.com/articulo/cataluna/Sagrada/Familia/abrira/culto/septiembre/2010/elpepuespcat/20090313elpcat_2/Tes&hl=en&langpair=auto%7Cen&tbb=1&ie=ISO-8859-1 English tr])</ref> [[Consecration|Kinonsagrahan]] ang simbahan ni Papa [[Papa Benedicto XVI|Benedicto XVI]] noong ika-7&nbsp;ng Nobyembre 2010 sa harap ng kongregasyon ng 6,500 tao.<ref>{{Cite journal|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11705036|title=Pope Benedict consecrates Barcelona's Sagrada Familia|date=7 November 2010}}</ref> Sinundan ng karagdagang 50,000 katao ang sa [[Misa]]ng pagpapabanal mula sa labas ng basilika, kung saan mayroong higit sa 100 obispo at 300 pari upang mag-alay ng [[Eukaristiya|Banal na Komunyon]].<ref>{{Cite news|title=Visita histórica del Papa a Barcelona para dedicar la Sagrada Família|url=http://www.lavanguardia.es/ciudadanos/noticias/20101107/54065744060/visita-historica-del-papa-a-barcelona-para-dedicar-la-sagrada-familia.html|newspaper=La Vanguardia|date=7 November 2010|access-date=18 Mayo 2019|archive-date=6 Disyembre 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206164418/https://www.lavanguardia.com/noticias/20101107/54065744060/visita-historica-del-papa-a-barcelona-para-dedicar-la-sagrada-familia.html|url-status=dead}}</ref> Simula sa Hulyo 9, 2017, mayroong isang pandaigdigang masa na ipinagdiriwang sa basilika tuwing Linggo at tuwing mga [[Pistang Pangilin|banal na araw ng obligasyon]], sa alas-9&nbsp;ng umaga, bukas sa publiko (hanggang puno ang simbahan). Paminsan-minsan, ipinagdidiriwang ang Misa sa iba pang mga pagkakataon, kung saan nangangailangan ng imbitasyon ang pagdalo. Kapag naka-iskedyul ang misa, inilalagay ang mga tagubilin upang makakuha ng imbitasyon sa websayt ng basilika. Bilang karagdagan, maaaring manalangin ang mga bisita sa kapilya ng Banal na Sakramento at Pagsisisi.<ref>{{Cite web|url=http://www.sagradafamilia.org/en/worship-at-the-basilica/|title=Worship at the Basilica}}</ref> === Sunog === Noong ika-19&nbsp;ng Abril 2011, nagpasimuno ang isang [[Arson|manununong]] ng isang maliit na apoy sa [[Sacristy|sakristiya]] na nagpahintulot sa ebakwasyon ng mga turista at trabahador;<ref>{{Cite news|url=https://www.thestar.com/news/world/article/976956--fire-in-barcelona-church-sees-tourists-evacuated?bn=1|location=Toronto|work=The Star|first=Daniel|last=Woolls|title=Fire in Barcelona church sees tourists evacuated|date=19 April 2011}}</ref> nasira ang sakristiya, at tumagal nang 45 minuto bago mapigilan ang apoy.<ref name="tel">[s.n.] (19 April 2011). [https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/spain/8461262/Fire-by-suspected-arsonist-at-Sagrada-Familia.html Fire by suspected arsonist at Sagrada Familia]. ''The Telegraph''. Accessed September 2013.</ref> == Disenyo == [[Talaksan:Σαγράδα_Φαμίλια_2941.jpg|right|thumb| Silangang tanawin, kasama ang dayag ng Natibidad (2017)]] Inihahalintulad ang estilo ng la Sagrada Família sa mga iba't ibang estilo tulad ng [[Spanish Gothic architecture|Huling Gotika Espanyol]], [[Catalan Modernism|Modernismong Katalano]] at [[Art Nouveau]] o Catalan [[Noucentisme]]. Habang nasa loob ng panahon ng Art Nouveau ang Sagrada Família, ipinunto ni [[Nikolaus Pevsner]] kasama ni [[Charles Rennie Mackintosh]] sa [[Glasgow]] na dinala ni Gaudí ang estilo ng Art Nouveau sa ibayo ng karaniwang aplikasyon nito bilang palamuti sa labas.<ref name="Pevsner">[[Nikolaus Pevsner]], ''An Outline of European Architecture'', Penguin Books, (1963), pp. 394–5</ref> === Plano === Habang hindi kailanman sinadya maging [[katedral]] (luklukan ng isang obispo), pinlano ang Sagrada Família sa simula pa lamang na maging isang katedral na may laki ng gusali.{{Fact|date=August 2017}} May malinaw na kaugnayan ang plano nito sa mga mas maagang katedral Espanyol tulad ng [[Burgos Cathedral|Katedral ng Burgos]], [[León Cathedral|Katedral ng León]] at [[Seville Cathedral|Katedral ng Seville]]. Katulad sa mga Katalanong at maraming iba pang Europeong Gotikang katedral, maikli ang Sagrada Família kung ihahambing sa lapad nito, at may mga napakakumplikadong bahagi, kinabibilangan ng magkapares na pasilyo, isang [[ambulatory]]o na may [[chevet]] ng pitong kapilyang [[apsidal]], maraming mga kampanaryo at tatlong lagusan, kakaiba ang bawat isa sa istraktura pati na rin sa dekorasyon.{{Fact|date=August 2017}} Sa Espanya kung saan karaniwang napapalibutan ang mga katedral ng maraming kapilya at eklesiyastikong gusali, may isang hindi karaniwang tampok ang plano ng simbahan: isang daanan o [[Cloister|klaustro]] na may bubong na bumubuo ng parihabang pumapaligid sa simbahan at dumadaan sa [[Narthex|narteks]] ng bawat isa sa tatlong mga lagusan nito. Maliban sa kakaibhang ito, halos hindi ipinapahiwatig ng plano, na naimpluwensiyahan sa kripta ni Villar, ang pagiging kumplikado ng disenyo ni Gaudí o sa mga paglihis nito mula sa tradisyunal na arkitektong iglesia.{{Fact|date=August 2017}} Walang eksaktong [[anggulong rekto]] na makikita sa loob o labas ng simbahan, at kaunti lamang ang tuwid na linya sa disenyo.{{fact}} === Mga taluktok === Sa orihinal na disenyo ni Gaudi, kailangan ng labing-walong taluktok na kumakatawan nang pataasan sa tangkad ng [[Apostol|Labindalawang Apostol]],<ref>Note: the two Apostles who are also Evangelists are left out and replaced by St. [[Paul the Apostle|Paul]] and also St. [[Barnabas]].</ref> ang [[Maria|Birheng Maria]], ang [[Four Evangelists|apat na Ebanghelista]] at, pinakamataas sa lahat, si Hesukristo. Magmula noong 2010, walo ang nakatayong taluktok, katumbas ng apat na apostol sa dayag ng Natibidad at apat na apostol sa dayag ng Pasyon. Ayon sa "''Works Report''" noong 2005 sa opisyal na websayt ng proyekto, ipinapahiwatig ng mga guhit na nilagdaan ni Gaudí na kamakailang natagpuan sa Arkibong Munisipal na ang katunayan na hindi ipinlanong maging mas maikli ang taluktok ng Birhen Gaudí kaysa sa mga taluktok ng ebanghelista. Susunod ang tangkad ng taluktok sa intensyon ni Gaudí, na aasikasuhin ang kasalukuyang pundasyon ayon sa ulat.{{Fact|date=August 2017}} Mapapatungan ang mga taluktok ng mga Ebanghelista ng mga eskultura ng kanilang mga tradisyonal na simbolo: isang torong may pakpak ([[Lucas ang Ebanghelista|San Lucas]]), isang taong may pakpak ([[Mateo ang Ebanghelista|San Mateo]]), isang agila ([[Juan ang Alagad|San Juan]]), at isang may pakpak na leon ([[Marcos ang Ebanghelista|San Marcos]]). Dapat papatungan ang kalagitnaang taluktok ni Hesukristo ng isang higanteng [[Christian cross|krus]]; ang kabuuang taas nito (170 metro (560&nbsp;ft)) ay isang metrong mas mababa kaysa sa burol ng [[Montjuïc]] sa Barcelona dahil pinaniwalaan ni Gaudí na hindi dapat malampasan ng kanyang paglikha ang likha ng Diyos. Pinatungan ang mas mababang mga taluktok ng ostiya na may mga kalo ng trigo at kalis na may mga tangkay ng ubas, na kumakatawan sa [[Eukaristiya]].{{citation needed|date=August 2017}}   Inaatasan ng plano ang pagkakaroon ng mga pantubong kampanilya sa loob ng mga taluktok, na hinimok ng lakas ng hangin, at nagdadala pababa ng tunog sa loob ng simbahan. Gumawa si Gaudí ng mga araling pang-akustiko upang makamit ang mga naangkop na resulta ng tunog sa loob ng templo.<ref>{{Cite web|last1=Álvaro Muñoz|first1=Mari Carmen|last2=Llop i Bayo|first2=Francesc|title=Tubular bell|url=http://www.campaners.com/php/catedral.php?numer=2043|accessdate=16 November 2018|archive-date=22 Pebrero 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120222220033/http://campaners.com/php/catedral.php?numer=2043|url-status=dead}}</ref> Gayunpaman, isa lamang ang kampanilya sa lugar.<ref>{{Cite web|title=Inventario de campanas de las Catedrales de España|url=http://www.campaners.com/php/cat_campanes1.php?numer=2043|accessdate=16 November 2018|archive-date=30 Agosto 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190830165902/http://www.campaners.com/php/cat_campanes1.php?numer=2043|url-status=dead}}</ref> Pagkumpleto ng mga taluktok, magiging [[List of tallest church buildings|pinakamataas na simbahan sa mundo]] ang Sagrada Família.{{Fact|date=August 2017}} === Mga dayag === [[Talaksan:TTTT6.JPG|right|thumb| Ang dayag ng Natibidad]] Magkakaroon ang simbahan ng tatlong magagandang dayag: ang Dayag ng [[Nativity of Jesus|Natibidad]] sa silangan, ang Dayag ng [[Pasyon (Kristiyanismo)|Pasyon]] sa kanluran, at ang Dayag ng [[Luwalhati (sa pananampalataya)|Luwalhati]] sa timog (hindi pa nakukumpleto). Itinayo ang dayag ng Natibidad bago huminto ang trabaho noong 1935 at nagpapakita ng pinakadirektang impluwensya ni Gaudí. Itinayo ang dayag ng Pasyon alinsunod sa disenyo na nilikha ni Gaudí noong 1917. Nagsimula ang konstruksiyon noong 1954, at natapos ang mga kampanaryo na binuo sa ibabaw ng tambilugang plano noong 1976. Kapansin-pansin ito dahil sa kanyang mga ekstrang, yayat, pinarusahang tauhan, kabilang ang mga dayupay na pigura ni Kristo na pinahagupit sa poste at si Kristo sa [[Christian cross|Krus]]. Ang mga kontrobersyal na disenyo ay gawain ni [[Josep Maria Subirachs]]. Ang Dayag ng Luwalhati, kung saan nagsimula ang konstruksiyonnoong 2002, ang magiging pinakamalaki at pinakadakila sa tatlo at kakatawan ang asensyon ng isang tao sa Diyos. Ipapakita rin nito ang iba't ibang eksena tulad ng Impyerno, Purgatoryo, at isasama ang mga elemento tulad ng [[Pitong mga kasalanang nakamamatay]] at ang [[Seven heavenly virtues|Pitong makalangit na birtud]]. ==== Dayag ng Natibidad ==== [[Talaksan:Die_Geburtsfassade_der_Sagrada_Familia_im_Detail.jpg|thumb|Iskultura ng koro ng mga batang anghel]] Itinayo mula 1894 hanggang 1930, ang dayag ng Natibidad ay ang unang nakumpletong dayag. Nakatuon sa pagsilang ni Hesus, pinalamutian ito ng mga eksena na nakapagpapaalaala sa mga elemento ng buhay. Tipikal sa estilong naturalistiko ni Gaudí, gayak na inayos ang mga eskultura at pinalamutian ng mga eksena at mga larawan mula sa kalikasan, bawat simbolo sa panariling paraan. Halimbawa, pinaghihiwalay ang tatlong portiko ng dalawang malalaking haligi, at sa base ng bawat isa ay may pagong o pawikan (kumatawan sa lupa at dagat ayon sa pagkabanggit; bawat isa ay simbolo ng oras bilang isang bagay na hindi nagbago at hindi mababago) . Kabaligtaran ng mga pigura ng mga pagong at kanilang simbolismo, matatagpuan ang dalawang hunyango sa magkabilang panig ng dayag na sumasagisag ng pagbabago. Nakaharap ang dayag sa sumisikat na araw sa hilagang-silangan, isang simbolo para sa kapanganakan ni Kristo. Nahahati ito sa tatlong portiko, ang bawat isa ay kumakatawan sa isang teolohikal na birtud (Pag-asa, Pananampalataya at Kawanggawa). Tumitindig ang [[Tree of Life|Puno ng Kabuhayan]] sa itaas ng pintuan ni Hesus sa portiko ng Kawanggawa. Kinukumpleto ng apat na kampanaryo ang dayag at dedikado ang bawat isa sa isang Santo ([[San Matias|Matias]], [[Barnabas]], [[Hudas ang Alagad]], at [[Simon ang Cananeo]]). Sa simula, binalak ni Gaudí na maging [[Polychrome|polikrom]] ng dayag na ito, bawat [[Archivolt|artsibolta]] pipinturahan ng iba't ibang kulay. Nais niyang mapinturahan ang bawat estatwa at pigura. Sa ganitong paraan, magmumukang masigla ang mga piguro ng mga tao katulad ng mga pigura ng mga halaman at hayop.<ref>{{Cite book|last=Bergós i Massó|first=Joan|title=Gaudí, l'home i l'obra|url=https://archive.org/details/gaudilhomeilobra0000berg|year=1999|publisher=Ed. Lunwerg|place=Barcelona|isbn=84-7782-617-X|page=[https://archive.org/details/gaudilhomeilobra0000berg/page/40 40]}}</ref> Pinili ni Gaudí ang dayag na ito upang sagisagin ang istruktura at dekorasyon ng buong simbahan. Alam niya na hindi niya matatapos ang simbahan at na kailangan niyang magtakda ng artistikong at arkitektural na halimbawa para sundan ng iba. Nagpasiya rin siya na simulan ang konstruksiyon sa dayag na ito at para maging, sa kanyang opinyon, ang pinakakaakit-akit at mapupuntahan ng publiko. Naniwala siya na kung sinimulan niya ang konstruksiyon sa Dayag ng Pasyon, na matigas at hubad (tila buto), bago ang Dayag ng Natibidad, maaalis ang mga tao sa paningin nito.<ref>{{Cite book|last=Barral i Altet|first=Xavier|title=Art de Catalunya. Arquitectura religiosa moderna i contemporània|year=1999|publisher=L'isard|place=Barcelona|isbn=84-89931-14-3|page=218}}</ref> Nawasak ang ilan sa mga bantayog noong 1936 sa panahon ng Digmaang Sibil ng Espanya, at naitayo muli ng manlilikhang Hapones na si [[Etsuro Sotoo]].<ref>{{Cite web|title=First door of the Nativity Façade of the Sagrada Família has now been fitted|last=Sendra|first=Enric}}</ref> ==== Dayag ng Pasyon ==== [[Talaksan:SF_-_Passió_2018-m.jpg|right|thumb| Dayag ng Pasyon ng Sagrada Família noong 2018]] Salungat sa napakadekoratibong Dayag ng Natibidad, ang Dayag ng Pasyon ay mabagsik, payak, at simple, na may sapat na batong hubad, at inukit ng mga malupit at tuwid na linyang magkatulad sa buto ng isang kalansay. Nakatuon sa [[Pasyon (Kristiyanismo)|Pasyon]] ni Kristo, ang paghihirap ni Hesus noong [[Pagpako sa krus|ipinako sa krus]], sinadyang ilarawan ng dayag ang mga kasalanan ng tao. Nagsimula ang konstruksyon noong 1954, kasunod ng mga guhit at mga tagubilin na iniwan ni Gaudí para sa mga arkitekto at iskultor ng hinaharap. Natapos ang mga kampanaryo noong 1976, at noong 1987 nagsimulang magtrabaho ang pangkat ng mga iskultor, na pinangasiwaan ni [[Josep Maria Subirachs]], sa panlililok sa iba't ibang mga eksena at mga detalye ng dayag. Sila ay naglayong magbigay ng isang matibay, anggular na anyo upang pukawin ang isang dramatikong epekto. Nilayon ni Gaudí na maging kinatatakutan ang dayag sa tagamasid. Gusto niyang "masira" ang mga arko at "mahiwa" na mga haligi, at gamitin ang epekto ng [[chiaroscuro]] (aninong kulimlim at anggular na sinalungat sa malupit at maigting na liwanag) upang higit pang ipakita ang kalubhaan at brutalidad ng sakripisyo ni Kristo. Nakaharap sa paglubog ng araw, nagpapahiwatig at sinasagisag ng kamatayan ni Kristo, sinusuportahan ang Dayag ng Pasyon ng anim na malalaki at nakatagilid na haligi na dinisenyo upang makahawig sa mga puno ng [[Sequoia (genus)|Sequoia]]. Sa itaas noon, may isang tagilong [[pediment]]o na binubuo ng labing walong haligi na hugis-buto na humahantong sa isang malaking krus na may koronang tinik. Ang bawat isa sa apat na kampanaryo ay dedikado sa isang apostol ([[Santiago, anak ni Zebedeo|Santiago]], [[Tomas ang Alagad|Tomas]], [[Felipe ang Alagad|Felipe]], at [[Bartolome ang Alagad|Bartolome]]) at, tulad ng Dayag ng Natibidad, mayroong tatlong portiko, kumakatawan ang bawat isa sa mga teolohikal na birtud, bagaman sa isang magkaibang pananaw. Maaaring hatiin ang mga eksena na napait sa dayag sa tatlong antas, na umaakyat sa anyong ''S'' at muling nabubuo ang daan ng Krus ([[Daan ng Krus|Via Crucis]] ni Kristo).<ref name="gimeno">{{Cite book|last=Gómez Gimeno|first=María José|title=La Sagrada Família|year=2006|publisher=Mundo Flip Ediciones|isbn=84-933983-4-9|pages=86–87}}</ref> Naglalarawan ang pinakamababang antas ng mga eksena mula sa huling gabi ni Hesus bago ang pagpapako sa krus, kabilang ang [[Huling Hapunan]], [[Kiss of Judas|Halik ni Hudas]], ''[[Ecce homo]]'', at ang [[Sanhedrin trial of Jesus|Sanhedrinong paglilitis ni Hesus]]. Naglalarawan ang gitnang antas ng Kalbaryo, o Golgota, ni Kristo, at kabilang [[The Three Marys|ang Tatlong Maria]], San [[Longinus|Lonhino]], [[Santa Veronica]], at isang [[Hollow-face illusion|ilusyong guwang-mukha]] ni Kristo sa [[Veil of Veronica|Belo ni Veronica]]. Sa ikatlo at pangwakas na antas, makikita ang Kamatayan, Paglilibing at ang [[Resurrection of Christ|Pagkabuhay Muli ni Kristo]]. Kumakatawan ang isang tansong pigura na nakatayo sa isang tulay na kumokonekta sa mga kampanaryo ni San Bartolome at San Tomas sa [[Ascension of Jesus|Pag-akyat ni Hesus]].<ref>{{Cite news|title=La Sagrada Familia abrirá al culto en 2008, según sus responsables|publisher=Mundinteractivos, SA}} ([https://translate.google.com/translate?u=http%3A//www.elmundo.es/elmundo/2005/06/02/cultura/1117725182.html&hl=en&langpair=auto%7Cen&tbb=1&ie=ISO-8859-1 English tr.])</ref> Mayroong isang [[Magic square|mahiwagang parisukat]] ang dayag batay sa<ref>{{Cite web|url=https://blog.sagradafamilia.org/en/divulgation/the-magic-square-the-passion-facade-keys-to-understanding-it/|title=The magic square on the Passion façade: keys to understanding it|author=<!--Not stated-->|date=7 February 2018|publisher=|access-date=7 December 2018|quote=|archive-date=11 Nobiyembre 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111201757/https://blog.sagradafamilia.org/en/divulgation/the-magic-square-the-passion-facade-keys-to-understanding-it/|url-status=dead}}</ref> mahiwagang parisukat sa [[Melencolia I]] na inilimbag noong 1514. Pinaikot ang parisukat at binawasan ng isa ang mga bilang sa bawat hilera at tudling kaya nagdaragdag sa 33 ang mga hilera at tudling sa halip ng karaniwang 34 para sa mahiwagang parisukat na 4x4. ==== Dayag ng Luwalhati ==== <gallery mode="packed"> Talaksan:Sagradafamilia-model.jpg|Modelo ng nakumpletong Templo; nasa harapan ang Dayag ng Luwalhati. Talaksan:Maqueta de sagrada familia-1.jpg|Modelong nagpapakita ng ninais na pasukan ni Gaudí. Talaksan:ES-BCN-sagr-fam-mod-02.jpg|Ang saligang modelo, na nagpapakita ng Carrer de Mallorca sa ilalim ng lupa. Talaksan:Segrada Familia 2016-394.jpg|Ang itinatayong Dayag ng Luwalhati (sa 2016). Talaksan:019 Sagrada Família, interior, façana de la Glòria.jpg|Ang Dayag ng Luwalhati mula sa loob. </gallery> Ang Dayag ng Luwalhati ang pinakamalaking at pinakakapansin-pansin ng mga dayag, kung saan nagsimula ang konstruksyon noong 2002. Ito ang pangunahing dayag at mabibigay ng daan papunta sa kalagitnaang [[Nave|nabe]]. Dedikado sa Makalangit na Luwalhati ni Hesus, kumakatawan ito sa landas sa Diyos: Kamatayan, Huling Paghuhukom, at Kaluwalhatian, habang nakalaan ang [[Impiyerno]] para sa mga taong lumihis mula sa kalooban ng Diyos. Alam na hindi niya maabutan ang pagkumpleto ng dayag, gumawa si Gaudí ng modelo na binuwag noong 1936 na naging batay ang orihinal na mga kaputol sa paglikha ng disenyo para sa dayag. Maaaring mangailangan ang pagkumpleto ng dayag ng bahagyang pagwawasak ng bloke sa mga gusaling katapat ng Carrer de Mallorca.<ref>{{Cite web|url=https://www.barcelonas.com/future-of-la-sagrada-familia.html|title=The Future of La Sagrada Família - Urban Plans With 2026 In Mind}}</ref> Upang maabutan ang Portiko ng Luwalahati, hahantong ang malaking hagdana sa ibabaw ng daanan sa ilalim ng lupa na itinayo sa ibabaw ng Carrer de Mallorca na may dekorasyon na kumakatawan sa Impiyerno at bisyo. Sa iba pang mga proyekto kailangang pumunta sa ilalim ng lupa ang Carrer de Mallorca.<ref>{{Cite web|url=http://www.gaudiallgaudi.com/sagrada-familia-glory-facade/|title=Sagrada Familia – The Glory Facade|first=Art Nouveau|last=Lover|date=28 March 2019|access-date=18 Mayo 2019|archive-date=24 Abril 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424203354/http://www.gaudiallgaudi.com/sagrada-familia-glory-facade/|url-status=dead}}</ref> Palalamutihan ito ng mga demonyo, idolo, huwad na mga diyos, erehya, at pamimintas, atbp. Ipapakita rin ang purgatoryo at kamatayan, gagamit ang ikalawa ng mga libingan sa lupa. Magkakaroon ang portiko ng pitong malalaking haligi na dedikado sa mga [[Gifts of the Holy Spirit|kaloob ng Banal na Espiritu]]. Sa base ng mga haligi ay magkakaroon ng mga representasyon ng [[Pitong mga kasalanang nakamamatay|Pitong mga Kasalanang Nakamamatay]], at sa tuktok, ang [[Seven Heavenly Virtues|Pitong Birtud]]. * '''Mga kaloob''': karunungan, pagkakaunawaan, payuhan, katatagan ng loob, kaalaman, kabanalan at takot sa Panginoon. * '''Mga kasalanan''' : kasakiman, kalibugan, kayabangan, katakawan, katamaran, galit, inggit. * '''Mga birtud''': kabaitan, kasipagan, katiyagaan, kawanggawa, pagtitimpi, kapakumbabaan, kalinisang-puri. [[Talaksan:Puerta_Gloria.jpg|right|thumb| Pinto ng Eukaristiya ng Dayag ng Luwalhati na nagpapakita sa ilalim ng "A...G" para kay Antoni Gaudí]] Magkakaroon ang dayag na ito ng limang pinto na tutugma sa limang nabe ng templo, na may tatlong pasukan ang kalagitnaang pinto na magbibigay sa Dayag ng Luwalhati ng kabuuang pitong pinto na kumakatawan sa mga sakramento: * [[Bautismo|Binyag]] * [[Confirmation|Kumpil]] * [[Eukaristiya]] * [[Penance|Kumpisal]] * [[Holy orders|Banal na Orden]] * [[Pag-aasawa|Kasal]] * [[Unction of the sick|Pagpapahid ng Banal na Langis]] Noong Setyembre 2008, kinabit ang mga pinto ng Dayag ng Luwalhati ni Subirachs. Nakintal ang [[Ama Namin]], nakakintal sa mga gitnang pinto ang mga salitang "Bigyan Mo kami ngayon ng aming kakanin sa araw-araw" sa limampung iba't ibang wika. Ang mga hawakan ng pinto ay ang mga titik na "A" at "G" na bumubuo ng inisyal ni Antoni Gaudí sa loob ng parirala na "Huwag Mo kaming ipahintulot sa tukso". === Panloob === <gallery class="center" widths="210" heights="210" mode="packed-hover" classes="center" caption="Panloob ng Sagrada Família"> Talaksan:Sagrada Família interior north east.jpg|Nakatayo sa transepto at tumitingin pahilagang-silangan (2011) Talaksan:Sagrada Familia nave roof detail.jpg|Detalye ng bubong sa nabe. Dinesenyo ni Gaudí ang mga haligi para [[Biomimicry|sumalamin sa mga puno at sangay]].<ref>Zerb, p.30</ref> Talaksan:Sagrada Familia March 2015-18a.jpg Talaksan:La Sagrada Familia, Barcelona, Spain - panoramio (2).jpg Talaksan:Sagrada Família, Columns.jpg </gallery> Ang plano ng simbahan ay isang Lating krus na may limang pasilyo. Umaabot ng 45 metro (148 talampakan) ang bobeda ng nabeng sentral habang maabot ng 30 metro (98 talampakan) ang mga bobeda ng nabe sa gilid. May tatlong pasilyo ang transepto. Nasa isang 7.5 {{Spaces}} metro (25&nbsp;ft) parilya ang mga haligi. Gayunpaman, hindi sumusunod sa grid ang mga haligi ng [[Apse|apsis]] na nakasandal sa pundasyon ni del Villar, kaya nangangailangan ng isang seksyon ng mga haligi ng ambulatoryo sa paglipat ng parilya kaya nagkakaroon ng isang huwaran ng sapatos-bakal ng kabayo sa pagkakaayos ng mga haligi. Nakasalalay ang bagtas sa apat na gitnang haligi ng porpiri na sumusuporta sa isang dakilang hiperboloyde na napapalibutan ng dalawang ruweda ng labindalawang hiperboloyde (kasalukuyang isinasagawa). Umaabot ng 60 metro (200&nbsp;ft) ang kalagitnaang bobeda. Nalilimitahan ang apsis ng isang hiperboloydeng bobeda na umaabot ng 75 metro (246 talampakan). Nilayon ni Gaudí na makita ng isang bisitang nakatayo sa pangunahing pasukan ang mga bobeda ng nabe, bagtas, at apsis; kaya ang aregladong pagtaas sa bobedang atiko. May mga puwang sa sahig ng apsis na nagbibigay ng tanawin ng kripta sa ibaba. Isang natatanging disenyo ng Gaudí ang mga haligi ng panloob. Bukod sa pagsasangay upang suportahan ang kanilang kargada, resulta ang kanilang mga mukha na patuloy na nagbabago ng sagandaan ng iba't ibang mga heometrikong hugis. Ang pinakasimpleng halimbawa ay ang isang pundasyong parisukat na nagiging walsiha habang tumataas ang haligi, pagkatapos nagiging hugis na may labing-anim na panig, at sa huli sa isang bilog. Resulta ang epektong ito ng isang tatlong-dimensyonal na interseksyon ng mga haliging helikoydal (halimbawa, isang parisukat na haliging kawing-krus na binabaluktot pakanan at isang katulad na pagbabaluktot pakaliwa). Sa kabuuan, wala patag sa mga mukhang panloob; komprehensibo at matingkad ang mga dekorasyon na binubuo sa malaking bahagi ng mga abstraktong hugis na pinagsama ang makinis na mga kurba at matalim na tulis. Kahit na ang mga detalyadong gawin tulad ng mga bakal na rehas para sa mga balkonahe at hagdan ay puno ng makurbang palamuti. ==== Organo ==== Noong 2010, kinabit ang isang [[Organo (musika)|organo]] sa tsansel ng Blancafort Orgueners de Montserrat, mga tagabuo ng organo. Ang instrumento ay mayroong 26 hinto (1,492 na tubo) sa dalawang manwal at isang pedalera. Upang daigin ang mga kakaibang akustikong hamon na ipinapaharap ng arkitektura ng simbahan at malawak na sukat, maraming karagdagang mga organo ang maikakabit sa iba't ibang mga lugar sa loob ng gusali. Maaaring tugtugin nang hiwalay ang mga instrumentong ito (mula sa kani-kanilang sariling mga konsol) at sabay-sabay (mula sa isang nag-iisang ''mobile console'') na nagbibigay ng organ ng ilang 8000 na tubo kapag nakumpleto.<ref>Blancafort Orgueners de Montserrat, [http://www.orguesblancafort.com/PRO-CAT.pdf] {{Webarchive}} {{in lang|ca}}</ref> === Mga detalyeng heometriko === [[Talaksan:AlphaOmega.jpg|thumb| Pag-ukit ng [[Alpha and Omega|Alpha at Omega]] sa harapan ng Sagrada Família ]] Nakoronahan ang mga kampanaryo sa Dayag ng Natibidad ng mga [[Mathematics and art|heometrikong hugis]] na nakapagpapaalaala sa [[Kubismo]] (natapos sila noong 1930), at kontemporaryo ang masalimuot na palamuti sa estilo ng [[Art Nouveau]], ngunit nahugot ang natatanging estilo ni Gaudí sa kalikasan, hindi ibang manlilikha o arkitekto, at salungat sa pagkakategorya. Ginamit ng Gaudí ang mga [[Hyperboloid structure|hiperbolodyang istraktura]] sa mga huling disenyo ng Sagrada Família (mas halata pagkatapos ng 1914), gayunpaman mayroong ilang mga lugar sa dayag ng natibidad—isang disenyong hindi katumbas ng disenyo ng [[Ruled surface|regladang kalatagan]] ni Gaudí—kung saan lumalabas ang mga [[Hyperboloid|hiperbolodya]]. Marami ang halimbawa sa paligid ng tanawin na may pelikano (kabilang ang bakol na hawak ng isa sa mga pigura). May isang hiperbolodya na nagdaragdag ng katatagang istruktural sa puno ng sipres (sa pamamagitan ng pagkonekta nito sa tulay). At sa wakas, tinatakpan ang mga taluktok ng "mitra ng obispo" ng mga hiperbolodyang istruktura.<ref name="BDM">{{Cite journal|first1=M. C.|last1=Burry|first2=J. R.|last2=Burry|first3=G. M.|last3=Dunlop|first4=A.|last4=Maher|title=Drawing Together Euclidean and Topological Threads|url=http://www.business.otago.ac.nz/SIRC05/conferences/2001/05_burry.pdf|year=2001|publisher=The 13th Annual Colloquium of the Spatial Information Research Centre, University of Otago, Dunedin, New Zealand|accessdate=5 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080625010337/http://www.business.otago.ac.nz/SIRC05/conferences/2001/05_burry.pdf|archivedate=25 June 2008}} The paper explores the assemblies of second order hyperbolic surfaces as they are used throughout the design composition of the Sagrada Família Church building.</ref> Sa kanyang mga huling disenyo, kitang-kita ang mga regladang kalatagan sa mga bobeda at bintana ng nabe at mga bintana at kalatagan ng Dayag ng Pasyon. === Simbolismo === [[Talaksan:SagradaFamiliaSanctus.jpg|thumb| Detalye ng isang kampanaryo ng Dayag ng Pasyon na pinalamutian ng salitang [[Sanctus]] ]] Kinabibilangan sa mga tema sa buong palamuti ang mga salita mula sa liturhiya. Pinalamutian ang mga kampanaryo ng mga salita tulad ng "Hosanna", "Excelsis", at "Sanctus"; isinalin sa mga dakilang pintuan ng Dayag ng Pasyon ang mga sipi ng [[Pasyon (Kristiyanismo)|Pasyon ni Hesus]] mula sa Bagong Tipan sa iba't ibang wika, pangunahin sa [[Wikang Catalan|Katalan]]; at ang Dayag ng Luwalhati ay palalamutian ng mga salita mula sa [[Sumasampalataya Ako|Kredong Apostoliko]], habang isinalin sa pangunahing pinto nito ang buong [[Ama Namin]] sa Katalan na napapalibutan ng maraming baryasyon ng "Bigyan Mo kami ngayon ng aming kakanin sa araw-araw" sa iba pang mga wika. Sumasagisag ang tatlong pasukan sa tatlong mga birtud: Pananampalataya, Pag-asa at Pag-ibig. Dedikado rin ang bawat isa sa kanila sa isang bahagi ng buhay ni Kristo. Nakatuon ang Dayag ng Natibidad sa kanyang kapanganakan; Mayroon din itong puno ng sipres na sumasagisag sa puno ng buhay. Dedikado ang Dayag ng Luwalhati sa kanyang kaluwalhatian. Sinasagisag ng Dayag ng Pasyon ang kanyang pagdurusa. Mayroong Lating teksto ng [[Aba Ginoong Maria]] ang kampanaryo ng apsis. Sa kabuuan, sinasagisag ng Sagrada Família ang buhay ni Kristo. Itatalaga ang mga lugar ng santuwaryo upang kumatawan sa iba't ibang mga konsepto, tulad ng mga santo, mga birtud at mga kasalanan, at mga sekular na konsepto tulad ng mga rehiyon, marahil na may dekorasyong pantugma. === Mga nilibing === * Josep Maria Bocabella * [[Antoni Gaudí]] == Pagtatasa == Tumukoy si [[Nikolaus Pevsner]], isang mananalaysay ng kasiningan na nagsulat noong dekada 1960 sa mga gusali ni Gaudí bilang lumalaki "tulad ng mga [[Sugarloaf|pan de asukal]] at punso" at naglalarawan ng pampalamuti ng mga gusali na may mga bubog ng sirang palayok na posibleng may "nakakagigil" ngunit pinangasiwaan nang may sigla at "malupit na kapangahasan".<ref name="Pevsner"/> Nakahahati ang disenyo ng gusali. Halos positibo lahat ang mga pagsusuri ng mga kapwa arkitekto ni Gaudí; lubhang hinahangaan ito ni [[Louis Sullivan]] na naglalarawan sa Sagrada Família bilang "pinakadakilang ehemplo ng malikhang arkitektura sa huling dalawampu't limang taon. Kinakatawan ng bato ang espiritu!"<ref name="dm">[[David Mower]], ''Gaudí'', Oresko Books Limited, 1977, (p.6) {{ISBN|0905368096}}</ref> Pinuri rin ni [[Walter Gropius]] ang Sagrada Família na nilarawan ang mga pader ng gusali bilang kamangha-manghang teknikal na kasakdalan".<ref name="dm" /> Tinawag ito ng [[Time|Time Magazine]] na "sensuwal, espirituwal, kakatuwa, masayang-masaya",<ref name="Time">{{cite news|title= Heresy Or Homage in Barcelona?|work= [[Time Magazine|Time]]|first= Margo|last= Hornblower|date= 28 January 1991|url= http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,972215,00.html|access-date= 18 Mayo 2019|archive-date= 22 Abril 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160422210204/http://time.com/time/magazine/article/0,9171,972215,00.html|url-status= dead}}</ref> itinuring ito ni [[George Orwell]] bilang "isa sa mga pinakapangit na gusali sa mundo",<ref>{{Cite book|last=Orwell|first=George|title=[[Homage to Catalonia]]|year=1938|publisher=[[Secker and Warburg]]|quote=[the anarchists] showed bad taste in not blowing it up when they had the chance.}}</ref> isinaalang-alang ito ni [[James A. Michener]] bilang "isa sa pinakananinibagong seryosong gusali sa mundo"<ref name="nytmich">{{Cite news|title=Gaudí's Cathedral: And Now?|first=Paul|last=Delaney}}</ref> at ang Britanyong istoryador na si [[Gerald Brenan]] ay nagsabi tungkol sa gusali "Kahit na sa panahong iyon ng Europeong arkitekto, walang matutuklasan na bagay na ganoong kabulgar o marangya."<ref name="nytmich" /> Gayunpaman, ang natatanging silweta ng gusali ay naging simbolo ng Barcelona mismo,<ref name="nyt1">{{cite news| title =Polishing Gaudí's Unfinished Jewel | journal=The New York Times|first= Raphael|last= Minder|date= 3 November 2010 | url = https://www.nytimes.com/2010/11/04/arts/04iht-sacred.html?_r=1&scp=1&sq=gaudi%20sagrada%20familia&st=cse}}</ref> umaakit ng tinatayang 2.5 milyong bisita kada taon.<ref name="nyt3">{{cite news | title = Gaudí's Church Still Divides Barcelona | work=The New York Times|first= Edward|last= Schumacher|date= 1 January 1991 | url = https://www.nytimes.com/1991/01/01/arts/gaudi-s-church-still-divides-barcelona.html?scp=16&sq=gaudi%20sagrada%20familia&st=cse}}</ref> === Katayuan sa Pandaigdigang Pamana === Kasama ng anim na iba pang mga gusali ng Gaudí sa Barcelona, isang [[Pandaigdigang Pamanang Pook]] ng UNESCO ang bahagi ng la Sagrada Família na nagpapatotoo "sa natatanging malikhaing kontribusyon ni Gaudí sa pagpapaunlad ng arkitektura at teknolohiya ng pagtatayo", "kumatawan ng el Modernisme ng Katalunya" at "naunahan at naiimpluwensyahan ang marami sa mga anyo at pamamaraan na may kaugnayan sa pag-unlad ng modernong konstruksyon sa ika-20 siglo". Kasama lamang sa inskripsyon ang Kripta at ang Dayag ng Natibidad.<ref name="UNESCO">''[http://whc.unesco.org/en/list/320 Works of Antoni Gaudí]'', UNESCO World Heritage Centre, Retrieved 14 November 2010</ref> == Pagbibisita == Maaaring mapuntahan ng mga bisita ang Nabe, Kripta, Museo, Tindahan, at mga kampanaryo ng Pasyon at Natibidad. Ang pagpasok sa alinman sa mga kampanaryo ay nangangailangan ng reserbasyon at paunang pagbili ng isang tiket. Maaari lamang pumunta sa pamamagitan ng asensor at isang maikling paglalakad sa mga natitirang kampanaryo papunta sa tulay sa gitna ng mga kampanaryo. Ang pagbaba ay sa pamamagitan ng isang napakakitid, pilipit na hagdanan na may higit sa 300 hakbang. Mayroong babala sa mga may kundisyong medikal.<ref>https://sagradafamilia.org/en/avis-legal Legal Disclaimer</ref> Mula noong Hunyo 2017, mabibili ang tiket ''online''. Mula noong Agosto 2010, mayroong serbisyo kung saan maaaring bumili ang mga bisita ng ''entry code'' sa ''Servicaixa [[Automated teller machine|ATM]] kiosks'' (bahagi ng "La Caixa") o ''online''.<ref>{{Cite web|url=http://www.sagradafamilia.org/en/tickets/|title=Tickets|access-date=8 June 2017}}</ref> Sa panahong karurukan, Mayo hanggang Oktubre, hindi bihira na aabot sa ilang araw ang mga pagkaantala sa reserbasyon para sa pasukan. == Pagpopondo at pahintulot magtayo == Hindi suportado ang konstruksiyon sa Sagrada Família ng anumang gubyerno o opisyal na mapagkukunan ng simbahan. Pinondohan ng mga pribadong tagatangkilik ang mga unang yugto.<ref>{{Cite web|url=http://www.essential-architecture.com/SPAIN/SP-BA/BA-006.htm|title=Sagrada Família Church of the Holy Family|work=Essential Architecture|author=Fletcher, Tom|accessdate=5 August 2008|archive-date=25 Oktubre 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221025200041/http://www.essential-architecture.com/SPAIN/SP-BA/BA-006.htm|url-status=dead}}</ref> Ginagamit na ngayon ang pera mula sa mga tiket na binili ng mga turista upang bayaran ang trabaho, at tinatanggap ang mga pribadong donasyon sa pamamagitan ng Mga Kaibigan ng Sagrada Família. € 18 milyon ang badyet ng konstruksiyon noong 2009.<ref name="elpais"/> Noong Oktubre 2018, sumang-ayon ang mga katiwala ng Sagrada Família na magbayad ng € 36 milyon sa sa mga awtoridad ng lungsod, upang makakuha ng permiso sa pagtatayo ng gusali pagkatapos ng 136 na taon ng pagtatayo.<ref>{{Cite web|url=https://newatlas.com/la-sagrada-familia-building-permit/56929/|title=136 years late, La Sagrada Familia finally lands a building permit|work=New Atlas|date=24 October 2018}}</ref> Nakadirekta ang karamihan sa mga pondo sa pagbubuti ng daan sa gitna ng simbahan at sistema ng [[Barcelona metro|metro ng Barcelona]].<ref>{{Cite web|url=http://time.com/5429231/barcelona-sagrada-familia-building-permit/|title=Barcelona's Sagrada Familia Church Has Been Under Construction for 136 Years. That's a Lot of Unpaid Permit Fees|work=Time|date=19 October 2018|access-date=18 Mayo 2019|archive-date=24 Mayo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200524055602/https://time.com/5429231/barcelona-sagrada-familia-building-permit/|url-status=dead}}</ref> == Tingnan din == * [[List of basilicas|Talaan ng mga basilika]] * [[List of Gaudí buildings|Talaan ng mga gusali ni Gaudí]] * [[List of Modernista buildings in Barcelona|Talaan ng mga Modernistang gusali sa Barcelona]] * [[Sagrada Família metro station|Istasyon ng metro ng Sagrada Família]] == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Karagdagang pagbabasa == {{refbegin|30em}} * {{cite book|last=Zerbst|first=Rainer|others=Trans. from German by Doris Jones and Jeremy Gaines|title=Antoni Gaudi&nbsp;– A Life Devoted to Architecture|year=1988|publisher=Taschen|location=Hamburg, Germany|isbn=3-8228-0074-0}} * {{cite book|last=Nonell|first=Juan Bassegoda|title=Antonio Gaudi: Master Architect|year=2004|publisher=Abbeville Press|location=New York|isbn=0-7892-0220-4}} * {{cite book|last=Hernandez SJ|first=Jean-Paul|editor=Pardes|title=Antoni Gaudi: La Parola nella pietra. I simboli e lo spirito della Sagrada Familia|year=2007|location=Bologna, Italy|pages=114|isbn=978-88-89241-31-8}} * {{cite book|last=Crippa|first=Maria Antonietta|editor=Peter Gossel|others=Trans. Jeremy Carden|title=Antoni Gaudi, 1852–1926: From Nature to Architecture|url=https://archive.org/details/antonigaudi185210000crip|year=2003|publisher=Taschen|location=Hamburg, Germany|isbn=3-8228-2518-2}} * {{cite book|last=Schneider|first=Rolf|editor=Manfred Leier|others=Trans. from German by Susan Ghyearuni and Rae Walter|title=100 most beautiful cathedrals of the world: A journey through five continents|url=https://archive.org/details/100mostbeautiful0000unse_g0b9|year=2004|publisher=Chartwell Books|location=Edison, New Jersey|page=[https://archive.org/details/100mostbeautiful0000unse_g0b9/page/33 33]|isbn=978-0-7858-1888-5}} * {{Cite book|author=Borja de Riquer i Permanye|title=Modernisme i Modernistes|year=2001|publisher=Gaudi, Lunwerg|location=Barcelona|isbn=84-7782-776-1}} * {{Cite book|last=Barral i Altet|first=Javier|title=Art de Catalunya. Arquitectura religiosa moderna i contemporània|year=2001|editor=L'isard, Barcelona|isbn=84-89931-14-3}} * {{Cite book|last=Bassegoda i Nonell|first=Joan|title=El gran Gaudí|year=1989|editor=Ausa, Sabadell|isbn=84-86329-44-2}} * {{Cite book|last=Bassegoda i Nonell|first=Joan|title=Gaudí o espacio, luz y equilibrio|year=2002|publisher=Criterio Libros|location=Madrid|isbn=84-95437-10-4}} * {{Cite book|last=Bergós i Massó|first=Joan|title=Gaudí, l'home i l'obra|url=https://archive.org/details/gaudilhomeilobra0000berg|year=1999|editor=Ed. Lunwerg, Barcelona|isbn=84-7782-617-X}} * {{Cite book|last=Bonet i Armengol|first=Jordi|title=L'últim Gaudí|year=2001|editor=Ed. Pòrtic, Barcelona|isbn=84-7306-727-4}} * {{Cite book|last=Crippa|first=Maria Antonietta|title=Gaudí|year=2007|editor=Taschen, Köln|isbn=978-3-8228-2519-8}} * {{Cite book|last=Flores|first=Carlos|title=Les lliçons de Gaudí|year=2002|editor=Ed. Empúries, Barcelona|isbn=84-7596-949-6}} * {{Cite book|last1=Fontbona|first1=Francesc|last2=Miralles|first2=Francesc|title=Història de l'Art Català. Del modernisme al noucentisme (1888–1917)|year=1985|editor=Ed. 62, Barcelona|isbn=84-297-2282-3}} * {{Cite book|last=Giralt-Miracle|first=Daniel|title=Gaudí, la busqueda de la forma|year=2002|editor=Lunwerg|isbn=84-7782-724-9}} * {{Cite book|last=Gómez Gimeno|first=María José|title=La Sagrada Familia|url=https://archive.org/details/guiavisualdeltem0000vvaa|year=2006|editor=Mundo Flip Ediciones|isbn=84-933983-4-9}} * {{Cite book|last=Lacuesta|first=Raquele|title=Modernisme a l'entorn de Barcelona|year=2006|editor=Diputació de Barcelona, Barcelona|isbn=84-9803-158-3}} * {{Cite book|last=Navascués Palácio|first=Pedro|title=Summa Artis. Arquitectura española (1808–1914)|year=2000|editor=Espasa Calpe, Madrid|isbn=84-239-5477-3}} * {{Cite book|last=Permanyer|first=Lluis|title=Barcelona modernista|year=1993|editor=Ed. Polígrafa, Barcelona|isbn=84-343-0723-5}} * {{Cite book|last=Puig i Boada|first=Isidre|title=El temple de la Sagrada Família|year=1986|editor=Ed. Nou Art Thor, Barcelona|isbn=84-7327-135-1}} * {{Cite book|last=Tarragona|first=Josep Maria|title=Gaudí, biografia de l'artista|year=1999|editor=Ed. Proa, Barcelona|isbn=84-8256-726-8}} * {{Cite book|last=Van Zandt|first=Eleyearr|title=La vida y obras de Gaudí|year=1997|editor=Asppan|isbn=0-7525-1106-8}} * {{Cite book|last=Zerbst|first=Rainer|title=Gaudí|year=1989|editor=Taschen|isbn=3-8228-0216-6}} {{refend}} == Mga kawing panlabas == * [http://www.sagradafamilia.org/en/ Opisyal na websayt ng Lupon ng Konstruksyon ng Pundasyon ng La Sagrada Família] * [http://smarthistory.khanacademy.org/gaudi-sagrada-familia.html Gaudí, Sagrada Família] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141107163526/http://smarthistory.khanacademy.org/gaudi-sagrada-familia.html |date=2014-11-07 }} (video), [[Smarthistory]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] 3vr3gdyhruog0c30zthgm8scd8n71vk 0 288124 2204648 2092246 2026-04-24T19:10:27Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204648 wikitext text/x-wiki Sa [[estadistika]], ang '''pagkiling ng aliging kinaltas''' (Ingles: ''omitted variable bias'' o ''OVB'') ay nangyayari kapag kulang sa isang modelong estadistika ang isa o higit pang nauukol na aligin. Nagreresulta ang pagkiling sa pagpapahiwatig ng modelo ng epekto ng mga nawawalang aligin sa tinatantyang epekto ng mga kasama na aligin. Mas partikular, ang OVB ay ang lumilitaw na [[Estimator bias|pagkiling]] sa mga pagtatantya ng mga [[Parameter|parametro]] sa isang [[regresyong analisis]], kung hindi tama ang ipinapalagay na [[Statistical model specification|espesipikasyon]] sa pagkakaltas ng isang independiyenteng aligin na nauugnay sa dependiyenteng aligin at isa o higit pa sa mga kasamang independiyenteng aligin. == Sa linyar na balitugnay == === Kawatasan === Ipagpalagay na ang tunay na kaugnayang sanhi-at-epekto ay ibinibigay ng : <math>y=a+bx+cz+u</math> kung saan may mga parametrong ''a, b, c'', dependiyenteng aliging ''y'', mga independiyenteng aliging ''x'' at ''z'', at takay ng mali na ''u''. Nais nating malaman ang epekto ng ''x'' mismo sa ''y'' (ibig sabihin, nais nating kunin isang ang pagtatantya ng ''b''). Dapat totoo ang dalawang kondisyon para magkaroon ng pagkiling ng aliging kinaltas o OVB sa [[Linear regression|linyar na balitugnay]]: * ang kinaltas na aligin ay dapat na isang determinante ng dependiyenteng aligin (ibig sabihin, hindi dapat sero ang tunay na katuwang ng balitugnay); at * dapat magkakaugnay ang kinaltas na aligin sa isang independiyenteng aligin na tinukoy sa balitugnay (iyon ay, hindi dapat katumbas sa zero ang cov(''z'',''x'')). Ipagpalagay natin na kinaltas ang ''z'' mula sa balitugnay, at ipagpalagay na ibinigay ang kaugnayan ng ''x'' at ''z'' ng <blockquote><math>z=d+fx+e</math> </blockquote>na may mga parametrong ''d'', ''f'' at takay ng mali na ''e''. Kung pinalitan ng pangalawang ekwasyon ang unang ekwasyon, makukuha ang : <math>y=(a+cd)+(b+cf)x+(u+ce).</math> Kung isinasagawa ang isang balitugnay ng ''y'' sa ''x'' lamang, tinatantya ang huling ekwasyon na ito, at ang katuwang ng balitugnay sa ''x'' ay, sa katotohanan, isang pagtatantya ng (''b'' + ''cf''), na hindi lamang ibinibigay ang pagtatantya ng ninanais na direktang epekto ng ''x sa'' ''y'' (na kung saan ay ''b''), kundi ang kabuuan nito at ang indirektang epekto (magparami ang epekto ''f'' ng ''x'' sa ''z'' ng epekto ''c'' ng ''z'' sa ''y''). Kaya sa pamamagitan ng pagkaltas ng aliging ''z'' mula sa balitugnay, natantya natin ang [[Total derivative|sanghango]] (buong deribatibo) ng ''y'' tungod sa ''x sa'' halip na ang [[Parsiyal na deribatibo|bahagihang hango]] tungod sa ''x''. Naiiba ang mga ito kung parehong di-sero ang ''c'' at ''f''. Parehong nakapaloob ang direksyon at lawak ng pagkiling sa ''cf'', dahil ''b'' ang epekto na hinahangad ngunit samantalang tinatanya ng balitugnay ang ''b + cf.'' Ang lawak ng pagkiling ay ang ganap na halaga ng ''cf'', at pataas ang direksyon ng pagkiling (patungo sa mas positibo o mas kaunting negatibong halaga) kung ''cf'' > 0 (kung kapareho ang direksyon ng satugnay ng ''x'' at ''y'' sa direksyon ng ''x'' at ''z''), at pababa kung hindi man. === Detalyadong pagsusuri === Bilang halimbawa, isaalang-alang ang isang [[Linear model|modelong linyar]] ng anyo <blockquote><math>y_i = x_i \beta + z_i \delta + u_i,\qquad i = 1,\dots,n</math></blockquote>kung saan *''x''_''i'' ang isang 1 × ''p'' na tuganong hilera ng ''p'' na[[Independent variable|independiyenteng aligin]] na naobserbahan noong oras ''i'' o para sa ika-''i'' na kalahok; *''β'' ang isang ''p'' × 1 na tuganong tudling ng mga hindi maoobserbahang mga parametro (ang mga katuwang tugon ng dependiyenteng aligin sa bawat isa sa mga ''p'' na independiyenteng aligin sa ''x''_''i'') na tatantyahin; *''z''_''i'' ang isang bilangin at ang halaga ng isa pang independiyenteng aligin na naobserbahan noong oras ''i'' o para sa ika-''i'' na kalahok; *''δ'' ang isang bilangin at isang hindi maoobserbahang parametro (ang katuwang tugon ng dependiyenteng aligin sa ''z''_''i'') na tatantyahin; *''u''_''i'' ang hindi maoobserbahan na [[Errors and residuals in statistics|takay ng mali]] na nagaganap sa oras ''i'' o para sa ika-''i'' na kalahok; ito ay isang di-maoobserbahang katuparan ng isang [[Random variable|alisagang aligin]] na may [[Expected value|halagang ekspektasyon]] na 0 (kundisyonal sa ''x''_''i'' at ''z''_''i''); *''y''_''i'' ang obserbasyon ng [[Dependent variable|dependiyenteng aligin]] noong oras ''i'' o para sa ika-''i'' na kalahok. Kinokolekta natin ang mga obserbasyon ng lahat ng mga aligin na sinubskribong ''i'' = 1, ..., ''n'', at pinapatong ang mga ito isa sa ibaba ng isa pa, upang makuha ang [[Baskagan (matematika)|baskagang]] ''X'' at ang mga [[Vector (mathematics)|tuganong]] ''Y'', ''Z'', at ''U'': <blockquote><math> X = \left[ \begin{array}{c} x_1 \\ \vdots \\ x_n \end{array} \right] \in \mathbb{R}^{n\times p},</math></blockquote>at : <math> Y = \left[ \begin{array}{c} y_1 \\ \vdots \\ y_n \end{array} \right],\quad Z = \left[ \begin{array}{c} z_1 \\ \vdots \\ z_n \end{array} \right],\quad U = \left[ \begin{array}{c} u_1 \\ \vdots \\ u_n \end{array} \right] \in \mathbb{R}^{n\times 1}.</math> Kung tinatanggal ang independiyenteng aligin ''z'' mula sa balitugnay, ibibigay ang mga tinantyang halaga ng mga parameterong tugon ng iba pang mga independiyenteng aligin ng karaniwang pagkalkula ng [[Least squares|kababaang partirami]], : <math>\widehat{\beta} = (X'X)^{-1}X'Y\,</math> (kung saan nangangahulugan ang "primong" notasyon ng [[Transpose|paglipat]] ng isang baskagan at [[Matrix inversion|pagbabaligtad ng baskagan]] ang suberskribong -1). Kung ipapalit ang ''Y'' batay sa ipinalagay na modelong linyar, : <math> \begin{align} \widehat{\beta} & = (X'X)^{-1}X'(X\beta+Z\delta+U) \\ & =(X'X)^{-1}X'X\beta + (X'X)^{-1}X'Z\delta + (X'X)^{-1}X'U \\ & =\beta + (X'X)^{-1}X'Z\delta + (X'X)^{-1}X'U. \end{align} </math> Sa pagkukuha ng ekspektasyon,sero ang kontribusyon ng huling takay; sumusunod ito sa palagay na hindi satugnay ang ''U'' sa mga balitugnaying ''X.'' Sa pagpapayak sa mga natitirang tayak:<blockquote><math> \begin{align} E[ \widehat{\beta} \mid X ] & = \beta + (X'X)^{-1}E[ X'Z \mid X ]\delta \\ & = \beta + \text{bias}. \end{align} </math></blockquote>Ang ikalawang takay pagkatapos ng tanda ng tumbas ay ang pagkiling ng aliging kinaltas sa kasong ito, na di-sero kung satugnay ang tinanggal na aliging ''z'' sa alinman sa mga kasamang aligin sa baskagang ''X'' (ibig sabihin, kung hindi katumbas ng ''X&#x2032;Z'' ang isang tugano ng sero). Tandaan na "ipinapaliwanag" ng ''x''_''i'' ang pagkiling na katumbas ng binigatang bahagi ng ''z''_''i''. == Epekto sa ordinaryong kababaang partirami == Nakasaad sa [[Gauss–Markov theorem|teoryang Gauss-Markov]] na nagkakaroon ang mga balitugnayang modelo na tumutupad sa mga palagay ng klasikong balitugnayang linyar ng [[Efficiency (statistics)|pinaka matalab]], linyar at [[Bias of an estimator|walang pagkiling]] na tantyahin. Sa [[Ordinary least squares|ordinaryong kababaang partirami]] (Ingles: ''ordinary least squares'' o ''OLS''), ang may-katuturang palagay ng modelo ng klasikong balitugnayang linyar ay hindi satugnay ang takay ng mali sa mga balitugnayin. Lumalabag ang pagkakaroon ng pagkiling ng aliging kinaltas sa partikular na palagay na ito. Nagiging sanhi ang paglabag ng tantyahin ng OLS na maging makiling at [[Consistency (statistics)|inkonsistente]]. Depende ang direksyon ng pagkiling sa mga tantyahin pati na rin ang [[Covariance|kaalig]] ng mga balitugnayin at ang mga tinanggal na aligin. Hahantong ang isang positibong kaalig ng kinaltas na aligin na may parehong isang baligtugnayin at ang dependiyenteng aligin sa pagtatantya ng OLS ng nasamang katuwang ng mga balitugnayin na maging mas malaki kaysa sa tunay na halaga ng katuwang na iyon. Makikita ang epekto na ito sa pamamagitan ng pagkuha ng ekspektasyon ng parametro, tulad ng ipinapakita sa nakaraang seksyon. == Tingnan din == * [[Confounding variable|Aliging tarantahin]] == Mga sanggunian == * {{Cite book|title=Introductory Econometrics: Using Monte Carlo Simulation with Microsoft Excel|url=https://archive.org/details/introductoryecon0000barr|publisher=Cambridge University Press|date=2006}} * {{Cite journal|title=The Phantom Menace: Omitted Variable Bias in Econometric Research}} * {{Cite book|title=Econometric Analysis|publisher=Macmillan|date=1993}} * {{Cite book|title=Introductory Econometrics: A Modern Approach|year=2013|url=https://archive.org/details/introductoryecon0000wool_b1v8|publisher=Cengage Learning}} [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] 4awx6jymeea0eg8ndzb69ufiello3su 0 288204 2204819 2121162 2026-04-24T21:20:39Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204819 wikitext text/x-wiki {{Infobox wika|name=Sambahsa-Mundialect|creator=Dr. Olivier Simon|created=2007|iso3=none}} '''Ang Sambahsa''' o ang '''Sambahsa-Mundialect''' ay isang pang-[[Internasyonal na Wikang Awksilyar|internasyonal na pantulong na wika]] (IAL) na ginawa ng Pranses na si Dr. Olivier Simon. <ref name="OS">{{Cite web|url=http://sambahsa.pbworks.com/w/page/10183084/FrontPage|title=The Official Website of Sambahsa|author=Dr. Olivier Simon|year=2010|accessdate=2011-02-18}}</ref> Kabilang sa mga [[Internasyonal na Wikang Awksilyar|IAL,]] ito ay ikinategorya bilang [[wiktionary:worldlang|worldlang]] . Ito ay batay sa wikang Proto Indo-Europeo (PIE), na may isang napaka-pinasimpleng balarila. <ref name="Mithridates">{{Cite web|url=http://www.pagef30.com/2009/05/why-you-should-keep-your-eye-on.html|title=Why You Should Keep an Eye on Sambahsa|author=Mithridates|accessdate=2011-02-18|archive-date=2023-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230608120438/https://www.pagef30.com/2009/05/why-you-should-keep-your-eye-on.html|url-status=dead}}</ref> Ang wika ay unang nailabas sa Internet noong Hulyo 2007; Bago iyon, inaangkin ng tagalikha na nagtrabaho ito sa loob ng walong taon. Ayon sa isa sa mga bihirang pag-aaral na akademiko na nagtutugon sa mga kamakailang mga wikang awksilyar, "Ang Sambahsa ay may malawak na bokabularyo at isang malaking halaga ng pag-aaral at sangguniang materyal". <ref>"The Representation of Korean and Other Altaic Languages in Artificial International Auxiliary Languages" in ''Journal of Universal Language'', March 2012, p.153, by Alan Reed Libert.</ref> Ang unang bahagi ng pangalan ng wika na Sambahsa, ay kinuha mula sa dalawang salitang [[Wikang Malay|Malay]], ang ''sama'' at ang ''bahsa'' na nangangahulugang 'parehong' at 'wika' ayon sa pagkakabanggit. <ref>{{Cite book|title=Tuttle's Concise Indonesian dictionary: English-Indonesian, Indonesian-English|url=https://archive.org/details/tuttlesconcisein0000unse|author=A. L. N. Kramer, Willie Koen|publisher=Charles E. Tuttle Company, Inc. of Rutland, Vermont & Tokyo, Japan|isbn=0-8048-1864-9|year=1993}}</ref> Ang diyalektong Mun, sa kabilang banda, ay isang resulta ng pagsasama ng dalawang salita sa [[Mga wikang Romanse|Romanse]], na ''mondial'' (pandaigdig) at ''[[diyalekto]]''.<ref>{{Cite book|title=Merriam-Webster's French-English dictionary|author=Merriam-Webster|isbn=978-0-87779-917-7|year=2002}}</ref> Sinusubukan ng Sambahsa na mapanatili ang mga orihinal na pagbabaybay ng mga salita hangga't maaari at ito ay gumagawa ng kumplikadong ortograpiya nito, bagaman regular na pinananatili. <ref>A full analysis of Sambahsa (written in Esperanto) has been made by S.Auclair in ''La Riverego'' n°104, pp. 11-16, http://www.esperanto.qc.ca/files/riverego/Riverego-104.pdf{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Mayroong apat na mga kasong gramatiko: nominative, accusative, dative at genitive . <ref>{{Cite web|url=http://sambahsa.pbworks.com/w/page/27871608/Foreword-to-the-Sambahsa-Grammar-in-English|title=Foreword to the Sambahsa Grammar in English|author=Dave MacLeod|year=2010|accessdate=2011-02-02|archive-date=2011-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110715055530/http://sambahsa.pbworks.com/w/page/27871608/Foreword-to-the-Sambahsa-Grammar-in-English|url-status=dead}}</ref> Ang Sambahsa, kahit na batay sa PIE, ay humiram ng isang mahusay na proporsyon ng bokabularyo nito mula sa mga wikang tulad ng [[Wikang Arabe|Arabe]], [[Wikang Tsino|Tsino]], [[Wikang Indones|Indonesian]], [[Wikang Swahili|Swahili]] at [[Wikang Turko|Turkish]], na nabibilang sa iba't ibang mga [[Mag-anak ng mga wika|pamilyang wika]] . <ref name="OS"/> == Ponolohiya == Ang ponolohiya ng Sambahsa [http://sambahsa.pbworks.com/w/page/27811711/Sambahsa-pronunciation-in-English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190525100218/http://sambahsa.pbworks.com/w/page/27811711/Sambahsa-pronunciation-in-English |date=2019-05-25 }} ay may maliit na kaugnayan sa Ponolohiyang Proto-Indo-Europeo, bagaman ang karamihan sa bokabularyo nito ay mula sa PIE. Ang mga pagbabago mula sa PIE ay hindi regular, dahil ang taga-gawa ng Sambahsa ay sinubukan upang maiwasan ang homophones, na kung saan ay magiging pangkaraniwan matapos ang pag-aalis ng ilang mga PIE tunog tulad ng mga laryngeals o ilang aspirated consonants. Gayunpaman, ang sinumang tao na marunong sa Proto-Indo-Europeong salitang-ugat ay madaling makilala ang mga ito kapag lumilitaw sila sa Sambahsa. Hindi tulad ng ilang mga [[Internasyonal na Wikang Awksilyar|auxlangs]] tulad ng [[Esperanto]], hindi ginagamit ng Sambahsa ang "isang titik = isang tunog" na prinsipyo, ni [[Tuldik|diacritics]], ngunit sa halip ay nakasalalay sa isang regular at komplikadong sistema na pinagsasama ang 26 na letra ng salitang Latin na alpabeto. <ref>"The strange quest for a universal "Earth Standard" language" by Esther Inglis-Arkell, 08-17-2012 : http://io9.com/5935563/the-strange-quest-for-a-universal-earth-standard-language {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225194001/http://io9.com/5935563/the-strange-quest-for-a-universal-earth-standard-language |date=2014-02-25 }}</ref> Ang sistemang ito ay napili upang mapangalagaan ang pagkilala ng mga salitang kinuha mula sa mga wikang West-European, kung saan ang [[Palabaybayan|ortograpiya ay]] may pangunahing papel. Halimbawa, ayon sa mga tuntunin ng Sambahsa, ang ''[[wiktionary:fr: bureau|bureau]]'' ay binibigkas na sa [[Wikang Pranses|Pranses]], at ''[[wiktionary: point|point]]'' sa [[Wikang Ingles|Ingles]] . Ang Sambahsa ay may siyam na [[patinig]](hindi binibilang ang pinalawak na porma ng mga patinig na ito), dalawang semi-patinig ( [[Pandaigdigang Ponetikong Alpabeto|IPA]]<nowiki> : [j] at [w]) at dalawampung </nowiki>[[katinig]] . <ref>However, different versions of pronunciation of "r" are admitted, and the "ng" sound (as in English "sing") could be counted as a new sound, distinct from the conjunction of [n] + [g].</ref> Upang matulungan ang mga nag-aaral ng wika, at dahil hindi nakasulat ang mga simbolo ng [[Pandaigdigang Ponetikong Alpabeto|IPA]] sa lahat ng mga keyboard, isang espesyal na mas simpleng sistema ang binuo, na tinatawag na ''Sambahsa Phonetic Transcription'', o ''SPT'' . Kumpara sa iba pang mga [[Wikang artipisyal|salita]], ang mga salita ng Sambahsa ay maikli, kadalasan kasing maikli ng mga salitang Ingles, at lubos na konsiyerto. <ref>See this link on a French-speaking forum : http://aphil.forumn.net/t844p15-analyse-phonotactique-kotava-esperanto-uropi-et-autres?highlight=analyse+phon%E9tique {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811144744/http://aphil.forumn.net/t844p15-analyse-phonotactique-kotava-esperanto-uropi-et-autres?highlight=analyse+phon%E9tique |date=2011-08-11 }}</ref> Ang huli na puntong ito ay alinsunod sa background ng PIE ng Sambahsa, kung saan ang mga pinagmulan ay madalas na isang kaayusanng katinig-patinig-katinig.<ref>[[Emile Benveniste]], ''Origine de la formation des noms en Indo-Européen'': https://books.google.com/books?id=OD4IAQAAIAAJ</ref> Gayundin, ang mga panuntunan ng aksentuwasyon ng Sambahsa ay kumplikado ngunit regular, at malamang na sundin ang madalas na matatagpuan sa [[Wikang Aleman|Aleman]] o [[Wikang Italyano|Italyano]] . Ang prediktabilidad na ito ay nagpapahiwatig na ang lahat ng mga salita na may parehong ortograpiya ay binibigkas at binibigyang diin ang parehong paraan ng bawat isa. Halimbawa, samantalang ang Aleman na[http://de.wiktionary.org/wiki/Pr%C3%A4sident Präsident] at Italyano na [http://fr.wiktionary.org/wiki/presidente#it presidente] ay binibigyang diin sa "ent" na pantig, ang Sambahsa na ''president'' ay binibigyang diin sa "i", dahil ang ''president ay'' maaari ring mangahulugang "sila ay namumuno", at ang pangwakas na "ent" ay hindi kailanman nagtataglay ng diin. Ang pagiging regular ng aksentuwasyon ay maihahambing sa Ingles na [http://en.wiktionary.org/wiki/President "presidente"] at [http://en.wiktionary.org/wiki/preside "upang mamuno"], dalawang salita na nagdudulot ng stress sa iba't ibang pantig, bagama't sila ay nagbabahagi ng parehong pinagmulan. == Gramatika == === Mga Deklensiyon === Sa Sambahsa, mga deklensiyon ay sapilitan para lamang sa [[Panghalip|mga panghalip]] . Ang mga deklensiyon ng mga panghalip (demonstrative / interrogative at relative/ personal) ay halos magkahilera, at madalas na nagpapakita ng pagkakatulad sa kanilang mga ninuno na Proto-Indo-Europeo. Kaya, sa lahat ng mga deklensiyong Sambahsa, ang mga neuter nominative at accusative ay magkapareho, dahil ito ang kaso sa PIE. <ref>R.S.P. Beekes, ''Comparative Indo-European Linguistics'', J.Benjamins.Pub., p.195</ref> May mga magkaparehong porma para sa mga kamag-anak at interrogative pronouns, <ref>To the exception of the nominative singular masculine, as in [[Latin]], where the relative pronoun is ''qui'', and the interrogative form is ''quis''.</ref> pati na rin para sa third person na panghalip at ang tiyak na artikulo ("ang" sa Ingles). <ref>But the genitive form serves only for the definitive article, while the possessive pronouns have special forms (otherwise, confusions could have arisen).</ref> Ang Sambahsa ay may dalawang numero (singular at pangmaramihan, ang dalawahan na bilang ng PIE ay hindi napreserba) at apat na gramatikong kasarian: panlalaki, pambabae, neutral at "hindi natukoy". Ang huling kasarian na ito, na isang pagbabago mula sa PIE, ay ginagamit kapag ang isang pangngalan ng hindi tiyak o hindi kilalang kasarian ay tinutukoy, at, sa pangmaramihang, para sa mga grupo na naglalaman ng mga elemento ng iba't ibang kasarian. Ipinakilala ng lumikha ng Sambahsa ang non-PIE element na ito upang maiwasan ang pagtatalo ng "kasarian" na natagpuan sa Esperanto . Ang Kasarian ay maiugnay sa Sambahsa ayon sa "tunay na kalikasan" ng mga pangngalang tinutukoy, tulad ng ginagawa ng mga nagsasalita ng [[Wikang Ingles|Ingles]] sa ''he, she'' at ''it.'' Ang Sambahsa ay may apat na mga kondisyon ng gramatika: nominative, accusative, dative at genitive ; gayunpaman, ang kanilang pagpapatotoo ay sumusubok na maging lohikal hangga't maaari, at hindi arbitraryo tulad ng sa maraming modernong [[Mga wikang Indo-Europeo|Indo-Europeong wika]] . Ang nominasyon ay ang kaso ng Simuno, at ang anyo sa ilalim ng mga salitang ibinigay sa mga diksiyonanryo. Maliban sa mga pandiwa na naglalarawan ng isang kilusan o isang posisyon (kung saan ang kinakailangang prepositions ay dapat gamitin), dapat ipakilala ng lahat ng mga pambungad na pandiwa ang kaso ng accusative sa unang pagkakataon, bago ang isang dati kaso . Gayunpaman, ang nakasalalay na sugnay ng di- tuwirang pananalita ay itinuturing bilang isang direktang bagay, na humahantong sa mga pandiwa na nagpapakilala sa isang di-tuwirang bagay, kahit na walang nakikitang direktang bagay. Ihambing: * ''IS mi antwehrdt od is ne gwehmsiet cras'' = "Sinasagot niya (sa) sa akin na hindi siya darating bukas" * ''Is ne mi hat antwohrden'' = "Hindi niya nasagot (sa) akin" Sa Sambahsa, ang lahat ng mga preposisyon ay nag- trigger ng accusative. <ref>Under certain circumstances, the preposition ''bi'' can merge with the definite article in its dative form.</ref> Ang genitive ay nagpapahiwatig ng pag-aari, at ginagamit pagkatapos ng mga adjectives na maaaring magpakilala ng isang nakasalalay na sugnay . Ihambing: * ''Si Som yakin od ay ghehdsiet kwehre to'' = "Ako sigurado na magagawa niya iyan". * ''Som sure eysen'' (genitive plural) ''imkans'' = "Ako sigurado sa kanyang mga kakayahan". Para sa mga substantibo at adjectives, may mga tinanggihan "libreng endings" (ibig sabihin hindi sapilitan) na ginagamit madalas sa pampanitikan konteksto para sa euphonics o [[Panulaan|tula]] . Ang sistemang ito ay inspirasyon ng mga euphonic endings na matatagpuan sa Standard [[Wikang Arabe|Arabic Language]] . === Kondiyogasyon === Sa Sambahsa, ang lahat ng mga [[pandiwa]] ay regular, maliban sa ''ses'' (maging), ''habe'' (mayroon), at ''woide'' ("malaman", sa kahulugan ng French ''[[wiktionary:savoir#French|savoir]]'' o Aleman [http://en.wiktionary.org/wiki/wissen#German wissen] ). Ang mga pandiwa ng Sambahsa ay ipinapahiwatig sa mga diksyonaryo na hindi sa ilalim ng kanilang porma ng infinitive, ngunit ang kanilang hubad na stem, sapagkat ang buong banghay ay maaaring bawas mula sa anyo ng stem na ito. Ang pangunahing tenses of Sambahsa ay kasalukuyan at nakalipas na, ngunit marami pang ibang mga tenses ay maaaring makuha sa pamamagitan ng paggamit ng affixes o auxiliary mga pandiwa . Ginagamit ng Sambahsa ang mga sumusunod na endings, na malapit sa mga natagpuan sa maraming [[Mga wikang Indo-Europeo|Indo-European na wika]] . <ref>They can be compared to the data provided in ''Indo-European Linguistics : an introduction'' by J. Clackson, Cambridge University Press, 2007, pp. 127 & 128.</ref> {| class="wikitable" ! Tao ! Kasalukuyan at iba pang mga tenses ! Past tense lamang |- | Unang-taong isahan | -o, -m ( ''kung ang pandiwa ay nagtatapos sa isang nabantayang vocalic sound'' ) o wala ( ''kung ang huling patinig ng pandiwa ay hindi na-stress'' ) | -im |- | Pangalawang-tao isahan | -s | - (i) st (a) |- | Third-person singular | -t | -it |- | First-person plural | -m (o) s | -am |- | Pangalawa-tao na pangmaramihang | -t (e) | -at |- | Third-person plural | -e (nt) ("-nt" ''ay sapilitan kung ang pandiwa ay nagtatapos sa isang pagkabalisa ng tinig na tunog'' ) | - (ee) r |} Ang Sambahsa ay hindi karaniwan sa mga [[Internasyonal na Wikang Awksilyar|auxlang]] dahil sa paggamit nito ng isang predictable ablaut system para sa nakaraang panahunan at passive nakaraang participles . Halimbawa, ang ''eh sa'' isang verbal stem ay lumiliko sa ''oh'' . Ang ibang mga pandiwa na hindi maaaring gamitin ang ablaut ay maaaring mag-drop ng kanilang ilal infix, o gumamit ng isang pinabuting bersyon ng mga panuntunan ni De Wahl . Sa wakas, ang natitirang mga pandiwa ay idaragdag lamang ang mga huling tensyon, na kung saan ay opsyonal para sa mga pandiwa ng mga kategorya na inilarawan sa itaas. Samakatuwid, ang sistemang ito ay nagpapahintulot sa Sambahsa bilang isang wika na kabilang sa [[Mga wikang Indo-Europeo|Indo-European na pamilya ng mga wika]], bagama't ito ay nananatiling isang [[Wikang artipisyal|wika]]. {{Fact|date=August 2017}} == Bokabularyo == Dahil sa pagiging halip malaking bokabularyo para sa isang [[Internasyonal na Wikang Awksilyar|auxlang]] (bilang ng Agosto 2014, ang buong Sambahsa-Ingles diksyunaryo ay naglalaman ng higit sa 15,000 mga entry <ref>{{Cite web|url=https://www.scribd.com/doc/39063111/Sambahsa-English-Dictionary|title=Sambahsa English Dictionary - Nature|accessdate=27 June 2017}}</ref> ), ito ay mahirap upang masuri ang share ng bawat wika sa eclectic Wordstock ni Sambahsa. Gayunpaman, ang mga pangunahing layer ay (alinman sa reconstructed o extrapolated) na bokabularyo ng Indo-European, Greco-Roman na pang-agham at teknikal na bokabularyo (na hindi tinalakay sa ibaba, dahil ito ay higit pa o mas maikli sa kung ano ang matatagpuan sa Ingles) Kanlurang Europa sa Silangang Asya. === Indo-European na bokabularyo === Ang core ng bokabularyo ng Sambahsa ay walang pagsala ng Indo-European na pinagmulan. Lamang ng ilang mga Sambahsa salita ay maaaring traced pabalik sa pre-Indo-European beses (bilang ''kamwns'', [[Rupicapra rupicapra|chamois]], cf. Wikang Basque: [http://en.wiktionary.org/wiki/ahuntz "ahuntz"] ). Maraming saligang salitang Sambahsa ang kaya napakalapit sa kanilang mga reconstructed na Indo-European na katapat. Tingnan ang (Sambahsa / Proto-Indo-European): ''eghi / * Hieneghis'' (hedgehog), ''ghelgh / * ghelghe-'' (gland), ''pehk / * pek'' (upang magsuklay), ''skand / * skand'' (upang tumalon), ''peungst / * pn̥kʷsti-'' (kamao), ''wobhel /'' (unos), ''gwah / * gweH₂'' (pumunta), ''tox / * tòksom'' ( "yew kahoy" sa Sambahsa; "yew" sa pIE), ''Treb / * trêbs'' (tirahan), ''oit / * H₁òitos'' (panunumpa), ''poti / * potis'' (Sir, lord). Subalit mas mababa ang pinatunayan na bokabularyo ng Indo-European ay matatagpuan din sa Sambahsa. Halimbawa, ang karaniwang Sambahsa salita para sa "tao" ay ''anghen'', tulad ng sa ''semanghen'' = "isang tao, isang tao", at maaaring makuha mula sa PIE ''?'' ''* H₂enH₁ǵh'', natagpuan lamang sa Old Armenian ''anjn'' (tao) at Old Norse ''angi'' (amoy). At ang ''motibo'' (asarol) ay maaaring maging isang salaysay ng Old Church Slavonic ''motyka'' at Ingles na "mattock" . === Ang karagdagang pag-unlad mula sa Indo-European background === Kahit na ang Sambahsa, tulad ng anumang iba pang mga conlang, ay may mga panuntunan sa derivasyon, kung minsan ay gumagamit din ng backformation masyadong. Halimbawa, ang pakikipag-ugnayan sa pagitan ng [[Lithuania|Lithuanian]] ''bendras'' (kompanyon), Lumang Griyego ''pentheros'' (ama-in-law) at Sanskrit ''bandhu-'' (kasamahan) ay hindi sigurado; <ref>J.P Mallory & D.Q. Adams, ''Encyclopedia of Indo-European Culture'', Fitzroy Dearborn Publishers, p.196</ref> gayunpaman Sambahsa "reconstructs" root na ito bilang ''behndwr'' mula ''behnd'' 'upang magbigkis'. PIE ay may ''* dhéǵhom'' 'lupa' at ''* dhinéǵh-'' (na may ilong infix ) 'upang hugis, upang gumawa ng palayok'; Samakatuwid, ang Sambahsa ay ''(di) ghom'' at ''dinegh'', ngunit ang huli ay maaaring maunawaan bilang "ilagay sa lupa" kung sumangguni tayo sa ''yug'' (yoke) at ''yuneg'' (sumali), parehong mula PIE ''* yugom'' at ''* yunég-'' . Ang Sambahsa salita para sa 'yelo pellet' ay ''kersnit'' ; ito ay nakasalalay sa salitang ''kersen'' 'frozen snow', mismo mula sa Old Norse ''hjarn'', Lithuanian ''šarma'' (frost) at Russian ''serën'' . <ref>''ibidem'', p.287</ref> Ngunit ang suffix ''-ito ay'' ''nakuha'' mula sa PIE na mga salita tulad ng ''* sepit'' 'butil ng trigo' at ''* Handumel'' 'butil ng barley'; <ref>''ibidem'', p.639</ref> kaya ang ''kersnit'' ay maaaring maunawaan bilang 'isang butil ng frozen snow'. === Mga salita na karaniwan sa iba't ibang mga pamilya ng wika === Ang isang katangian ng Sambahsa ay isama ang mga salita na natagpuan sa iba't ibang mga pamilya ng wika, habang ang pinakasikat na mga [[Internasyonal na Wikang Awksilyar|wika ng auxiliary ay may]] limitasyon sa kanilang mga sarili sa isang pagtitipon ng bokabularyo ng Romansa na may ilang mga paghiram mula sa mga wikang Aleman . Halimbawa: * ''Ang schkaf'' (cupboard) ay may mga cognates pareho sa mga [[Mga wikang Eslabo|wikang]] [[:ru:Шкаф|Alemanano]] at [[Mga wikang Eslabo|Slavic]] : Russian [[:ru:Шкаф|Squad]], Polish [[:pl:Szafa|Szafa]], Ukrainian [[:uk:Шафа|Shafa]], Danish [[:da:Skab|Skab]], Icelandic [[:is:Skápur|Skúpur]], Franconian dialect [[:ksh:Schaaf|Schaaf]] at Suweko [[:sv:Skåp|Skåp]] . * ''Graf'' (bilang bilang isang pamagat nobyo) ay isang Aleman na salita mula sa Griyego <ref>{{Cite web|url=http://de.wiktionary.org/wiki/Graf|title=Graf – Wiktionary|accessdate=27 June 2017}}</ref> "grapheùs" na hiniram sa maraming wika kabilang ang Azerbaijani [[:az:Qraf|Qraf]], Bulgarian [[:bg:Граф|Graf]], Czech [[:cs:Hrabě|Hrabě]], Danish [[:da:Greve (rang)|Greve]], Estonian [[:et:Krahv|Krahv]], Croatian [[:hr:Grof|Grof]], Hungarian [[:hu:Gróf|Gróf]], Finnish [[:fi:Kreivi|Kreivi]], Lithuanian [[:lt:Grafas (titulas)|Grafas]], Icelandic [[:is:Greifi|Greifi]] at Russian [[:ru:Граф (титул)|Graph]] . * ''Ang bicair'' ( ''saging'' ) ay matatagpuan sa Aleman [[:de:Becher|Becher]] at maraming iba pang mga wikang Aleman. Ito ay mula sa Mababang Latin ''bicarium'' at sa pinagmulan ng Hungarian [[:hu:Pohár|Pohár]], Italian [[:it:Bicchiere|Bicchiere]] at Romanian [[:ro:Pahar|Pahar]], ang lahat ay nangangahulugang "salamin". * Sambahsa ''saray'' ibig sabihin ay "malaking hall, palasyo" at may parehong Turkish at Persian pinanggalingan ng Ingles ''seraglio'' ngunit may isang kahulugan na mas malapit sa kanyang pinagmulan ng salita at sa Russian [http://ru.wiktionary.org/wiki/%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9 сарай] (barn). === Ang Balkan sprachbund === Kahit na nabibilang sila sa iba't ibang mga pamilya ng wika {{Linawin|date=August 2017}}, ang mga wikang sinasalita sa [[Timog-silangang Europa]] ay nagbabahagi ng ilang karaniwang mga tampok sa grammatiko at ng mga loanwords dahil sa kanilang makasaysayang background {{Fact|date=August 2017}}. Iyan ang dahilan kung bakit ang Sambahsa ay nagsasama ng mga salita mula sa rehiyong ito. * Sambahsa ''schut'' = "hornless" ay tumutugma sa Romanian [[:ro:Șut|Şut]], Bulgarian / Serbo-Croatian šut; din Albanian shut 'hornless'. * Sambahsa ''potire'' = "pitsel" ay mula sa Lumang Griyego ''ποτήρ'', tulad ng Serbo-Craotian putik, Ruso [[:ru:потир|potor]], Romanian at Albanian na ''potir'' . * Sambahsa ''keramide'' = "coating" ay mula sa Greek [[:el:κεραμίδα|κεραμίδα]], na ibinigay, bukod sa iba pa, Romanian [[:ro:cărămidă|cărămidă]] (brick) at Arabic قرميدة = qirmîda (t) = "tile". === Mga salita mula sa Arabic at Persian === Ang isang makabuluhang bahagi ng bokabularyo ng Sambahsa ay mula sa [[Wikang Arabe|Arabic]] at [[Wikang Persyano|Persian]] . Ang parehong wika ay may malawak na ibinigay na mga pautang sa isang leksiko na patuloy na mula sa [[Karagatang Atlantiko]] hanggang sa Indonesia dahil, ayon sa pagkakabanggit, ng pagkalat ng [[Islam|Islamp]] at ang katalinuhan ng dating sibilisasyon ng Persia. Sambahsa materyales sa pag-aaral ay kadalasang tinatawag na "Muslim" na salik na ito. * Sambahsa ''amlak'' (mga asset) ay nagmula sa Arabic ''أملاك'' at matatagpuan sa Turkish emlak (estate) at Persian املاک . * Ang Sambahsa ''zina'' (pangangalunya) ay nagmula sa Arabic at matatagpuan sa Persian at maraming iba pang mga wika na sinasalita ng karamihan ng mga Muslim. * Ang Sambahsa ''adarb'' (meron) ay mula sa Espanyol [[:es:Adarve|Adarve]] at Portuges na [[:pt:Adarve|Adarve]] mula sa Arabic درب at sa huli Persian na در na nagmula sa PIE [http://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Proto-Indo-European/d%CA%B0wer-#Proto-Indo-European * dhwer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150921163936/https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Proto-Indo-European/d%CA%B0wer-#Proto-Indo-European |date=2015-09-21 }} tulad ng Sambahsa ''dwer'' = "pinto". === Sinitic na bokabularyo === Ang Classical Chinese ay may mabigat na impluwensya sa wordstock ng mga kalapit na wika, karamihan ay Japanese, Korean at Vietnamese. Bilang resulta, ang Sambahsa ay nagsasama ng ilang "Sinitic" na bokabularyo, ngunit ang mga pagkakaiba ng phonetic sa pagitan ng iba't ibang mga wika ay maaaring mataas. * Ang Sambahsa ''kjingyow'' (goldfish) ay tumutugma sa 金魚, na binabasa na ''jīnyú'' sa Mandarin Pinyin at ''kingyo'' sa ''wikang'' Hapon. * Ang Sambahsa na ''geong'' (pinatibay na palasyo) ay tumutugma sa Han character 城 basahin ang ''cheng'' sa Mandarin Pinyin, ''jō'' sa pagbabasa ng Japanese Goon, ''seong'' sa Korean, at ''thành'' sa Vietnamese. Hindi lahat ng Sambahsa "Sinitic" na mga salita ay nagmula sa Classical Chinese. Ang wika ng [[Min Nan]] ng Southern China ay nagbibigay ng mga pautang sa ilang wika sa Timog-Silangang Asya, at ang ilan sa mga paghiram ay, sa turn, ay natagpuan sa Sambahsa. * Ang Sambahsa na ''pangsit'' ( wonton ) ay isang salitang Indonesian mula sa Min Nan ''pian sit'', habang Mandarin Chinese (Pinyin) ay may ''húndùn'' * Gayundin, ang Sambahsa ''loteng'' (attic) ay mula sa Min Nan ''lauteng sa'' pamamagitan ng Indonesian [[:id:Loteng|Loteng]] . == Halimbawang parirala == {| class="wikitable" ! Sambahsa ! Ingles |- | Sellamat! | Kamusta! |- | Kam leitte yu? | Kumusta ka? |- | Leito. | Mabuti. |- | Bahte yu Sambahsa? | Nagsasalita ka ba ng Sambahsa? |- | Hindi, ne bahm Sambahsa. | Hindi, hindi ako nagsasalita ng Sambahsa. |- | Marba! | Nagagalak ako na makilala ka! |} == Ang mga akdang pampanitikan na isinalin sa Sambahsa == * Ang Mga Kanta ng Bilit ni Pierre Louÿs : [http://fr.scribd.com/doc/83065380/Ia-Songvs-as-Bilitis ''Ia Songvs bilang Bilitis''] [http://fr.scribd.com/doc/83065380/Ia-Songvs-as-Bilitis] * Demian ni Hermann Hesse : [http://fr.scribd.com/doc/122334083/Demian-Sambahsa-tarjem ''Demian''] [http://fr.scribd.com/doc/122334083/Demian-Sambahsa-tarjem] * Ang taong hindi kilala sa pamamagitan ng [[Albert Camus]] : [http://fr.scribd.com/doc/81520739/Is-Gospoti-l-Etranger-in-Sambahsa ''Ay Gospoti''] [http://fr.scribd.com/doc/81520739/Is-Gospoti-l-Etranger-in-Sambahsa] * [[Ang Munting Prinsipe|Ang Little Prince]] ni Antoine de Saint-Exupéry : Ang [http://fr.scribd.com/doc/61098743/Is-Lytil-Prince-Le-Petit-Prince-en-Sambahsa-The-Little-Prince-in-Sambahsa ''Lytil Prince''] [http://fr.scribd.com/doc/61098743/Is-Lytil-Prince-Le-Petit-Prince-en-Sambahsa-The-Little-Prince-in-Sambahsa] * [[Ebanghelyo ni Mateo|Ang Ebanghelyo ni Mateo]] : [http://fr.scribd.com/doc/147341646/EUANGHELIO-SEKWENT-MATYAH ''Id Euanghelio sakupin Matyah''] [http://fr.scribd.com/doc/147341646/EUANGHELIO-SEKWENT-MATYAH] * Alice's Adventures in Wonderland : [http://www.evertype.com/books/alice-sambahsa.html ''Ia Aventures bilang Alice sa Daumsenland''] [http://www.evertype.com/books/alice-sambahsa.html] at sa [http://www.evertype.com/books/looking-glass-sambahsa.html ''pamamagitan ng Looking-Glass''] [http://www.evertype.com/books/looking-glass-sambahsa.html] inilathala ng [[Michael Everson|Evertype]] * ''Un Coeur simple'' ni Gustave Flaubert : [https://fr.scribd.com/document/380965322/Un-Simple-Kerd ''Hindi simpleng kerd''] [https://fr.scribd.com/document/380965322/Un-Simple-Kerd] * Ang Tower of the Elephant, Ang Scarlet Citadel at The Devil in Iron ni Robert E. Howard : [https://fr.scribd.com/document/334053099/Id-Tor-Ios-Elephant ''Id Tor ios Elephant''] [https://fr.scribd.com/document/334053099/Id-Tor-Ios-Elephant], [https://fr.scribd.com/document/335501303/Id-Scarlato-Citadell ''Id Scarlato Citadell''] [https://fr.scribd.com/document/335501303/Id-Scarlato-Citadell], [https://fr.scribd.com/document/383775991/Diabel-Ex-Sider ''Diabel ex Sider''] [https://fr.scribd.com/document/383775991/Diabel-Ex-Sider] == Mga Pelikula na may Sambahsa subtitle == * ''Mga paghahayag'' (isang fan-made na pelikula batay sa [[Star Wars]] ): Mga [https://www.youtube.com/watch?v=m-qjqQwF0Bc ''Apocalipsis''] [https://www.youtube.com/watch?v=m-qjqQwF0Bc] * Ang Hunt para sa Gollum (isang fan-ginawa prequel sa Panginoon ng Ring ) : [https://www.youtube.com/watch?v=GkAxzTfcMbU ''Sayd po Gollum''] [https://www.youtube.com/watch?v=GkAxzTfcMbU] * Ipinanganak ng Hope (isang prequel na fan-made sa Lord of the Rings) : [https://www.youtube.com/watch?v=cY4aAtSf8eI ''Gnaht Speh''] [https://www.youtube.com/watch?v=cY4aAtSf8eI] * ''Home'' (isang Pranses na pelikula ni Yann Arthus-Bertrand tungkol sa mga pagbabanta sa kapaligiran) : [http://www.dailymotion.com/playlist/x1ikyf_3abductee_ghom-in-sambahsa-hd/1#video=xgb2g3 ''Ghom''] [http://www.dailymotion.com/playlist/x1ikyf_3abductee_ghom-in-sambahsa-hd/1#video=xgb2g3] * Kaydara (isang fan-made na pelikula batay sa ''The Matrix'') : [http://www.dailymotion.com/video/xickar_kaydara-official-film_shortfilms ''Kaydara''] [http://www.dailymotion.com/video/xickar_kaydara-official-film_shortfilms] == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na kawing == * [http://sambahsa.pbworks.com/w/page/10183084/FrontPage%7CThe Opisyal na Website ng Sambahsa] * [https://www.scribd.com/doc/39063111/Sambahsa-English-Dictionary Isang Diksyunaryong Sambahsa-Ingles] * [https://glosbe.com/mis_sam/en/ Sambahsa-Ingles na diksyunaryo sa Glosbe (pagbibigay ng mga diksyunaryo sa maraming iba pang mga wika)] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] aooerr4ewzhsvq7k3tz7fsa91zx0uq7 0 289594 2204744 2195754 2026-04-24T20:19:49Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204744 wikitext text/x-wiki {{Infobox monument|monument_name=''Kristo ang Tagapagtubos''|image=Cristo Redentor - Rio de Janeiro, Brasil.jpg|caption=|location=[[Bundok Corcovado]], <br> [[Rio de Janeiro]], [[Brasil]]|designer=Dinisenyo ng iskultor na si [[Paul Landowski]] at itinayo ng na inhinyero si [[Heitor da Silva Costa]] na tinulungan ni [[Albert Caquot]]. Nilkha ni [[Gheorghe Leonida]] ang mukha|material=Esteatita|length=|width=|height={{Convert|30|m|feet}} and {{Convert|38|m|ft}} tall with its pedestal|begin=|complete=Inihandog noong Oktubre 12, 1931|open=|dedicated_to=|map_image=|map_caption=|map_width=|coordinates={{coord|22|57|7|S|43|12|38|W|type:landmark_region:BR-RJ|display=inline,title}}|lat=|long=|extra=Inilaan noong Oktubre 12, 2006<br />[[Bagong Pitong mga Kamangha-mangha ng Daigdig]] Hulyo 7, 2007<br />}} Si '''''Kristo ang Tagapagtubos''''' ({{Lang-pt|Cristo Redentor}}, {{IPA-pt|ˈkɾistu ʁedẽˈtoʁ|br}}, {{IPA-all|ˈkɾiɕtŭ̻ xe̞dẽ̞ˈtoɦ|local}}) ay isang rebultong [[Art Deco]] ni [[Hesus|Hesukristo]] sa [[Rio de Janeiro]], [[Brazil|Brasil]], na nilikha ng Pranses na iskultor na si [[Paul Landowski]] at itinayo ng Brasilyenong inhinyero na si [[Heitor da Silva Costa]] na tinulungan ng Pranses na inhinyero na si [[Albert Caquot]]. Nilikha ng [[Romanians|Rumanong]] iskultor na si [[Gheorghe Leonida]] ang mukha. Itinayo mula 1922 hanggang 1931, 30 metro (98&nbsp;ft) ang taas ng rebulto, hindi kasama ang kanyang [[Pedestal|patungang]] may taas na 8 metro (26&nbsp;ft). 28 metro (98&nbsp;ft) ang kahabaan ng mga brasong nakaunat.<ref name="brit">{{Cite web|last1=Murray|first1=Lorraine|title=Christ the Redeemer (last updated 13 January 2014)|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1435544/Christ-the-Redeemer|work=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=July 11, 2014}}</ref><ref name="giumbelli2014">{{cite book| title=Símbolos Religiosos em Controvérsia| url=https://archive.org/details/smbolosreligioso0000gium| last=Giumbelli| first=Emerson| year=2014| location=São Paulo| page=[https://archive.org/details/smbolosreligioso0000gium/page/244 244]| isbn=978-85-7816-137-8| language=pt|nopp=y}}</ref> Ang rebulto ay may timbang na 635 [[Metric ton|metrikong tonelada]] (625 [[Long ton|mahaba]], 700 [[Short ton|maikling tonelada]]), at matatagpuan sa tuktok ng 700 metro (2,300&nbsp;ft) na Bundok [[Corcovado]] sa Pambansang Liwasan ng [[Tijuca Forest|Kagubatang Tijuca]] na tinutunghayan ang lungsod ng Rio de Janeiro. Isang simbolo ng Kristiyanismo sa buong mundo, ang rebulto ay naging simbolo ng kalinangan ng Rio de Janeiro at Brasil, at nakalista ito bilang isa sa mga [[New7Wonders of the World|Bagong Pitong mga Kamangha-mangha ng Daigdig]].<ref name="Hindustan times">{{cite web| url=http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=c7e6494a-0e6c-46b4-9982-60b6b4bf20c1&ParentID=f702d4d5-e16e-4a07-bd0a-5bebf5c9b825&MatchID1=4488&TeamID1=8&TeamID2=10&MatchType1=1&SeriesID1=1120&PrimaryID=4488&Headline=The+new+Seven+Wonders+of+the+World| title=The New Seven Wonders of the World| work=[[Hindustan Times]]| date=July 8, 2007| accessdate=July 11, 2007| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930043832/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=c7e6494a-0e6c-46b4-9982-60b6b4bf20c1&ParentID=f702d4d5-e16e-4a07-bd0a-5bebf5c9b825&MatchID1=4488&TeamID1=8&TeamID2=10&MatchType1=1&SeriesID1=1120&PrimaryID=4488&Headline=The+new+Seven+Wonders+of+the+World| archivedate=September 30, 2007| df=mdy-all}}</ref> Gawa ito sa [[pinatibay na kongkreto]] at [[Soapstone|batong sabon]].<ref name="Largest christ">{{cite news| url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,742502,00.html| title=Jesus Christ| work=[[Time (magazine)|TIME]]| date=October 26, 1931| accessdate=July 11, 2007| archive-date=Agosto 12, 2013| archive-url=https://web.archive.org/web/20130812022608/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,742502,00.html| url-status=dead}}</ref><ref name="Travel Channel">{{cite web|url=http://travel.discovery.com/video/video.html?videoRef=c8fbe1ab8af1bb5087cbd1d996d8baf851e4672b|title=Brazil: Crocovado mountain – Statue of Christ|publisher=[[Travel Channel]]|accessdate=July 7, 2007|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070516094903/http://travel.discovery.com/video/video.html?videoRef=c8fbe1ab8af1bb5087cbd1d996d8baf851e4672b|archivedate=May 16, 2007|df=mdy}}</ref><ref name="BBC">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/6046538.stm |title=Sanctuary Status for Rio landmark |work=[[BBC News]] |accessdate=July 7, 2007 |date=October 13, 2006}}</ref> == Kasaysayan == [[Talaksan:Corcovadoporferrez.jpg|left|thumb| Isang tanawin ng Corcovado bago ang konstruksyon, ika-19 siglo]] [[Talaksan:Aerial_view_of_the_Statue_of_Christ_the_Redeemer.jpg|left|thumb| Tanawin ng rebulto mula sa himpapawid.]] Si Pedro Maria Boss, isang [[Congregation of the Mission|Vicencianong]] pari, ang unang nagmungkahi ng pagtatayo ng Kristiyanong monumento sa Bundok Corcovado noong kalagitnaan ng 1850 upang parangalan si [[Isabel, Princess Imperial of Brazil|Prinsesa Isabel]], rehente ng Brasil at ang babaeng anak ni [[Emperor Pedro II|Emperador Pedro II]], ngunit hindi naaprubahan ang proyekto.<ref name="brit"/> Noong 1889 naging republika ang bansa, at dahil sa [[paghihiwalay ng simbahan at estado]], pinawalang-saysay ang ipinanukalang rebulto.<ref>{{cite web|url=https://prezi.com/lebig4ro4slk/cristo-corcovado/ |title=Cristo Corcovado by Sergi Lla on Prezi |publisher=Prezi.com |date= |accessdate=October 15, 2015}}</ref> Gumawa ang Sirkulo Katoliko{{Linawin|date=November 2015}} ng Rio ng ikalawang panukala para sa palatandaang rebulto sa bundok noong 1920.{{fact}} Inorganisa ng grupo ang isang kaganapan na tinawag na ''Semana do Monumento'' ("Linggo ng Bantayog") upang makaakit ang mga donasyon at mangolekta ng mga lagda upang suportahan ang pagtatayo ng rebulto. Ginanyak ang organisasyon ng itinuturing nilang 'kawalan ng Diyos' sa lipunan. Halos nagmula ang lahat ng mga donasyon mula sa mga [[Roman Catholicism in Brazil|Brasilyenong Katoliko]].<ref name="Largest christ" /> Kabilang sa mga disenyo na isinasaalang-alang para sa "Rebulto ni Kristo" ang isang representasyon ng [[Christian cross|Kristiyanong krus]], isang rebulto ni Jesus na may globo sa kanyang mga kamay, at isang patungan na sumasagisag sa mundo.<ref name="JB">{{cite news |url=http://jbonline.terra.com.br/jb/papel/cidade/2005/10/11/jorcid20051011001.html |title=Redentor, carioca até a alma |accessdate=July 17, 2008 |publisher=[[Jornal do Brasil]] |language=Portuguese |first=Duilo |last=Victor }}{{dead link|date=August 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Napili ang rebulto ni Kristo na Tagapagtubos na may mga bukas na armas, simbolo ng kapayapaan. Idinisenyo ang rebulto ni [[Heitor da Silva Costa]], isang lokal na inhinyero. Nilikha naman ni [[Paul Landowski]], isang Pranses na iskultor ang gawain.<ref name="The Sun">{{cite news |url=http://www.thesun.co.uk/article/0,,2-2007270934,00.html |title=Vote now for Phoneheng |work=[[The Sun (United Kingdom)|The Sun]] |first=Damon |last=Phil |date=June 29, 1983 |location=London}}</ref> Noong 1922, inatas ni Landowski ang kapwang Parisiano-[[Romania|Rumanong]] iskultor na si [[Gheorghe Leonida]] na nag-aral ng iskultura sa ''Fine Arts Conservatory'' sa Bukarest at sa Italya.<ref>{{cite web |url=http://www.rio.rj.gov.br/web/portaldoservidor/exibeconteudo?id=5013051 |title=Cristo Redentor: santuário carioca que virou símbolo da cidade no mundo |publisher=Prefeitura da Cidade do Rio de Janeiro |date=October 20, 2014|language=pt}}</ref> Inaral ng isang pangkat ng mga inhinyero at tekniko ang mga isinumite ni Landowski at naniwala na mas angkop ang istruktura na gawa sa [[pinatibay na kongkreto]] (dinisenyo ni [[Albert Caquot]]) sa halip na bakal para sa hugis-[[Krus (sagisag)|krus]] na rebulto. Nanggaling ang kongkreto na nagbubuo ng patungan mula sa [[Limhamn]], Suwesa.<ref>{{Cite web |url=https://www.realtid.se/skanska-vi-ar-oskyldiga-till-underverket |title=Archive copy |access-date=2019-07-18 |archive-date=2023-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116110806/https://www.realtid.se/skanska-vi-ar-oskyldiga-till-underverket/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.kristianstadsbladet.se/kultur/article1570427/Oppna-Kristusarmar-som-har-haft-skiftande-betydelse.html |access-date=2019-07-18 |archive-date=2014-06-24 |archive-url=https://archive.today/20140624211145/http://www.kristianstadsbladet.se/kultur/article1570427/Oppna-Kristusarmar-som-har-haft-skiftande-betydelse.html |url-status=dead }}</ref> Ang mga panlabas na suson ay gawa sa [[Soapstone|batong sabon]], pinili dahil sa kanyang matatag na katangian at kadaliang gamitin.<ref name="Travel Channel" /> Tumagal nang siyam na taon ang konstruksyon nito, mula 1922 hanggang 1931 at nagkahalaga ng katumbas ng US$250,000 (katumbas sa $3,500,000 noong 2018) at binuksan ang bantayog noong Oktubre 12, 1931.<ref name="Travel Channel" /><ref name="BBC" /> Noong seremonya ng pagbubukas, iilawan dapat ang rebulto ng isang pulutong ng mga [[Floodlight|baha-ilaw]] na bubuksan nang malayuan ni [[Guglielmo Marconi]], ang Italyanong imbentor ng [[Shortwave radio|radyong liboy-ikling]] na nakapuwesto 9,200 kilometro (5,700&nbsp;mi) mula sa Roma ngunit dahil sa masamang panahon, binuksan ang mga ilaw sa lugar mismo.{{fact}} Noong Oktubre 2006, sa ika-75 na anibersaryo ng pagkumpleto ng rebulto, binenditahan ng [[Arsobispo]] ng Rio, si [[Kardinal (Katolisismo)|Cardinal]] [[Eusebio Oscar Scheid]], ang isang [[Tuklong|kapilya]] na nakapangalan sa santong patron ng Brasil—[[Nossa Senhora Aparecida]] ("Ang Aming Ginang ng Aparecida"), sa ilalim ng rebulto na nagpapahintulot sa mga Katoliko na magpabinyag at magpakasal doon.<ref name="BBC" /> Tinamaan ng kidlat ang rebulto noong isang marahas na [[Bagyo ng bagyo|bagyo]] noong Pebrero 10, 2008 na nagiging sanhi ng bahagyang paninira sa mga daliri, ulo at kilay. Nagpasimula ang estadong pamahalaan ng [[Rio de Janeiro (estado)|Rio de Janeiro]] ng pagtatangka sa pagpapanumbalik upang palitan ang mga panlabas na suson na gawa sa sabong bato at kumpunihin ang mga kidlat-poste sa rebulto. Natamaan muli ito ng kidlat noong Enero 17, 2014 at nasira ang isang daliri nito sa kanyang kanang kamay.<ref name="Estadão.com.br">{{cite news | url=http://www.estadao.com.br/noticias/geral,cristo-redentor-vai-passar-por-restauracao-ate-junho,532383,0.htm | title=Cristo Redentor vai passar por restauração até junho ("''Christ the Redeemer'' under restoration 'til June") | publisher=[[Estadão]] }}</ref><ref name="Último Segundo(2)">{{cite news |url=http://ultimosegundo.ig.com.br/brasil/2010/04/01/cristo+redentor+castigado+por+raios+passa+por+ampla+reforma+9445658.html |title=Cristo Redentor, castigado por raios, passa por ampla reforma (Christ the Redeemer, punished by lightnings, go by ample refit) |work=[[Último Segundo]] |first=Valmir |last=Moratelli |access-date=April 13, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100404043631/http://ultimosegundo.ig.com.br/brasil/2010/04/01/cristo+redentor+castigado+por+raios+passa+por+ampla+reforma+9445658.html |archive-date=April 4, 2010 |dead-url=yes |df=mdy-all }}</ref><ref name="Canteiro de Obras">{{cite web|url=http://www.obras.rj.gov.br/boletins/Boletim_Dezembro_2009.pdf |format=PDF |title=Cristo Redentor renovado para 2010 |publisher=[[Rio de Janeiro (state)|Rio de Janeiro Government]] |date=December 2010 }}{{dead link|date=November 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="The Age newspaper">{{cite news |url=http://www.theage.com.au/world/lightning-breaks-finger-off-rios-christ-20140118-hv8yt.html |title=Lightning breaks finger off Rio's Christ |work=The Age |date=January 2014}}</ref> Noong 2010, nagsimula ang napakalaking pagpapanumbalik ng rebulto. Kabilang dito ang paglilinis, pagpapalit ng argamasa at batong sabon sa balat, pagpapanumbalik ng bakal sa istrakura sa loob, at pagdi-mabasa ng monumento. Inatake ng mga bandalo ang rebulto sa panahon ng pagsasaayos, at nawisikan ng pintura sa may braso. Sinabi ni Alkalde [[Eduardo Paes]] na "isang krimen laban sa bansa" ang ginawa. Sa huli, humingi ng paumanhin ang mga salarin at nagpahuli sila sa mga pulis.<ref>{{cite news| url=https://www.reuters.com/article/idUSTRE63F49G20100416 |agency=[[Reuters]] |title=Vandals cover Rio's Christ statue with graffiti | date=April 16, 2010}}</ref><ref name="Globo vandalism">{{cite news |url=http://g1.globo.com/rio-de-janeiro/noticia/2010/04/estatua-do-cristo-amanhece-pichada.html |title=Estátua do Cristo Redentor é alvo de pichação |last=Tabak |first=Bernardo |publisher=[[Rede Globo|Globo]]}}</ref><ref>[http://infosurhoy.com/en_GB/articles/saii/features/society/2010/04/29/feature-02 Infosur hoy: ''Christ the Redeemer'' to get new outfit] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140714232800/http://infosurhoy.com/en_GB/articles/saii/features/society/2010/04/29/feature-02 |date=July 14, 2014 }}</ref> Bilang reperensiya sa [[Pagdiriwang ng Layunin|pagdiriwang ng gol]] ng Brazilenyong ''striker'' na si [[Ronaldo (Brazilian footballer)|Ronaldo]]'','' kung saan nakabukas ang dalawa niyang braso, nagpatakbo ang [[Pirelli]], isang kumpanya ng gulong, ng pamadya noong 1998 kung saan pinalitan niya ang rebulto habang nasa isang ''strip'' ng ''Inter Milan''.<ref>{{cite news |title=Pirelli e le metamorfosi della pubblicità |url=https://www.corriere.it/cultura/17_giugno_21/pubblicita-con-la-maiuscola-fondazione-pirelli-corraini-5efebe1c-569c-11e7-a35b-7a875278503a.shtml |accessdate=19 September 2018 |work=Corriere Della Sera}}</ref> Naging kontrobersyal ang pamadya sa Simbahang Katoliko.<ref>{{cite news |title=World Cup 2014: Brazil furious over Christ the Redeemer statue in Rio de Janeiro in Italian football colours |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/southamerica/brazil/10886269/World-Cup-2014-Brazil-furious-over-Christ-the-Redeemer-statue-in-Rio-de-Janeiro-in-Italian-football-colours.html |accessdate=18 September 2018 |work=The Telegraph |archive-date=9 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140609135741/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/southamerica/brazil/10886269/World-Cup-2014-Brazil-furious-over-Christ-the-Redeemer-statue-in-Rio-de-Janeiro-in-Italian-football-colours.html |url-status=dead }}</ref> Noong 2015, umakyat sa rebulto ang dalawang Ruso at Ukranyong [[Urban explorer|lunsuring manggagalugad]], sila Vadim Makhorov at Vitaly Raskalov mula sa [[Ontheroofs]], na may nakuhang ''video footage'' at mga larawan.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=VOaDuwkGWbg|title=Climbing Christ the Redeemer youtube video|work=[[Ontheroofs]]|date=December 10, 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://ontheroofs.com/christ-the-redeemer/ |title=Climbing Christ the Redeemer ontheroofs story with photos and video |work=[[Ontheroofs]] |date=December 10, 2015 |dead-url=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161006052736/http://ontheroofs.com/christ-the-redeemer/ |archivedate=October 6, 2016 |df=mdy |access-date=September 21, 2016 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/southamerica/brazil/12047094/Watch-the-stunning-footage-taken-by-photographers-who-climbed-Rios-125-feet-tall-Christ-the-Redeemer-Statue.html|title=Watch the stunning footage taken by photographers who climbed Rio's 125-feet tall Christ the Redeemer Statue|last=Millward|first=David|date=December 12, 2015|dead-url=yes|work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171107075944/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/southamerica/brazil/12047094/Watch-the-stunning-footage-taken-by-photographers-who-climbed-Rios-125-feet-tall-Christ-the-Redeemer-Statue.html|archivedate=November 7, 2017|df=mdy|access-date=April 5, 2018}}</ref> == Pagpapanumbalik == [[Talaksan:Rio_de_Janeiro_Helicoptero_47_Feb_2006.jpg|thumb|250x250px| Isang panoramikong tanawin ng rebulto sa tuktok ng Bundok [[Corcovado]] kung saan nasa likuran ang [[Sugarloaf Mountain (Brazil)|Pão de Açúcar]] (gitna) at [[Guanabara Bay|Look ng Guanabara]]. ]] [[Talaksan:Cristo_Redentor_iluminado.JPG|thumb|250x250px| ''Kristo ang Tagapagtubos'' sa gabi na nakikita mula sa [[Tijuca Forest|Gubat Tijuca]] ]] [[Talaksan:Trem_do_Corcovado_na_Estação_Paineiras_01.jpg|thumb|250x250px| [[Corcovado Rack Railway|Daambakal ng corcovado]] ]] Noong 1990, sumang-ayon sa trabahong pagpapanumbalik ang iilang mga organisasyon, kasama ang [[Roman Catholic Archdiocese ng São Sebastião do Rio de Janeiro|Arkidiyosesis ng Rio de Janeiro]], kumpanyang medya [[Grupo Globo]], kumpanyang langis Shell do Brasil, tagapangasiwa ng kalikasan [[Brazilian Institute of Environment at Renewable Natural Resources|IBAMA]], [[National Institute of Historic and Artistic Heritage|Pambansang Surian ng Makasaysayang at Masining Pamana]], at ang pamahalaang lungsod ng Rio de Janeiro. Isinagawa ang karamihan ng trabaho sa rebulto at sa kapaligiran nito noong 2003 at unang bahagi ng 2010. Noong 2003, nakabit ang isang pangkat ng mga [[eskalador]], [[tulayan]], at [[asensor]] upang mapadali ang pagpunta sa plataporma na pumapalibot sa rebulto. Nagpokus ang apat na buwan ng pagpapanumbalik noong 2010<ref name="BBC, 2010-07-01">>{{cite news |title=Brazil's Christ state returns after renovation |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/latin_america/10471781.stm |work=[[BBC News]] |date=July 1, 2010 |accessdate=July 1, 2010}}</ref> sa mga rebulto mismo. Nakumpuni ang panloob na istraktura ng rebulto at naibalik ang sabong batong mosaik na takip nito sa pamamagitan ng pag-alis ng patong ng halamang singaw at iba pang mga miktataghay at pagkukumpuni ng maliliit na lamat. Naayos din ang mga [[Lightning rod|kidlat-poste]] na matatagpuan sa ulo at bisig ng rebulto, at naluklok ang mga bagong kabit sa ilaw sa paa ng rebulto.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=4SIgOyJM8DY ''Christ the Redeemer''] se la come, ''YouTube video'', accessed January 20, 2011.</ref> Kasangkot ang isang daang tao sa pagpapanumbalik at gumamit ng higit sa 60,000 piraso ng bato na kinuha mula sa parehong [[Quarry|tibagan]] ng orihinal na rebulto.<ref name="BBC, 2010-07-01" /> Sa panahon ng paglalantad ng naipanumbalik na rebulto, iniluminado ito ng luntian at dilaw na ilaw para sumoporta ng [[Pambansang koponan ng football sa Brazil|Brazilenyong pambansang koponan ng futbol]] na naglaro sa [[World Cup 2010 (Futbol)|2010 FIFA World Cup]].<ref name="BBC, 2010-07-01" /> Dapat na isinasagawa ang pagpapanatili pana-panahon dahil sa malantad ang rebulto sa [[Aeolian proseso|malakas na hangin]] at [[Erosyon|pagguho ng lupa]], pati na rin sa mga kidlat.<ref name="Veja Rio (27 January 2010)">{{cite news|url=http://vejabrasil.abril.com.br/rio-de-janeiro/editorial/m1682/reforma-no-cartao-postal|title=Reforma no cartão-postal|date=May 18, 2010|publisher=[[Veja Rio]]|accessdate=May 18, 2010|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100127223233/http://vejabrasil.abril.com.br/rio-de-janeiro/editorial/m1682/reforma-no-cartao-postal|archivedate=January 27, 2010|df=mdy-all}}</ref> Kulang na ang dami ng orihinal na maputlang bato at mas madidilim sa kulay ang mga batong kapalit.<ref>{{cite news | url = https://www.bbc.co.uk/news/special/2014/newsspec_7141/index.html | title = Arms wide open | last = Bowater | first = Donna | last2 = Mulvey | first2 = Stephen | last3 = Misra | first3 = Tanvi | date = March 10, 2014 | work = [[BBC Online]] | accessdate = December 2, 2014 }}</ref> == Magkatulad na istruktura == * Kristo ang Tagapagtubos sa [[Rio Verde, Goiás]], Brasil * [[Cristo del Otero]] sa [[Palencia]], [[Espanya]] na binuo noong 1930 (21 m) * [[Cerro del Cubilete]] sa [[Guanajuato, Guanajuato|Guanajuato]], Mehiko, na napukaw sa Kristo ang Tagapagtubos ng Rio (23 m) * [[Kristo Pagpalain|Kristong Nagpapala]] sa Manado, Hilagang Sulawesi, Indonesia (30 m) * [[Kristo ng Havana]] sa [[Havana]], Cuba na napukaw sa Kristo ang Tagapagtubos (20 m) * [[Kristo ng Abyss|Kristo ng Kalaliman]] sa iba't ibang mga lokasyon sa ilalim ng tubig * [[Si Cristo ng mga Ozark|Kristo ng mga Ozark]] sa [[Arkansas]], Estados Unidos, na napukaw sa Kristo ang Tagapagtubos ng Rio (20 m) * [[Kristo ng Vũng Tàu]] sa Vietnam (32 m) * [[Si Kristo ang Hari (Świebodzin)|Kristo ang Hari]] sa [[Świebodzin]], Poland (33 m) * [[Si Cristo ang Manunubos ng Andes|Kristo ang Tagapagtubos ng Andes]] (Argentina/Chile) * [[Sagrat Cor de Jesus|Kristo ang Banal na Puso ni Hesus]], [[Ibiza]], Espanya, na napukaw sa Kristo ang Tagapagtubos (23 m) * Cristo Blanco sa [[Cusco]], Peru * [[Cristo de la Concordia]] sa [[Cochabamba]], Bolivia (34 m) * [[Cristo de las Noas]] sa [[Torreón]], Mehiko (22 &nbsp; m) * [[Cristo del Pacífico]] sa [[Lungsod ng Lima|Lima]], Peru, na itinayo noong 2011 (37 m) * [[Patung Jesus Cristo|Patung Yesus Kristus]]<ref>{{cite web|url=http://regional.kompas.com/read/2014/08/24/09061551/Presiden.Resmikan.Patung.Yesus.Kristus.di.Pulau.Mansinam|title=Presiden Resmikan Patung Yesus Kristus di Pulau Mansinam – Kompas.com Regional|date=|publisher=Regional.kompas.com|author=Kompas Cyber Media|accessdate=October 15, 2015}}</ref> sa Pulo ng Mansinam, Kanlurang Papua, Indonesia (30 m) * [[Cristo Redentore]] (Kristo ang Hari) ng [[Maratea]], Italya (21 m) * [[Kristo ang Hari (Almada)|Cristo Rei]] (Kristo ang Hari) sa [[Almada]], Portugal (28 m) * [[Cristo Rei ng Dili]] sa Dili, Timor-Leste (27 m) * [[Cristo Rei, Madeira]] sa Pulo ng [[Madeira]], natapos noong 1927 (15 m) * [[Cristo Rei, Lubango|Cristo Rei]] sa [[Lubango]], Angola (14 m) * Rebulto ng [[Cristo Luz]] sa [[Balneário Camboriú]], Santa Catarina, Brasil * Rebulto ni Hesukristo sa tuktok ng [[Sagrat Cor]], [[Lungsod ng Barcelona|Barcelona]], Espanya * Tas-Salvatur, [[Malta]] (12 m) * Rebulto ni Hesukristo, Monte Urgull, Donostia-[[San Sebastian, Espanya]] - 12 m * [[Jesus de Greatest]] sa [[Imo (estado)|Imo]], Nigeria, pinakamataas na estatuwa ni Hesus sa Aprika at ikalimang pinakamataas na rebulto sa kontinente (8.53 m) * Cristo del Picacho sa Tegucigalpa, Honduras * Cristo Redentor, Puerto Plata, Republikang Dominikano * Kristo Ang Hari Lebanon * Isa pang imitasyon ng rebulto ni Kristo ang Tagapagtubos sa Nellore, Andhra Pradesh, India. (Shrish Patil) * Imitasyon sa Kovalam, malapit sa Trivandrum, Kerala, India. * Si Kristo ang Tagapagtubos ng Malacca na nasa ''Portuguese Settlement Square'' sa [[Melaka]], [[Malaysia]] (20 m) * [[Cristo Rey (Colombian statue)|Cristo Rey]] sa [[Colombia]] (26 m) == Galerya == {{Gallery|File:Cristo Redentor Rio de Janeiro 4.jpg|Ang rebulto|File:Lascar O Cristo Redentor (Christ the Redeemer) - One of the New Seven Wonders of the World (4551129529).jpg|Eskalador pampadaan|File:O Cristo Redentor.JPG|''Kristo ang Manunubos'' pagkatapos ng pagbabalik sa dati|File:Cristo Redentor Brasil.JPG|Pinaliwanag ang rebulto ng dilaw at luntain, ang mga kulay ng Brasil, noong [[2014 FIFA World Cup]].||Nailawan ang ''Kristo ang Manunubos'' ng mga kulay ng watwat ng Pranses pagkatapos ng mga [[Nobyembre 2015 atake sa Paris]]||The Mayor of Rio de Janeiro, [[Eduardo Paes]], the Archibishop of Rio, Dom [[Orani Tempesta]] and the former volleyball player [[Maria Isabel Barroso Salgado Alencar|Isabel]] receives the olympic torch in the morning of the [[Rio 2016]] [[2016 Summer Olympics opening ceremony|opening ceremony]] day.|File:Morro do Pão de Açúcar RJ 04.jpg|Ang [[Corcovado]] at ''Kristo ang Manunubos'' na nakikita mula sa [[Pão de Açúcar]].}} == Tingnan din == [[Talaksan:Height_comparison_of_notable_statues_(vector).svg|right|thumb|250x250px| Tinatayang taas ng iba't ibang mga pambihirang estatwa: <br /><br /> 1. [[Statue of Unity|Istatwa ng Pagkakaisa]] 240 m (kabilang ang 58 m pundasyon) <br /> 2. [[Spring Temple Buddha|Budang Zhongyuan]] 153 m (kasama ang 25 m patungan at 20 m trono)<br /> 3. [[Statue of Liberty|Istatwa ng Kalayaan]] 93 m (kabilang ang 47 m patungan) <br /> 4. ''[[The Motherland Calls|Tumatawag ang Inang-bayan]]'' 87 m (kasama ang 2 m patungan) <br /> 5. Si '''''Kristo ang Tagapagtubos''''' 38 m (kasama na ang 8 m patungan) <br /> 6. [[David (Michelangelo)|''David ni Michelangelo'']] 5.17 m (di-kasama ang 2.5m balangkas) ]] * [[Listahan ng mga statues sa taas|Talaan ng mga rebulto ayon sa taas]] == Mga sanggunian == {{Reflist|30em}} == Karagdagang pagbabasa == * {{Cite journal|title=Review: Giumbelli, Emerson (2014), Símbolos Religiosos em Controvérsia. São Paulo: Terceiro Nome|url=http://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_abstract&pid=S1809-43412014000200016&lng=en&nrm=iso&tlng=en|journal=Vibrant: Virtual Brazilian Anthropology|issn=1809-4341|pages=470–472|volume=11|number=2|doi=10.1590/S1809-43412014000200016|first=Ruy Llera|last=Blanes|year=2014|language=pt|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101220072916/http://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_abstract|archivedate=December 20, 2010|df=mdy-all}} * {{Cite journal|title=A modernidade do Cristo Redentor|url=http://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_abstract&pid=S0011-52582008000100003&lng=pt&nrm=iso&tlng=pt|journal=Dados|issn=0011-5258|pages=75–105|volume=51|number=1|doi=10.1590/S0011-52582008000100003|first=Emerson|last=Giumbelli|year=2008|language=pt|access-date=2019-07-18|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226232649/http://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_abstract&pid=S0011-52582008000100003&lng=pt&nrm=iso&tlng=pt|url-status=dead}} * {{Cite journal|title=A Política de um Monumento: as Muitas Imagens do Cristo Redentor|url=http://www.seer.ufrgs.br/index.php/debatesdoner/article/view/17638|journal=Debates do NER|year=2010|issn=1982-8136|pages=173–192|volume=2|number=18|author=Giumbelli, Emerson|author2=Bosisio, Izabella|last-author-amp=yes|language=pt}} * {{Cite journal|title=O Cristo Pichado|url=http://pontourbe.revues.org/586|journal=Ponto Urbe. Revista do Núcleo de Antropologia Urbana da USP|date=2013|issn=1981-3341|number=12|doi=10.4000/pontourbe.586|first=Emerson|last=Giumbelli|language=pt}} * {{Cite thesis|title=Laicidade à brasileira: um estudo sobre a controvérsia em torno da presença de símbolos religiosos em espaços públicos|url=http://hdl.handle.net/10183/54437|last=Ranquetat-Júnior|first=Cesar Alberto|type=Doutorado em Antropologia Social|access-date=December 7, 2015|publisher=[[UFRGS]]|date=2012|pages=310 pp.|language=pt|nopp=y}} * {{Cite journal|title=Giumbelli, Emerson. Símbolos Religiosos em Controvérsia. São Paulo: Terceiro Nome, 2014.|url=http://seer.ufrgs.br/index.php/debatesdoner/article/view/56490|journal=Debates do NER|year=2015|issn=1982-8136|pages=429–437|volume=1|number=27|first=Cesar Alberto|last=Ranquetat-Júnior|language=pt}} == Mga kawing panlabas == {{commons category|Cristo Redentor do Rio de Janeiro}} * {{Official website|https://en.cristoredentoroficial.com.br/}} * [http://www.corcovado.com.br/ Tren ng Corcovado] * [https://web.archive.org/web/20060113025452/http://www.terrabrasil.org.br/trilhas_mapas/tri_lage_corco.htm Mapa] {{Pt icon}} * {{cite web|last=Poliakoff|first=Martyn|title=Soapstone @ Cristo Redentor|url=http://www.periodicvideos.com/videos/feature_brazil_redeemer.htm|work=[[The Periodic Table of Videos]]|publisher=[[University of Nottingham]]|authorlink=Martyn Poliakoff}} * [http://www.huffingtonpost.co.uk/2014/06/02/christ-redeemer-selfie-brazil-rio-de-janerio-_n_5430753.html Mapa] {{Pt icon}} * [https://www.google.com/culturalinstitute/beta/partner/congrega%C3%A7%C3%A3o-do-sant%C3%ADssimo-redentor Santuwaryo ni Kristo ang Tagapagtubos sa Google Cultural Institute] [[Kategorya:Brazil]] 9lxtu124tg1bk0khjkr10o6q7oazvyu 0 293517 2204672 2123867 2026-04-24T19:27:07Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204672 wikitext text/x-wiki {{Infobox Military Conflict |conflict=Pagsalakay sa Cabanatuan |image=[[File:POWs celebrate.jpg|300px|alt=A couple hundred men are all facing the camera, smiling and cheering. Many have their hands raised. The men are wearing uniforms, t-shirts, and shorts. Huts and trees can be seen in the background.]] |caption=Mga dating bilanggo ng kampo sa Cabanatuan na nagdiriwang noong Enero&nbsp;30, 1945 |partof=[[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], [[Digmaang Pasipiko]] |date=Enero&nbsp;30, 1945 |place=[[Lungsod ng Cabanatuan]], [[Nueva Ecija]], Pilipinas |result=Tagumpay ng [[Mga Alyado ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig|Mga Alyado]] * Paglaya ng 552 mga Kaalyado na bilanggo ng digmaan (POW)|combatant1={{flag|Estados Unidos|1912}} * {{flagcountry|Philippines}}|combatant2={{flagcountry|Empire of Japan}}|commander1={{flagdeco|United States|1912}} [[Henry Mucci]]<br />{{flagicon|United States|1912}} [[Arthur D. Simons]]<br />{{flagicon|Philippines}} [[Juan Pajota]]<br />{{flagicon|Philippines}} [[:en:Eduardo Joson|Eduardo Joson]]|commander2={{flagdeco|Empire of Japan}} [[Tomoyuki Yamashita]] |strength1=133&nbsp;mga Amerikanong sundalo ng [[:en:6th Ranger Battalion (United States)|6th Ranger Battalion]] at [[:en:Alamo Scouts|Alamo Scouts]]<br />250–280&nbsp;Pilipinong gerilya|strength2=est. 220&nbsp;Tanod na Hapon at mga sundalo<br />est. 1,000&nbsp;Mga Hapon na malapit sa kampo<br />est.5,000~8,000&nbsp;mga Hapon na nasa Cabanatuan|casualties1={{flagdeco|United States|1912}} '''Amerikanong sundalo'''<br />2&nbsp;patay<br />4&nbsp;nasugatan<br />2&nbsp;namatay na bilanggo <br />{{flagicon|Philippines}} '''Pilipinong Gerilya'''<br />9&nbsp;nasugatan sa labanan|casualties2={{flagdeco|Empire of Japan}} '''Imperyo ng Hapon:'''<br />530–1,000+&nbsp;namatay<br>4 tangke na nasira}} Ang '''Pagsalakay sa Cabanatuan''' ([[Wikang Ingles|Ingles]] : ''Raid at Cabanatuan''), na kilala rin bilang '''Ang Dakilang Pagsalakay''' ( [[Wikang Ingles|Ingles]] : {{Lang|en|The Great Raid}} ), ay isang operasyon sa pagsagip ng mga [[Mga Alyado ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig|alyadong]] bilanggo ng digmaan o POW (''Prisoners of War'') at sibilyan mula sa isang kampong hawak ng mga Hapones malapit sa [[Cabanatuan|Lungsod ng Cabanatuan]], sa [[Pilipinas]] . Noong Enero 30, 1945, sa panahon ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|Ikalawang Digmaang Pangdaigdig]], ang United States Army Rangers, Alamo Scout at mga gerilya ng Pilipinas ay nagpalaya sa mahigit 500 mga preso mula sa kampo ng POW . Matapos ang pagsuko ng libu-libong mga tropang Amerikano sa [[Labanan sa Bataan]], marami ang ipinadala sa kampo ng bilangguan ng Cabanatuan pagkatapos [[Martsa ng Kamatayan sa Bataan|magmartsa mula sa Bataan]]. Inilipat ng mga Hapones ang karamihan sa mga bilanggo sa iba pang mga lugar, naiwan lamang sa 500 Amerikano at iba pang magkakatulad na POW at sibilyan sa bilangguan. Naharap sa mabagsik na mga kondisyon kabilang ang sakit, [[pagpapahirap]], at [[malnutrisyon]], natakot ang mga bilanggo na papatayin sila ng kanilang mga taga-bihag bago ang pagdating ni Heneral [[Douglas MacArthur]] at ng kanyang mga puwersang Amerikano na bumalik sa [[Luzon]] . Sa huling bahagi ng Enero 1945, isang plano ang binuo ng mga pinuno ng [[:en:Sixth United States Army|Sixth Army]] at gerilya ng Pilipinas upang magpadala ng isang maliit na puwersa upang iligtas ang mga bilanggo. Ang isang pangkat ng higit sa 100 Rangers at Scout at 200 gerilya ay naglakbay ng 30 milya (48 kilometro) patago sa mga Hapon upang makarating sa kampo. Sa isang pag-atake sa gabi, sa ilalim ng takip ng kadiliman at sa panlilinlang ng [[:en:Northrop P-61 Black Widow|P-61 Black Widow]] na pang-gabing pandigma nagulat ang grupo ng mga Hapon na pwersa sa loob at paligid ng kampo. Daan-daang mga tropa ng Hapon ang napatay sa 30-minuto na koordinatong pag-atake; ang mga Amerikano ay dumanas ng kaunting nasugatan. Ang mga Ranger, Scout, at gerilya ay itinakas ang mga POW pabalik sa mga linya ng Amerikano. Ang pagsagip ay nagpahintulot sa mga bilanggo na sabihin at isiwalat ang tungkol sa [[Martsa ng Kamatayan sa Bataan|nakamamatay na mahabang lakarin]] at mga kabangisan sa kampo ng bilangguan, na nagdulot ng isang mabilis na pagpapasiya para sa giyera laban sa bansang Hapon. Ang mga tagapagligtas ay ginawaran ng mga papuri ni MacArthur, at kinilala rin ni Pangulong [[Franklin D. Roosevelt]] . Ang isang alaala ngayon ay nakaupo sa lugar ng dating kampo, at ang mga kaganapan ng pagsalakay ay nailarawan sa ilang mga pelikula. == Background == Matapos ang [[Pag-atake sa Pearl Harbor|pag-atake sa Pearl Harbour]] sa Estados Unidos noong Disyembre 7, 1941 ng mga puwersa ng Hapon, pumasok ito sa Ikalawang Digmaang Pandaigdig upang sumali sa mga [[Mga Alyado ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig|Alyadong pwersa]] sa kanilang pakikipaglaban sa mga [[Kapangyarihang Aksis|Kapangyarihang Axis]] . Ang mga puwersang Amerikano na pinamumunuan ni Heneral [[Douglas MacArthur]], na inilagay sa Pilipinas bilang isang hadlang laban sa isang pagsalakay ng mga Hapones sa mga isla, ay [[Labanan sa Pilipinas (1941-1942)|naatake ng mga Hapon]] ilang oras pagkatapos ng Pearl Harbour. Noong Marso 12, 1942, si Heneral MacArthur at ilang piling opisyal, sa utos ni Pangulong [[Franklin D. Roosevelt]], iniwan ang mga puwersang Amerikano, na nangangako na babalik na may mga pagpapalakas. Ang 72,000 sundalo ng [[:en:United States Army Forces in the Far East|United States Army Forces sa Malayong Silangan]] (USAFFE),<ref>United States Armed Forces in the Far East, composed of the highly trained U.S. Army Philippine Scouts and the inadequately-trained Philippine Army</ref> nakikipaglaban gamit ang mga makalumang sandata, kulang ang mga suplay, at tinamaan ng sakit at malnutrisyon, sa kalaunan ay sumuko sa mga Hapon noong Abril 9, 1942. <ref name="Breuer 31">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Ang mga Hapon ay una nang nagplano para sa 10,000-25,000 lamang na mga Amerikano at Pilipinong mga bilanggo ng digmaan (POW). Kahit na nag-ayos sila ng dalawang mga ospital, maraming pagkain, at guwardya para sa pagtatantya na ito, labis silang nasobrahan nang higit sa 72,000 mga bilanggo. <ref name="Breuer 31">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> <ref name="McRaven 245">{{Harvard citation no brackets|McRaven|1995}}</ref> Sa pagtatapos ng 60-milya (97-km) na martsa, 52,000 lamang na mga bilanggo (humigit-kumulang na 9,200 na Amerikano at 42,800 na Pilipino) ang nakarating sa [[Kampo ng O'Donnell|Camp O'Donnell]], na tinatayang 20,000 ang namatay dahil sa sakit, gutom, pagpapahirap, o pagpatay.<ref name="McRaven 245"/><ref name="Shoot24:52">{{Cite episode|title=WWII: Raid on the Bataan Death Camp|series=Shootout!|serieslink=Shootout!|network=[[History (U.S. TV channel)|History Channel]]|airdate=Disyembre 1, 2006|season=2|number=5|minutes=24:52}}</ref><ref name="Breuer 40">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Nang maglaon, ang pagsasara ng Camp O'Donnell karamihan sa mga nakakulong na sundalo ay inilipat sa kampo ng bilangguan ng Cabanatuan upang sumama sa mga POW mula sa [[Labanan ng Corregidor]] . <ref name="Sides 134">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Noong 1944, nang makarating ang Estados Unidos sa [[Pilipinas]] upang makuha ito, ang mga utos ay ipinadala ng mataas na komandante ng Hapon na patayin ang mga POW upang maiwasan silang mailigtas ng mga pwersa ng pagpapalaya. Ang isang paraan ng pagpapatupad ay ang pag-ikot ng mga bilanggo sa isang lokasyon, ibuhos ang gasolina sa kanila, at pagkatapos ay sunugin sila ng buhay. <ref name="Sides 10">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Matapos marinig ang mga salaysay ng mga nakaligtas mula sa [[:en:Palawan massacre|masaker sa Puerto Princesa Prison Camp]], natakot ang mga pwersang nagpapalaya na ang kaligtasan ng mga POW sa bansa ay nasa panganib, at nagpasya na maglunsad ng isang serye ng mga operasyon ng pagsalakay upang mailigtas ang mga nabubuhay pa na mga POW sa mga isla. == Kampo ng POW == [[Talaksan:Giving_a_sick_man_a_drink_as_US_POWs_of_Japanese,_Philippine_Islands,_Cabanatuan_prison_camp.jpg|alt=A black-and-white pencil drawing of a man giving another a drink from a canteen. They are located in an enclosure surrounded by barbed wire with guards holding guns patrolling the perimeter.|left|thumb| Ang pagguhit ng dating POW sa isang bilanggo na nagbibigay ng inumin sa isa pa sa kampo ng Cabanatuan ]] Ang kampo ng bilangguan ng Cabanatuan ay pinangalanang malapit sa lungsod na may 50,000 mga tao (tinawag din ito ng mga lokal na Kampo Pangatian, pagkatapos ng isang maliit na malapit na nayon). <ref name="Sides 134">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> <ref name="Rottman 25">{{Harvard citation no brackets|Rottman|2009}}</ref> Ang kampo ay unang ginamit bilang isang istasyon ng [[:en:United States Department of Agriculture|Kagawaran ng Agrikultura ng Amerika]] at pagkatapos ay isang kampo ng pagsasanay para sa hukbo ng Pilipino. <ref name="McRaven 247">{{Harvard citation no brackets|McRaven|1995}}</ref> Nang salakayin ng mga Hapon ang Pilipinas, ginamit nila ang kampo na kulungan ng mga Amerikanong POW. Ito ay isa sa tatlong mga kampo sa lugar ng Cabanatuan at itinalaga para paglagyan ng mga may sakit na detenido. <ref name="Waterford 252">{{Harvard citation no brackets|Waterford|1994}}</ref> <ref name="Carson 79">{{Harvard citation no brackets|Carson|1997}}</ref> Ang pagsakop sa {{Convert|100|acres|km2}}, ang hugis-parihabang hugis ng kampo ay humigit-kumulang {{Convert|800|yd|m}} ang haba at {{Convert|600|yd|m}} sa kabuuan, nahahati ng isang kalsada na tumatawid sa gitna nito. <ref name="Alexander 231">{{Harvard citation no brackets|Alexander|2009}}</ref> <ref name="Sides 169">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> <ref name="Shoot3303">{{Cite episode|title=WWII: Raid on the Bataan Death Camp|series=Shootout!|serieslink=Shootout!|network=[[History (U.S. TV channel)|History Channel]]|airdate=Disyembre 1, 2006|season=2|number=5|minutes=33:03}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xyk256lPlHIC&pg=PT167&lpg=PT167&dq=Cabanatuan+prison+camp+acres&source=bl&ots=KSCWVd5pxV&sig=eQf1zFcXt8nm9jRwmfJ5XZhZXTY&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi7t6aO15zPAhXKNiYKHVjOBOAQ6AEIRTAG#v=onepage&q=Cabanatuan%2520prison%2520camp%2520acres&f=false|title=My Hitch in Hell: The Bataan Death Marso|last=Tenney|first=Lester I.|date=2001-01-01|publisher=Potomac Books, Inc.|isbn=9781597973465|language=en}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|url=http://philippine-defenders.lib.wv.us/html/cabanatuan.html|title=Cabanatuan Camp|website=philippine-defenders.lib.wv.us|access-date=2016-09-20|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304192623/http://philippine-defenders.lib.wv.us/html/cabanatuan.html|archivedate=Marso 4, 2016|df=mdy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304192623/http://philippine-defenders.lib.wv.us/html/cabanatuan.html |date=2016-03-04 }}</ref> Ang isang bahagi ng kampo ay nagtataguyod ng mga guwardya ng Hapon, habang ang iba pang kasama ang kuwartel na kawayan para sa mga bilanggo pati na rin ang isang seksyon para sa isang ospital. Pinangalanan na "''Zero Ward''" dahil nga sa walang posibilidad na makalabas dito ng buhay, ang ospital ay pangalagaan ng mga pinakamaysakit na mga bilanggo habang hinihintay nilang mamatay mula sa mga sakit tulad ng [[Iti|dysentery]] at [[Malarya|malaria]]. <ref name="Wodnik 39">{{Harvard citation no brackets|Wodnik|2003}}</ref> <ref name="Carson 62">{{Harvard citation no brackets|Carson|1997}}</ref> Walong talampakan (2.4-m) ang mga mataas na [[:en:Barbed wire|barbed wire na]] bakod na nakapaligid sa kampo, bilang karagdagan sa maraming mga [[:en:Bunker|bunker ng pillbox]] at apat na palapag na mga tore ng bantay. <ref name="Rottman 26">{{Harvard citation no brackets|Rottman|2009}}</ref> <ref name="McRaven 248">{{Harvard citation no brackets|McRaven|1995}}</ref> <ref name="King 61">{{Harvard citation no brackets|King|1985}}</ref> Sa tugatog nito, ang kampo ay humawak ng 8,000. Ang mga sundalong Amerikano (kasama ang isang maliit na bilang ng mga sundalo at sibilyan mula sa ibang mga bansa kabilang ang United Kingdom, Norway, at Netherlands), na ginagawa itong pinakamalaking kampo ng POW sa Pilipinas. <ref name="Sides 20">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> <ref name="Rottman 6">{{Harvard citation no brackets|Rottman|2009}}</ref> Ang bilang na ito ay bumaba nang malaki dahil ang mga sundalo na may malakas na katawan ay ipinadala sa iba pang mga lugar sa Pilipinas, Hapon, [[:en:Taiwan under Japanese rule|Taiwan na sinakop ng Hapones]], at [[Manchukuo]] upang magtrabaho sa mga kampo bilang mga manggagawang alipin. At dahil hindi pa kinumpirma ng bansang Hapon ang [[:en:Geneva Conventions|Geneva Convention]], ang mga POW ay dinala sa labas ng kampo at pinilit na magtrabaho sa mga pabrika upang gumawa ng armas ng bansang Hapon, mag-diskarga ng mga barko, at mag-ayos ng mga eroplano. <ref name="Norman 293">{{Harvard citation no brackets|Norman|Norman|2009}}</ref> <ref name="Breuer 55">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Ang mga nabilanggo na sundalo ay tumatanggap ng dalawang rasyon ng pagkain sa isang araw ng sinaing na kanin, paminsan-minsan ay sinasamahan ng prutas, sopas, o karne. <ref name="Parkinson 132">{{Harvard citation no brackets|Parkinson|Benson|2006}}</ref> Upang madagdagan ang kanilang diyeta, ang mga bilanggo ay nag-tatago ng pagkain at mga suplay na nakatago sa kanilang damit na panloob sa kampo sa mga biyahe na pinapayagan ng Hapon sa Cabanatuan. Upang maiwasan ang labis na pagkain, alahas, talaarawan, at iba pang mga mahahalagang bagay mula sa pagkumpiska, ang mga ''item'' ay nakatago sa mga damit o latrines, o binabaon sa hukay bago ang nakatakdang inspeksyon. <ref name="Wright 64">{{Harvard citation no brackets|Wright|2009}}</ref> <ref name="Carson 81">{{Harvard citation no brackets|Carson|1997}}</ref> Nakokolekta ng mga bilanggo ang pagkain gamit ang iba't ibang mga pamamaraan kabilang ang pagnanakaw, pag-suhol sa mga tanod, pagtatanim ng mga hardin, at pagpatay ng mga hayop na pumapasok sa kampo tulad ng mga daga, ahas, pato, at mga naliligaw na aso. <ref name="Breuer 59">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> <ref name="Wright 71">{{Harvard citation no brackets|Wright|2009}}</ref> <ref name="Sides 146">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Ang mga Pilipino sa patago ay nakakolekta ng libu-libong mga [[:en:Quinine|quinine]] na tableta upang i-pasok ng palihim sa kampo upang malunasan ang malaria, at makasagip ng daan-daang buhay. <ref name="Breuer 97">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> <ref name="Sides 187">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Isang pangkat ng mga bilanggo ng Corregidor, bago pumasok sa kampo, ang bawat isa ay nagtago ng isang piraso ng isang radyo sa ilalim ng kanilang kasuutan, upang kalaunan ay muling inayos na isang gumaganang aparato. <ref name="Breuer 75">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Kapag ang mga Hapones ay nangailangan ng isang technician ng radyo na Amerikano na ayusin ang kanilang mga radyo, nagnanakaw siya ng mga bahagi. Ang mga bilanggo ay mayroong maraming mga radyo upang makinig sa mga balita sa mga istasyon ng radyo hanggang sa San Francisco, na nagagawa ng mga POW na marinig ang tungkol sa katayuan ng giyera. <ref name="Breuer 74">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> <ref name="Sides 160">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> <ref name="Wright 70">{{Harvard citation no brackets|Wright|2009}}</ref> Isang nakaw na kamera ang ginamit upang idokumento ang mga kondisyon ng pamumuhay ng kampo. <ref name="Bilek 125">{{Harvard citation no brackets|Bilek|O'Connell|2003}}</ref> Ang mga bilanggo ay gumawa rin ng mga sandata at nagpuslit ng mga bala sa kampo para sa posibilidad na makakuha ng isang baril. <ref name="Breuer 125">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> [[Talaksan:Cabanatuan_Prison_Hut.jpg|alt=Black-and-white image a grass nipa hut raised a few feet off the ground by wooden supports. Another hut can be seen in the background.|left|thumb| Isang kubo na ginamit upang maglagay ng mga bilanggo sa kampo ]] Maramihang mga pagtatangka ng pagtakas ang ginawa sa buong kasaysayan ng kampo ng bilangguan, ngunit ang karamihan ay natapos sa kabiguan. Sa isang pagtatangka, apat na mga sundalo ay nahuling muli ng mga Hapon. Pinilit ng mga tanod ang lahat ng mga bilanggo na panoorin ang apat na mga sundalo habang sila ay pinapahirapan, pinilit na maghukay ng kanilang sariling mga libingan at pagkatapos ay binitay. <ref name="Breuer 56">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Pagkaraan ng ilang sandali, ang mga guwardiya ay naglagay ng mga palatandaan na nagpapahayag na kung ang iba pang mga pagtatangka sa pagtakas ay gagawin, sampu sa mga bilanggo ay papatayin para sa bawat makakatakas. <ref name="Wright 58">{{Harvard citation no brackets|Wright|2009}}</ref> Ang mga tirahan ng mga bilangguan ay nahahati sa mga grupo ng sampu, na nag-udyok sa mga POW na bantayan ang iba upang maiwasan ang mga ito sa paggawa ng mga pagtatangka sa pagtakas. <ref name="Sides 149">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Pinayagan ng mga Hapones ang mga POW na magtayo ng mga ''septic system'' at mga kanal ng irigasyon sa buong bilangguan ng kampo. <ref name="Sides 1356">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> <ref name="Wright 60">{{Harvard citation no brackets|Wright|2009}}</ref> Ang isang kinatawan sa bilangguan ay naroon upang magbenta ng mga bagay tulad ng saging, itlog, kape, kuwaderno, at sigarilyo. <ref name="Wright 59">{{Harvard citation no brackets|Wright|2009}}</ref> Pinapayagan ang mga aktibidad na libangan para sa mga paglalaro ng [[Beysbol|baseball]], [[:en:Horseshoes|horseshoes]], at mga labanan ng [[Pingpong|ping pong]] . Bilang karagdagan, isang aklatan na may 3,000 na aklat ang pinayagan (na kung saan ay ibinigay ng [[Kilusang Pandaigdig ng Krus na Pula at Gasuklay na Pula|Red Cross]] ), at paminsan-minsan ay nagpapalabas ng mga pelikula. <ref name="Wright 61">{{Harvard citation no brackets|Wright|2009}}</ref> <ref name="Parkinson 124">{{Harvard citation no brackets|Parkinson|Benson|2006}}</ref> Isang bulldog na aso ang alaga ng mga bilanggo, at nagsilbing maskot para sa kampo. <ref name="Sides 148">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Bawat taon sa panahon ng Pasko, binibigyan ng pahintulot ng mga guwardya ng Hapon ang Red Cross na magbigay ng isang maliit na kahon sa bawat isa sa mga bilanggo, na naglalaman ng mga ''item'' tulad ng corned beef, [[:en:Instant coffee|instant na kape]], at tabako. <ref name="Bilek 125">{{Harvard citation no brackets|Bilek|O'Connell|2003}}</ref> <ref name="Wright 62">{{Harvard citation no brackets|Wright|2009}}</ref> <ref name="Sides 1423">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Ang mga bilanggo ay nakapagpadala rin ng mga postkard sa mga kamag-anak, bagaman ito ay ipinagbabawal ng mga tanod. <ref name="Bilek 121">{{Harvard citation no brackets|Bilek|O'Connell|2003}}</ref> Habang nagpapatuloy ang paglapit ng mga puwersa ng Amerika sa Luzon, iniutos ng [[:en:Japanese Imperial High Command|Japanese Imperial High Command]] na ang lahat ng may kakayahang katawan na POW ay dalhin sa Japan. Mula sa kampo ng Cabanatuan, mahigit sa 1,600 sundalo ang inalis noong Oktubre 1944, naiwan ang higit sa 500 na may sakit, mahina, o may kapansanan na POW. <ref name="Breuer 137">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> <ref name="Breuer 144">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> <ref name="Sides 202">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Noong Enero 6, 1945, ang lahat ng mga guwardiya ay lumayo mula sa kampo ng Cabanatuan, naiiwan ang mga POW. <ref name="Breuer 1401">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Nauna nang sinabi ng mga guwardiya sa mga pinuno ng bilanggo na hindi nila dapat subukang tumakas, o kung hindi sila ay papatayin. <ref name="Sides 2378">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Nang umalis ang mga guwardya, pinansin ng mga bilanggo ang banta, na takot na ang mga Hapon ay naghihintay malapit sa kampo at gagamitin ang pagtatangka na makatakas bilang isang dahilan upang maisagawa ang lahat. Sa halip, ang mga bilanggo ay nagtungo sa guwardya sa gilid ng kampo at hinalughog ang mga gusali ng Hapon para sa mga suplay at maraming pagkain. Naiwan ang mga bilanggo sa loob ng maraming linggo, maliban kung ang umaatras na mga puwersa ng Hapon ay pana-panahong nananatili sa kampo. Hindi pinapansin ng mga sundalo ang mga POW, maliban kung humingi ng pagkain. Kahit na alam nila ang mga kahihinatnan, ang mga bilanggo ay nagpadala ng isang maliit na grupo sa labas ng mga pintuan ng bilangguan upang dalhin ang dalawang&nbsp; [[kalabaw]] upang katayin. Ang karne mula sa mga hayop, kasama ang pagkain na na-kuha mula sa mga Hapon sa kampo, ay nakatulong sa marami sa mga POW na mabawi ang kanilang lakas, timbang, at tibay. <ref name="Breuer 145">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> <ref name="Sides 2434">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> <ref name="McRaven 282">{{Harvard citation no brackets|McRaven|1995}}</ref> Noong kalagitnaan ng Enero, isang malaking pangkat ng mga tropang Hapones ang pumasok sa kampo at ibinalik ang mga bilanggo sa kanilang panig ng kampo. <ref name="Sides 2456">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Ang mga bilanggo, na na-kabalita sa pamamagitan ng tsismis, ay nag-isip na malapit na silang papatayin ng mga Hapon. <ref name="Sides 2645">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> == Pagpaplano at paghahanda == [[Talaksan:Cap._Juan_Pajota.JPG|right|thumb| Si Capt. Juan Pajota ]] Noong Oktubre &nbsp; 20, 1944, ang pwersa ni Heneral [[Douglas MacArthur|Douglas MacArthur ay]] [[:en:Battle of Leyte|nakarating sa Leyte]], na gumawa ng daan para sa [[:en:Philippines campaign (1944–1945)|pagpapalaya ng Pilipinas]] . Makalipas ang ilang buwan, habang pinagsama ng mga Amerikano ang kanilang mga puwersa upang maghanda para sa pangunahing pagsalakay sa [[Luzon]], halos [[:en:Palawan massacre|150 na mga Amerikano ay pinatay]] ng kanilang mga tagabihag na Hapon noong Disyembre &nbsp;14, 1944 sa Puerto Princesa Prison Camp sa isla ng [[Palawan]] . Isang babalang pag-salakay sa himpapawid ang tumunog upang ang mga bilanggo ay makapasok sa mga ''slit-trench'' at ''log-and-earth'' na sakop ng [[:en:Air raid shelter|''air-raid na mga silungan'']], at doon nilagyan ng gasolina at sinunog na buhay. <ref name="SanJoseNews">{{cite news|last=Reichmann|first=John A.|title=Massacre of Americans is Charged|work=[[San Jose Mercury News|San Jose News]]|url=https://news.google.com/newspapers?id=FCciAAAAIBAJ&sjid=CKQFAAAAIBAJ&pg=2439,5620215&dq|via=Google News|date=Setyembre 4, 1945|accessdate=Marso 15, 2010}}</ref> Ang isa sa mga nakaligtas, si [[:en:Private first class|PFC]] Eugene Nielsen, ay nagsaysay ng kanyang kwento sa Intelligence ng US Army noong Enero &nbsp; 7, 1945. <ref name="Sides 12">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Pagkalipas ng dalawang araw, ang mga puwersa ni MacArthur ay nakarating sa Luzon at nagsimula ng isang mabilis na pagsulong patungo sa kapital, ang [[Maynila]] . <ref name="Eug52Years">{{cite news|agency=[[Associated Press]]|title=General MacArthur Had Remarkable Military Career...52 Years|work=[[The Register-Guard|Eugene Register-Guard]]|url=https://news.google.com/newspapers?id=SJgRAAAAIBAJ&sjid=-uIDAAAAIBAJ&pg=2707,1127487&dq|page=2|via=Google News|date=Abril 6, 1964|accessdate=Marso 15, 2010}}</ref> Si Major Bob Lapham, ang pinuno ng Amerikanong [[:en:United States Army Forces in the Far East|USAFFE]] na pinuno ng gerilya, at isa pang pinuno ng gerilya, si [[Juan Pajota]], ay itinuturing na palayain ang mga bilanggo sa loob ng kampo, <ref name="Breuer 1201">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> ngunit natatakot sa mga isyu sa logistik sa pagtatago at pag-aalaga sa mga bilanggo. <ref name="Hunt 196">{{Harvard citation no brackets|Hunt|1986}}</ref> Isang naunang plano ay iminungkahi ni Lieutenant Colonel Bernard Anderson, pinuno ng mga gerilya malapit sa kampo. Iminungkahi niya na ang mga gerilya ay mai-secure ang mga bilanggo, pag-escort sa kanila ng {{Convert|50|mi|km}} papunta sa Debut Bay, at dalhin ang mga ito gamit ang 30 mga submarino. Ang plano ay tinanggihan ang pag-apruba dahil natatakot si MacArthur na mahuli ng mga Hapon ang mga tumatakas na mga bilanggo at papatayin silang lahat. <ref name="Alexander 231">{{Harvard citation no brackets|Alexander|2009}}</ref> Bilang karagdagan, ang Navy ay wala ang kinakailangang mga submarino, lalo na sa nalalapit na pagsalakay ni MacArthur sa Luzon. Noong Enero &nbsp; 26, 1945, naglalakbay si Lapham mula sa kanyang lokasyon malapit sa kampo ng bilangguan hanggang sa punong-himpilan ng [[:en:Sixth United States Army|Anim na Hukbo]], na {{Convert|30|mi|km}} layo. <ref name="Breuer 1489">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Inirerekomenda niya kay [[:en:Lieutenant general (United States)|Lieutenant General]] [[:en:Walter Krueger|Walter Krueger]] sa intelligence chief na si Colonel Horton White na isang pagsusumikap na iligtas upang mapalaya ang tinatayang 500 na mga POW sa kampo ng bilangguan ng Cabanatuan bago ang mga Hapon ay posibleng patayin silang lahat. Tinantiya ni Lapham ang mga puwersa ng Hapon na isama ang 100-300 &nbsp; sundalo sa loob ng kampo, 1,000 sa tapat ng Cabu River sa hilagang-silangan ng kampo, at marahil sa paligid ng 5,000 sa loob ng Cabanatuan City. Ang mga larawan ng kampo ay magagamit din, dahil ang mga eroplano ay kumuha ng mga imahe ng pagsubaybay kamakailan noong Enero 19. <ref name="Sides 261">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Tinantya ni White na hindi makakarating ang I Corps City sa Cabanatuan City hanggang Enero 31 o Pebrero 1, at kung ang anumang pagtatangka sa pagsagip ay gagawin, kailangan nitong sa Enero 29. <ref name="Rottman 10">{{Harvard citation no brackets|Rottman|2009}}</ref> Iniulat ni White ang mga detalye kay Krueger, na nagbigay ng order para sa pagtatangka sa pagliligtas. [[Talaksan:Mucci.jpg|alt=|left|thumb|Tenyente Koronel Henry Mucci at Kapitan Vaughn Moss]] Pinulong ni White si [[:en:Lieutenant colonel|Tenyente koronel]] [[:en:Henry Mucci|Henry Mucci]], pinuno ng [[:en:6th Ranger Battalion|6th Ranger Battalion]], at tatlong tenyente mula sa [[:en:Alamo Scouts|Alamo Scout]] - ang espesyal na yunit ng [[:en:Reconnaissance|reconnaissance]] na nakalakip sa kanyang Ika-anim na Hukbo - para sa isang panayam sa misyon na salakayin ang Cabanatuan at iligtas ang mga POW. <ref name="Breuer 1489">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Ang grupo ay bumuo ng isang plano upang iligtas ang mga bilanggo. Ang labing-apat na Scout, na binubuo ng dalawang koponan, ay aalis ng 24 oras nang maaga sa pangunahing puwersa, upang suriin ang kampo. <ref name="Rottman 19">{{Harvard citation no brackets|Rottman|2009}}</ref> Ang pangunahing puwersa ay binubuo ng 90 mga ''Rangers'' mula sa C Company at 30 mula sa F Company na magmamartsa ng 30 &nbsp; milya sa likuran ng mga linya ng Hapon, palibutan ang kampo, patayin ang mga guwardya, at iligtas sa pag-eskapo ang mga bilanggo pabalik sa mga linya ng Amerikano. <ref name="Shoot2920">{{Cite episode|title=WWII: Raid on the Bataan Death Camp|series=Shootout!|serieslink=Shootout!|network=[[History (U.S. TV channel)|History Channel]]|airdate=Disyembre 1, 2006|season=2|number=5|minutes=29:20}}</ref> Ang mga Amerikano ay sasanib sa 80 mga gerilyang Pilipino, na magsisilbing gabay at tulong sa pagtatangka sa pagsagip. <ref name="Shoot3220">{{Cite episode|title=WWII: Raid on the Bataan Death Camp|series=Shootout!|serieslink=Shootout!|network=[[History (U.S. TV channel)|History Channel]]|airdate=Disyembre 1, 2006|season=2|number=5|minutes=32:20}}</ref> Ang paunang plano ay ang pag-atake sa kampo sa 17:30 [[Pamantayang Oras ng Pilipinas|PST]] ( [[:en:UTC + 08: 00|UTC + 8]] ) noong Enero 29. <ref name="Breuer 150">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Noong gabi ng Enero 27, pinag-aralan ng mga Rangers ang mga larawan sa pag-mamatyag sa himpapawid at nakinig sa mga nakalap na kaalaman ng mga gerilya sa kampo ng bilangguan. <ref name="Breuer 154">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Ang dalawa pangkat na limang-tao na koponan ng Alamo Scout, na pinangunahan nina [[:en:First lieutenant|1st Lts.]] William Nellist at Thomas Rounsaville, ay umalis sa [[Guimba, Nueva Ecija|Guimba]] ng 19:00 at lumusot sa likuran ng mga linya ng kaaway para sa mahabang paglalakbay upang subukang makitang muli ang kampo ng bilangguan. <ref name="Breuer 3">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> <ref name="Zedric 187">{{Harvard citation no brackets|Zedric|1995}}</ref> <ref name="Sides 124">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Ang bawat Scout ay armado ng isang .45 &nbsp; pistol, tatlong mga granada, isang riple o [[:en:M1 carbine|M1 karbin]], isang kutsilyo, at dagdag na bala. Kinaumagahan, naki-ugnay ang mga Scout kasama ang ilang mga yunit ng gerilyang Pilipino sa nayon ng Platero, {{Convert|2|mi|km}} hilaga ng kampo. Ang mga Rangers ay armado ng iba't ibang baril na [[:en:Thompson submachine gun|Thompson submachine]], [[:en:M1918 Browning Automatic Rifle|BARs]], [[:en:M1 Garand|M1 Garand rifles]], pistol, granada, kutsilyo, at dagdag na bala, pati na rin ang ilang mga [[:en:Bazooka|bazooka]] . <ref name="Sides 73">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Apat &nbsp; sa mga litratista sa labanan mula sa isang yunit ng 832nd Signal Service Battalion ay nagboluntaryo upang samahan ang Scout at Rangers upang i-tala ang pagligtas matapos iminungkahi ni Mucci ang ideya ng pagdokumento ng pagsalakay. <ref name="Sides 645">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Ang bawat litratista ay armado ng isang pistol. <ref name="Breuer 157">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Sa kabila ng mga paghihigpit ng Geneva Convention sa mga armadong medikal na tauhan, ang [[Maninistis|siruhano]] na si Kapitan Jimmy Fisher at ang kanyang mga mediko ay bawat isa ay may dalang mga pistola at karbin. Upang mapanatili ang isang ugnayan sa pagitan ng grupong sasalakay at Army Command, isang radyo outpost ang naitatag sa labas ng Guimba. Ang puwersa ay may dalawang radyo, ngunit ang kanilang paggamit ay inaprubahan lamang sa paghingi ng suporta sa sasakyang panghimpapawid kung tumakbo sila sa malalaking puwersa ng Hapon o kung mayroong mga huling minuto na pagbabago sa pagsalakay (pati na rin ang pagtawag sa ''[[:en:Friendly fire|friendly fire]]'' ng sasakyang panghimpapawid ng Amerika). <ref name="Rottman 19">{{Harvard citation no brackets|Rottman|2009}}</ref> <ref name="Breuer 158">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> == Sa likod ng mga linya ng kaaway == [[File:RangersGuerillasBehindEnemyLinesRaidCabanatuanJan301945.ogv|right|alt=Video of American soldiers and Filipino guerrillas walking in a line through water carrying guns.|thumb|Ang Rangers, Scout, at gerilya ay dumaan sa magkakaibang lupain at tumawid ng maraming ilog papunta sa kampo ng bilangguan.]] Ilang sandali makalipas ang 05:00 noong Enero 28, si Mucci at isang pinalakas na kumpanya ng 121 Rangers <ref name="Sides 645">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> <ref name="Breuer 153">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> <ref name="Rottman 22">{{Harvard citation no brackets|Rottman|2009}}</ref> sa ilalim ni Capt. Robert Prince na nagmaneho ng {{Convert|60|mi|km}} patungong Guimba, bago nakalusot sa mga linya ng Hapon pagkatapos ng 14:00. <ref name="Breuer 158">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> <ref name="Breuer 155">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Pinangunahan ng mga gerilyang Pilipino, ang mga Rangers ay naglakad sa mga damuhan upang maiwasan ang mga patrolya ng kaaway. <ref name="Breuer 1489">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Sa mga nayon sa kahabaan ng ruta ng Rangers, ang iba pang mga gerilya ay tumulong sa pag- [[:en:Muzzle (mouth guard)|bubusal ng mga]] aso at paglalagay ng mga manok sa mga kulungan upang maiwasan ang pagdinig ng mga Hapones sa kanilang paglalakbay. <ref name="Black 280">{{Harvard citation no brackets|Black|1992}}</ref> Sa isang punto, ang mga Rangers ay makitid na naiwasan ang isang tangke ng Hapon sa pambansang kalsada sa pamamagitan ng pagtunton sa isang bangin na tumatawid sa ilalim ng kalsada. <ref name="Breuer 160">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> <ref name="Sides 79">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> <ref name="Alexander 237">{{Harvard citation no brackets|Alexander|2009}}</ref> Nakarating ang grupo sa Balincarin, isang baryo {{Convert|5|mi|km}} hilaga ng kampo, nang susunod na umaga. <ref name="Breuer 161">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Nakipag-ugnay si Mucci kasama sina Scout Nellist at Rounsaville upang puntahan ang pag-mamatyag sa kampo mula sa nakaraang gabi. Inilahad ng mga Scout na patag ang lupain sa paligid ng kampo, na mag-iiwan sa puwersa na nakalantad sa harap ng pagsalakay. Nakipagpulong din si Mucci sa gerilya ng USAFFE na si Kapitan [[Juan Pajota]] at ang kanyang 200 na mga tauhan, na may mga mahusay na kaalaman sa aktibidad ng kaaway, ang mga lokal, at ang lupain ay nagpatunay na mahalaga. <ref name="Shoot3242">{{Cite episode|title=WWII: Raid on the Bataan Death Camp|series=Shootout!|serieslink=Shootout!|network=[[History (U.S. TV channel)|History Channel]]|airdate=Disyembre 1, 2006|season=2|number=5|minutes=32:42}}</ref> Nang malaman na nais ni Mucci na itulak ang pag-atake noong gabing iyon, nilabanan ito ni Pajota, iginiit na isang pagpapakamatay ito. Inilahad niya na ang mga gerilya ay nagmamanman ng tinatayang 1,000 &nbsp;mga sundalong Hapon ay nagkampo sa buong Cabu River ng ilang daang yarda mula sa bilangguan. <ref name="Sides 127">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Kinumpirma rin ni Pajota ang mga ulat na halos 7,000 na mga tropa ng kaaway ay na-deploy sa paligid ng Cabanatuan City na matatagpuan ilang milya ang layo. <ref name="Sides 125">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Sa nagsusulong na puwersa ng Amerika mula sa timog-kanluran, isang dibisyon ng Hapon ang umatras sa hilaga sa isang kalsada na malapit sa kampo. <ref name="King 56">{{Harvard citation no brackets|King|1985}}</ref> Inirerekomenda niya na hintayin ang paglipas ng dibisyon upang ang puwersa ay haharap sa kaunting oposisyon. Matapos isama ang impormasyon mula kay Pajota at mga Alamo Scout tungkol sa mabigat na aktibidad ng kaaway sa lugar ng kampo, sumang-ayon si Mucci na ipagpaliban ang pagsalakay ng 24 oras, <ref name="Breuer 162">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> at inalertuhan ang Ika-anim Punong-himpilan ng Army sa napagkasunduan sa pamamagitan ng radyo. <ref name="Sides 131">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Inutusan niya ang mga Scout na bumalik sa kampo at makakuha ng karagdagang kaalaman, lalo na sa lakas ng mga tanod at eksaktong lokasyon ng mga bihag na sundalo. Umalis ang Rangers papunta sa Platero, isang ''baryo'' (suburb) na {{Convert|2.5|mi|km}} timog ng [[:en:Balincarin|Balincarin]] . == Diskarte == {{quote box|width=30em|bgcolor=#c6dbf7|qalign=left|quote="Hindi namin ma-rehearse ito. Anumang bagay ng kalikasan na ito, karaniwang nais mong gawin nang paulit-ulit para sa mga ilang linggo nang mas maaga. Kumuha ng higit pang impormasyon, bumuo ng mga modelo, at talakayin ang lahat ng mga contingencies. Magtrabaho sa lahat ng mga gusot. Wala kaming oras para sa anuman. Ito ay ngayon, o hindi kailanman"|source=—Tinukoy ni Kapitan Prince na sumasalamin sa oras sa pagpaplano ng pagsalakay<ref name="Sides 122">{{harvnb|Sides|2001|p=122}}</ref>}}Noong 11:30 ng Enero 30, ang mga Alamo Scout na sina Tenyente Bill Nellist at Kabo Rufo Vaquilar, na nakilala bilang mga lokal, ay nakakuha ng access sa isang inabandunang dampa {{Convert|300|yd|m}} mula sa kampo. <ref name="Breuer 3">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> <ref name="Alexander 241">{{Harvard citation no brackets|Alexander|2009}}</ref> Iniiwasan na matiktikan ng mga guwardya ng Hapon, naobserbahan nila ang kampo mula sa damp at naghanda ng isang detalyadong ulat sa mga pangunahing tampok ng kampo, kabilang ang pangunahing tarangkahan, lakas ng tropang Hapon, lokasyon ng mga wire ng telepono, at ang pinakamahusay na mga ruta sa pag-atake. <ref name="Sides 169">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> <ref name="Breuer 4">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Maya-maya pa ay nagsama sila ng tatlong iba pang mga Scout, na inatasan ni Nellist na maihatid ang ulat kay Mucci. <ref name="Sides 172">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Si Nellist at Vaquilar ay nanatili sa dampa hanggang sa pagsisimula ng pagsalakay. <ref name="Sides 225">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Nabigyan na si Mucci noong Enero &nbsp; 29 ng hapon ng ulat ni Nellist at ipinasa ito kay Prince, na ipinagkatiwala niya upang alamin kung paano makukuha ang mga Rangers papasok at labas ng looban ng bilangguan, at sa kaunting mga pagkamatay hangga't maaari. Bumuo si Prince ng isang plano, na kung saan pagkatapos ay binago ayon sa bagong ulat mula sa inabandunang pagmamatyag sa dampa na natanggap sa oras na 14:30. <ref name="Sides 174">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Iminungkahi niya na ang mga Ranger ay mahahati sa dalawang pangkat: mga 90 Ranger ng C Company, na pinangunahan ni Prince, ay sasalakay sa pangunahing kampo at pag-eskapo sa mga bilanggo, habang 30 sa mga Ranger ng isang platun mula sa F Company, na pangungunahan ni Tenyente John Murphy, ay hudyat ng pagsisimula ng pag-atake sa pamamagitan ng pagpapaputok sa iba't ibang posisyon ng Hapon sa likuran ng kampo sa oras ng 19:30. <ref name="Sides 224">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> <ref name="Breuer 165">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Tinatantya ni Prince na ang pagsalakay ay magagawa nang 30 &nbsp; minuto o mas kaunti. Nang matiyak ni Prince na ang lahat ng mga POW ay mailigtas sa labas ng kampo, mag-babaril siya ng pulang pailaw, na magpapahiwatig na ang lahat ng tropa ay babalik sa isang pagkikita sa Pampanga River na {{Convert|1.5|mi|km}} hilaga ng kampo kung saan 150 &nbsp; ang mga gerilya ay handa na sa mga karetelang hila ng kalabaw upang isakay ang mga POW. <ref name="Breuer 164">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Ang grupong ito ay makakatulong upang mai-karga ang mga POW at pag-bantay sa mga ito pabalik sa mga linya ng Amerikano. [[Talaksan:Capt._Fisher.jpg|alt=Black-and-white image of two men in military attire walking next to each other and smiling. Several other men can be seen in the background.|left|thumb| Ang mga Kapitan na sina Jimmy Fisher at Robert Prince at ilang gerilya ng mga Pilipino ilang oras bago magsimula ang pagsalakay. ]] Isa sa mga pangunahing alalahanin ni Prince ay ang kapatagan ng kanayunan. Pinanatili ng mga Hapon ang lupain na malinis sa mga pananim upang matiyak na ang mga papalapit na mga pag-atake ng gerilya ay makikita upang makita din ang mga bilanggo na tumatakas. <ref name="Rottman 25">{{Harvard citation no brackets|Rottman|2009}}</ref> Alam ni Prince na ang kanyang Rangers ay kailangang gumapang sa isang mahaba, bukas na kabukiran na sila ay mga nakadapa, sa ilalim mismo ng mga mata ng mga bantay ng Hapon. Magkakaroon lamang ng higit sa isang oras ng buong kadiliman, habang ang araw ay papalubog sa ilalim ng [[kagiliran]] at ang buwan ay sumikat. Maaari pa rin ang posibilidad ng mga guwardya ng Hapon na mapansin ang kanilang paggalaw, lalo na sa halos kabilugan ng buwan. Kung matuklasan ang mga Ranger, ang tanging plano na tugon ay para sa lahat na agad na tumayo at magmadali sa kampo. <ref name="Sides 226">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> <ref name="Shoot3533">{{Cite episode|title=WWII: Raid on the Bataan Death Camp|series=Shootout!|serieslink=Shootout!|network=[[History (U.S. TV channel)|History Channel]]|airdate=Disyembre 1, 2006|season=2|number=5|minutes=35:33}}</ref> Ang mga Ranger ay walang kamalayan na ang mga Hapon ay walang anumang mga ilaw sa paghahanap na maaaring magamit upang mapaliwanag ang buong kapaligiran. <ref name="Rottman 27">{{Harvard citation no brackets|Rottman|2009}}</ref> Iminungkahi ni Pajota na upang abalahin ang mga guwardya, dapat na mag-ingay ang isang eroplano ng [[:en:United States Army Air Forces|United States Army Air Forces]] (USAAF) sa kampo upang ilipat ang mga mata ng mga tanod sa kalangitan. Sumang-ayon si Mucci sa ideya at ang isang kahilingan sa radyo ay ipinadala upang mag-utos na humingi ng isang eroplano na lumipad sa kampo habang ang mga kalalakihan ay ginagawang lumapit habang gumagapang sa buong kabukiran. <ref name="Sides 17980">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Bilang paghahanda sa mga posibleng pinsala o sugat na matatanggap sa engkwentro sa mga Hapon, ang batalyon na [[siruhano]], si Kapitan Jimmy Fisher, ay nakabuo ng isang pansamantalang hospital sa bahay paaralan sa Platero. <ref name="Rottman 38">{{Harvard citation no brackets|Rottman|2009}}</ref> Sa pagitan ng madaling araw noong Enero 30, ang kalsada sa harap ng kampo ay malinis sa mga naglalakbay ng mga tropang Hapon. <ref name="Sides 168">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Nagpagawa ng plano si Mucci na protektahan ang mga POW sa sandaling mapalaya sila sa kampo. Dalawang pangkat ng gerilya ng [[:en:Robert Lapham|Luzon Guerrilla Armed Forces]], isa sa ilalim ni Pajota at isa pa sa ilalim ni Kapitan Eduardo Joson, <ref name="Hunt 198">{{Harvard citation no brackets|Hunt|1986}}</ref> ay ipapadala sa kabilaang mga direksyon upang hawakan ang pangunahing kalsada malapit sa kampo. Si Pajota at 200 na mga gerilya ay nag-tayo ng isang harang sa daan sa tabi ng kahoy na tulay sa ibabaw ng Ilog Cabu. <ref name="Breuer 164">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> <ref name="Sides 176">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Ang pag-harang na ito, sa hilagang-silangan ng kampo ng bilangguan, ay ang unang linya ng pagtatanggol laban sa mga puwersang Hapon na nagkampo sa kabila ng ilog, na abot dinig ang magiging pag-atake sa kampo. Si Joson at ang kanyang 75 na mga gerilya, kasama ang isang koponan ng bazooka ng Ranger, ay mag-tatayo ng isang harang sa daan {{Convert|800|yd|m}} timog-kanluran ng kampo ng bilangguan upang mapahinto ang anumang mga puwersa ng Hapon na darating mula sa Cabanatuan. Ang parehong mga grupo ay bawat lugar na may 25 [[:en:landmine|minang pasabog sa lupa]] sa harap ng kanilang mga posisyon, at isang gerilya mula sa bawat pangkat ay binigyan ng isang bazooka upang sirain ang anumang nakabaluti na sasakyan. Matapos ang mga POW at ang nalalabing puwersa ng pag-atake ay makarating sa tagpuan sa Pampanga River, si Prince ay mag-babaril ng pangalawang pailaw na apoy upang ipahiwatig sa mga lugar ng tambangan na umatras pabalik (unti-unti, kung nahaharap sila ng oposisyon) at tumungo sa Platero. <ref name="Breuer 165">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Dahil walang kaalaman ang mga POW sa darating na pag-atake, dumaan sila sa kanilang normal na gawain noong gabing iyon. Noong nakaraang araw, ang dalawang batang Pilipino ay nagtapon ng mga bato sa bilangguan ng kampo na may mga tala na nakalagay, "Maging handa kayong lumabas." <ref name="Rottman 40">{{Harvard citation no brackets|Rottman|2009}}</ref> Sa pag-aakalang ang mga batang lalaki ay kumukuha ng isang kalokohan, hindi pinansin ng mga POW ang mga tala. Nagiging mas maingat ang mga POW sa mga guwardya ng Hapon, na naniniwala na anumang oras sa mga susunod na araw maaari silang i-masaker sa anumang kadahilanan. Inisip nila na hindi nais ng mga Hapon na iligtas sila sa pamamagitan ng pagsulong ng mga puwersa ng Amerika, mabawi ang kanilang lakas, at bumalik upang labanan muli ang mga Hapon. Bilang karagdagan, maaaring patayin ng mga Hapon ang mga bilanggo upang maiwasan ang mga ito na sabihin ang mga kalupitan ng Bataan Paglalakad ng Kamatayan sa Bataan o ang mga kondisyon sa kampo. <ref name="Sides 234">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Sa limitadong bantay ng Hapon, ang isang maliit na grupo ng mga bilanggo ay nakapagpasya na na gumawa sila ng pagtatangka sa pagtakas ng mga 20:00. <ref name="Breuer 166">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> <ref name="Sides 268">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> == Pagsagip sa mga bilanggo == [[Talaksan:P61.black.widow.arp.750pix.jpg|alt=Color image of a two-seater airplane in flight|thumb| Isang P-61 Black Widow, na katulad ng isa na nagambala sa mga tanod ng Hapon habang ang mga puwersa ng Amerika ay gumapang patungo sa kampo ]] Sa 17:00, ilang oras matapos maaprubahan ni Mucci ang plano ni Prince, umalis ang mga Ranger mula sa Platero. Ang mga puting tela ay nakatali sa kanilang kaliwang braso upang maiwasan ang mga "''friendly fire''". <ref name="Rottman 43">{{Harvard citation no brackets|Rottman|2009}}</ref> Tumawid sila sa Ilog Pampanga at pagkatapos, sa 17:45, ang mga tauhan ni Prince at Murphy ay naghati-hati upang palibutan ang kampo. <ref name="Sides 224">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> <ref name="Breuer 166">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Sina Pajota, Joson, at ang kanilang gerilyang pwersa bawat isa ay nagtungo sa kanilang mga tambangan. Ang mga Ranger sa ilalim ni Prince ay nagtungo sa pangunahing tarangkahan at huminto ng mga {{Convert|700|yd|m}} mula sa kampo upang maghintay para sa pagdilim ng gabi at ang pambubulabog ng eroplano. Samantala, isang [[:en:Northrop P-61 Black Widow|P-61 Black Widow]] mula sa ika-547 na Night Fighter Squadron, na nagngangalang ''Hard to Get'', ay naganap noong 18:00, pinalipad ni Kapitan Kenneth Schrieber at 1st Lt. Bonnie Rucks. <ref name="Sides 2480">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Mga 45 &nbsp; minuto bago ang pag-atake, pinatay ni Schrieber ang kaliwang makina nang ito ay nas {{Convert|1500|ft|m}} sa kampo. Pinaandar niya itong muli, na lumilikha ng isang malakas na pag-backfire, at inulit ang pamamaraan nang dalawang beses pa, bumaba ng lipad sa taas ng {{Convert|200|ft|m}} . Nagpapanggap na ang kanyang eroplano ay may sira, tumungo si Schneber patungo sa mababang mga burol, sa pamamagitan lamang ng {{Convert|30|ft|m}} . Sa mga tagamasid ng Hapon, tila babagsak ang eroplano at pinanood nila, naghihintay para sa isang nagniningas na pagsabog. Paulit-ulit itong inulit ni Schneber habang nagsasagawa rin ng iba't ibang mga akrobatikong maniobra. Ang panlilinlang ay nagpatuloy sa loob ng dalawampung minuto, na lumilikha ng isang liblib para sa mga Ranger na pumapasok sa kampo ng pagapang. <ref name="Shoot3620">{{Cite episode|title=WWII: Raid on the Bataan Death Camp|series=Shootout!|serieslink=Shootout!|network=[[History (U.S. TV channel)|History Channel]]|airdate=Disyembre 1, 2006|season=2|number=5|minutes=36:20}}</ref> Kalaunan ay pinuri ni Prince ang mga aksyon ng mga piloto: "Ang ideya ng isang panghimpapawid na panlilinlang ay medyo hindi pangkaraniwan at sa totoo lang, hindi ko inisip na gagana ito, hindi sa isang milyong taon. Ngunit ang mga mapaglalangan ng piloto ay napakahusay at mapanlinlang na ang pagkuha ng atensyon ay kumpleto. Hindi ko alam kung saan tayo papunta kung wala ito. " Habang binubulabog ng eroplano ang kampo, sina Tenyente Carlos Tombo at ang kanyang mga gerilya kasama ang isang maliit na bilang ng Ranger ay ginupit ang mga [[:en:Telephone line|linya ng telepono]] ng kampo upang maiwasan ang komunikasyon sa malaking puwersa na naka-istasyon sa Cabanatuan. <ref name="Breuer 165">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> [[Talaksan:Pajota's_Guerrillas.jpg|alt=Three men, wearing uniforms and hats are standing and looking to the right. They are armed with grenades, guns, and have pouches. Other men can be seen in the background.|left|thumb| Mga gerilya ni Kapitan Pajota sa Cabanatuan ]] Noong 19:40, ang buong looban ng bilangguan ay nagkaroon ng maliit na palitan ng putok ng armas nang si Murphy at ang kanyang mga tauhan ay pinaputukan ang mga bantay sa tore at baraks. <ref name="Breuer 173">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Sa loob ng unang labinlimang &nbsp; ilang segundo, ang lahat ng mga bantay na tore ng kampo at mga pillbox ay na-puntirya at nawasak. <ref name="Sides 271">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Nagmadali si Sarhento Ted Richardson na sirain ang isang kandado mula sa pangunahing tarangkahan gamit ang kanyang .45 pistol. <ref name="Breuer 174">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Ang mga Ranger sa pangunahing tarangkahan ay nagmaniobra upang makuha ang mga baraks ng guwardiya at mga opisina ng opisyal, habang ang mga nasa likuran ay tinanggal ang mga kaaway malapit sa kubo ng mga bilanggo at pagkatapos ay nagpatuloy nang paglisan. Ang isang koponan ng bazooka mula sa F Company ay tumakbo sa pangunahing daan patungo sa isang latang dampa na sinabi ng mga Scout kay Mucci na may mga laman na tanke. Bagaman tinangka ng mga sundalong Hapon na tumakas na nakasakay sa dalawang &nbsp; mga trak, nagawa ng koponan na sirain ang mga trak at pagkatapos ay ang dampa. <ref name="Breuer 177">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> <ref name="Alexander 248">{{Harvard citation no brackets|Alexander|2009}}</ref> Sa simula ng putokan ng mga baril, marami sa mga bilanggo ang naisip na ito ang mga Hapones na nagsisimula sa pagpatay sa kanila. <ref name="Sides 269">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Sinabi ng isang bilanggo na ang pag-atake ay tunog tulad ng "pumipitong banatan, kandilang Romano, at nagaapoy na bulalakaw na naglalayag sa aming mga ulo." <ref name="Sides 2689">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Agad na nagtago ang mga bilanggo sa kanilang mga selda, palikuran, at kanal ng irigasyon. Nang sumigaw ang mga Ranger sa mga POW na lumabas at mailigtas, marami sa mga POW ang natatakot na ito ay tinangka ng mga Hapones na linlangin sila na papatayin. <ref name="Breuer 178">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Gayundin, ang isang malaking bilang ay sumalungat dahil ang mga sandata at uniporme ng Ranger ay mukhang hindi tulad ng mga ilang taon na mas maaga; halimbawa, ang mga Ranger ay nagsuot ng takip, ang mga naunang sundalo ay may mga [[:en:Brodie helmet|helmet na M1917]] at sinasadya, ang mga Hapon ay nagsusuot din ng takip. <ref name="Sides 275">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> <ref name="Shoot4144">{{Cite episode|title=WWII: Raid on the Bataan Death Camp|series=Shootout!|serieslink=Shootout!|network=[[History (U.S. TV channel)|History Channel]]|airdate=Disyembre 1, 2006|season=2|number=5|minutes=41:44}}</ref> Ang mga Ranger ay hinamon ng mga POW at tinanong kung sino sila at saan sila nagmula. Minsan ay kinakailangang gumawa ng pisikal na puwersa ang mga Ranger upang maalis ang mga detenido, na itapon o sipain ng palabas ang mga ito. <ref name="Sides 277">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Ang ilan sa mga POW ay tumitimbang ng kaunti dahil sa sakit at malnutrisyon na maraming mga Ranger ang bumubuhat ng dalawang kalalakihan. <ref name="Sides 281">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Sa sandaling wala na sa kuwartel, sinabihan sila ng mga Ranger na magpatuloy sa pangunahin, o harap na tarangkahan. Ang mga bilanggo ay nalito dahil ang "pangunahing gate" ay nangangahulugang pasukan sa panig ng Amerikano ng kampo. <ref name="Sides 276">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Ang mga POW ay nagbanggaan sa isa't isa sa pagkalito ngunit sa kalaunan ay pinamunuan ng mga Rangers. Isang nag-iisang kawal ng Hapon ang nakapagpaputok sa tatlong mortar na sunod sunod papunta sa pangunahing tarangkahan. Bagaman mabilis na natagpuan ng mga miyembro ng F Company ang sundalo at pinatay siya, maraming Rangers, Scout, at POW ang nasugatan sa pag-atake. <ref name="Zedric 192">{{Harvard citation no brackets|Zedric|1995}}</ref> <ref name="Sides 283">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Ang siruhano ng Batalyon na si Kapitan James Fisher ay nasugatan sa tiyan at dinala sa kalapit na nayon ng Balincari. <ref name="Sides 285">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Ang scout na si Alfred Alfonso ay may sugat ng shrapnel sa kanyang tiyan. <ref name="Breuer 1823">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> <ref name="Sides 284">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Si Scout Lt. Tom Rounsaville at Ranger Pvt. 1st Class Jack Peters ay nasugatan din ng pambobomba. [[Talaksan:Raid_at_Cabanatuan_(2D_action).svg|alt=Overhead map of the layout of the prisoner camp. Arrows indicate the directions the American soldiers attacked the camp, and a legend at the right indicates the types of buildings located in the camp|thumb| Ang paglalarawan ng layout ng kampo at ang mga posisyon ng umaatake na puwersa ng Amerika ]] Ilang segundo matapos marinig ni Pajota at ng kanyang mga tauhan ang paputok ni Murphy sa unang pagbaril, pinaputokan nila ang nakaalerto na pangkat ng Hapon na matatagpuan sa kabila ng ilog Cabu. <ref name="Sides 291">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> <ref name="Zedric 191">{{Harvard citation no brackets|Zedric|1995}}</ref> Nauna nang nagpadala si Pajota ng isang dalubhasa sa demolisyon na magtakda ng pag-papasabog sa walang bantay na tulay at sirain ito sa 19:45. <ref name="Sides 176">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> <ref name="Shoot34:56">{{Cite episode|title=WWII: Raid on the Bataan Death Camp|series=Shootout!|serieslink=Shootout!|network=[[History (U.S. TV channel)|History Channel]]|airdate=Disyembre 1, 2006|season=2|number=5|minutes=34:56}}</ref> Ang bomba ay sumabog sa itinalagang oras, at bagaman hindi nito nasira ang tulay, nabuo nito ang isang malaking butas kung saan hindi makadaan ang mga tanke at iba pang mga sasakyan. <ref name="Breuer 184">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> <ref name="Sides 292">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Ang sunod sunod na mga tropang Hapones ay sumugod sa tulay, ngunit ang hugis-V na choke point na nilikha ng mga gerilya ng Pilipino ay naiwakasi sa bawat pag-atake. <ref name="Alexander 248">{{Harvard citation no brackets|Alexander|2009}}</ref> Isang gerilya, na sinanay na gumamit ng bazooka lamang ng ilang oras na mas maaga ng mga Ranger, ay nawasak o nabalda ang apat na mga tangke na nagtatago sa likod ng isang kumpol ng mga puno. <ref name="Sides 293">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Ang isang pangkat ng mga sundalong Hapones ay nagsisikap na palutangin ang posisyon ng pag-aabang sa pamamagitan ng pagtawid sa ilog palayo sa tulay, ngunit nakita at pinatay ng mga gerilya ang mga ito. Sa 20:15, ang kampo ay nakuha mula sa Hapon at pinutok ni Prince ang kanyang pasikalb upang maging hudyat ng pagtatapos ng pag-atake. <ref name="Sides 295">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Walang putukan na naganap sa huling labinlimang minuto. <ref name="Breuer 185">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Gayunpaman, habang ang mga Ranger ay tumungo patungo sa tagpuan, Si Kabo Roy Sweezy ay nabaril ng dalawang beses sa pamamagitan ng pagbaril ng kakampi, at pagkatapos ay namatay. <ref name="Sides 297">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Ang mga Ranger at mga pagod, mahina, at may sakit na mga POW ay nagpunta sa itinalagang Ilog Pampanga na nakalulugod, kung saan isang karaban ng 26 na mga karetelang may kalabaw ay naghintay na dalhin ang mga ito sa Platero, na pinapatakbo ng mga lokal na tagabaryo na inayos ni Pajota. <ref name="Breuer 186">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Sa 20:40, sa sandaling nalaman ni Prince na ang bawat tao ay nakatawid na sa Ilog Pampanga, ipinaputok niya ang kanyang pangalawang pasiklab upang ipahiwatig sa mga tao nina Pajota at Joson. <ref name="Sides 298">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Ang mga Scout ay nanatili sa likuran sa tagpuan upang suriin ang lugar para sa mga paggalaw ng kaaway. <ref name="Breuer 187">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Samantala, ang mga tauhan ni Pajota ay nagpatuloy na pigilan ang umaatake na kaaway hanggang sa wakas ay maaari na silang mag-atras sa 22:00, nang tumigil ang mga Hapon sa pakikipaglaban sa tulay. <ref name="McRaven 271">{{Harvard citation no brackets|McRaven|1995}}</ref> Hindi nakatagpo ng pagsalungat sina Joson at ang kanyang mga tauhan, at bumalik sila upang tulungan ang pag-alalay sa mga POW. <ref name="Sides 299">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Bagaman ang mga litratista ng labanan ay nakuhanan ang mga imahe ng paglalakbay patungo at mula sa kampo, hindi nila nagawang gamitin ang kanilang mga kamera sa oras ng pag-atake sa gabi, dahil ang mga ilaw ng ''flash'' ay magpapahiwatig ng kanilang mga posisyon sa mga [[Hapon]] . <ref name="Sides 222">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Isa sa mga litratista ay sumalamin sa naging hadlang sa gabi: "Naramdaman namin tulad ng isang sabik na sundalo na dala ang kanyang riple para sa mahabang distansya sa isa sa mga pinaka-importanteng laban sa digmaan, pagkatapos ay hindi kailanman nagkaroon ng pagkakataon na paputukin ito." <ref name="Breuer 165">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Ang mga litratista ng Signal Corps sa halip ay tumulong sa pag-alalay sa mga POW sa labas ng kampo. == Daan sa mga linya ng Amerikano == {{quote box|width=30em|bgcolor=#c6dbf7|qalign=left|quote="Nagawa ko ang Paglalakad ng Kamatayan sa Bataan, kaya sigurado kong magagawa ang isang ito!"|source=—isa sa mga POW habang naglalakbay pabalik sa linya ng mga Amerikano<ref name="Breuer 18890">{{harvnb|Breuer|1994|pp=188–190}}</ref>}} Pagsapit ng 22:00, ang mga Ranger at mga dating POW ay nakarating sa Platero, kung saan nagpahinga sila ng kalahating oras. <ref name="Breuer 187">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> <ref name="Sides 299">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> <ref name="Sides 302">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Isang mensahe sa radyo ang ipinadala at natanggap ng Anim na Hukbo noong 23:00 na ang misyon ay naging isang tagumpay, at bumalik sila kasama ang mga nailigtas na mga bilanggo sa mga linya ng Amerikano. <ref name="Rottman 54">{{Harvard citation no brackets|Rottman|2009}}</ref> Matapos ang isang headcount, natuklasan na si POW Edwin Rose, isang bingi na sundolong Briton, ay nawawala. <ref name="Sides 300">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Sinabi ni Mucci na wala sa mga Ranger ang maiiwasang maghanap para sa kanya, kaya't nagpadala siya ng maraming mga gerilya upang gawin ito sa umaga. Nabatid na kalaunan ay nakatulog si Rose sa palikuran bago ang pag-atake. <ref name="Breuer 184">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Maagang nagising si Rose kinabukasan, at napagtanto na ang iba pang mga bilanggo ay wala na at naiwan siya. Gayunpaman, naglaan siya ng oras upang mag-ahit at magsuot ng kanyang pinakamahusay na damit na nai-tago niya para sa araw na ililigtas siya. Lumakad siya palabas ng kampo ng bilangguan, iniisip na malapit na siyang matagpuan at hahantong sa kalayaan. Sapat na, natagpuan si Rose sa pamamagitan ng pagdaan ng mga gerilya. <ref name="Breuer 1945">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> <ref name="Sides 327">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Ang mga pag-aayos ay ginawa para sa isang yunit ng tanke upang kunin siya at dalhin siya sa isang ospital. <ref name="Zedric 198">{{Harvard citation no brackets|Zedric|1995}}</ref> [[File:PrisonersReturnRaidCabanatuanJan311945.ogv|left|alt=Video of men walking in a line, who look at and smile at the camera. They are led by a man riding a carabao pulling a cart. The men wear assorted vests, T-shirts, uniforms, shorts, and pants. Brush can be seen in the background.|thumb|Mga dating POWs ng Cabanatuan na naglalakad sa linya ng mga Amerikano]] Sa isang pansamantalang hospital sa Platero, si Scout Alfonso at Ranger Fisher ay mabilis na inilagay sa operasyon. Ang shrapnel ay tinanggal mula sa tiyan ni Alfonso, at inaasahang makakabawi siya kung makabalik sa mga linya ng Amerikano. Ang shrapnel ni Fisher ay tinanggal din, ngunit sa limitadong mga supply at laganap na pinsala sa kanyang tiyan at bituka, napagpasyahan na mas malawak na operasyon ang kailangang makumpleto sa isang ospital sa Amerika. <ref name="Sides 310">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Inutusan ni Mucci na ang isang airstrip ay itatayo sa isang bakanteng lupa na katabi ng Platero upang ang isang eroplano ay maaaring ilipad siya sa mga linya ng Amerikano. Ang ilang mga Scout at ang mga nakalayang bilanggo ay nanatili sa likuran upang itayo ang airstrip. Habang paalis ang grupo sa Platero sa ganap na 22:30 upang maglakbay pabalik patungo sa mga linya ng Amerikano, si Pajota at ang kanyang mga gerilya ay patuloy na hiningi sa mga lokal na tagabaryo upang magbigay ng karagdagang mga karetelang kalabaw upang maihatid ang mga mahina na bilanggo. <ref name="Breuer 186">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Ang karamihan sa mga bilanggo ay may kaunti o walang damit at sapatos, at naging mahirap para sa kanila na maglakad. <ref name="Breuer 179">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Nang makarating ang grupo sa Balincarin, natipon nila halos ang 50 &nbsp; mga kariton <ref name="Breuer 191">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Sa kabila ng kaginhawaan ng paggamit ng mga kariton, ang mga kalabaw ay naglakbay sa isang mabagal na tulin, {{Convert|2|mph|km/h}} , na lubos na nabawasan ang bilis ng biyahe pabalik. <ref name="Breuer 187">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Sa oras na naabot ng pangkat ang mga linya ng Amerikano, 106 na mga kariton ang nagamit. <ref name="Breuer 196">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Bilang karagdagan sa pagod na dating mga bilanggo at sibilyan, ang karamihan ng mga Ranger ay natulog lamang ng lima hanggang anim na oras sa nakaraang tatlong araw. Ang mga sundalo ay madalas na may guni-guni o nakatulog habang nagmamartsa sila. [[:en:Amphetamine|Ang Benzedrine ay]] ipinamahagi ng mga mediko upang mapanatili na aktibo ang mga Ranger sa mahabang paglalakad. Ang isang Ranger ay nagkomento sa epekto ng gamot: "Nararamdaman na ang iyong mga mata ay nakabukas. Hindi mo maaaring isarado ang mga ito kung nais mo. Isang pildora ay ang lahat ng aking nakuha - ito lang ang kailangan ko. " <ref name="Sides 3067">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Muling tinulungan ng P-61 Black Widows ang grupo sa pamamagitan ng pag-patroll sa landas na kanilang tinungo pabalik sa mga linya ng Amerika. Sa 21:00, ang isa sa mga sasakyang panghimpapawid ay sumira ng limang Japanese trucks at isang tangke na matatagpuan sa isang kalsada na {{Convert|14|mi|km}} mula sa Platero na lalabas ang grupo sa kalaunan. Natugunan din ang grupo sa pamamagitan ng pag-ikot ng P-51 Mustangs na nagbabantay sa kanila habang papalapit sila sa mga linya ng Amerikano. Ang nakalayang bilanggo na si George Steiner ay nagsabi na sila ay "galak na galak sa hitsura ng aming mga eroplano, at ang tunog ng kanilang pag-rapido ay musika sa aming mga tainga". <ref name="Breuer 1945">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> [[Talaksan:Route_map_of_Raid_at_Cabanatuan.svg|alt=Map of the Philippines, indicating the path taken from Guimba to the prisoner camp, as well as the path to return to Guimba. The map details roads, rivers, towns, and Japanese positions.|thumb| Ang iba't ibang mga ruta ay ginamit para sa paglusot at pagkuha sa likuran ng mga linya ng Hapon ]] Sa isang daan ng pagbabalik, ang mga kalalakihan ay pinatigil ng mga [[Hukbalahap]], mga gerilyang Komunistang Pilipino na kinapootan ang mga Amerikano at ang Hapon. Karibal din nila ang mga tauhan ni Pajota. Ang isa sa mga tenyente ni Pajota ay nakipagpulong sa Hukbalahap at bumalik upang sabihin kay Mucci na hindi sila pinapayagan na dumaan sa nayon. Nagalit sa mensahe, pinabalik ni Mucci ang tenyente upang igiit na darating ang humahabol na mga puwersa ng Hapon. Bumalik ang tenyente at sinabi kay Mucci na ang mga Amerikano lamang ang maaaring dumaan, at ang mga kalalakihan ni Pajota ay kailangang manatili. Ang parehong mga Ranger at gerilya ay sa wakas pinayagan matapos ang isang nabalisa na si Mucci ay nagsabi sa tenyente na tatawag siya sa isang artileryang hukbo at papatagin ang buong nayon. Sa katunayan, ang radyo ni Mucci ay hindi gumagana sa puntong iyon. <ref name="Sides 314">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> [[Talaksan:Carabao_Cart.jpg|thumb| Karitelang Kalabaw na katulad ng mga ginamit sa paglalakbay sa mga linya ng Amerika ]] Sa 08:00 noong Enero &nbsp; 31, ang taga-radyo ni Mucci ay sa wakas ay nakipag-ugnay sa punong tanggapan ng Ika-anim na Hukbo. Inatasan si Mucci na pumunta sa [[Talavera, Nueva Ecija|Talavera]], isang bayan na nakuha ng Sixth Army na {{Convert|11|mi|km}} mula sa kasalukuyang posisyon ni Mucci. <ref name="Breuer 196">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Sa Talavera, ang mga pinalaya na sundalo at sibilyan ay sumakay ng mga trak at ambulansya para sa huling daan ng kanilang paglalakbay pauwi. <ref name="Breuer 197">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Ang mga POW ay [[:en:Treatment of human lice|inalisan ng mga kuto]], at binigyan ng mga mainit na paligo at bagong damit. <ref name="Sides 326">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Sa ospital ng POW, ang isa sa mga Ranger ay muling pinagsama kasama ang kanyang nailigtas na ama, na ipinapalagay na pinatay na sa labanan noong tatlong taon na ang nakaraan. <ref name="Reunite">{{cite news |last=Lessig |first=Hugh |title=Another storied WWII veteran passes on |publisher=Daily Press Publisher Group |url=http://www.dailypress.com/news/military/dp-nws-recon-0707-20110706,0,1304844.story |date=Hulyo 6, 2011 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5zzYZmPGM?url=http://www.dailypress.com/news/military/dp-nws-recon-0707-20110706,0,1304844.story |archivedate=Hulyo 7, 2011 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121009104456/http://www.dailypress.com/news/military/dp-nws-recon-0707-20110706,0,1304844.story |date=Oktubre 9, 2012 }}</ref> Ang Scout at ang natitirang mga POW na naiwan sa likuran upang mailagay si James Fisher papunta sa isang eroplano ay nakatagpo din ng pagtutol ng Hukbalahap. <ref name="Zedric 195">{{Harvard citation no brackets|Zedric|1995}}</ref> Matapos bantain ang mga komunista, binigyan ng ligtas na daanan ang mga Scout at POW at nakarating sa Talavera noong Pebrero &nbsp; 1. Ilang araw matapos ang pagsalakay, sinuri ng mga tropa ng Sixth Army ang kampo. Nakolekta nila ang isang malaking bilang ng mga sertipiko ng kamatayan at mga layout ng sementeryo, <ref name="Zedric 198">{{Harvard citation no brackets|Zedric|1995}}</ref> pati na rin ang mga talaarawan, tula, at sketchbook. <ref name="Sides 327">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Ang mga sundalong Amerikano ay nagbayad din ng 5 [[Piso ng Pilipinas|piso]] sa bawat isa sa mga nagmaneho ng karitelang kalabaw na tumulong sa paglisan ng mga POW. <ref name="Alexander 255">{{Harvard citation no brackets|Alexander|2009}}</ref> == Kinahinatnan at pangkasaysayan na kabuluhan == {| class="wikitable" align="right" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="font-size:95%; width:20%; background-color:#FFFFFF;" | colspan="2" align="center" style="background:#f0f0f0;" | '''Iniligtas na mga bilanggo''' <ref name="Rottman 61">{{Harvard citation no brackets|Rottman|2009}}</ref> |- | Mga sundalong Amerikano | 464 |- | Mga sundalong Briton | 22 |- | Mga sundalong Dutch | 3 |- | Amerikanong sibilyan | 28 |- | Mga Norwegian na sibilyan | 2 |- | Sibilyan ng Britanya | 1 |- | Sibilyan ng Canada | 1 |- | Pilipinong sibilyan | 1 |- | Kabuuan | 522 |} Ang pagsalakay ay itinuturing na matagumpay - 489 POW ay pinalaya, kasama ang 33 sibilyan. Ang kabuuang kasama 492 &nbsp; Amerikano, 23 &nbsp; British, tatlo &nbsp; Dutch, dalawa ang mga taga-Norway, isa Canada, at isang &nbsp; Pilipino. <ref name="Rottman 61">{{Harvard citation no brackets|Rottman|2009}}</ref> Ang pagsagip, kasama ang pagpapalaya ng [[Kampo ng O'Donnell|Camp O'Donnell]] sa parehong araw, pinayagan ang mga bilanggo na sabihin ang mga kalupitan sa Bataan at Corregidor, na nagdulot ng isang bagong alon ng paglutas para sa giyera laban sa bansang Hapon. <ref name="Zedric 199">{{Harvard citation no brackets|Zedric|1995}}</ref> <ref name="Johnson 264">{{Harvard citation no brackets|Johnson|2002}}</ref> Nagbigay ng malaking kredito si Prince para sa tagumpay ng pagsalakay sa iba: "Ang anumang tagumpay na mayroon kami ay dahil hindi lamang sa aming mga pagsisikap kundi sa Alamo Scout at Air Force. Ang mga piloto (Kapitan. Kenneth R. Schrieber at Tenyente Bonnie B. Rucks) ng eroplano na nagpalipad nang mababa sa ibabaw ng kampo ay hindi kapani-paniwalang matapang na mga tao. " <ref name="LJLiberation">{{cite news|last=Goff |first=Marsha Henry |title=Rangers Played Heroic Role in Camp Liberation |work=[[Lawrence Journal-World]] |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/may/23/rangers_played_heroic_role_camp_liberation/ |date=Mayo 23, 2006 |accessdate=Marso 29, 2010 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5risMPgb7?url=http://www2.ljworld.com/news/2006/may/23/rangers_played_heroic_role_camp_liberation/ |archivedate=Agosto 4, 2010 |url-status=dead }}</ref> Ang ilan sa mga Ranger at Scout ay nagpunta sa mga [[:en:War bond|bond drive]] tour sa buong Estados Unidos at nakipagpulong din kay Pangulong [[Franklin D. Roosevelt]] . <ref name="Alexander 255">{{Harvard citation no brackets|Alexander|2009}}</ref> <ref name="Zedric 199">{{Harvard citation no brackets|Zedric|1995}}</ref> Noong 1948, ang [[Kongreso ng Estados Unidos|Kongreso]] ng [[Kongreso ng Estados Unidos|Estados Unidos ay]] lumikha ng batas na nagbigay ng $ 1 ($ {{Inflation|US|1|1948|r=2}} ngayon) para sa bawat araw na nakakulong ang mga POW sa isang kampo ng bilanggo, kabilang ang Cabanatuan. <ref name="Breuer 211">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Dalawa taon pagkalipas , muling inaprubahan ng Kongreso ang isang karagdagang $ 1.50 bawat araw (isang pinagsamang kabuuan ng $ {{Inflation|US|2.50|1950|r=2}} ngayon). Ang mga pagtatantya ng mga sundalong Hapon na napatay sa pag-atake ay mula 530 hanggang 1,000. <ref name="Sides 326">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> <ref name="Zedric 199">{{Harvard citation no brackets|Zedric|1995}}</ref> Kasama sa mga pagtatantya ang 73 guwardya at humigit-kumulang na 150 naglalakbay na Hapon na nanatili sa kampo nang gabing iyon, pati na rin ang mga pinatay ng mga tauhan ni Pajota na tinangkang tumawid sa Ilog ng Cabu. <ref name="King 61">{{Harvard citation no brackets|King|1985}}</ref> <ref name="McRaven 249">{{Harvard citation no brackets|McRaven|1995}}</ref> <ref name="Kelly 33">{{Harvard citation no brackets|Kelly|1997}}</ref> Maraming Amerikano ang namatay habang at pagkatapos ng pagsalakay. Ang isang bilanggo na humina sa sakit ay namatay dahil sa atake sa puso habang dinala siya ng isang Ranger mula sa kuwartel hanggang sa pangunahing tarangkahan. <ref name="Breuer 180">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> <ref name="Kerr 246">{{Harvard citation no brackets|Kerr|1985}}</ref> Sa bandang huli ay naalaala, "Ang kaguluhan ay naging labis para sa kanya, sa palagay ko. Ito ay talagang malungkot. Siya ay nasa ilang daang hakbang na lamang mula sa kalayaan na hindi niya kilala nang halos tatlong taon. " Ang isa pang bilanggo ay namatay sa sakit matapos makaabot ng grupo sa Talavera. <ref name="Sides 316">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Bagaman iniutos ni Mucci na ang isang eroplano ay itatayo sa isang bukid sa tabi ng Plateros upang ang isang eroplano ay maaaring maglikas kay Fisher upang makakuha ng medikal na atensyon, hindi ito ipinadala, at namatay siya nang sumunod na araw. <ref name="Zedric 193">{{Harvard citation no brackets|Zedric|1995}}</ref> Ang kanyang huling mga salita ay "Mabuting suwerte sa inyong paglabas." <ref name="Alexander 253">{{Harvard citation no brackets|Alexander|2009}}</ref> Ang iba pang Ranger na napatay sa pagsalakay ay si Sweezy, na nasaktan sa likuran ng dalawang pag-putok mula sa kakamping pagputok. Parehong si Fisher at Sweezy ay inilibing sa [[Manila American Cemetery and Memorial|Manila National Cemetery]] . Dalawampu sa mga gerilya ni Pajota ay nasugatan, pati na ang dalawang &nbsp; Scout at dalawang Ranger. <ref name="Sides 326">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> <ref name="Zedric 199">{{Harvard citation no brackets|Zedric|1995}}</ref> [[Talaksan:AlamoScoutsRaidCabanatuanFeb1945.jpg|alt=Black-and-white image of ten men in two rows, the top row standing and the bottom row crouching, are all facing the camera. They are wearing military attire and are holding rifles.|right|thumb| Alamo Scout matapos ang pagsalakay ]] Ang mga bilanggo na Amerikano ay mabilis na bumalik sa Estados Unidos, karamihan sa pamamagitan ng eroplano. Ang mga may sakit pa rin o nanghihina ay nanatili sa mga ospital ng Amerika upang magpatuloy na makabawi. Noong Pebrero &nbsp; 11, 1945, 280 POW ang umalis sa Leyte sakay sa transportasyon na [[:en:USS General A. E. Anderson (AP-111)|USS ''General AE Anderson'']] na papunta sa San Francisco sa pamamagitan ng Hollandia, [[Bagong Ginea|New Guinea]] . <ref name="Breuer 207">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Sa pagsisikap na pigilan ang napabuti na moral ng Amerikano, ang mga [[:en:Tokyo Rose|tagapagbalita ng radyo ng propaganda ng Hapon]] ay nag-salaysay sa mga sundalong Amerikano na ang mga submarino, barko, at eroplano ay hinahabol ang ''General Anderson'' . <ref name="Sides 324">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Ang mga banta ay napatunayang isang pananakot, at ligtas na nakarating ang barko sa [[Dalampasigan ng San Francisco|San Francisco Bay]] noong Marso &nbsp; 8, 1945. <ref name="Sides 329">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Ang balita ng pagsagip ay isiniwalat sa publiko noong Pebrero 2. <ref name="Rottman 56">{{Harvard citation no brackets|Rottman|2009}}</ref> Ang pagtatanghal ay ipinagdiwang ng mga sundalo ni MacArthur, mga ''Allied'' na sulatin, at ang publikong Amerikano, dahil ang pagsalakay ay humipo sa isang emosyonal na haplos sa mga Amerikano na nag-aalala tungkol sa kapalaran ng mga tagapagtanggol ng [[Bataan]] at [[Corregidor]] . Ang mga miyembro ng pamilya ng POW ay nakipag-ugnay sa telegrama upang ipaalam sa kanila ang pagsagip. <ref name="StTelegram">{{cite news|title=Visitor is Thrilled to Get Word Son Among Yanks Rescued From Cabanatuan|work=[[St. Petersburg Times]]|url=https://news.google.com/newspapers?id=wtsKAAAAIBAJ&sjid=x04DAAAAIBAJ&pg=6599,5923529&dq|via=Google News|date=Pebrero 6, 1945|accessdate=Marso 15, 2010}}</ref> Ang balita ng pagsalakay ay na-ipahayag sa maraming mga himpilan ng radyo at mga pahinang harap ng pahayagan. <ref name="Breuer 202">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Ang mga Ranger at POW ay nakapanayam upang ilarawan ang mga kondisyon ng kampo, pati na rin ang mga kaganapan ng pagsalakay. <ref name="Hogan 88">{{Harvard citation no brackets|Hogan|1992}}</ref> Ang sigasig sa pagsalakay ay natabunan nang ibang pagkakataon ng iba pang mga kaganapan sa Pasipiko, kabilang ang [[:en:Battle of Iwo Jima|Labanan para sa Iwo Jima]] at ang pagbagsak ng mga [[:en:Atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki|bomba ng atomika sa Hiroshima at Nagasaki]] . <ref name="Johnson 264">{{Harvard citation no brackets|Johnson|2002}}</ref> <ref name="Sides 328">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Ang pag-pagsalakay ay kaagad na sinundan ng karagdagang mga matagumpay na pagsalakay, tulad ng pagsalakay sa [[:en:Santo Tomas Internment Camp|Santo Tomas Civilian Internment Camp]] noong Pebrero &nbsp; 3, <ref name="Freed3700">{{cite news|last=McDaniel|first=C. Yates|title=3,700 Internees, Mostly Americans, Freed From Camp in Heart of Manila|work=[[The Blade (Toledo, Ohio)|Toledo Blade]]|url=https://news.google.com/newspapers?id=0u0iAAAAIBAJ&sjid=xP8DAAAAIBAJ&dq=santo%20tomas%20internment%20camp%20rescue&pg=4031%2C419436|date=Pebrero 5, 1945|accessdate=Hulyo 26, 2011}}</ref> ang pagsalakay sa [[:en:New Bilibid Prison|Bilibid Prison]] noong Pebrero &nbsp; 4, <ref name="NYTCut">{{cite news|last=Parrott|first=Lindesay|title=Japanese Cut Off|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1945/02/06/archives/japanese-cut-off-macarthur-declares-city-won-as-troops-close-in.html|format=Fee required|date=Pebrero 6, 1945|accessdate=Hulyo 26, 2011}}</ref> at [[:en:Raid on Los Baños|pagsalakay sa Los Baños]] noong Pebrero 23. <ref name="Alexander 270">{{Harvard citation no brackets|Alexander|2009}}</ref> [[Talaksan:POWs_in_Hospital.jpg|alt=Several men are sitting and laying down near a building. Some are bandaged, and others have no shirts. Various boxes and cots are nearby.|left|thumb| Dating Cabanatuan POWs sa isang pansamantalang hospital sa Talavera ]] Ang isang ulat ng Ika-anim na Hukbo ay nagsabi na nagpakita ang pagsalakay " &nbsp; ... &nbsp; kung ano ang maaaring gawin ng mga patrol sa teritoryo ng kaaway sa pamamagitan ng pagsunod sa mga pangunahing prinsipyo ng scouting at patrolling, '''sneaking'' at ''peeping'',' [ang] paggamit ng pagtatago, pagkilala ng mga ruta mula sa mga litrato at mga mapa bago ang aktwal na operasyon, ... at ang koordinasyon ng lahat ng sandatahan sa pagsasakatuparan ng isang misyon. " <ref name="King 71">{{Harvard citation no brackets|King|1985}}</ref> Nagsalita si MacArthur tungkol sa kanyang reaksyon sa pagsalakay: "Walang insidente ng kampanya sa Pasipiko ang nagbigay sa akin ng kasiyahan tulad ng pagpapakawala ng mga POW sa Cabanatuan. Ang misyon ay mahusay na matagumpay. " <ref name="O'Donnell 178">{{Harvard citation no brackets|O'Donnell|2003}}</ref> Ipinakita niya ang mga parangal sa mga sundalo na lumahok sa pagsalakay noong Marso &nbsp; 3, 1945. Kahit na si Mucci ay hinirang para sa [[:en:Medal of Honor|Medalya ng karangalan]], siya at si Prince ay parehong tumanggap ng [[:en:Distinguished Service Cross (United States)|Distinguished Service Crosses]] . Si Mucci ay na-promote sa koronel at binigay ang pagiging komandante ng 1st Regiment ng [[:en:6th Infantry Division (United States)|6th Infantry Division]] . <ref name="Breuer 211">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Ang lahat ng iba pang mga opisyal na Amerikano at mga napiling nakalista ay nakatanggap ng Mga [[:en:Silver Star|Bituin ng Pilak]] . <ref name="Breuer 205">{{Harvard citation no brackets|Breuer|1994}}</ref> Ang natitirang mga lalaki na nakalista sa Amerikano at ang mga Pilipinong opisyal ng gerilya ay iginawad ang [[:en:Bronze Star Medal|Bituin na Tansos]] . Sina Nellist, Rounsaville, at iba pang labindalawang Scout ay nakatanggap ng Mga [[:en:Presidential Unit Citation (United States)|Presidential Unit Citations]] . <ref name="Alexander 6">{{Harvard citation no brackets|Alexander|2009}}</ref> Sa huling bahagi ng 1945, ang mga bangkay ng mga tropang Amerikano na namatay sa kampo ay hinukay, at inilipat ang mga bangkay sa iba pang mga sementeryo. <ref name="Johnson 276">{{Harvard citation no brackets|Johnson|2002}}</ref> Ang lupain ay naibigay sa huling bahagi ng 1990 ng gobyerno ng Pilipinas upang lumikha ng isang alaala. Ang lugar ng kampo ng Cabanatuan ay ngayon ay isang parke na kasama ang isang pang-alaalang pader na naglista ng 2,656 na mga Amerikanong bilanggo na namatay doon. <ref name="Sides 334">{{Harvard citation no brackets|Sides|2001}}</ref> Ang alaala ay pinondohan ng dating mga Amerikanong POW at mga beterano, at pinapanatili ng [[:en:American Battle Monuments Commission|American Battle Monuments Commission]] .<ref name="Rottman 62">{{Harvard citation no brackets|Rottman|2009}}</ref> Ang isang magkasanib na resolusyon ng Kongreso at ni Pangulong [[Ronald Reagan]] na itinalaga noong Abril 12, 1982 bilang "''American Salute to Cabanatuan Prisoner of War Memorial Day''". <ref name="Carson 247">{{Harvard citation no brackets|Carson|1997}}</ref> == Sa kulturang popular == {{quote box|width=30em|bgcolor=#c6dbf7|qalign=left|quote="Sinusubukan ng mga tao sa lahat ng dako na magpasalamat sa amin. Sa palagay ko ang salamat ay dapat pumunta sa iba pang paraan. Magpapasalamat ako sa nalalabi kong buhay na nagkaroon ako ng pagkakataon na gumawa ng isang bagay sa digmaang ito na hindi mapanira. Walang anuman para sa akin ang makapaghambing sa kasiyahan na nakuha ko sa pagtulong upang palayain ang aming mga bilanggo."|source=—Si Kapitan Prince, na sumasalamin sa reaksyon ng publiko sa misyon<ref name="Breuer 206">{{harvnb|Breuer|1994|p=206}}</ref>}} Maraming mga pelikula ang nakatuon sa pagsalakay, habang kasama rin ang archival footage ng mga POW. <ref name="WarEthos">{{cite news|last=Pullen|first=Randy|title=Great Raid on Cabanatuan depicts Warrior Ethos|work=[[Fort Bliss|The Fort Bliss Monitor]]|url=http://www4.army.mil/ocpa/read.php?story_id_key=7723|date=Agosto 18, 2005|accessdate=Pebrero 21, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080603130948/http://www4.army.mil/ocpa/read.php?story_id_key=7723|archivedate=Hunyo 3, 2008|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080603130948/http://www4.army.mil/ocpa/read.php?story_id_key=7723 |date=Hunyo 3, 2008 }}</ref> Ang pelikula ni [[:en:Edward Dmytryk|Edward Dmytryk]] noong 1945 na ''Back to Bataan'', na pinagbibidahan ni [[John Wayne]], ay nagbukas sa pamamagitan ng muling pagsasalaysay ng salakay sa kampo ng POW sa Cabanatuan kasama ang totoong buhay na pelikula ng mga nakaligtas na POW. Batay sa mga librong ''The Great Raid on Cabanatuan'' at ''[[:en:Ghost Soldiers|Ghost Soldier]]'', ang 2005 na pelikula ni [[:en:John Dahl|John Dahl]] na ''[[The Great Raid]]'' ay nakatuon sa pagsalakay na nakipag-ugnay sa isang kuwentong pag-ibig. Naglingkod si Prince bilang isang consultant sa pelikula, at naniniwala na ito ay naglalarawan ng tama sa pagsalakay. <ref name="SeattlePiRP">{{cite news|last=Barber |first=Mike |url=http://www.seattlepi.com/local/237842_raid25.html |title=Leader of WWII's "Great Raid" looks back on real-life POW rescue |work=Seattle Post-Intelligencer |date=Agosto 25, 2005 |accessdate=Marso 15, 2010 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5risK4xd9?url=http://www.seattlepi.com/local/237842_raid25.html |archivedate=Agosto 4, 2010 |url-status=dead }}</ref><ref name="SeatNative">{{cite news |last=Hui Hsu |first=Judy Chia |title="The Great Raid" includes Seattle native who helped save POWs |work=[[The Seattle Times]] |url=http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20050820&slug=prince19 |date=Agosto 20, 2005 |accessdate=Hunyo 20, 2010 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5risM7wKI?url=http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20050820&slug=prince19 |archivedate=Agosto 4, 2010 |url-status=dead }}</ref> Ipinakita ni [[:en:Marty Katz|Marty Katz]] ang kanyang interes sa paggawa ng pelikula: "Ang [pagligtas] na ito ay isang napakalaking operasyon na kakaunti ang tsansa ng tagumpay. Ito ay tulad ng isang pelikula sa Hollywood - hindi ito maaaring mangyari, ngunit nangyari ito. Iyon ang dahilan kung bakit kami ay naaakit sa materyal. "<ref name="DailyMost">{{cite news|last=Tariman|first=Pablo A.|title='Most Successful Rescue Mission in US History'|work=[[Philippine Daily Inquirer]]|url=https://news.google.com/newspapers?id=PFc1AAAAIBAJ&sjid=hyUMAAAAIBAJ&pg=1078,18045383&dq|publisher=[[Google News]]|date=Pebrero 9, 2005|accessdate=Marso 15, 2010}}</ref> Ang isa pang pagkopya ng pagsalakay na isinagawa noong Disyembre 2006 bilang isang yugto ng dokumentaryo ng serye na ''[[:en:Shootout!|Shootout!]]'' . <ref>{{Citation|last=Lam|first=Jeff|title=WWII: Raid on the Bataan Death Camp|date=2006-12-01|url=https://www.imdb.com/title/tt0825165/|last2=Larioza|last3=Sessions|last4=Thompson|first2=Nito|first3=David|first4=Erik|accessdate=2017-04-20}}</ref> == Mga larawan ng alaala ng Cabanatuan == <gallery widths="180" heights="180" perrow="4"> Talaksan:Cabanatuanraid3334jf.JPG|Dambana ng Pag-alala sa Kampo ng Pangatian (Pagsalakay sa Lungsod ng Kabanatuan, pinananatili ng [[American Battle Monuments Commission]]) Talaksan:Cabanatuanraidjf.JPG|Ang Liwasan ng pag-alala sa tabi ng Pangunahing Monumento at Museo ng Kuwadranteng Pang-araw Talaksan:Cabanatuansundialjf.JPG|"Hour of the Great Rescue" Kuwadranteng pang-araw na Monumento at Museo Talaksan:Raidcabanatuanjf232.JPG|Luntiang entrada sa Pag-alala kasama ang mga puno ng mangga Talaksan:Parkraidjf.JPG|Ang looban ng Liwasan Talaksan:Raidmemorialjf222s.JPG|Ang mga pangalan ng mga Bayani ng Digmaan na nasa marble I Talaksan:Raidmemorialjf.JPG|Ang mga pangalan ng mga Bayani ng Digmaan na nasa marble II Talaksan:Raidgreensjf.JPG|Ang isa pang tanawin ng Luntiang entrada sa Pag-alala </gallery> == Tingnan din == * [[:en:List of American guerrillas in the Philippines|Listahan ng mga gerilya ng Amerika sa Pilipinas]] * [[:en:Military history of the Philippines during World War II|Kasaysayan ng Militar ng Pilipinas noong World War II]] * [[:en:Raid on Los Baños|Pagsalakay sa Los Baños]], Peb. 1945 * [[The Great Raid|Ang Dakilang Pagsalakay (pelikula)]] == Mga Tala == {{Reflist|colwidth=20em|refs=<ref name="SeattlePiRP">{{cite news|last=Barber |first=Mike |url=http://www.seattlepi.com/local/237842_raid25.html |title=Leader of WWII's "Great Raid" looks back on real-life POW rescue |work=Seattle Post-Intelligencer |date=Agosto 25, 2005 |accessdate=Marso 15, 2010 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5risK4xd9?url=http://www.seattlepi.com/local/237842_raid25.html |archivedate=Agosto 4, 2010 |url-status=dead }}</ref> <ref name="WarEthos">{{cite news|last=Pullen|first=Randy|title=Great Raid on Cabanatuan depicts Warrior Ethos|work=[[Fort Bliss|The Fort Bliss Monitor]]|url=http://www4.army.mil/ocpa/read.php?story_id_key=7723|date=Agosto 18, 2005|accessdate=Pebrero 21, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080603130948/http://www4.army.mil/ocpa/read.php?story_id_key=7723|archivedate=Hunyo 3, 2008|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080603130948/http://www4.army.mil/ocpa/read.php?story_id_key=7723 |date=Hunyo 3, 2008 }}</ref> <ref name="SeatNative">{{cite news |last=Hui Hsu |first=Judy Chia |title="The Great Raid" includes Seattle native who helped save POWs |work=[[The Seattle Times]] |url=http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20050820&slug=prince19 |date=Agosto 20, 2005 |accessdate=Hunyo 20, 2010 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5risM7wKI?url=http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20050820&slug=prince19 |archivedate=Agosto 4, 2010 |url-status=dead }}</ref> <ref name="DailyMost">{{cite news|last=Tariman|first=Pablo A.|title='Most Successful Rescue Mission in US History'|work=[[Philippine Daily Inquirer]]|url=https://news.google.com/newspapers?id=PFc1AAAAIBAJ&sjid=hyUMAAAAIBAJ&pg=1078,18045383&dq|publisher=[[Google News]]|date=Pebrero 9, 2005|accessdate=Marso 15, 2010}}</ref> <ref name="StTelegram">{{cite news|title=Visitor is Thrilled to Get Word Son Among Yanks Rescued From Cabanatuan|work=[[St. Petersburg Times]]|url=https://news.google.com/newspapers?id=wtsKAAAAIBAJ&sjid=x04DAAAAIBAJ&pg=6599,5923529&dq|via=Google News|date=Pebrero 6, 1945|accessdate=Marso 15, 2010}}</ref> <ref name="SanJoseNews">{{cite news|last=Reichmann|first=John A.|title=Massacre of Americans is Charged|work=[[San Jose Mercury News|San Jose News]]|url=https://news.google.com/newspapers?id=FCciAAAAIBAJ&sjid=CKQFAAAAIBAJ&pg=2439,5620215&dq|via=Google News|date=Setyembre 4, 1945|accessdate=Marso 15, 2010}}</ref> <ref name="Eug52Years">{{cite news|agency=[[Associated Press]]|title=General MacArthur Had Remarkable Military Career...52 Years|work=[[The Register-Guard|Eugene Register-Guard]]|url=https://news.google.com/newspapers?id=SJgRAAAAIBAJ&sjid=-uIDAAAAIBAJ&pg=2707,1127487&dq|page=2|via=Google News|date=Abril 6, 1964|accessdate=Marso 15, 2010}}</ref> <ref name="LJLiberation">{{cite news|last=Goff |first=Marsha Henry |title=Rangers Played Heroic Role in Camp Liberation |work=[[Lawrence Journal-World]] |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/may/23/rangers_played_heroic_role_camp_liberation/ |date=Mayo 23, 2006 |accessdate=Marso 29, 2010 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5risMPgb7?url=http://www2.ljworld.com/news/2006/may/23/rangers_played_heroic_role_camp_liberation/ |archivedate=Agosto 4, 2010 |url-status=dead }}</ref> <ref name="Reunite">{{cite news |last=Lessig |first=Hugh |title=Another storied WWII veteran passes on |publisher=Daily Press Publisher Group |url=http://www.dailypress.com/news/military/dp-nws-recon-0707-20110706,0,1304844.story |date=Hulyo 6, 2011 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5zzYZmPGM?url=http://www.dailypress.com/news/military/dp-nws-recon-0707-20110706,0,1304844.story |archivedate=Hulyo 7, 2011 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121009104456/http://www.dailypress.com/news/military/dp-nws-recon-0707-20110706,0,1304844.story |date=Oktubre 9, 2012 }}</ref> <ref name="Freed3700">{{cite news|last=McDaniel|first=C. Yates|title=3,700 Internees, Mostly Americans, Freed From Camp in Heart of Manila|work=[[The Blade (Toledo, Ohio)|Toledo Blade]]|url=https://news.google.com/newspapers?id=0u0iAAAAIBAJ&sjid=xP8DAAAAIBAJ&dq=santo%20tomas%20internment%20camp%20rescue&pg=4031%2C419436|date=Pebrero 5, 1945|accessdate=Hulyo 26, 2011}}</ref> <ref name="NYTCut">{{cite news|last=Parrott|first=Lindesay|title=Japanese Cut Off|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1945/02/06/archives/japanese-cut-off-macarthur-declares-city-won-as-troops-close-in.html|format=Fee required|date=Pebrero 6, 1945|accessdate=Hulyo 26, 2011}}</ref>}} == Sanggunian == {{Refbegin|30em}} * {{cite book|last=Alexander|first=Larry|title=Shadows in the Jungle: The Alamo Scouts Behind Japanese Lines in World War II|url=https://archive.org/details/shadowsinjunglea0000alex|publisher=Penguin Group|year=2009|isbn=0-451-22593-7|ref=harv}} * {{cite book|last=Bilek|first=Tony|first2=Gene|last2=O'Connell|title=No Uncle Sam: The Forgotten of Bataan|publisher=Kent State University Press|location=Kent, Ohio|year=2003|isbn=0-87338-768-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Black|first=Robert W.|title=Rangers in World War II|url=https://archive.org/details/rangersinworldwa0000blac|publisher=Random House|year=1992|isbn=0-8041-0565-0|ref=harv}} * {{cite book|last=Breuer|first=William B.|authorlink=William Breuer|title=The Great Raid on Cabanatuan|publisher=John Wiley & Sons|location=New York|year=1994|isbn=0-471-03742-7|ref=harv|url=https://archive.org/details/greatraidoncaban00breu}} * {{cite book|last=Carson|first=Andrew D.|title=My Time in Hell: Memoir of an American Soldier Imprisoned By the Japanese in World War II|publisher=McFarland & Company|year=1997|isbn=0-7864-0403-5|ref=harv}} * {{cite book|last=Hogan|first=David W.|title=Raiders or Elite Infantry?: The Changing Role of the U.S. Army Rangers from Dieppe to Grenada|publisher=ABC-CLIO|year=1992|isbn=0-313-26803-7|ref=harv}} * {{cite book|last=Hunt|first=Ray C.|title=Behind Japanese Lines: An American Guerrilla in the Philippines|url=https://archive.org/details/behindjapaneseli0000hunt_p5l1|publisher=University Press of Kentucky|year=1986|isbn=0-8131-0986-8|ref=harv}} * {{cite book|last=Johnson|first=Forrest Bryant|title=Hour of Redemption: The Heroic WWII Saga of America's Most Daring POW Rescue|publisher=Warner Books|year=2002|isbn=0-446-67937-2|ref=harv|url=https://archive.org/details/hourofredemption00john}} * {{cite book|last=Kelly|first=Arthur L.|title=BattleFire!: Combat Stories from World War II|url=https://archive.org/details/battlefirecombat0000kell|publisher=University Press of Kentucky|year=1997|isbn=0-8131-2034-9|ref=harv}} * {{cite book|last=Kerr|first=E. Bartlett|title=Surrender & Survival: The Experience of American POWs in the Pacific 1941–1945|publisher=William Morrow and Company|year=1985|isbn=0-688-04344-5|ref=harv|url=https://archive.org/details/surrendersurviva00ker_yg8}} * {{cite book|last=King|first=Michael J.|title=Rangers: Selected Combat Operations in World War II|publisher=DIANE Publishing|year=1985|isbn=1-4289-1576-1|ref=harv}} * {{cite book|last=McRaven|first=William H.|title=Spec Ops: Case Studies in Special Operations Warfare Theory and Practice|url=https://archive.org/details/specopscasestudi0000mcra|location=New York|publisher=Presidio Press|year=1995|isbn=0-89141-544-0|ref=harv}} * {{cite book|last=Norman|first=Michael|first2=Elizabeth M.|last2=Norman|title=Tears in the Darkness: The Story of the Bataan Death Marso and Its Aftermath|location=New York|publisher=Farrar, Straus and Giroux|year=2009|isbn=0-37427-260-3|ref=harv|url=https://archive.org/details/tearsindarknesst00norm}} * {{cite book|last=O'Donnell|first=Patrick K.|authorlink=Patrick K. O'Donnell|title=Into the Rising Sun: In Their Own Words, World War II's Pacific Veterans Reveal the Heart of Combat|publisher=Simon & Schuster|year=2003|isbn=0-7432-1481-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Parkinson|first=James W.|first2=Lee|last2=Benson|title=Soldier Slaves: Abandoned by the White House, Courts, and Congress|publisher=[[United States Naval Institute|Naval Institute Press]]|location=Annapolis, Maryland|year=2006|isbn=1-59114-204-0|ref=harv|url=https://archive.org/details/isbn_9781591142041}} * {{cite book|last=Rottman|first=Gordon|title=The Cabanatuan Prison Raid – The Philippines 1945|url=https://archive.org/details/cabanatuanprison0000rott|publisher=Osprey Publishing; Osprey Raid Series #3|year=2009|isbn=1-84603-399-3|ref=harv}} * {{cite book|last=Sides|first=Hampton|title=[[Ghost Soldiers]]: The Forgotten Epic Story of World War II's Most Dramatic Mission|publisher=Doubleday|location=New York|year=2001|isbn=0-385-49564-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Waterford|first=Van|title=Prisoners of the Japanese in World War II|url=https://archive.org/details/prisonersofjapan0000wate|publisher=McFarland & Company|location=Jefferson, North Carolina|year=1994|isbn=0-89950-893-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Wodnik|first=Bob|title=Captured Honor|url=https://archive.org/details/capturedhonorpow0000wodn|publisher=Washington State University Press|location=Pullman, Washington|year=2003|isbn=0-87422-260-5|ref=harv}} * {{cite book|last=Wright|first=John M.|title=Captured on Corregidor: Diary of an American P.O.W. in World War II|publisher=McFarland & Company|year=2009|isbn=0-7864-4251-4|ref=harv}} * {{cite book|last=Zedric|first=Lance Q.|title=Silent Warriors of World War II: The Alamo Scouts Behind Japanese Lines|url=https://archive.org/details/silentwarriorsof0000zedr|publisher=Pathfinder Publishing of California|location=Ventura, California|year=1995|isbn=0-934793-56-5|ref=harv}} {{refend}} == Mga panlabas na kawing == * [https://www.abmc.gov/cemeteries-memorials/pacific/cabanatuan-american-memorial#.Vdmovpef9ko Cabanatuan American Memorial] * [http://www.alamoscouts.org Website ng Alamo Scout] * [https://web.archive.org/web/20021001203319/http://images.google.com/images?hl=en ''LIFE'' ' hindi nai-ilimbag na mga larawan ng mga resulta ng pagsalakay] * [http://www.us-japandialogueonpows.org/index.htm US — Hudyat ng Hapon sa mga POW] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200117020416/http://www.us-japandialogueonpows.org/index.htm |date=2020-01-17 }} * [http://www.c-span.org/video/?165360-1/hampton-sides-ghost-soldiers ''Pakikipanayam sa mga libro'' kasama si Hampton Sides sa ''Ghost Soldiers: The Forgotten Epic Story of World War II's Most Dramatic Mission'', Setyembre 30, 2001.] [[Kategorya:Labanan noong 1945]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] [[Kategorya:Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] sg6tj7lb37n7cy6u8mjxakpi808k5sh 0 293555 2204673 2203739 2026-04-24T19:28:58Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204673 wikitext text/x-wiki {{better translation}} [[Talaksan:Hubert_Pierlot_and_Robert_Sturges.jpg|right|thumb| Si [[ Hubert Pierlot |Hubert Pierlot]] ''(kaliwa)'', Punong Ministro ng nadistiyerong gobyerno, Abril 1944. ]] Ang '''gobyerno ng Belhika sa Londres''' ({{Lang-fr|Gouvernement belge à Londres}}, {{Lang-nl|Belgische regering in Londen}}), na kilala rin bilang '''Pamahalaang Pierlot IV''', ay ang [[ Pamahalaan sa pagpapatapon |nadistiyerong gobyerno]] ng [[Belhika]] mula Oktubre 1940 hanggang Setyembre 1944 noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. [[wikiwikiweb:tripartite|Pinagtatlo]] ang gobyerno na kinasasangkutan ng mga ministro mula sa Partido ng [[ Party ng Katoliko (Belgium) |Katoliko]], [[ Liberal Party (Belgium) |Liberal]] at [[ Partido sa Labor ng Belgian |Manggagawa]]. Matapos ang pagsalakay ng Belhika ng [[Alemanyang Nazi]] noong Mayo 1940, tumakas ang Belhikang gobyerno, sa ilalim ni Punong Ministro [[ Hubert Pierlot |Hubert Pierlot]], sa [[Burdeos|Bordeaux]], [[ Pranses na Ikatlong Republika |Pransya]] muna at pagkatapos sa [[Londres]], kung saan itinatag ang sarili bilang ang tanging lehitimong representasyon ng Belhika sa mga [[Mga Alyado ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig|Kaalyado]]. Sa kabila ng pagkakawala ng awtoridad sa sarili nitong bansa, pinamahalaan ng pamahalaan ang [[ Belgian Congo |Belhikang Congo]] at nakipag-areglo sa mga iba pang kapangyarihang Kaalyado tungkol sa muling pagtatatag pagkatapos ng digmaan. Kabilang sa mga nagawang kasunduan ng disteradong pamahalaan sa panahon ng giyera ang pundasyon ng [[ Benelux |Adwanang Unyon ng Benelux]] at pagkasali ng Belhika sa [[Mga Nagkakaisang Bansa]]. Naimpluwensiyahan din ng pamahalaan ang [[ Libreng puwersang Belgian |Belhikang disteradong hukbo]] at tinangka na panatilihin ang pag-uugmaan sa [[ Paglaban sa Belgian |resistensyang pailalim]]. == Sanligan == Sa pampulitikang aspeto, naduminahan ang Behikang pulitika noong panahon sa pagitan ng mga digmaan ng [[ Party ng Katoliko (Belgium) |Partido Katoliko]], karaniwang kakoalisyon kasama ng [[ Partido sa Labor ng Belgian |Belhikang Partido Manggagawa]] (POB-BWP) o [[ Liberal Party (Belgium) |Partido Liberal]]. Nakita rin noong dekada 1930 ang pagtaas ng katanyagan ng mga partidong [[Pasismo|Pasista]] sa loob ng Belhika; pinakakapansin-pansin ang [[ Rexism |Rex]] na sumikat sa [[ Pangkalahatang halalan ng Belgian, 1936 |halalan 1936]] na may 11% ng boto.<ref>{{cite book|last=Bonney|first=Richard|title=Confronting the Nazi war on Christianity: the Kulturkampf Newsletters, 1936–1939|year=2009|publisher=Peter Lang|location=Oxford|isbn=978-3-03911-904-2|pages=175–6}}</ref> Mula noong unang bahagi ng dekada 1930, naduminahanang mga Belhikang patakarang pangayuhan at pangdomestiko ng patakaran ng neutralidad; pag-iiwan ng mga internasyonal na kasunduan at alyansa at pagtatangka na panatilihin ang mabuting ugnayang diplomatiko sa [[Imperyong Britaniko|Britanya]], Pransya at Alemanya.<ref>{{cite book|last1=Amersfoort|first1=Herman|last2=Klinkert|first2=Wim (eds.)|title=Small Powers in the Age of Total War, 1900–1940|year=2011|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=90-04-20321-4|pages=243–4}}</ref> Sa kabila ng patakarang ito, sinalakay ang Belhika nang walang hudyat ng mga Alemanong puwersa noong 10 Mayo 1940. Pagkatapos ng [[ Labanan ng Belgium |18 araw na pakikipaglaban]], sumuko ang militar ng Belhika noong 28 Mayo at inilagay ang bansa sa ilalim ng kontrol ng Alemanong pamahalaang militar. Sa pagitan ng 600,000<ref name=LS1>{{cite news|last=Bailly|first=Michel|title=Forces et faiblesses de l'armée belge en 1940 à la veille de la guerre|url=http://archives.lesoir.be/forces-et-faiblesses-de-l-armee-belge-en-1940-a-la-veil_t-19900202-Z02C79.html|accessdate=17 January 2013|newspaper=[[Le Soir]]|date=2 February 1990}}</ref> at 650,000<ref name=BOAWH99>{{cite book|last=Various authors|first=|title=Belgium: The Official Account of What Happened, 1939–40|year=1941|publisher=Belgian Ministry of Foreign Affairs|location=London|url=http://www.ibiblio.org/hyperwar/UN/Belgium/Belgium_1939-40/|page=99}}</ref> Belhiko (halos 20% ng kalalakihan sa bansa) ang napilitang lumaban. Hindi tulad ng [[Netherlands|Olanda]] o [[Luxembourg|Luksemburgo]] na nadistiyero ang mga monarkiya magkakaagapay ng pamahalaan, sumuko si [[ Leopold III ng Belgium |Haring Leopold III]] sa mga Aleman magkaagapay sa kanyang hukbo – taliwas sa payo ng kanyang gobyerno. Sa mga araw bago siya sumuko, diumano’y tinangka niyang bumuo ng bagong gobyerno sa ilalim ng maka-Nazing sosyalistang [[ Henri De Man |Henri De Man]] kahit na hindi ito natupad.<ref name=Yapou1>{{cite book|last=Yapou|first=Eliezer|title=Governments in Exile, 1939–1945|year=2006|location=Jerusalem|url=http://governmentsinexile.com/yapoubelgium.html|chapter=Belgium: Disintegration and Resurrection}}</ref> Siya ay nanatiling bihag ng mga Aleman, sa ilalim ng detensyon sa bahay, para sa natirang bahagi ng digmaan.<ref name=Yapou1/> Bagaman tinangka muna ng pamahalaan na makipag-areglo sa mga Alemanong awtoridad mula sa pagdidistiyero sa Pransya, nagsabatas ng Alemanong awtoridad ng dekreto na ipinagbawal ang pagbalik ng mga miyembro ng Belhikang gobyerno sa bansa at nilisan ang mga usapan.<ref name=Wullus-Rudiger36>{{cite book|last=Wullus-Rudiger|first=Jacques-Armand|title=La Belgique et la Crise Européene, 1914–1945|volume=II: 1940–1945|year=1945|publisher=Éd. Berger-Levrault|location=|oclc=004156520|page=36}}</ref> == Pagtatag sa Londres == === Kanlungan sa Pransya === [[Talaksan:Eaton_Square,_London_SW1W_-_geograph.org.uk_-_1109683.jpg|thumb| Ang hilagang bahagi ng [[ Eaton Square |Eaton Square]] sa Londres kung saan itinatag ang pamahalaan noong 1940 at nanatili hanggang Setyembre 1944. ]] Ibinalak ng Belhikang pamahalaan sa Pransya na sundin ang pamahalaang Pranses ni [[ Paul Reynaud |Paul Reynaud]] sa imperyong Pranses upang ipagpatuloy ang laban. Mabilisang itinatag ang gobyerno sa [[ Limoges |Limoges]] kung saan, sa ilalim ng presyon mula sa gobyerno ng Pransya, itinanggi nila ang pagsuko ni Leopold.<ref name=Knight52>{{cite journal|last=Knight|first=Thomas J.|title=Belgium Leaves the War, 1940|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-modern-history_1969-03_41_1/page/52|journal=[[The Journal of Modern History]]|volume=41|issue=1|date=March 1969|page=52|jstor=1876204|doi=10.1086/240347}}</ref> Inilagay ang Pamahalaang Militar sa ilalim ng kontrol ni Heneral [[ Alexander von Falkenhausen |Alexander von Falkenhausen]], isang aristokrato at sundalo (kanyang karera).<ref>{{cite journal|last=Geller|first=Jay Howard|title=The Role of Military Administration in German-occupied Belgium, 1940–1944|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-military-history_1999-01_63_1/page/52|journal=[[Journal of Military History]]|date=January 1999|volume=63|issue=1|page=52|doi=10.2307/120335|jstor=120335}}</ref> Gayunpaman, nang pinalitan si Reynaud ni [[ Philippe Pétain |Philippe Pétain]], isang maka-Alemanya, pinabayaan itong plano.<ref name=Wullus-Rudiger36/> Sa kabila ng poot mula sa bagong [[Pransiyang Vichy|rehimeng Vichy]], nanatili ang gobyernong Pierlot sa Pransya. Sa isang liham noong ika-16 ng Setyembre 1940, hiniling ng gobyerno ni Petain na mabuwag ang Belhikang gobyerno na nasa Bordeaux noong panahong iyon: {{quote|1=The Belgian government, whose activity in France has been, for some time now, purely theoretical, will decide to dissolve itself. Some of its members will remain in France as private individuals, while others will go abroad. This decision is part of the suppression of diplomatic missions of countries occupied by Germany, the necessity of which has been pointed out to the French government by the {{lang|de|[[Nazi Germany|Reich]]}}.|2=Letter from the Vichy French government, 16 September 1940.<ref name=Wullus-Rudiger37>{{cite book|last=Wullus-Rudiger|first=Jacques-Armand|title=La Belgique et la Crise Européene, 1914–1945|volume=II: 1940–1945|year=1945|publisher=Éd. Berger-Levrault|location=|oclc=004156520|page=37}}</ref>}} === Paglipat sa Londres === Noong nasa Pransya pa rin ang gobyerno ni Pierlot, dumatingang Belhikang Ministro ng Kalusugan na si [[ Marcel-Henri Jaspar |Marcel-Henri Jaspar]], sa Londdresnoong 21 Hunyo. Naninala si Jaspar na maysbalak umuko ng gobyernong Pierlot sa mga Aleman, at determinadong maiwasan ito. Nakipag-usap si Jaspar kay [[Charles de Gaulle|Charles De Gaulle]], at nagbigay noong 23 Hunyong talumpati sa [[BBC]] radio, kung saan niya sinabi na bumubuo siya mismo ng alternatibong gobyerno upang ipagpatuloy ang laban. Sinumpa ang kanyang paninindigan ng gobyernong Pierlot sa Bordeaux, at malamig ang pagtanggap sa kanya ng Belhikang embahador sa Londres, si [[Emile de Cartier de Marchienne]].<ref name=Yapou1/> Si Jaspar at ang Sosyalistang [[ Burgomaster |burgomaestro]] ng [[Amberes|Antwerp]] na si [[ Camille Huysmans |Camille Huysmans]], kasama ang iba pang tinatawag na "''London Rebels''" ay bumuo ng kanilang sariling pamahalaan noong 5 Hulyo 1940.<ref name=Yapou1/> Gayunpaman, nag-atubili ang mga Briton upang kilalanin ang Gobyernong Jaspar-Huysmans.<ref name=Yapou1/> {{Quote box|width=246px|bgcolor=#c6dbf7|align=right|quote="The present Belgian government is a rump, but it is, as I understand it, a rump of unquestioned lineage, so to speak."|source=[[Alexander Cadogan]] of the British [[Foreign Office#The Foreign Office|Foreign Office]], December 1940.<ref name=Yapou1/>}} Ang hamon sa awtoridad ng gobyernong Pierlot ang nag-udyok pagkilos nito.<ref name=Yapou1/> Dumating sa Londres si [[Albert de Vleeschauwer]], Ministro ng mga Kolonya ni Pierlot, pagkasabay ng pagbuo ng gobyernong Jaspar-Huysmans.<ref name=Yapou1/> Bilang nag-iisang Belhikang ministro na may ligal na kapangyarihan sa labas ng Belhika mismo, si De Vleeschauwer, kasama si [[ Camille Gutt |Camille Gutt]] na dumating sa lalong madaling panahon, sa kanyang sariling inisyatiba, ay nakapagbuo ng pansamantalang "Pamahalaan ng Dalawa" na may pag-apruba ng Briton sa Londres. Pinaghintay ng dalawa sina [[ Paul-Henri Spaak |Paul-Henri Spaak]] at Pierlot, na ikinulong sa [[Espanya ni Franco]] ''sa'' ''daan'' mula sa Pransya, upang samahan sila.<ref name=Yapou1/> Umabot sina Pierlot at Spaak sa Londres noong 22 Oktubre 1940 na nagmarka sa pagsisimula ng panahon ng "Pamahalaan ng Apat" na nagbibigay ng "opisyal" na pamahalaan sa pamamagitan ng pagkalehitimo ng huling nahalal na Punong Ministro ng Belhika.<ref name=Yapou1/> Walang tiwala ang mga Briton sa karamihan ng mga Belhikang ministro, pati na rin ang laki at pagkalehitimo ng gobyerno mismo. Gayunpaman, pagkadating ng Punong Ministro, atubili itong tinanggap. Itinalaga ang karamihan sa Belhikang gobyerno sa [[Eaton Square]] sa pook-[[Belgravia]] ng London na naging lokasyon ng Embahada ng Belhika bago ang giyera. Naitalaga ang iba pang mga kagawaran ng gobyerno sa kalapit na Hobart Place, [[Belgrave Square]] at [[Knightsbridge]].<ref name=Laporte1>{{cite news|last=Laporte|first=Christian|title=Quatre ans à Londres: Eaton Square, Petite Belgique|url=http://archives.lesoir.be/quatre-ans-a-londres-eaton-square-petite-belgique_t-19940901-Z08GC1.html|accessdate=7 July 2013|newspaper=[[Le Soir]]|date=1 September 1994}}</ref> Nakatagpo ang mga tanggapan ng Belhikang gobyerno malapit sa iba pang mga nadistiyerong gobyerno, kabilang ang [[ Ang pamahalaan ng Luxembourgish-exile |Luksemburgo]], sa [[Wilton Crescent]],<ref>{{cite web|title=Welcome|url=http://londres.mae.lu/en/Welcome|publisher=Embassy of Luxembourg in London|accessdate=11 May 2013|archive-date=27 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190827015640/https://londres.mae.lu/en/Welcome|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190827015640/https://londres.mae.lu/en/Welcome |date=27 Agosto 2019 }}</ref> at [[Dutch-in-exile|Olanda]] sa [[Piccadilly]].<ref>{{cite web|title=Plaque: Netherlands Government in exile|url=http://www.londonremembers.com/memorials/netherlands-government-in-exile|publisher=London Remembers|accessdate=6 May 2013}}</ref> Noong Disyembre 1940, kinilala ng mga Briton ang "gobyerno ng apat" bilang ligal na representasyon ng Belhika na kauri ng mga iba pang nadistiyerong gobyerno: {{quote|1=[[Churchill war ministry|His Majesty's Government]] do regard the four Belgian ministers composing the Belgian Government in London as the legitimate and constitutional Government of Belgium and competent to exercise ''full authority'' in the name of the Sovereign State of Belgium.<ref name=Talmon130/>}} == Komposisyon == Apat lamang ang mga ministro noong una, ngunit agarang sinalihan ang gobyerno ng maraming iba pa. Binuo ang nadistiyerong gobyerno ng mga pulitiko at empleyado ng gobyerno sa mga iba't ibang kagawaran ng gobyerno. Nakatuon ang karamihan sa Mga Ministro ng mga Kolonya, Pananalapi, Ugnayang Panlabas at Depensa, ngunit kaunti lamang ang mga kawani sa iba pang kagawaran.<ref name=Conway55-6/> Noong Mayo 1941, halos 750 katao ang nagtatrabaho sa gobyerno sa Londres sa lahat ng mga kapasidad.<ref name=Conway55-6>{{cite book|editor-last=Conway |editor-first=Martin |editor-last2=Gotovitch |editor-first2=José |title=Europe in Exile: European Exile Communities in Britain 1940–45|year=2001|publisher=Berghahn|location=New York|isbn=1-57181-503-1|pages=55–6|edition=1st}}</ref> === "Pamahalaan ng Apat" === [[Talaksan:Barcelona_22_2013.jpg|thumb| Ang [[ Hotel Majestic (Barcelona) |Hotel Majestic]] sa Barcelona. Tinakasan nina Pierlot at Spaak ang Kastilang pulisya sa hotel upang makarating sa Britanya noong taglagas ng 1940. Ginugunita ito ng [[: File: 76 Als polítics belgues H. Pierlot i PH Spaak, pg. de Gràcia.jpg |isang plaka]] sa gusali. ]] {| ! colspan="2" width="90" | <ref name="Yapou1">{{Cite book}}</ref> ! Portpolyo ! Pangalan ! Partido |- bgcolor="efefef" | style="background: {{Catholic Party (Belgium)/meta/color}}; width:1em" | |[[File:Hubert Pierlot 1943.jpg|71x71px]] | Punong Ministro – Pampublikong Edukasyon at Depensa | [[ Hubert Pierlot |Hubert Pierlot]] | [[ Party ng Katoliko (Belgium) |Katoliko]] |- | style="background: {{Socialist Party (Belgium)/meta/color}}; width:1em" | |[[File:Bundesarchiv_Bild_183-39998-0427,_Paul-Henri_Spaak.jpg|83x83px]] | Ugnayang Panlabas, Impormasyon at Propaganda | [[ Paul-Henri Spaak |Paul-Henri Spaak]] | [[ Partido sa Labor ng Belgian |POB-BWP]] |- bgcolor="efefef" | |[[File:Camille_Gutt.jpg|72x72px]] | Pagawaing Pampananalapi at Pang-ekonomika | [[ Camille Gutt |Camille Gutt]] | Wala <small>([[ Teknolohiya |dalubhasang teknikal]])</small> |- | style="background: {{Catholic Party (Belgium)/meta/color}}; width:1em" | |[[File:Albert_de_Vleeschauwer_1942.jpg|76x76px]] | Mga Kolonya at Katarungan | [[ Albert de Vleeschauwer |Albert de Vleeschauwer]] | [[ Party ng Katoliko (Belgium) |Katoliko]] |} === Mga ministro na walang portpolyo === [[Talaksan:Frans_Van_Cauwelaert-1940-Limoges.jpg|thumb| [[ Frans Van Cauwelaert |Frans Van Cauwelaert]], [[ Listahan ng mga Pangulo ng Kamara ng mga Kinatawan ng Belgium |Pangulo ng Kamara]] sa Pransya, Hunyo 1940. Noong digmaan, nasa [[Lungsod ng Bagong York|Lungsod ng New York]] siya, malayo sa ibang bahagi ng gobyerno. ]] {| ! colspan="2" width="90" | ! Pangalan ! Partido ! colspan="2" width="90" | ! Pangalan !Partido |- bgcolor="efefef" | |[[File:State_Coat_of_Arms_of_Belgium.svg|79x79px]] | [[Henri J. Denis]] | Wala <small>([[Technocracy|dalubhasang teknikal]])</small> | style="background: {{Catholic Party (Belgium)/meta/color}}; width:1em" | |[[File:State_Coat_of_Arms_of_Belgium.svg|79x79px]] | [[ Charles d'Aspremont Lynden |Charles d'Aspremont Lynden]] | [[ Party ng Katoliko (Belgium) |Katoliko]] |- | style="background: {{Liberal Party (Belgium)/meta/color}}; width:1em" | |[[File:State_Coat_of_Arms_of_Belgium.svg|79x79px]] | [[ Paul-Émile Janson |Paul-Émile Janson]] {{KIA}} <small>(hanggang 1943)</small> | [[ Liberal Party (Belgium) |Liberal]] | style="background: {{Liberal Party (Belgium)/meta/color}}; width:1em" | |[[File:State_Coat_of_Arms_of_Belgium.svg|79x79px]] | [[ Arthur Vanderpoorten |Arthur Vanderpoorten]] {{KIA}} <br /><small>(hanggang Enero 1943)</small> | [[ Liberal Party (Belgium) |Liberal]] |- bgcolor="efefef" | style="background: {{Socialist Party (Belgium)/meta/color}}; width:1em" | |[[File:State_Coat_of_Arms_of_Belgium.svg|79x79px]] | [[ Léon Matagne |Léon Matagne]] | [[ Partido sa Labor ng Belgian |POB-BWP]] | style="background: {{Catholic Party (Belgium)/meta/color}}; width:1em" | |[[File:State_Coat_of_Arms_of_Belgium.svg|79x79px]] | [[ Agosto de Schryver |Agosto de Schryver]] <br /><small>(hanggang 3 Mayo 1943)</small> | [[ Party ng Katoliko (Belgium) |Katoliko]] |- | style="background: {{Socialist Party (Belgium)/meta/color}}; width:1em" | |[[File:State_Coat_of_Arms_of_Belgium.svg|79x79px]] | [[ Eugène Soudan |Eugène Soudan]] | [[ Partido sa Labor ng Belgian |POB-BWP]] |} === Mga pagbabago === {{Div col}} *19 Pebrero 1942 **Si [[Julius Hoste, Jr.|Julius Hoste]] ay naging Pandalawang Ministro para sa Pampublikong Edukasyon.<ref name=comp/> **Si [[Henri Rolin]] (POB-BWP) ay naging Pandalawang Ministro para sa Depensa.<ref name=Conway92/> **Si [[Gustave Joassart]] (dalubhasang teknikal) ay naging Pandalawang Ministro para sa Tulong sa mga Refugee, Paggawa at Panlipunang Kapakanan.<ref name=comp/> *2 Oktubre 1942 **[[Antoine Delfosse]] (Katoliko) ay naging Ministro ng Hustisiya, Pambansang Impormasyon at Propaganda.<ref name=comp>{{cite web|title=Le gouvernement Pierlot IV (1940–1944)|url=http://www.histoire-des-belges.be/listes/les-gouvernements-de-la-belgique-unitaire/gouvernement-pierlot-iv-1940-1944|publisher=Histoire-des-belges.be|accessdate=14 July 2013}}</ref> **Nagbitiw si [[Henri Rolin]] (POB-BWP) bilang Pandalawang Ministro para sa Depensa noong pagkatapos ng isang maliit na himagsikan sa Malayang Belhikang puwersa.<ref name=Conway92>{{cite book|editor-last=Conway |editor-first=Martin |editor-last2=Gotovitch |editor-first2=José |title=Europe in Exile: European Exile Communities in Britain 1940–45|year=2001|publisher=Berghahn|location=New York|isbn=1-57181-503-1|page=92|edition=1st}}</ref> Pinanagutan ang kanyang papel ni Hubert Pierlot na naging Ministro para sa Pambansang Depensa bilang karagdagan sa kanyang mga titulo.<ref name=Conway92/> *Enero 1943 **Si [[Arthur Vanderpoorten]] (Liberal) na dating tumanggi na sundan ang gobyerno sa Londres, ay nahuli ng mga Aleman sa Pransya.<ref name=comp/> Kalaunan siyang namatay sa [[Kampo ng konsentrasyon sa Bergen-Belsen]]. *3 Mayo 1943 **Si [[August de Schryver]] (Katoliko) ay naging Ministro para sa Pagawaing Interyor at Agrikultura, pagkatapos maglingkod bilang Ministrong walang Portpolyo.<ref name=comp/> *6 Abril 1943 **Si [[August Balthazar]] (POB-BWP) ay naging Ministro para sa Pagawaing Bayan at Transportasyon.<ref name=comp/> *16 Hulyo 1943 **Nagbitiw si [[Gustave Joassart]] (dalubhasang teknikal) bilang Pandalawang Ministro ng Tulong sa mga Refugee, Paggawa at Panlipunang Kapakanan.<ref name=comp/> *3 Setyembre 1943 **Si [[Joseph Bondas]] (POB-BWP) ay naging Pandalawang Ministro para sa Tulong sa mga Refugee, Paggawa at Panlipunang Kapakanan.<ref name=comp/> **Si [[Raoul Richard]] (dalubhasang teknikal) ay naging Pandalawang Ministro para sa mga Gamit.<ref name=comp/> *30 Marso 1943 **Si [[Paul Tschoffen]] (Katoliko) ay naging [[Minister of State (Belgium)|Ministro ng Estado]].<ref name=comp/> *6 Hunyo 1944 **Si [[Paul Tschoffen]] (Katoliko) ay naging Pinuno ng Misyon para sa [[Pagawaing Sibil]].<ref name=comp/> {{Div col end}} Ang nadistiyerong gobyerno ay inasahang magtupad sa mga tungkulin ng pambansang pamahalaan, ngunit kumatawan din sa Belhikang interes sa mga Alyado na humantong kay [[ Paul-Henri Spaak |Paul-Henri Spaak]] na magkomento na "lahat ng nananatiling ligal at malaya sa Belhika, lahat ng may karapatan na magsalita sa kanyang ngalan, ay nasa Londres”. Ang Britong diplomatikong misyon sa Belhika, sa ilalim ni Embahador [[ Lancelot Oliphant |Lancelot Oliphant]], ay nalakip sa nadistiyerong pamahalaan. Noong Marso 1941, nagpadala rin ang mga Amerikano ng isang Embahador, si [[ Anthony Joseph Drexel Biddle, Jr. |Anthony Biddle Jr.]], upang kumatawan sa Estados Unidos sa mga nadistiyerong gobyerno ng Belhika, Olanda, [[ Ang gobyerno na in-exile ng Poland |Polonya]] at [[ Gabinete ng Nygaardsvold |Norwuega]]. Ang [[Unyong Sobyet]], nagsira ng diplomatikong relasyon sa Belhika noong Mayo 1941 (todong naimpluwensyahan ng [[ Molotov-Ribbentrop Pact |Kasunduang Nazi-Sobyet]] na may bisa noon), ay muling nagtatag ng legasyon nito sa nadistiyerong gobyerno nang matapos ang [[Operasyong Barbarossa|pagsalakay ng mga Aleman]] at kalaunang pinalawak ito sa ranggo ng [[Misyong diplomatiko|Embahada]] noong 1943. === Mga Belhikang refugee === [[Talaksan:Belgian_Refugee_Children_in_London,_England,_1940_D948.jpg|thumb| Ang mga Belhikang batang refugee sa [[Londres]] noong 1940 ]] Ang isa sa mga ipinagmadaling pinag-aalahanan na kinaharap ng nadistiyerong gobyerno noong 1940 ay ang kalagayan ng mga Belhikang refugee sa Reyno Unido. Noong 1940, hindi bababa sa 15,000 Belhikang sibilyan ang dumating sa Reyno Unido, karamihan nang wala ang kanilang mga pag-aari.<ref name=Conway61/> Dating naaksyunan ang mga refugee ng gobyerno ng Britanya, gayunman noong Setyembre 1940, itinatag ng gobyerno ang isang Serbisyo Sentral ng mga Refugee upang magbigay ng tulong-materyal at trabaho para sa mga Belhika sa Britanya.<ref name=Conway57-8>{{cite book|editor-last=Conway |editor-first=Martin |editor-last2=Gotovitch |editor-first2=José |title=Europe in Exile: European Exile Communities in Britain 1940–45|year=2001|publisher=Berghahn|location=New York|isbn=1-57181-503-1|pages=57–8|edition=1st}}</ref> Katangi-tangi ang pagkapoot ng Britong publiko sa mga Belhikang refugee noong 1940, dahil sa paniniwala na ipinagkanulo ng Belhika ang Mga Kaalyado noong 1940.<ref name=church1>{{cite web|last=Langworth|first=Richard M.|title=Feeding the Crocodile: Was Leopold Guilty?|url=http://www.winstonchurchill.org/support/the-churchill-centre/publications/finest-hour/issues-109-to-144/no-138/898-feeding-the-crocodile-was-leopold-guilty|publisher=Churchill Centre|accessdate=17 January 2013|url-status = dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130521023602/http://www.winstonchurchill.org/support/the-churchill-centre/publications/finest-hour/issues-109-to-144/no-138/898-feeding-the-crocodile-was-leopold-guilty|archivedate=21 May 2013|df=dmy-all}}</ref> Nagbanggit ang ulat ng Britong [[ Pagmamasid sa Mass |Mass Observation]] ng "lumalagong damdamin laban sa mga Belhikang refugee" sa Reyno Unido<ref>{{cite book|last=Crang, Jeremy A.|first=Addison, Paul|title=Listening to Britain: Home Intelligence Reports on Britain's Finest Hour, May–September 1940|url=https://archive.org/details/listeningtobrita0000unse|year=2011|publisher=Vintage|location=London|isbn=0-09-954874-7|pages=71; 56}}</ref> na konektado sa desisyon ni Leopold III na sumuko.<ref>{{cite book|editor-last=Conway |editor-first=Martin |editor-last2=Gotovitch |editor-first2=José |title=Europe in Exile: European Exile Communities in Britain 1940–45|year=2001|publisher=Berghahn|location=New York|isbn=1-57181-503-1|page=54|edition=1st}}</ref> Kasangkot din ang gobyerno sa pagkakaloob ng mga institusyong panlipunan, pang-edukasyon at pangkultura sa mga Belhikang refugee. Noong 1942, pinondohan ng pamahalaan ang paglikha ng [[ Anglo-Belgian Club |Belgian Institute]] sa Londres upang aliwin ang komunidad ng mga Belhikang refugee sa Londres.<ref name=Conway55-6/> Noong 1943, mayroon ding apat na Belhikang paaralan sa Britanya na may 330 mag-aaral sa pagitan nila, sa [[ Penrith, Cumbria |Penrith]], [[ Braemar |Braemar]], [[ Kingston sa Thames |Kingston]] at [[ Buxton |Buxton]].<ref name=Conway60>{{cite book|editor-last=Conway |editor-first=Martin |editor-last2=Gotovitch |editor-first2=José |title=Europe in Exile: European Exile Communities in Britain 1940–45|year=2001|publisher=Berghahn|location=New York|isbn=1-57181-503-1|page=60|edition=1st}}</ref> === Malayang puwersang Belhika === Sa isang brodkast sa ''French Radio'', ilang sandali pagkatapos ng pagsusuko ng Belhika, itinagubilin ni Pierlot ang paglikha ng isang madidistiyerong hukbo upang ipagpatuloy ang laban: [[Talaksan:United_Nations_Day_Parade,_London,_14_June_1943_TR1113.jpg|left|thumb|245x245px| [[ Victor van Strydonck de Burkel |Victor van Strydonck de Burkel]] sa Londres, 1943. Ginawang [[Baron]] si Van Strydonck para sa pagsisimuno ng [[ Singil ng Burkel |pagsulong ng mga kabalyero]] noong 1918. ]] {{quote|1=With the same youthful courage that responded to the government's call, reunited with the elements of the Belgian military in France and Great Britain, a new army will be levied and organized. It will go into the line alongside those of our allies&nbsp;... all the forces we have will be put at the service of the cause which has become ours&nbsp;... It is important to assure immediately and in a tangible way, the solidarity which continues to unite the powers which have given us their support&nbsp;... |2=[[Hubert Pierlot]]|3=Speech on French Radio, 28 May 1940<ref>{{cite book|editor=Gerard, Emmanuel |editor2=Van Nieuwenhuyse, Karel |title=Scripta Politica: Politieke Geschiedenis van België in Documenten, 1918–2008|year=2010|publisher=Acco|location=Leuven|isbn=978-90-334-8039-3|edition=2nd|pages=164–5}}</ref>}} Kasama ng mga ilang tropang Belhika na nailigtas mula sa [[Dunkerque]] sa panahon ng [[ Ang operasyon ng Dynamo |Operasyon Dynamo]], pati na rin ang Belhikang émigré na nakatira sa Inglatera, inaprubahan ng nadistiyerong gobyerno ang paglikha ng {{Lang|fr|Camp Militaire Belge de Regroupement}} (CMBR; "Belhikang Kampo-Militar para sa Muling Pagpapangkat") sa [[ Tenby |Tenby]], Gales.<ref name=BP1/> Pagsapit ng Hulyo 1940, ang kampo ay may bilang na 462 Belga na tumaas sa halos 700 pagdating ng Agosto 1940.<ref name=BP1>{{cite web|title=La Brigade Piron: Création en Grande-Bretagne|url=http://www.brigade-piron.be/creation_fr.html|publisher=Brigade-piron.be|accessdate=1 July 2013}}</ref> Naorganisa itong mga sundalo sa Ika-1 Batalyon Pusilero noong Agosto, at itinalaga ng gobyerno ang mga Tenyente-heneral na si [[ Raoul Daufresne de la Chevalerie |Raoul Daufresne de la Chevalerie]] bilang kumander, at si [[ Victor van Strydonck de Burkel |Victor van Strydonck de Burkel]] bilang inspektor-heneral ng bagong puwersa.<ref name=Thomas15-6>{{cite book|last=Thomas|first=Nigel|title=Foreign Volunteers of the Allied Forces, 1939–45|year=1991|publisher=Osprey|location=London|isbn=978-1-85532-136-6|pages=15–6}}</ref> Lumahok ang mga Belgang piloto sa Labanan ng Britanya at kalaunan, natagumpay ang Belhikang gobyerno sa paglobi para sa paglikha ng dalawang eskuwadrang na lahat-Belga sa loob ng [[ Royal Air Force |Royal Air Force]]<ref>{{cite book|last=Donnet|first= Michel|authorlink= Michel Donnet|title=Les Aviateurs Belges dans la Royal Air Force|publisher=Racine|location=Brussels|year=2006|isbn=978-2-87386-472-9|pages=104–5}}</ref> pati na rin ang paglikha ng Belhikang seksyon sa loob ng [[ Royal Navy |Royal Navy]].<ref>{{cite web|title=Royal Navy Section Belge|url=http://www.marine-mra-klm.be/royal_navy_section_belge_047.htm|publisher=[[Royal Museum of the Armed Forces and Military History|KLM-MRA]]|accessdate=24 July 2013|archive-date=2 Oktubre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002172912/http://www.marine-mra-klm.be/royal_navy_section_belge_047.htm|url-status=dead}}</ref> Sa mga unang taon ng digmaan, nagkaroon ng kaunting kaigtingan sa pagitan ng pamahalaan at ng hukbo, na naghati sa katapatan nito sa gobyerno at Hari. Binigyang-sala ng Malayang puwersang Belhika, lalo na ang hukbong-lakad na nagsasanay mula pa noong 1940, ang pamahalaan sa kawalan ng kapahintulutang lumaban. Noong Nobyembre 1942, nag-alsa ang 12 Belgong sundalo na nagrereklamo tungkol sa kanilang kawalang-galaw. Sa 1943, nahupa ang royalistang tindig ng hukbong-kati na nagpahintulot sa gobyerno na muling makuha ang suporta ng militar.<ref name=Conway94>{{cite book|editor-last=Conway |editor-first=Martin |editor-last2=Gotovitch |editor-first2=José |title=Europe in Exile: European Exile Communities in Britain 1940–45|year=2001|publisher=Berghahn|location=New York|isbn=1-57181-503-1|page=94|edition=1st}}</ref> === Kasunduan at negosasyon === [[Talaksan:Original_United_Nations.jpg|right|thumb|247x247px| Paskil na naglalarawan sa mga watawat ng "Mga Nagkakaisang Bansa", kasama ang Belhika na naglagda ng [[ Pahayag ng United Nations |Deklarasyon ng 1942]]. ]] Noong Setyembre 1941, nilagdaan ng Belhikang gobyerno ang [[ Charter ng Atlantiko |Karta Atlantiko]] sa Londres kasama ang iba pang mga nadistiyerong pamahalaan at ipinakilala ang mga panlahatang layunin na hinangad na makamit ng mga Alyado pagkatapos ng giyera.<ref>{{cite web|title=Inter-Allied Council Statement on the Principles of the Atlantic Charter: September 24, 1941 [Text]|url=http://avalon.law.yale.edu/wwii/interall.asp|publisher=[[Yale University]]|accessdate=13 July 2013}}</ref> Pagkalipas ng isang taon, nilagdaan ng gobyerno ang [[ Pahayag ng United Nations |Deklarasyon ng mga Nagkakaisang Bansa]] noong Enero 1942, kasama ang 26 iba pang mga bansa, na nagtakda ng kasumundanpara sa pundasyon ng [[Mga Nagkakaisang Bansa|Organisasyon ng Mga Nagkakaisang Bansa]] noong 1945.<ref>{{cite web|title=Declaration by the United Nations, January 1, 1942 [Text]|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/decade03.asp|publisher=[[Yale University]]|accessdate=13 July 2013}}</ref> Mula noong 1944, lalong nag-alala ang mga Alyado sa paglalagay ng balangkas ng Europa pagkatapos ng digmaan. Ginawang pormal ang mga ito sa pamamagitan ng maraming-maraming kasunduan at areglo mula 1944. Noong Hulyo 1944, dumalo si Camille Gutt sa [[ Kumperensya ng Bretton Woods |Komperensyang Bretton Woods]] sa Estados Unidos sa ngalan ng Belhikang gobyerno na nagtatag ng [[ Bretton Woods System |Sistemang Bretton Woods]] ng mga pananalaping ontrol. Sa panahon ng mga negosasyon, nagsilbi si Gutt bilang mahalagang tagapamagitan sa pagitan ng mga delegado ng mga pangunahing Kaalyado.<ref>{{cite book|last=Crombois|first=Jean F.|title=Camille Gutt and Postwar International Finance|url=https://archive.org/details/camilleguttpostw0000crom|year=2011|publisher=Pickering & Chatto|location=London|isbn=978-1-84893-058-2|page=[https://archive.org/details/camilleguttpostw0000crom/page/107 107]}}</ref> Sa pamamagitan ng mga kasunduan, itinali ang halaga ng palitan ng Belhikang Franc sa [[Dolyar ng Estados Unidos|Amerikanong Dolyar]] pagkatapos ng digmaan, habang itinatag din ng komperensya ang [[Pandaigdigang Pondong Pananalapi]] (IMF) kung saan magsisilbi si Gutt bilang unang direktor.<ref>{{cite web|title=The Bretton Woods Institutions|url=http://www.nbbmuseum.be/doc/infosheets/fiche_information_EN_19.pdf|format=PDF|publisher=[[National Bank of Belgium]]|accessdate=13 July 2013|archive-date=24 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224110244/http://www.nbbmuseum.be/doc/infosheets/fiche_information_EN_19.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224110244/http://www.nbbmuseum.be/doc/infosheets/fiche_information_EN_19.pdf |date=24 Disyembre 2013 }}</ref> Noong Setyembre 1944, ang mga nadistiyerong pamahalaan ng Belhika, Olanda, at Luksemburgo ay nagsimulang bumuo ng kasunduan sa paglikha ng isang [[ Benelux |Unyon Pang-adwana ng Benelux]].<ref name=Walsh1>{{cite news|last=Walsh|first=Jeremy|title=Benelux Economic Union – A New Role for the 21st Century|url=http://martindale.cc.lehigh.edu/sites/martindale.cc.lehigh.edu/files/BeneluxEconomy.pdf|accessdate=13 July 2013|newspaper=[[Lehigh University]]|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303233828/http://martindale.cc.lehigh.edu/sites/martindale.cc.lehigh.edu/files/BeneluxEconomy.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303233828/http://martindale.cc.lehigh.edu/sites/martindale.cc.lehigh.edu/files/BeneluxEconomy.pdf |date=3 Marso 2016 }}</ref> Nilagdaan ang kasunduan sa [[ Convention sa London Customs |Kombensyon Pang-adwana sa Londres]] noong 5 Setyembre 1944, iilang araw lamang bago bumalik ang Belhikang gobyerno sa [[Lungsod ng Bruselas|Bruselas]] pagkatapos ng liberasyon.<ref>{{cite web|title=Treaty Establishing the Benelux Economic Union (1958)|url=http://www.cris.unu.edu/riks/web/treaties/Benelux.pdf|publisher=[[United Nations University]]|accessdate=13 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926184930/http://www.cris.unu.edu/riks/web/treaties/Benelux.pdf|archive-date=26 September 2011|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926184930/http://www.cris.unu.edu/riks/web/treaties/Benelux.pdf |date=26 Septiyembre 2011 }}</ref> Ang Unyon Pang-adwana ng Benelux ay naging isang pangunahing karugtong ng [[ Belgium-Luxembourg Economic Union |isang unyon bago ang digmaan]] sa pagitan ng Belhika at Luksemburgo, at sa bandang huli ay naging batayan ng Unyong Pang-ekonomika ng Benelux pagkatapos ng 1958.<ref name=Walsh1/> == Awtoridad == Hindi tulad ng maraming iba pang mga nadistiyerong pamahalaan na napilitang umasa lamang sa suportang pinansyal mula sa mga Kaalyado, nakapagpondo ang Belhikang nadistiyerong gobyerno sa kanyang sarili nang nakapag-iisa. Higit sa lahat, ito ay dahil sa katunayan na napanatili ng nadistiyerong pamahalaan ang kontrol ng karamihan sa mga reserbang [[ginto]] ng Belhika. Palihim na inilipat ang mga ito sa Britanya noong Mayo 1940 nang nakasakay sa [[ Belgian ship A4 |''Navy trawler A4'']], at nagbigay ng mahalagang pag-aari.<ref name=Buyst>{{cite news|last=Buyst|first=Erik|title=Camille Gutt and Postwar International Finance|url=http://eh.net/book_reviews/camille-gutt-and-postwar-international-finance|accessdate=13 July 2013|newspaper=EH.Net|date=November 2011}}</ref> May kontrol din noon ang Belhikang pamahalaan sa [[ Belgian Congo |Belhikang Congo]] na nagluwas ng mga malalaking halaga ng mga hilaw na sangkap (kabilang ang [[goma]], ginto at [[uranyo]]) na kung saan umasa ang Kaalyado para sa sikap-digmaan.<ref name=Buyst/> Inilathala ng Belhikang gobyerno ang kanyang sariling opisyal na talaarawan, ang [[ Opisyal na Journal ng Belgian |''Moniteur Belge'' (Opisyal na Pamahalaan)]], mula sa Londres.<ref>{{cite journal|last=Knight|first=Thomas J.|title=Belgium Leaves the War, 1940|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-modern-history_1969-03_41_1/page/53|journal=[[The Journal of Modern History]]|volume=41|issue=1|date=March 1969|page=53|jstor=1876204|doi=10.1086/240347}}</ref> == Saloobin == === Pakikipag-ugnayan kay Leopold III === [[Talaksan:Leopold_III_van_België_(1934).jpg|thumb| Si [[ Leopold III ng Belgium |Haring Leopold III]] na kinuhanan noong 1934, ay pumili na manatili sa Belhika bilang bilanggo kaysa sundin ang kanyang pamahalaan sa pagkakadistiyero ]] Sa kabila ng pagiging monarkong konstitusyonal, naghawak ang Hari ng Kabelgahan sa isang mahalagang papel sa pulitika sa loob ng Belhika bago ang digmaan. Ang pasya ni Leopold III na sumuko sa mga Aleman – nang hindi kumonsulta sa kanyang sariling mga ministro – ang ikinagalit ng Belhikang gabinete.<ref name=Yapou1/> Ang malinaw na pagsalungat ng Hari dito ay nagbawas sa kredensyal at pagiging lehitimo nito. Sa mga unang taon ng digmaan, itinuring ang Hari bilang isang alternatibong "pamahalaan" ng marami, kabilang ang mga tao sa Malayang Belhikang militar, na nagsilbi upang higit na mapabagsak ang pamahalaang opisyal sa Londres. Kalaunan sa digmaan, binago ng gobyerno ang posisyon nito upang maging hindi gaanong malupit patungo sa hari.<ref name=Yapou1/> Sa halip nito, binigyang-diin ng Belhikang propaganda ng panahon ang posisyon ng Hari bilang "martir" at bilanggo-digmaan at ipinahiwatig siya bilang nakikidusa sa mga parehong paghihirap ng nasakop na bansa.<ref name=Yapou1/> Sa isang talumpati sa radyo noong 10 Mayo 1941 (ang unang anibersaryo ng pagsalakay ng mga Aleman), tinawag ni Pierlot ang mga Belga na "magpulong sa paligid ng bilanggo-Hari". Kumakatawan siya sa ating pinatay na bansa. Maging tapat ka sa kanya tulad sa amin dito."<ref>{{cite book|last=Wullus-Rudiger|first=Jacques-Armand|title=La Belgique et la Crise Européene, 1914–1945|volume=II: 1940–1945|year=1945|publisher=Éd. Berger-Levrault|location=|oclc=004156520|page=43}}</ref> Ayon sa [[ Konstitusyon ng Belgium |Saligang Batas ng 1831]], pinahintulutan ng Belhikang gobyerno na palampasin ang mga kagustuhan ng Hari kung ipinahayag siya na walang kakayahan upang maghari.<ref name=Talmon150-1/> Noong 28 Mayo 1940, sa ilalim ng presyon mula sa Pransesang gobyerno, idineklara ng gobyernong Pierlot sa Pransya na ang Hari ay nasa ilalim ng kapangyarihan ng mga mananakop at hindi karapat-dapat na maghari ayon sa artikulo 82 na nagbibigay ng matibay at ligal na mga batayan at ginawa ang sarili na tanging opisyal na sentro ng pamahalaan.<ref name=Knight52/><ref name=Talmon150-1>{{cite book|last=Talmon|first=Stefan|title=Recognition of Governments in International Law, with particular reference to Governments in Exile|year=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-924839-1|pages=150–1|edition=Reprinted}}</ref> Gayunpaman tumanggi ang gobyerno na magdeklara ng isang republika.<ref name=Knight52/> Kahit na teknikal na nanatili ang Hari bilang nag-iisang tao na makatanggap ng diplomatikong legasyon at magpasiya ng mga kasunduan, ang nadistiyerong gobyerno ay independienteng nakagawa ng parehong iyon sa panahon ng digmaan.<ref name=Talmon130>{{cite book|last=Talmon|first=Stefan|title=Recognition of Governments in International Law, with particular reference to Governments in Exile|year=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-924839-1|page=130|edition=Reprint.}}</ref> Sa pagbabalik sa Belhika, ang isyu ng monarko ay nanatiling pinagkokontrahan at noong Setyembre 20, 1944, makalipas ng ilang sandali pagkatapos ng pagpapalaya, idineklara ang kapatid ni Leopold na si [[ Prince Charles, Bilang ng mga Flanders |Charles, Duke ng Plandes]] bilang [[ Regent ng Prince |rehenteng prinsipe]].<ref>{{cite journal|last=Wauters|first=Arthur|title=The Return of the Government|journal=Annals of the American Academy of Political and Social Science|volume=247|date=September 1946|pages=1–4|jstor=1025662|doi=10.1177/000271624624700102}}</ref> === Pakikipag-ugnay sa Resistensya === {{Quote box|width=246px|bgcolor=#c6dbf7|align=right|quote="We trust fully in the power of Britain to deliver us from German bondage&nbsp;... We claim the right to share in the burden and honour of this fight in the measure of our modest, but not altogether negligible, resources. We are not defeatists&nbsp;..."|source=[[Camille Huysmans]] in a radio broadcast of 23 June 1940.<ref name=Yapou1/>}} Tumawag ang pamahalaang Jaspar-Huysmans para sa paglikha ng organisadong paglaban sa sinakop na Belhika mula sa Londres, noon pa man bago ang [[ Labanan ng Pransya |ang pagsuko ng mga Pranses]] noong 1940. Nakakuha ng kontrol ang pamahalaang opisyal, pagkatapos na makarating sa Londres, sa mga broadkast sa radyo sa wikang Pranses at Olandes patungo sa sinakop na Belhika na inibrodkast ng {{Lang|fr|[[Radio Belgique]]}} ng BBC. Naging mahalaga ang istasyon ng radyo para sa pagpapanatili ng kaalaman ng resistensya at publiko rin, at inilagay sa ilalim ng kontrol ni [[ Paul MG Lévy |Paul Lévy]], isang mamahayag.<ref>{{cite book|last=Grosbois|first=Thierry|title=Pierlot, 1930–1950|year=1998|location=Brussels|publisher=Racine|isbn=2-87386-485-0|pages=184–7}}</ref> Kabilang sa mga nagtrabaho sa radyo ay si [[ Victor de Laveleye |Victor de Laveleye]], isang dating ministro ng gobyerno na nagtrabaho bilang isang [[ News presenter |tagapagbalita]] na ipinapalgagay bilang imbentor ng kampanyang "[[ V sign |''V for Victory'']]".<ref>{{cite book | editor1-last=Gotovitch| editor1-first=José| editor2-last=Aron|editor2-first=Paul|title=Dictionnaire de la Seconde Guerre Mondiale en Belgique|year=2008|publisher=André Versaille éd.|location=Brussels|isbn=978-2-87495-001-8|pages=372–3}}</ref> Sa mga unang taon ng digmaan, nahirapan ang gobyerno na makipag-ugnay sa resistensya sa nasakupang Belhika. Noong Mayo 1941, nagpadala ang pangkat na {{Lang|fr|[[Légion Belge (resistance)|Légion Belge]]}} ng isa kanilang miyembro upang subukang makipag-ugnayan ngunit tumagal nang isang buong taon bago makarating siya sa Londres.<ref name=DeVidts89-90/> Nagkaroon ng pansamantalang pakikipag-ugnay sa radyo noong huling bahagi ng 1941 ngunit naging patigil-tigil ito sa pagitan ng 1942 at 1943. Nakapagtatag lamang ng isang permanenteng koneksyon sa radyo (palayaw: "Stanley") sa pinakamalaking grupo, ang {{Lang|fr|[[Armée secrète (Belgium)|Armée Secrète]]}}, noong 1944.<ref name=DeVidts89-90/> [[Talaksan:Royal_Air_Force_Bomber_Command,_1942-1945._CL3987.jpg|left|thumb|190x190px| Ihinulog ang mga kagamitan para sa Resistensya ng mga Britong sasakyang panghimpapawid sa kanayunan hilaga ng [[Lungsod ng Bruselas|Bruselas]]. ]] Dahil sa malinaw na paghihiwalay ng nadistiyerong gobyerno mula sa mga kaganapan sa Belhika, nagsapantaha ang maraming mga grupo ng resistensya, lalo na ang mga may pagkakaiba sa politika mula sa itinatag na pamahalaan. Ang gobyerno, para sa bahagi nito, ay natakot na ang mga pangkat ng resistensya ay magiging pampulitikang [[ Militia |milisya]] na mahirap pigilin pagkatapos ng pagpapalaya na nagpapahirap sa posisyon ng pamahalaan at nagpapanganib sa pampulitikang katatagan.<ref>{{cite book|last=Moore|first=Bob (ed.)|title=Resistance in Western Europe|url=https://archive.org/details/resistanceinwest0000bobm|year=2000|publisher=Berg|location=Oxford|isbn=1-85973-274-7|page=[https://archive.org/details/resistanceinwest0000bobm/page/54 54]|edition=1st}}</ref> Sa kabila nito, madalas na nakasalalay ang resistensya sa pananalapi, kagsangkapan at mga gamit na maibibigay lamang ng nadistiyerong gobyerno at ang ''British [[ Special Operations Executive |Special Operations Executive]]'' (SOE).<ref name=DeVidts89-90>{{cite journal|last=De Vidts|first=Kim|title=Belgium: A Small but Significant Resistance Force during World War II|journal=MA Thesis|url=http://www.hpu.edu/CHSS/History/GraduateDegree/MADMSTheses/files/2004KimdeVidts.pdf|format=PDF|year=2004|pages=89–90|location=Hawaii Pacific University|access-date=14 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120521064734/http://www.hpu.edu/CHSS/History/GraduateDegree/MADMSTheses/files/2004KimdeVidts.pdf|archive-date=21 May 2012|url-status=dead|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120521064734/http://www.hpu.edu/CHSS/History/GraduateDegree/MADMSTheses/files/2004KimdeVidts.pdf |date=21 Mayo 2012 }}</ref> Sa panahon ng digmaan, naghatid ang nadistiyerong gobyerno ng 124-245 milyong [[ Pransya ng Pransya |prangko]] na naihulog man mula sa parakaida o inilipat sa pamamagitan ng mga bank account sa [[ Portugal sa World War II |niyutral na Portugal]], sa {{Lang|fr|Armée Secrète}} lamang. Ipinamahagi ang mga mas maliit na halaga sa iba pang mga samahan.<ref name=DeVidts89-90/> Tinangka ng nadistiyerong gobyerno na muling itayo ang relasyon nito sa resistensya noong Mayo 1944 sa pagtatatag ng isang "Komite ng Koordinasyon" ng mga kinatawan ng mga pangunahing grupo, kabilang ang ''Légion Belge'', ''[[ Kilusang Pambansa ng Belgian |Mouvement National Belge]]'', ''[[ Pangkat G |Groupe G]]'' at ang ''[[ Front de l’Indépendance |Front de l'Indépendance]]''.<ref>{{cite book|last=Moore|first=Bob (ed.)|title=Resistance in Western Europe|url=https://archive.org/details/resistanceinwest0000bobm|year=2000|publisher=Berg|location=Oxford|isbn=1-85973-274-7|page=[https://archive.org/details/resistanceinwest0000bobm/page/52 53]|edition=1st}}</ref> Gayunpaman, naging maulit ang komite dahil sa liberasyon noong Setyembre. == Pagbalik sa Belhika == {{Quote box|width=246px|bgcolor=#c6dbf7|align=right|quote="Nobody had been warned of our arrival. The cars, which took us into town, were preceded by a jeep. One of our colleagues stood in it, shouting to the few citizens we passed: 'Here is your Government'. I must confess that this produced no reaction at all, neither hostility nor enthusiasm, just total indifference"|source=[[Paul-Henri Spaak]], on the government's return to Brussels<ref name=Yapou1/> }} Pumasok sa Belhika ang mga Kaalyadong tropa noong 1 Setyembre 1944.<ref name=Brussels1>{{cite web|title=1944: the Liberation of Brussels|url=http://www.brussels.be/artdet.cfm/5562|publisher=Brussels.be|accessdate=13 July 2013|archive-url=https://archive.today/20150307201819/http://www.brussels.be/artdet.cfm/5562|archive-date=7 March 2015|url-status=dead|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20150307201819/http://www.brussels.be/artdet.cfm/5562 |date=7 Marso 2015 }}</ref> Noong ika-6 ng Setyembre, pinalaya ng mga [[ Mga Guards ng Welsh |Guwardyang Gales]] ang kabisera, [[ Brussels |Bruselas]].<ref name=Brussels1/> Bumalik ang nadistiyerong gobyerno sa Bruselas noong 8 Setyembre 1944.<ref name=Conway61>{{cite book|editor-last=Conway |editor-first=Martin |editor-last2=Gotovitch |editor-first2=José |title=Europe in Exile: European Exile Communities in Britain 1940–45|year=2001|publisher=Berghahn|location=New York|isbn=1-57181-503-1|page=61|edition=1st}}</ref> Isinakatuparan ang "Operasyon Gutt", isang plano na nilikha ni Camille Gutt upang maiwasan ang malawakang [[Inplasyon (presyo)|inplasyon]] sa pinalayang Belhika sa pamamagitan ng [[ Monetarismo |paglilimita ng panustos ng pera]], na naging matagumpay.<ref>{{cite news|last=Marc|first=Metdepenningen|title=L'Opération Gutt était prête en 1943|url=http://archives.lesoir.be/l-operation-gutt-etait-pretre-en-1943_t-19940910-Z08HG2.html|accessdate=14 July 2013|newspaper=[[Le Soir]]|date=10 September 1994}}</ref> Noong 26 Setyembre, nabuo si Pierlot ng isang bagong pamahalaan ng [[ Pambansang pamahalaan ng pagkakaisa |pambansang pagkakaisa]] (Pierlot V) sa Bruselas. Kabilang sa bagong pamahalaan ang marami sa mga ministro (kabilang ang lahat ng "apat") mula sa Londres, ngunit sa kauna-unahang pagkakataon isinama rin ang mga [[ Partido Komunista ng Belgium |Komunista]].<ref>{{cite web|title=Le gouvernement Pierlot V (1944)|url=http://www.histoire-des-belges.be/listes/les-gouvernements-de-la-belgique-unitaire/gouvernement-pierlot-v-1944|publisher=Histoire-des-belges.be|accessdate=14 July 2013}}</ref> Noong Disyembre 1944, nabuo ang isang bagong tinatlong gobyerno, kasama pa rin si Pierlot bilang Punong Ministro. Noong 1945, sa wakas pinalitan si Pierlot na naging Punong Ministro mula noong 1939 Sosyalistang [[Achille Van Acker]].<ref>{{cite web|title=Achille Van Acker|url=http://archive.dirupo.belgium.be/fr/biographie/achille-van-acker|publisher=DiRupo.be|accessdate=20 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224112113/http://archive.dirupo.belgium.be/fr/biographie/achille-van-acker|archive-date=24 December 2013|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224112113/http://archive.dirupo.belgium.be/fr/biographie/achille-van-acker |date=24 Disyembre 2013 }}</ref> Ang nadistiyerong gobyerno ay isa sa mga huling gobyerno kung saan andoon pa rin ang mga tradisyunal na partido na nangibabaw sa Belhika mula sa paglikha nito. Noong 1945, binago ng POB-BWP ang pangalan nito na maging [[ Partido Sosyalista ng Belgian |Partidong Sosyalista ng Belhika]] (PSB-BSP) at ang Partidong Katoliko ay naging [[ Christian Social Party (Belgium, defunct) |Partidong Panlipunan ng Kristyano]] (PSC-CVP).<ref>{{cite web|title=PSB: Sigle de Parti Socialiste Belge|url=http://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/PSB/140410 |publisher=Larousse Online|accessdate=20 July 2013}}</ref><ref>{{cite web|title=PSC: Sigle de Parti Sociale Chrétien|url=http://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/PSC/144643|publisher=Larousse Online|accessdate=20 July 2013}}</ref> == Tingnan din == {{Portada|Belhika|Ikalawang Digmaang Pandaigdig}} * [[ Belgium sa World War II |Belhika sa Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] * [[ Ang pananakop ng Aleman ng Belgium noong World War II |Ang pananakop-Aleman ng Belhika noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] * [[ Belgian Congo sa World War II |Belhikang Konggo sa Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] * [[ Libreng Puwersang Pranses |Malayang Puwersa ng Pranses]] * [[ Pulitika ng Belgium |Pulitika ng Belhika]] {{Clear}} == Mga sanggunian == {{Reflist|2}} == Karagdagang pagbabasa == ; Pangkalahatang-ideya {{refbegin}} * {{cite book|editor-last=Conway |editor-first=Martin |editor-last2=Gotovitch |editor-first2=José |title=Europe in Exile: European Exile Communities in Britain 1940–45|year=2001|publisher=Berghahn|location=New York|isbn=1-57181-503-1|edition=1st}} * {{cite journal|last=Laureys|first=Veronique|title=The Belgian Government in Exile in London and the Jewish Question during the Second World War|journal=Historical Research|year=2007|volume=67|issue=132|pages=212–23|doi=10.1111/j.1468-2281.1994.tb01826.x}} * {{cite journal|last=Grosbois|first=Thierry|title=Les relations diplomatiques entre le gouvernement Belge de Londres et les Etats-Unis (1940–1944)|journal=Guerres mondiales et conflits contemporains|url=http://www.cairn.info/revue-guerres-mondiales-et-conflits-contemporains-2001-2-page-167.htm|year=2002|volume=2–3|issue=202–3|pages=167–87|doi=10.3917/gmcc.202.0167|language=fr}} * {{cite news|last=Laporte|first=Christian|title=Ici Londres, capitale de la Belgique libre&nbsp;... |url=http://www.lalibre.be/culture/livres/ici-londres-capitale-de-la-belgique-libre-51b89b7ee4b0de6db9b28c0e|accessdate=7 July 2013|newspaper=[[La Libre Belgique]]|date=31 May 2008|language=fr}} * {{cite news|last=Laporte|first=Christian|title=Quatre ans à Londres: Eaton Square, Petite Belgique|url=http://archives.lesoir.be/quatre-ans-a-londres-eaton-square-petite-belgique_t-19940901-Z08GC1.html|accessdate=7 July 2013|newspaper=[[Le Soir]]|date=1 September 1994|language=fr}} * {{cite journal|last=Stengers|first=Jean|authorlink=Jean Stengers|title=Sur l'histoire du gouvernement belge de Londres|journal=Revue belge de philologie et d'histoire|url=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/rbph_0035-0818_2000_num_78_3_4476|year=2000|volume=78|issue=3–4|pages=1009–1022|doi=10.3406/rbph.2000.4476|language=fr}} * {{cite book|last=Yapou|first=Eliezer|title=Governments in Exile, 1939–1945|year=2006|location=Jerusalem|url=http://governmentsinexile.com/yapoubelgium.html|chapter=Belgium: Disintegration and Resurrection}} {{refend}} ; Pangunahing sanggunian {{refbegin}} * {{cite book|last=De Schryver|first=August|authorlink=August de Schryver|title=Oorlogsdagboeken, 1940–1942|year=1998|publisher=Lannoo|location=Tielt|isbn=90-209-2971-2|language=nl}} * {{cite book|last=Dutry-Soinne|first=Tinou|title=Les Méconnus de Londres: Journal de Guerre d'une Belge, 1940–1945 (vol. 1)|year=2006|publisher=Racine|location=Brussels|isbn=2-87386-483-4|language=fr}} * {{cite book|last=Dutry-Soinne|first=Tinou|title=Les Méconnus de Londres: Journal de Guerre d'une Belge, 1940–1945 (vol. 2)|year=2008|publisher=Racine|location=Brussels|isbn=2-87386-504-0|language=fr}} * {{cite book|last=Gutt|first=Camille|authorlink=Camille Gutt|title=La Belgique au Carrefour, 1940–1944|year=1971|publisher=Fayard|location=|isbn=|language=fr}} {{refend}} == Mga kawing panlabas == * {{commons category-inline|Belgian government in exile}} {{Authority control}} [[Kategorya:Kasaysayan ng Belhika]] 5uh6ux0b6d9o4duh2olj78nx9e5lio9 0 296208 2204725 2103621 2026-04-24T20:05:42Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204725 wikitext text/x-wiki [[Lana Turner|Si Lana Turner]] (1921–1995) ay isang aktres na Amerikano na lumitaw sa higit sa limampung mga pelikula sa panahon ng kanyang karera, na umabot ng apat na dekada. Natuklasan noong 1937 sa edad na 16, pumirma siya ng isang kontrata sa [[Warner Bros.]] ngunit hindi nagtagal ay lumipat sa [[Metro-Goldwyn-Mayer]] . {{Sfn|Wayne|2003}} Ang co-founder ng studio na si [[Louis B. Mayer]], ay tumulong sa karagdagang karera sa pamamagitan ng paghahagis sa kanya sa ilang mga komedya at musikal na nakatuon sa kabataan, kabilang ang ''[[Pagsasayaw Co-Ed|Dancing Co-Ed]]'' (1939) {{Sfn|Morella|Epstein|1971}} at ''[[Ziegfeld Girl (pelikula)|Ziegfeld Girl]]'' (1941), ang huli na kung saan ay isang komersyal na tagumpay at nakatulong na maitaguyod siya bilang isa sa mga nangungunang tagagawa ng studio. {{Sfn|Langer|2001}} Kasunod ni Turner na kasamang naka-star kay [[Clark Gable]] sa drama na ''[[Saanman Mahahanap kita|Somewhere I’ll Find You]]'' (1943), ang una sa apat na mga pelikula na lalabas sa kanya. {{Sfn|Wayne|2003}} Ang papel ni Turner bilang isang [[femme fatale]] sa pelikulang noir ''[[Laging Nagdadalaw ng Dalawahan ang Postman (1946 film)|The Postman Always Rings Twice]]'' (1946) na advanced ang kanyang karera nang malaki at itinatag siya bilang isang dramatikong artista.{{fact}} Nakamit niya ang kanyang pag-akit kay [[Bosley Crowther]] ng ''The New York Times na'' itinuturing na "ang papel ng kanyang karera." {{Sfn|Langer|2001}} Bilang karagdagan sa kanyang mga tungkulin sa pelikula, madalas na lumitaw si Turner sa mga programa sa radyo sa buong 1940s, kasama ang ''[[Suspense (radio drama)|Suspense]]'' at ''[[Ang Orson Welles Almanac|The Orson Welles Almanac]]''.{{Sfn|Heyer|2005}} Noong 1952, kasabay niya ang pelikulang ''[[Ang Masama at Maganda|The Bad and the Beautiful]]'' (1952) sa tapat ng [[Kirk Douglas]], na naglalarawan ng isang alkoholikong aktres. {{Sfn|Morella|Epstein|1971}} Ginawa ni Turner ang pangwakas na hitsura ng pelikula kasama si Gable {{Sfn|McKay|2012}} sa drama na ''[[Betrayed (1954 film)|Betrayed]]'' (1954).{{fact}} Matapos ang kritikal at komersyal na kabiguan ni ''[[Diane (1956 film)|Diane]]'' (1956), nagpasya ang MGM na huwag palawakin ang kontrata ng Turner. {{Sfn|Morella|Epstein|1971}} Sa oras na iyon, ang kanyang mga pelikula sa studio ay sama-samang nakakuha ng higit sa $ 50 milyon. {{Sfn|Morella|Epstein|1971}} Noong 1957, kinuha niya ang isang nangungunang papel na naglalarawan ng [[Constance MacKenzie]] sa ''[[Peyton Place (pelikula)|Peyton Place ng]]'' [[Ika-20 Siglo Fox|ika-20 Siglo]], isang adaptasyon ng pelikula ng [[Peyton Place (nobela)|nobelang]] [[Grace Metalious]] [[Peyton Place (nobela)|ng parehong pangalan]] . {{Sfn|Kashner|MacNair|2002}} Ang pelikula ay isang pangunahing tagumpay sa box office, {{Sfn|Langer|2001}} at kinita siya ni Turner ng una at tanging [[Gawad Academy|Academy Award]] nominasyon para sa [[Academy Award para sa Pinakamahusay na Aktres|Best Actress]] para sa kanyang pagganap. {{Sfn|Kashner|MacNair|2002}} Noong 1959, tinanggap niya ang pangunahing papel sa muling paggawa ng [[Douglas Sirk]] ng ''[[Pagsasalarawan ng Buhay (1959 film)|Imitation of Life]]'', isang dula para sa [[Universal Studios|Universal Pictures]] kung saan inilarawan niya ang isang nagpupumilit na artista sa entablado, na isa pang komersyal na tagumpay sa takilya. {{Sfn|Kashner|MacNair|2002}} Pangwakas na pangunahing tungkulin ni Turner ay noong 1966 na ''[[Madame X (1966 film)|Madame X]]'', kung saan nakakuha siya ng isang [[David di Donatello]] award para sa Best Actress. {{Sfn|Valentino|1976}} Ginugol niya ang karamihan sa mga 1970s sa semiretirement, na lumilitaw sa mga yugto ng pag-tour sa entablado, tulad ng ''[[Apatnapung Carats|Forty Carats]]'' {{Sfn|Morella|Epstein|1971}} at ''[[Bell, Book at Kandila|Bell, Book at Candle]]''.{{fact}} Noong 1982, siya ay pinatalsik sa paulit-ulit na tungkulin ng panauhin sa telebisyon ng [[Soap opera|sinehan na si]] ''[[Falcon Crest]]''.{{fact}} Ginawa niya ang kanyang pangwakas na hitsura ng pelikula sa [[Nakakatakot na nakakatakot|comedy horror]] film na ''[[Witches 'Brew (pelikula)|Witches 'Brew]]'' noong 1980. {{Sfn|Greene|2018}} == Pelikula == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0; width:70%" ! style="width:2%" |Taon ! style="width:23%" |Titulo ! style="width:20%" |Papel ! style="width:24%" |Direktor ! style="width:16%" |Studio ! style="width:1%" class="unsortable" |{{abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" |1937 |''[[They Won't Forget]]'' |{{sortname|Mary|Clay|nolink=1}} |{{sortname|Mervyn|LeRoy}} |[[Warner Bros.]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Jordan|2009|p=247}} |- ! scope="row" |1937 |''[[Topper (film)|Topper]]'' |Nightclub Patron{{efn|Uncredited role}} |{{sortname|Norman Z.|MacLeod}} |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Jordan|2009|p=221}} |- ! scope="row" |1937 |''{{sortname|The|Great Garrick}}'' |{{sortname|Mademoiselle|Auber|nolink=1}} |{{sortname|James|Whale}} |[[Warner Bros.]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Jordan|2009|p=221}} |- ! scope="row" |1938 |''{{sortname|The|Adventures of Marco Polo}}'' |Nazama's Maid |{{hlist|{{sortname|Archie|Mayo}}|{{sortname|John|Ford}}}} |[[United Artists]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Jordan|2009|p=221}} |- ! scope="row" |1938 |''[[Love Finds Andy Hardy]]'' |{{sortname|Cynthia|Potter|nolink=1}} |{{sortname|George B.|Seitz}} |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Fischer|1991|p=188}} |- ! scope="row" |1938 |''[[The Chaser (1938 film)|The Chaser]]'' |{{sortname|Miss|Rutherford|nolink=1}}{{efn|Scenes deleted}} |{{sortname|Edwin L.|Marin}} |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Jordan|2009|p=221}} |- ! scope="row" |1938 |''[[Four's a Crowd]]'' |Passerby{{efn|Uncredited role}} |{{sortname|Michael|Curtiz}} |[[Warner Bros.]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Jordan|2009|p=221}} |- ! scope="row" |1938 |''[[Rich Man, Poor Girl]]'' |{{sortname|Helen|Thayer|nolink=1}} |{{sortname|Reinhold|Schünzel}} |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Jordan|2009|p=221}} |- ! scope="row" |1938 |''[[Dramatic School (film)|Dramatic School]]'' |Mado |{{sortname|Robert B.|Sinclair}} |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Jordan|2009|p=221}} |- ! scope="row" |1939 |''[[Calling Dr. Kildare]]'' |{{sortname|Rosalie|Jewett|nolink=1}} |{{sortname|Harold S.|Bucquet}} |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Fischer|1991|p=188}} |- ! scope="row" |1939 |''[[These Glamour Girls]]'' |{{sortname|Jane|Thomas|nolink=1}} |{{sortname|S. Sylvan|Simon}} |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Wayne|2003|p=168}} |- ! scope="row" |1939 |''[[Dancing Co-Ed]]'' |{{sortname|Patty|Marlow|nolink=1}} |{{sortname|S. Sylvan|Simon}} |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Wayne|2003|p=168}} |- ! scope="row" |1940 |''[[Two Girls on Broadway]]'' |{{sortname|Patricia 'Pat'|Mahoney|nolink=1}} |{{sortname|S. Sylvan|Simon}} |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Wayne|2003|p=169}} |- ! scope="row" |1940 |''[[We Who Are Young]]'' |{{sortname|Marjorie White|Brooks|nolink=1}} |{{sortname|Harold S.|Bucquet}} |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Fischer|1991|p=188}} |- ! scope="row" |1941 |''[[Ziegfeld Girl (film)|Ziegfeld Girl]]'' |{{sortname|Sheila|Regan|nolink=1}} |{{sortname|Robert Z.|Leonard}} |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Wayne|2003|p=196}} |- ! scope="row" |1941 |''[[Dr. Jekyll and Mr. Hyde (1941 film)|Dr. Jekyll and Mr. Hyde]]'' |{{sortname|Bea|Emery|nolink=1}} |{{sortname|Victor|Fleming}} |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Wayne|2003|p=196}} |- ! scope="row" |1941 |''[[Honky Tonk (1941 film)|Honky Tonk]]'' |{{sortname|Elizabeth|Cotton|nolink=1}} |{{sortname|Jack|Conway|Jack Conway (filmmaker)}} |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Wayne|2003|p=196}} |- ! scope="row" |1942 |''[[Johnny Eager]]'' |{{sortname|Lisbeth|Bard|nolink=1}} |{{sortname|Mervyn|LeRoy}} |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Wayne|2003|p=196}} |- ! scope="row" |1942 |''[[Somewhere I'll Find You]]'' |{{sortname|Paula|Lane|nolink=1}} |{{sortname|Wesley|Ruggles}} |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Wayne|2003|p=196}} |- ! scope="row" |1943 |''{{sortname|The|Youngest Profession}}'' |Herself{{efn|Cameo role}} |{{sortname|Edward|Buzzell}} |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Wayne|2003|p=196}} |- ! scope="row" |1943 |''[[Slightly Dangerous]]'' |{{sortname|Peggy|Evans|nolink=1}} /Carol Burden {{efn|In this film, she plays a character known by different names.}} |{{hlist|{{sortname|Wesley|Ruggles}}|{{sortname|Buster|Keaton}} (uncredited)}} |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Wayne|2003|p=196}} |- ! scope="row" |1943 |''[[Du Barry Was a Lady (film)|Du Barry Was a Lady]]'' |Herself{{efn|Uncredited role}} |{{sortname|Roy|Del Ruth}} |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Wayne|2003|p=196}} |- ! scope="row" |1944 |''[[Marriage Is a Private Affair]]'' |{{sortname|Theo Scofield|West|nolink=1}} |{{sortname|Robert Z.|Leonard}} |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Wayne|2003|p=196}} |- ! scope="row" |1945 |''[[Keep Your Powder Dry]]'' |{{sortname|Valerie 'Val'|Parks|nolink=1}} |{{sortname|Edward|Buzzell}} |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Wayne|2003|p=196}} |- ! scope="row" |1945 |''[[Week-End at the Waldorf]]'' |{{sortname|Bunny|Smith|nolink=1}} |{{sortname|Robert Z.|Leonard}} |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Wayne|2003|p=196}} |- ! scope="row" |1946 |''{{sortname|The|Postman Always Rings Twice|The Postman Always Rings Twice (1946 film)}}'' |{{sortname|Cora|Smith|nolink=1}} |{{sortname|Tay|Garnett}} |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Jordan|2009|p=247}} |- ! scope="row" |1947 |''[[Green Dolphin Street (film)|Green Dolphin Street]]'' |{{sortname|Marianne|Patourel|nolink=1}} |{{sortname|Victor|Saville}} |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Wayne|2003|p=196}} |- ! scope="row" |1947 |''[[Cass Timberlane]]'' |{{sortname|Virginia|Marshland|nolink=1}} |{{sortname|George|Sidney}} |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Wayne|2003|p=196}} |- ! scope="row" |1948 |''[[Homecoming (1948 film)|Homecoming]]'' |{{sortname|Lt. Jane 'Snapshot'|McCall|nolink=1}} |{{sortname|Mervyn|LeRoy}} |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Wayne|2003|p=196}} |- ! scope="row" |1948 |''{{sortname|The|Three Musketeers|The Three Musketeers (1948 film)}}'' |{{sortname|Milady de|Winter}} |{{sortname|George|Sidney}} |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Wayne|2003|p=197}} |- ! scope="row" |1950 |''{{sortname|A|Life of Her Own}}'' |{{sortname|Lily Brannel|James|nolink=1}} |{{sortname|George|Cukor}} |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Fischer|1991|p=202}} |- ! scope="row" |1951 |''[[Mr. Imperium]]'' |{{sortname|Fredda|Barlo|nolink=1}} |{{sortname|Don|Hartman}} |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Wayne|2003|p=197}} |- ! scope="row" |1952 |''{{sortname|The|Merry Widow|The Merry Widow (1952 film)}}'' |{{sortname|Crystal|Radek|nolink=1}} |{{sortname|Curtis|Bernhardt}} |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Wayne|2003|p=197}} |- ! scope="row" |1952 |''{{sortname|The|Bad and the Beautiful}}'' |{{sortname|Georgia|Lorrison|nolink=1}} |{{sortname|Vincente|Minnelli}} |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Wayne|2003|p=197}} |- ! scope="row" |1953 |''[[Latin Lovers (1953 film)|Latin Lovers]]'' |{{sortname|Nora|Taylor|nolink=1}} |{{sortname|Mervyn|LeRoy}} |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Wayne|2003|p=197}} |- ! scope="row" |1954 |''[[Flame and the Flesh]]'' |Madeline |{{sortname|Richard|Brooks}} |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Wayne|2003|p=197}} |- ! scope="row" |1954 |''[[Betrayed (1954 film)|Betrayed]]'' |{{sortname|Carla|Van Oven|nolink=1}} |{{sortname|Gottfried|Reinhardt}} |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Wayne|2003|p=197}} |- ! scope="row" |1955 |''{{sortname|The|Prodigal}}'' |Samarra |{{sortname|Richard|Thorpe}} |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Jordan|2009|p=247}} |- ! scope="row" |1955 |''{{sortname|The|Sea Chase}}'' |{{sortname|Elsa|Keller|nolink=1}} |{{sortname|John|Farrow}} |[[Warner Bros.]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Wayne|2003|p=197}} |- ! scope="row" |1955 |''{{sortname|The|Rains of Ranchipur}}'' |{{sortname|Lady Edwina|Esketh|nolink=1}} |{{sortname|Jean|Negulesco}} |[[20th Century Fox]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Wayne|2003|p=183}} |- ! scope="row" |1956 |''[[Diane (1956 film)|Diane]]'' |{{sortname|Diane de|Poitiers}} |{{sortname|David|Miller|dab=director}} |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Wayne|2003|p=197}} |- ! scope="row" |1957 |''[[Peyton Place (film)|Peyton Place]]'' |{{sortname|Constance|MacKenzie}} |{{sortname|Mark|Robson|dab=film director}} |[[20th Century Fox]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Jordan|2009|p=247}} |- ! scope="row" |1958 |''{{sortname|The|Lady Takes a Flyer}}'' |{{sortname|Maggie|Colby|nolink=1}} |{{sortname|Jack|Arnold|dab=director}} |[[Universal Pictures]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Wayne|2003|p=197}} |- ! scope="row" |1958 |''[[Another Time, Another Place (1958 film)|Another Time, Another Place]]'' |{{sortname|Sara|Scott|nolink=1}} |{{sortname|Lewis|Allen|dab=director}} |[[Paramount Pictures]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Wayne|2003|p=185}} |- ! scope="row" |1959 |''[[Imitation of Life (1959 film)|Imitation of Life]]'' |{{sortname|Lora|Meredith|nolink=1}} |{{sortname|Douglas|Sirk}} |[[Universal Pictures]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Wayne|2003|p=187}} |- ! scope="row" |1960 |''[[Portrait in Black]]'' |{{sortname|Sheila|Cabot|nolink=1}} |{{sortname|Michael|Gordon|dab=film director}} |[[Universal Pictures]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Wayne|2003|p=187}} |- ! scope="row" |1961 |''[[By Love Possessed (film)|By Love Possessed]]'' |{{sortname|Marjorie|Penrose|nolink=1}} |{{sortname|John|Sturges}} |[[United Artists]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Wayne|2003|p=188}} |- ! scope="row" |1961 |''[[Bachelor in Paradise (film)|Bachelor in Paradise]]'' |{{sortname|Rosemary|Howard|nolink=1}} |{{sortname|Jack|Arnold|dab=director}} |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Wayne|2003|p=188}} |- ! scope="row" |1962 |''[[Who's Got the Action?]]'' |{{sortname|Melanie|Flood|nolink=1}} |{{sortname|Daniel|Mann}} |[[Paramount Pictures]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Wayne|2003|p=197}} |- ! scope="row" |1965 |''[[Love Has Many Faces]]'' |{{sortname|Kit|Jordan|nolink=1}} |{{sortname|Alexander|Singer}} |[[Columbia Pictures]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Wayne|2003|p=197}} |- ! scope="row" |1966 |''[[Madame X (1966 film)|Madame X]]'' |{{sortname|Holly|Parker|nolink=1}} |{{sortname|David Lowell|Rich}} |[[Universal Pictures]] | style="text-align:center" |{{sfn|Wayne|2003|p=189}} |- ! scope="row" |1969 |''{{sortname|The|Big Cube}}'' |{{sortname|Adriana|Roman|nolink=1}} |{{sortname|Tito|Davison}} |[[Warner Bros.]] | style="text-align:center" |{{sfn|Basinger|1976|p=134}} |- ! scope="row" |1974 |''[[Persecution (film)|Persecution]]'' |{{sortname|Carrie|Masters|nolink=1}} |{{sortname|Don|Chaffey}} |Fanfare Films | style="text-align:center" |{{Sfn|Wayne|2003|p=197}} |- ! scope="row" |1976 |''[[Bittersweet Love]]'' |Claire |{{sortname|David|Miller|dab=director}} |[[Embassy Pictures|AVCO Embassy]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Wayne|2003|p=197}} |- ! scope="row" |1980 |''[[Witches' Brew (film)|Witches' Brew]]'' |{{sortname|Vivian|Cross|nolink=1}} |{{hlist|{{sortname|Herbert L.|Strock}}|{{sortname|Richard|Schorr}}}} |[[United Artists]] | style="text-align:center" |{{Sfn|Jordan|2009|p=218}} |- ! scope="row" |1994 |''[[That's Entertainment! III]]'' |Herself |{{hlist|{{sortname|Bud|Friedgen|nolink=yes}}|{{sortname|Michael J.|Sheridan|nolink=yes}}}} |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | style="text-align:center;" |<ref name="tvg">{{cite web|url=https://www.tvguide.com/celebrities/lana-turner/credits/161176/|work=[[TV Guide]]|title=Lana Turner Credits|archive-url=https://archive.today/20190904052715/https://www.tvguide.com/celebrities/lana-turner/credits/161176/|archive-date=September 4, 2019|access-date=September 4, 2019|url-status=live}}</ref> |- |} === Mga hindi natapos na proyekto === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0; width:75%" !Taon ! style="width:20%" |Titulo ! style="width:20%" |Papel ! class="unsortable" | ! style="width:1%" class="unsortable" |{{abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" |1940 |''Our Dancing Daughters''|{{Unknown|align=left}} |Remake of [[Our Dancing Daughters|1928 film]]; never made | align="center" |<ref>{{cite news|title=Lana Turner Given Three Weeks Vacation For Trip to New York With Artie Shaw|url=https://www.newspapers.com/clip/35594862/the_courierjournal/|author=Parsons, Louella|author-link=Louella Parsons|date=March 28, 1940|location=Louisville, Kentucky|work=[[The Courier-Journal]]|via=Newspapers.com|p=16}}</ref> |- ! scope="row" |1940 |''{{sortname|The|Uniform|nolink=1}}''|{{Unknown|align=left}} |Set to star opposite [[Clark Gable]]; Turner was replaced with [[Rosalind Russell]], and the film was released as ''[[They Met in Bombay]]''{{sfn|Shearer|2010|p=130}} | align="center" |<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35594880/the_courier/|title=Clark Gable, Lana Turner Form M-G-M Oomph Team|last=Parsons|first=Louella|author-link=Louella Parsons|date=December 5, 1940|p=19|location=Waterloo, Iowa|work=[[The Waterloo-Cedar Falls Courier|The Courier]]|via=Newspapers.com}}</ref> |- ! scope="row" |1947 |''Bedeviled''|{{Unknown|align=left}} |Unfinished; Turner dropped out to appear in ''[[The Three Musketeers (1948 film)|The Three Musketeers]]'' | align="center" |<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35594893/the_miami_news/|work=[[The Miami News]]|location=Miami, Florida|title=Allyson, Heflin To Star In MGM's 'Bedeviled'|last=Thomas|first=Bob|agency=Associated Press|p=10-A|via=Newspapers.com|date=December 5, 1947}}</ref> |- ! scope="row" |1949 |''[[Samson and Delilah (1949 film)|Samson and Delilah]]'' |Delilah |Role went to [[Hedy Lamarr]] | align="center" |{{sfn|Barton|2010|p=169}} |- ! scope="row" |1959 |''Streets of Montmartre'' |{{sortname|Suzanne|Valadon|nolink=1}} |Set to star with [[Louis Jourdan]]; never made{{sfn|Morella|Epstein|1971|p=223}} | align="center" |<ref>{{cite news|work=[[The Indianapolis Star]]|location=Indianapolis, Indiana|title=Lana Turner To Star As Mother Of Utrillo|author=Parsons, Louella|author-link=Louella Parsons|date=July 16, 1959|p=19|url=https://www.newspapers.com/clip/22241150/the_indianapolis_star/|via=Newspapers.com}}</ref> |- |} == Telebisyon == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0; width:75%" ! style="width:10%" |Taon ! style="width:27%" |Titulo ! style="width:20%" |Papel ! class="unsortable" | ! style="width:1%" class="unsortable" |{{abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" |1967 |''{{sortname|The|Smothers Brothers Comedy Hour}}'' |Herself |Episode: "1.10" | style="text-align:center" |<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/35582674/stargazette/|work=[[Star-Gazette]]|location=Elmira, New York|title=Return of Lana|date=May 6, 1967|p=20|via=Newspapers.com}}</ref> |- ! scope="row" |1969–1970 |''[[Harold Robbins' The Survivors]]'' | rowspan="2" |{{sortname|Tracy Carlyle|Hastings|nolink=1}} |15 episodes | style="text-align:center" |{{Sfn|Basinger|1976|p=136}} |- ! scope="row" |1971 |''{{sort|Last|[[Harold Robbins' The Survivors|The Last of the Powerseekers]]}}'' |Television film | style="text-align:center" |{{Sfn|Parish|1978|p=447}} |- ! scope="row" |1982–1983 |''[[Falcon Crest]]'' |{{sortname|Jacqueline|Perrault|nolink=1}} |6 episodes | style="text-align:center" |<ref name="fc">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1981/12/26/arts/lana-turner-to-appear-on-cbs-s-falcon-crest.html|work=The New York Times|title=Lana Turner to Appear On CBS's 'Falcon Crest'|date=December 26, 1981|publisher=Associated Press|accessdate=March 21, 2017}}</ref> |- ! scope="row" |1985 |''{{sortname|The|Love Boat}}'' |{{sortname|Elizabeth|Raleigh|nolink=1}} |3 episodes | style="text-align:center" |<ref name="tvg" /> |} {{clear}} == Radyo == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0; width:75%" ! style="width:17%" |Petsa ng pagpalabas !Programa !Episode ! style="width:20%" |Papel ! class="unsortable" style="width:26%" | ! style="width:1%" class="unsortable" |{{abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" |June 2, 1941 |''[[Lux Radio Theatre]]'' |''[[They Drive by Night]]'' |{{sortname|Lana|Carlsen|nolink=1}} |Guest-starring with [[Lucille Ball]]{{sfn|Grams|2000|p=300}} | align="center" |{{sfn|Billips|Pierce|1995|p=251}} |- ! scope="row" |January 19, 1942 |''[[Philip Morris Playhouse]]'' |''{{sortname|The|Devil and Miss Jones}}'' |{{sortname|Mary|Jones|nolink=1}} |Co-starring with [[Lionel Barrymore]] | align="center" |{{sfn|Pitts|2015|p=78}} |- ! scope="row" |July 5, 1944 |''{{sortname|The|Orson Welles Almanac}}'' |''{{sortname|The|Mercury Wonder Show}}'' |Herself |Guest-starring with [[Susan Hayward]] | align="center" |{{sfn|Heyer|2005|p=182}} |- ! scope="row" |June 19, 1944 |''{{sortname|The|Orson Welles Almanac|nolink=1}}'' |''Fifth War Loan Drive'' | | | align="center" |{{sfn|Clements|Weber|1996|p=163}} |- ! scope="row" |May 3, 1945 |''[[Suspense (radio drama)|Suspense]]'' |''Fear Paints a Picture'' |Julia | | align="center" |<ref name="fearpaints" /> |- ! scope="row" |April 11, 1946 |''Lux Radio Theatre'' |''[[Honky Tonk (1941 film)|Honky Tonk]]'' |{{sortname|Elizabeth|Cotton|nolink=1}} |Co-starring with [[John Hodiak]] | align="center" |{{sfn|Valentino|1976|p=267}} |- ! scope="row" |June 17, 1946 |''[[Screen Guild Theater]]'' |''[[Marriage Is a Private Affair]]'' |{{sortname|Theo Scofield|West|nolink=1}} |Co-starring with John Hodiak | align="center" |{{sfn|Basinger|1976|p=62}} |- ! scope="row" |August 14, 1946 |''[[Academy Award Theater]]'' |''[[Vivacious Lady]]'' |Francey | | align="center" |{{sfn|Valentino|1976|p=267}} |- ! scope="row" |April 13, 1948 |''{{sort|Bob|[[The Pepsodent Show|The Bob Hope Show]]}}'' | |Herself |Skit performed with [[Bob Hope]] | align="center" |<ref>{{cite av media|people=Turner, Lana; Hope, Bob|date=April 13, 1948|publisher=NBC|title=[[The Pepsodent Show|The Bob Hope Show]]|medium=Radio broadcast}}</ref> |- ! scope="row" |September 19, 1949 |''Lux Radio Theatre'' |''[[Green Dolphin Street (film)|Green Dolphin Street]]'' |{{sortname|Marianne|Patourel|nolink=1}} | | align="center" |{{sfn|Billips|Pierce|1995|p=415}} |} == Entablado == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0; width:75%" !Taon !Titulo ! style="width:20%" |Papel ! class="unsortable" | ! style="width:1%" class="unsortable" |{{abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" |1971 |''[[Forty Carats]]'' |{{sortname|Ann|Stanley|nolink=1}} |Touring performance | align="center" |{{sfn|Morella|Epstein|1971|p=289}} |- ! scope="row" |1975 |''{{sortname|The|Pleasure of His Company}}'' |{{sortname|Jessica Anne|Poole|nolink=1}} |Single performance; Arlington Park Theater, Chicago | align="center" |{{sfn|Valentino|1976|p=284}} |- ! scope="row" |1978 |''Divorce Me, Darling'' |{{sortname|Amelia|Conway|nolink=1}} |Performances at Drury Lane Theatre, Chicago<ref name="dmd">{{cite news|work=The Pantagraph|location=Chicago|p=11|url=https://www.newspapers.com/clip/21982264/the_pantagraph/|date=December 14, 1978|via=Newspapers.com|title=This Weekend in Chicago}}</ref> | align="center" |<ref name="christiansen">{{cite news|work=Chicago Tribune|date=November 3, 1978|title=Lana Turner in 'Divorce' Entertains Just Being Lana|p=39|url=https://www.newspapers.com/clip/21981962/chicago_tribune/|via=Newspapers.com|last=Christiansen|first=Richard|author-link=Richard Christiansen (critic)}}</ref> |- ! scope="row" |1976–1978 |''[[Bell, Book and Candle]]'' |{{sortname|Gillian|Holroyd|nolink=1}} |Touring performance; co-starring with Patrick Horgan<ref name="sbs">{{cite news|work=San Bernardino Sun|location=San Bernardino, California|date=August 28, 1977|title=Lana's Lectures|p=113|author=Shearer, Lloyd|url=https://cdnc.ucr.edu/cgi-bin/cdnc?a=d&d=SBS19770828.1.113|via=California Digital Newspaper Collection}}</ref> | align="center" |<ref name="straw">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1977/07/22/archives/new-jersey-weekly-along-the-strawhat-trail-taking-stock-along-the.html|work=The New York Times|date=July 22, 1977|title=Along the Straw-Hat Trail|accessdate=May 23, 2018|author=Gussow, Mel}}</ref> |- ! scope="row" |1980–1982 |''Murder Among Friends'' |{{sortname|Angela|Forrester|nolink=1}} |Touring performance<ref>{{cite news|via=Newspapers.com|work=[[The Pittsburgh Press]]|title=Lana Turner: Still All Glamour|url=https://www.newspapers.com/clip/21982278/the_pittsburgh_press/|date=May 30, 1982|p=69|location=Pittsburgh, Pennsylvania|author=Blank, Ed}}</ref> | align="center" |<ref name="adelson">{{cite journal|first1=Andrea|last1=Chambers|first2=Suzanne|last2=Adelson|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20083504,00.html|work=People|title=Lana Turner|volume=18|number=19|date=November 8, 1982|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203205021/http://www.people.com/people/archive/article/0%2C%2C20083504%2C00.html|archivedate=December 3, 2013|df=}}</ref> |- |} == Mga parangal at nominasyon == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0; width:70%" ! style="width:12%" |Parangal ! style="width:20%" |Kateogirya ! style="width:2%" |Taon ! style="width:20%" |Nominadong gawa ! style="width:4%" |Resulta ! style="width:1%" class="unsortable" |{{abbr|Ref.|Reference(s)}} |- |[[30th Academy Awards|Academy Awards]] |[[Academy Award for Best Actress|Best Actress in a Leading Role]] ! scope="row" |1958 |''[[Peyton Place (film)|Peyton Place]]''<nowiki>| </nowiki>{{nominated}} | style="text-align:center;" |{{sfn|Kashner|MacNair|2002|p=254}} |- |[[David di Donatello]] |Best Foreign Actress ! scope="row" |1966 |''[[Madame X (1966 film)|Madame X]]''<nowiki>| </nowiki>{{won}} | style="text-align:center;" |{{sfn|Valentino|1976|p=251}} |- |[[Donostia Award]]s |Lifetime Achievement ! scope="row" |1994 |{{won}} | style="text-align:center;" |{{sfn|Wayne|2003|p=194}} |- | rowspan="5" |[[Laurel Awards]] |Top Female Dramatic Performance ! scope="row" |1958 |{{won|4th place|place=4}} | style="text-align:center;" |{{sfn|O'Neil|2003|p=205}} |- | rowspan="3" |Top Female Star ! scope="row" |1959 |{{won|9th place|place=9}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|work=The Province|location=Vancouver, British Columbia|url=https://www.newspapers.com/clip/35561554/the_province/|title=Laurel Awards Announced|last=Wedman|first=Les|date=October 16, 1959|p=35|via=Newspapers.com}}</ref> |- ! scope="row" |1960 |{{won|13th place|place=13}} | style="text-align:center;" |<ref name="official">{{cite web|url=https://www.cmgww.com/stars/turner/about/awards/|work=Official Licensing Website of Lana Turner|title=Awards|archive-url=https://archive.today/20171216165526/https://www.cmgww.com/stars/turner/about/awards/|archive-date=December 16, 2017|publisher=CMG Worldwide|access-date=September 4, 2019|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |1961 |{{won|9th place|place=9}} | style="text-align:center;" |<ref name="official" /> |- |Best Actress ! scope="row" |1966 |{{won|5th place|place=5}} | style="text-align:center;" |<ref name="official" /> |- |[[Sitges Film Festival|Medalla Sitges]] |Best Actress ! scope="row" |1975 |''[[Persecution (film)|Persecution]]''<nowiki>| </nowiki>{{won}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://sitgesfilmfestival.com/comun/pdf/40anys_sitges.pdf|work=[[Sitges Film Festival]]|title=Dossier de Presma|archive-url=https://archive.today/20190903105800/https://sitgesfilmfestival.com/comun/pdf/40anys_sitges.pdf|archive-date=September 3, 2019|p=15|access-date=September 3, 2019|url-status=live}}</ref> |- |} == Talababa == <references group="lower-alpha"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga pinanggalingan == {{refbegin}} * {{cite book|title=Hedy Lamarr: The Most Beautiful Woman in Film|last=Barton|first=Ruth|publisher=University Press of Kentucky|year=2010|isbn=978-0-813-12604-3|ref=harv}} * {{cite book|title=Lana Turner|last=Basinger|first=Jeanine|publisher=[[Pyramid Books|Pyramid Publications]]|year=1976|isbn=978-0-515-04194-1|ref=harv|author-link=Jeanine Basinger}} * {{cite book|title=Lux Presents Hollywood: A Show-by-Show History of the Lux Radio Theatre and the Lux Video Theatre, 1934-1957|url=https://archive.org/details/luxpresentsholly0000bill|last1=Billips|first1=Connie J.|last2=Pierce|first2=Arthur|publisher=McFarland|year=1995|isbn=978-0-899-50938-9|location=Jefferson, North Carolina|ref=harv}} * {{cite book|title=George Burns and Gracie Allen: A Bio-Bibliography|last1=Clements|first1=Cynthia|last2=Weber|first2=Sandra|publisher=Greenwood Press|year=1996|isbn=978-0-313-26883-0|volume=72|location=New York|ref=harv}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=NxHbph9wFJsC&pg=PA3&dq=Three+Way+Mirror:+Imitation+of+Life&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj8tfv3pebSAhVIyoMKHf57CkEQ6AEIHDAA#v=onepage&q=Three%20Way%20Mirror%3A%20Imitation%20of%20Life&f=false|title=Imitation of Life|last=Fischer|first=Lucy (ed).|publisher=[[Rutgers University Press]]|year=1991|isbn=0-8135-1644-7|location=New Brunswick, New Jersey|ref=harv}} * {{cite book|title=Radio Drama: A Comprehensive Chronicle of American Network Programs, 1932–1962|url=https://archive.org/details/radiodramacompre0000gram|last=Grams|first=Martin|publisher=McFarland|year=2000|isbn=978-0-786-40051-5|location=Jefferson, North Carolina|ref=harv}} *{{cite book|title=Bell, Book and Camera: A Critical History of Witches in American Film and Television|last=Greene|first=Heather|publisher=McFarland|year=2018|isbn=978-1-476-63206-3|location=Jefferson, North Carolina|ref=harv}} * {{cite book|title=The Medium and the Magician: Orson Welles, the Radio Years, 1934-1952|url=https://archive.org/details/mediummagicianor0000heye|last=Heyer|first=Paul|publisher=Rowman and Littlefield|year=2005|isbn=978-0-742-53797-2|location=Lanham, Maryland|ref=harv}} * {{cite book|title=The Sex Goddess in American Film, 1930–1965: Jean Harlow, Mae West, Lana Turner, and Jayne Mansfield|last=Jordan|first=Jessica Hope|publisher=Cambria Press|year=2009|isbn=978-1-60497-663-2|ref=harv}} * {{cite book|title=The Bad & the Beautiful: Hollywood in the Fifties|url=https://archive.org/details/badbeautifulholl00kash|last1=Kashner|first1=Sam|last2=MacNair|first2=Jennifer|publisher=W. W. Norton & Company|year=2002|isbn=978-0-393-32436-5|location=New York|ref=harv}} *{{cite av media|last=Langer|first=Carole (dir.)|title=Lana Turner&nbsp;... a Daughter's Memoir|work=Turner Classic Movies|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/410000/Lana-Turner-A-Daughter-s-Memoir/|year=2001|format=Documentary|ref=harv}} *{{Cite book|title=The Films of Victor Mature|last=McKay|first=James|publisher=McFarland|year=2012|isbn=978-0-786-44970-5|location=Jefferson, North Carolina|ref=harv}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/lanapublicpriv00more|title=Lana: The Public and Private Lives of Miss Turner|last1=Morella|first1=Joe|last2=Epstein|first2=Edward Z.|publisher=Citadel Press|year=1971|isbn=0-8065-0226-6|location=New York|ref=harv|url-access=registration}} *{{cite book|title=Movie Awards: The Ultimate, Unofficial Guide to the Oscars, Golden Globes, Critics, Guild & Indie Honors|url=https://archive.org/details/movieawardsultim0000onei|last=O'Neil|first=Thomas|publisher=Perigee Book|year=2003|isbn=978-0-399-52922-1|location=New York|ref=harv}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/hollywoodbeautie00pari|title=The Hollywood Beauties|last=Parish|first=James Robert|publisher=Arlington House|year=1978|isbn=978-0-87000-412-4|location=New York|ref=harv|author-link=James Robert Parish|url-access=registration}} * {{cite book|title=RKO Radio Pictures Horror, Science Fiction and Fantasy Films, 1929–1956|last=Pitts|first=Michael R.|publisher=McFarland|year=2015|isbn=978-1-476-61683-4|location=Jefferson, North Carolina|ref=harv}} *{{Cite book|title=Beautiful: The Life of Hedy Lamarr|url=https://archive.org/details/beautifullifeofh0000shea|last=Shearer|first=Stephen Michael|publisher=Macmillan|year=2010|isbn=978-1-429-90820-7|location=New York|ref=harv}} * {{cite book|title=The Films of Lana Turner|url=https://archive.org/details/filmsoflanaturne0000vale|last=Valentino|first=Lou|publisher=Citadel Press|year=1976|isbn=978-0-8065-0553-4|location=Seacaucus, New Jersey|ref=harv}} * {{cite book|title=The Golden Girls of MGM: Greta Garbo, Joan Crawford, Lana Turner, Judy Garland, Ava Gardner, Grace Kelly and Others|url=https://archive.org/details/goldengirlsofmgm00wayn|last=Wayne|first=Jane Ellen|publisher=[[Carroll & Graf Publishers]]|year=2003|isbn=0-7867-1303-8|location=New York|ref=harv}} {{refend}} {{Uncategorized|date=Disyembre 2023}} ps110pg4gz97ce5kqjqm5rs1xw22v6s 0 296937 2204764 2154287 2026-04-24T20:36:25Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204764 wikitext text/x-wiki {{Infobox Software|name=Snes9x|logo=|author=Gary Henderson, Jerremy Koot|developer=Snes9x Team|released={{Start date and age|1998|01|01}} <ref>{{Cite web|url=http://www.snes9x.com/news.asp| title=Snes9x.COM: News| website=snes9x.com| date=2006-07-04| access-date=2019-05-25}}</ref>|latest release date={{release date and age|2019|4|23}}|latest preview version=|latest preview date=|operating system=Cross-platform|platform=|language=|genre=Video game console emulator|license=pasadyang lisensya (MIT-like na may sugnay na di-komersyal na paggamit)<ref name="license">[https://github.com/snes9xgit/snes9x snes9x source code]</ref>|website=http://www.snes9x.com}} Ang '''Snes9x''' ay isang [[ Super Nintendo Entertainment System |SNES]] emulator na nakasulat sa C ++ na may mga opisyal na port para sa [[ DOS |DOS]], [[Linux]], [[Microsoft Windows]], [[ AmigaOS 4 |AmigaOS 4]], [[MacOS (dating OS X)|macOS]], [[ MorphOS |MorphOS]], [[ Microsoft Xbox |Xbox]], [[PlayStation Portable|PSP]], [[PlayStation 3|PS3]], [[GameCube|Nintendo GameCube]], [[Wii|Nintendo Wii]], [[iOS]], at [[Android]].<ref>{{cite web|title=Ports|url=https://github.com/snes9xgit/snes9x/wiki/Ports|website=Snes9x Github Wiki|accessdate=14 July 2018}}</ref> Parehong Windows RT at [[Windows Phone]] 8 ay may hindi opisyal na port na nagngangalang Snes8x. == Background == Ang pag-unlad ng ''Snes9x ay'' nagsimula noong Hulyo 1997 nang pinagsama ng Gary Henderson ng Snes96 at Jerremy Koot ng Snes96 ang kanilang kani-kanilang mga emulator upang lumikha ng Snes9x. Ang ''Snes9x'' ay kabilang sa una na tularan ang karamihan sa mga SNES na pagpapahusay ng mga chips sa ilang antas. Sa bersyon 1.53, nagdagdag ito ng suporta para sa mga Cg shaders.<ref>[http://www.snes9x.com/phpbb3/viewtopic.php?p=29951#p29951 Snes9x 1.53 changelog]</ref> Ang Bersyon 1.55 naidagdag na suporta para sa MSU-1 pinahusay na chip<ref>{{Cite web|url=http://www.snes9x.com/phpbb3/viewtopic.php?f=8&t=24351|title=Snes9x.com • View topic - Snes9x 1.55|website=www.snes9x.com|language=en-gb|access-date=2018-01-21}}</ref> natagpuan sa SD2SNES<ref>{{Cite web|url=https://krikzz.com/store/home/27-sd2snes.html|title=SD2SNES - EverDrive Store|website=EverDrive Store|language=en-us|access-date=2018-01-21|archive-date=2018-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180121184500/https://krikzz.com/store/home/27-sd2snes.html|url-status=dead}}</ref> Ang emulator ''PocketSNES'' para sa mga Pocket PC ay batay sa ''Snes9X''.<ref>{{cite book|title=Retro Gaming Hacks|year=2005|url=https://archive.org/details/retrogaminghacks0000kohl|author=Kohler, Chris|publisher=[[O'Reilly Media]]|chapter=Playing Classic Console Games|page=[https://archive.org/details/retrogaminghacks0000kohl/page/204 205]}}</ref> Mayroon ding isang hindi opisyal na port ng Snes9x na naipon sa Emscripten na tumatakbo sa loob ng isang web browser <ref>[https://virtualconsoles.com/online-emulators/super-nintendo-famicom/ SNES online emulator]</ref><ref>[http://www.ausretrogamer.com/play-your-fave-retro-gaming-systems-in-your-web-browser/ AustroGamer, December 14, 2017 – Play Your Fave Retro Gaming Systems in Your Web Browser]</ref> == Lisensya == Ang source code ng Snes9x ay magagamit sa publiko,<ref>[https://github.com/snes9xgit/snes9x Snes9x source code]</ref> ngunit ipinagbabawal ng lisensya ang komersyal na paggamit nito. == Pagtanggap == Noong 2005, tinawag ni [[Retro Gamer]] ang Snes9x na "pinakamahusay na magagamit na SNES emulator".<ref>{{cite journal|year=2005|title=Retro Coverdisc|journal=[[Retro Gamer]]|issue=15|pages=108}}</ref> == Tingnan din == * Listahan ng mga emulator ng SNES == Mga Sanggunian == {{Reflist|30em}} == Karagdagang pagbabasa == * Welsh, Matt; Kalle Dalheimer, Matthias. "Emulators". Running Linux. O'Reilly Media. p. 187. == Mga panlabas na link == * {{Official website|http://www.snes9x.com}} ia0t6ca8x5qk913uwnbive9hvlc16tm 0 297666 2204697 2087882 2026-04-24T19:44:56Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204697 wikitext text/x-wiki {{Ibang gamit}} {{Infobox French commune |name = Tolosa |native name = {{native name|fr|Toulouse}} |commune status = [[Mga prepektura ng Pransiya|Prepektura]] at [[Mga komuna ng Pransiya|komuna]] |city motto = {{lang|oc|Per Tolosa totjorn mai}}<br/>({{langnf||Occitan|"For Toulouse, always more"}}) |image = {{Photomontage | photo1a = Toulouse by night with Basilique Saint-Sernin.jpg | photo2a = Ariane 5 at Cite de l'Espace 1.jpg | photo2b = Hotel du Vieux-Raisin 4.jpg | photo3a = Toulouse Capitole Night Wikimedia Commons.jpg | size = 250 | position = center | spacing = 1 | color = transparent | border = 0 | foot_montage = ''Paikot sa kanan mula itaas:'' Tanawing panghimpapawid ng Tolosa sa gabi kasama ang [[Basilika ni San Saturnino, Tolosa|Basilika ni San Saturnino]] sa gitnang-kaliwa; [[Hôtel du Vieux-Raisin]]; [[Kapitolyo ng Tolosa]]; [[Ariane 5]] sa [[Cité de l'espace]] }} |caption = |coordinates = {{coord|43.6045|1.444|format=dms|display=inline,title}} |arrondissement = Toulouse |canton = Toulouse-1, Toulouse-2, Toulouse-3, Toulouse-4, Toulouse-5, Toulouse-6, Toulouse-7, Toulouse-8, Toulouse-9, Toulouse-10, at Toulouse-11 |intercommunality = [[Toulouse Métropole]] |mayor = [[Jean-Luc Moudenc]] |term = 2014–2020 |area km2 = 118.3 |population = {{France metadata Wikidata|population_total}} |population date = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} |population footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes}} |INSEE = 31555 |website = {{url|http://www.toulouse.fr/}} |image size = 250 |image coat of arms = Blason ville fr Toulouse (Haute-Garonne).svg |party = [[:en:The Republicans (France)|LR]] |population ranking = [[Talaan ng mga komuna sa Pransiya na may higit sa 20,000 katao|Ika-apat sa Pransiya]] |urban area km2 = 811.60 |urban area date = 2010 |urban pop = 968,638<ref name="population">{{cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/2522602/Fichier_poplegale_6817.xls |title=Populations légales communales depuis 1968 |publisher=INSEE |accessdate=2020-06-08 |archive-date=14 Mayo 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514185334/https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/2522602/Fichier_poplegale_6817.xls |url-status=dead }}</ref><ref name="UU10_codes">{{cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/2115018/UU2010_au_01-01-2020.zip |title=Base des unités urbaines 2010 au 1ᵉʳ janvier 2020|publisher=INSEE |accessdate=2020-06-08}}</ref> |urban pop date = Enero 2017 |metro area km2 = 5381.49 |metro area date = 2010 |metro area pop = 1,360,829<ref name="population" /><ref name="AU10_codes">{{cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/2115011/AU2010_au_01-01-2020.zip |title=Base des aires urbaines 2010 au 1ᵉʳ janvier 2020|publisher=INSEE |accessdate=2020-06-08}}</ref> |metro area pop date= Jan. 2017 |population demonym=Ingles: Toulousian<br>Pranses: {{lang|fr|Toulousain(e)}}<br>Occittan: {{lang|oc|tolosenc(a)}} }} Ang '''Tolosa''' ({{lang-fr|Toulouse}}, {{IPA-fr|tuluz|lang|Fr-Toulouse.ogg}}; {{lang-oc|Tolosa}} {{IPA-oc|tuˈluzo|}}; {{lang-la|Tolosa}} {{IPA-la|toˈloːsa|}}) ay ang kabisera ng [[Mga departamento ng Pransiya|departamento]] ng [[Haute-Garonne]] at ng [[Mga rehiyon ng Pransiya|rehiyon]] ng [[Occitanie]] sa bansang [[Pransiya]]. Ang [[Mga komuna ng Pransiya|komuna]] ay nasa mga pampang ng [[Garona]], 150 kilometro (93 milya) mula sa [[Dagat Mediteraneo]], 230 kilometro (143 milya) mula sa [[Karagatang Atlantiko]], at 680 kilometro (420 milya) mula sa [[Paris]]. Pang-apat na pinakamalaking lungsod ito sa Pransiya, na may 479,553 katao sa loob ng teritoryong munisipal nito magmula noong Enero 2017, at 1,360,829 katao sa loob ng mas-malawak na [[kalakhang pook]] nito (magmula rin noong Enero 2017), kasunod ng Paris, [[Lyon]] at [[Marsella]], at bago ang [[Lille]] at [[Burdeos]]. Ang Toulouse ay sentro ng industriyang aeroespasyal ng Europa, kalakip ng punong tanggapan ng [[Airbus]] (dating EADS), ng [[SPOT (mga satelayt)|sistemang satelayt ng SPOT]], [[ATR (tagagawa ng sasakyang panghimpapawid)|ATR]] at ng [[Aerospace Valley]]. Naririto rin ang mga punong tanggapang Europeo ng [[Intel]] at ng {{ILL|Sentrong Pangkalawakan ng Toulouse|en|Toulouse Space Center}} ng [[CNES]] o CST, ang pinakamalaking sentrong pangkalawakan sa Europa.<ref>{{cite web| url=http://www.ademe.fr/midi-pyrenees/documents/a_3/cnes_dossier_presse.pdf| title=Ademe.fr| author=CNES| format=PDF| accessdate=30 May 2007| authorlink=CNES| language=fr| url-status=dead| archiveurl=https://web.archive.org/web/20070629155229/http://www.ademe.fr/midi-pyrenees/documents/a_3/cnes_dossier_presse.pdf| archivedate=29 June 2007| df=dmy-all}}</ref> May mahalagang presensiya rin sa Tolosa ang [[Thales Alenia Space]], [[ATR (tagagawa ng sasakyang panghimpapawid)|ATR]], [[Safran|SAFRAN]], [[Liebherr Aerospace|Liebherr-Aerospace]] at [[Airbus Defence and Space]]. Isa sa pinakamatandang mga pamantasan sa Europa ang [[Unibersidad ng Toulouse]], na itinatag noong 1229, at pang-apat na pinakamalaking pamantasan sa Pransiya na may higit sa 103,000 mga mag-aaral, kasunod ng mga unibersidad ng [[Unibersidad ng Paris|Paris]], [[Unibersidad ng Lyon|Lyon]] at [[Unibersidad ng Lille|Lille]].<ref>{{Cite book|url=http://cache.media.enseignementsup-recherche.gouv.fr/file/Atlas_2012-2013/24/0/Midi-Pyrenees_316240.pdf|title=Atlas régional : effectifs d'étudiants en 2012-2013|last=Lefebvre|first=Olivier|publisher=Ministère de l'Education nationale, de l'Enseignement supérieur et de la Recherche|year=2014|isbn=|location=Paris|pages=|quote=|via=|access-date=2020-06-10|archive-date=2014-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20140427212322/http://cache.media.enseignementsup-recherche.gouv.fr/file/Atlas_2012-2013/24/0/Midi-Pyrenees_316240.pdf|url-status=dead}}</ref> Pinaka-abala ang rutang himpapawid sa pagitan ng [[Paliparan ng Toulouse–Blagnac|Toulouse–Blagnac]] at [[Paliparan ng Orly|Paris Orly]], na inilululan ang 2.4&nbsp;milyong mga pasahero noong 2014.<ref>[http://www.aertecsolutions.com/2014/12/19/infographic-air-transport-in-europe/?lang=en Infographic / Air transport in Europe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904114341/http://www.aertecsolutions.com/2014/12/19/infographic-air-transport-in-europe/?lang=en |date=4 September 2017 }} ''Aertec'', ''Eurostat''</ref> Ayon sa mga ranggo ng ''[[L'Express]]'' at [[Challenges (magasin)|''Challenges'']], ang Tolosa ay pinakamasiglang lungsod ng Pransiya.<ref>[http://www.lexpress.fr/region/palmares-des-villes-la-revanche-de-la-province_896459.html Palmarès des villes les plus dynamiques : la revanche de la province] ''L'Express''</ref><ref>[http://www.challenges.fr/economie/20120705.CHA8603/les-villes-les-plus-dynamiques-de-france.html Les villes les plus dynamiques de France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923224304/http://www.challenges.fr/economie/20120705.CHA8603/les-villes-les-plus-dynamiques-de-france.html |date=23 September 2015 }} ''Challenges''</ref><ref>[http://www.ladepeche.fr/article/2015/06/19/2127883-toulouse-metropole-la-plus-dynamique.html Toulouse, métropole la plus dynamique] ''La Dépêche du Midi''</ref> Ang lungsod, na itinatag ng mga Romano, ay kabisera ng [[Kahariang Bisigotiko]] noong ika-5 dantaon at kabisera ng [[Mga lalawigan ng Pransiya|lalawigan]] ng [[Languedoc]] noong [[Huling Gitnang Kapanahunan|kahulihan]] ng [[Gitnang Kapanahunan]] at [[maagang makabagong kapanahunan]] (binuwag ang mga lalawigan noong [[Rebolusyong Pranses]]), kaya ito ay naging di-opisyal na kabisera ng rehiyong pangkalinangan ng [[Occitania]] (Katimugang Pransiya). Kabisera na ito ngayon ng rehiyon ng [[Occitanie]], ang pangalawang pinakamalaking rehiyon sa [[Kalakhang Pransiya]]. Mayroong dalawang mga [[Pandaigdigang Pamanang Pook]] ng [[UNESCO]] ang Tolosa: ang [[Canal du Midi]] (itinalaga noong 1996 at nagbahagi ng pagtatalaga sa ibang mga lungsod), at ang [[Basilika ni San Saturnino, Tolosa|Basilika ni San Saturnino]] ({{lang-fr|Basilique Saint-Sernin de Toulouse}}, {{lang-oc|Basilica de Sant Sarnin de Tolosa}}), ang pinakamalaking gusaling Romaniko sa Europa na nakatayo pa rin<ref>[http://europeupclose.com/article/toulouses-saint-sernin-largest-romanesque-church-in-europe/ Toulouse's Saint Sernin, Largest Romanesque Church in Europe] ''Europe Close''</ref> at itinalaga noong 1998 dahil sa kahalagahan nito sa [[Mga Ruta ng Santiago de Compostela sa Pransiya|rutang pilgrimahe ng Santiago de Compostela]]. Binansagan ding "'''Ang Rosas na Lungsod'''" ({{lang|fr|La Ville [[Rosas (kulay)|Rose]]}}) ang lungsod dahil sa natatanging arkitektura itong yari sa mala-rosas na mga tisang [[terracotta]]. ==Heograpiya== Ang Tolosa ay matatagpuan sa timog ng Pransiya, hilaga ng departamento ng [[Haute-Garonne]], sa aksis ng komunikasyon sa pagitan ng Dagat Mediteraneo at Karagatang Atlantiko. ===Hidrograpiya=== Dumadaloy sa lungsod ang [[Canal de Brienne]], [[Canal du Midi]], at mga ilog ng [[Garona]], [[Ilog Touch|Touch]] at [[Hers-Mort]]. ===Klima=== Ang Tolosa ay may katamtamang [[mahalumigmig na klimang subtropikal]] (''Cfa'' sa [[pag-uuring klima ng Köppen]]). Ang labis na pag-ulan tuwing mga buwan ng tag-init ay humahadlang sa pagbubukod ng lungsod bilang nasa sona ng [[klimang Mediteraneo]]. {{Toulouse weatherbox}} ==Populasyon== {{Historical populations |title = Tolosa (mismong lungsod o [[Unité urbaine|pook na urbano]]) |type = |align = none |direction = |width = |state = |shading = |pop_name = |percentages = |footnote = |source = <ref name="population" /><ref name="UU10_codes" /><ref name="AU10_codes" /> |1695 |43000 |1750 |48000 |1790 |52863 |1801 |50171 |1831 |59630 |1851 |95277 |1872 |126936 |1911 |149000 |1936 |213220 |1946 |264411 |1954 |268865 |1962 |329044 |1968 |439764 |1975 |509939 |1982 |541271 |1990 |650336 |1999 |761090 |2007 |859336 |2012 |906457 |2017 |968638 }} {{Historical populations |title = Tolosa ([[Kalakhang pook (Pransiya)|kalakhang pook]]) |type = |align = none |direction = |width = |state = |shading = |pop_name = |percentages = |footnote = |source = <ref name="population" /><ref name="UU10_codes" /><ref name="AU10_codes" /> |1968 |474000 |1975 |585000 |1982 |645000 |1990 |797373 |1999 |964797 |2007 |1187686 |2012 |1270760 |2017 |1360829 }} ==Mga ugnayang pandaigdig== {{See also|Talaan ng kambal at kapatid na mga lungsod sa Pransiya}} ===Kambal at kapatid na mga lungsod=== Magkakambal ang Tolosa aa:<ref>{{cite web |url=http://www.toulouse.fr/web/la-mairie/echanges-internationaux/les-villes-jumelees |title=Les villes jumelées |publisher=Mairie de Toulouse |location=Toulouse, France |language=French |accessdate=2015-07-05}}</ref> {{Div col}} * {{flagicon|USA}} [[Atlanta]], Estados Unidos, mula noong 1975 * {{flagicon|ITA}} [[Bologna]], Italya, mula noong 1981 * {{flagicon|ESP}} [[Elche]], Espanya, mula noong 1981 * {{flagicon|PRC}} [[Chongqing]], Tsina, mula noong 1981 * {{flagdeco|THA}} [[Udon Thani]], Thailand, mula noong 1984 * {{flagicon|UKR}} [[Kiev]], Ukraine, mula noong 1975 * {{flagicon|ISR}} [[Tel Aviv]], Israel, mula noong 1962 * {{flagicon|ISR}} [[Tel Mond]], Israel, mula noong 1987 {{Colend}} ===Ibang mga kooperasyon=== Mayroon ding mga akorde ng kooperasyon ang Tolosa sa sumusunod na mga bayan:<ref>{{cite web |url=http://www.toulouse.fr/web/la-mairie/echanges-internationaux/les-villes-jumelees |title=Accords de coopération |publisher=Mairie de Toulouse |location=Toulouse, France |language=French |accessdate=2015-07-05}}</ref> {{Div col}} * {{flagicon|ESP}} [[Zaragoza]], [[Aragón]], Espanya * {{flagicon|CHA}} [[N'Djamena]], Chad * {{flagicon|VIE}} [[Hanoi]], Biyetnam * {{flagicon|SEN}} [[Saint-Louis, Senegal|Saint-Louis]], Senegal * {{flagicon|GER}} [[Düsseldorf]], Alemanya {{Colend}} ==Tingnan din== * [[138 Tolosa]], isang [[taeng-bituin]] * [[Kasaysayan ng Tolosa]] * [[Katoliko Romanong Arkidiyosesis ng Tolosa]] * [[Talaan ng mga alkalde ng Tolosa]] ==Mga sanggunian== ===Mga pagsisipi=== {{reflist|30em}} ===Mga pinagkunan=== * {{Cite book|title=Histoire de Toulouse illustrée|publisher=leperegrinateurediteur.com|year= 2006|first=Anne|last= Le Stang|isbn=2-910352-44-7|language=fr}} * {{Cite book|title=The Practical Guide to Toulouse |url=https://archive.org/details/isbn_9782910352462 |publisher=leperegrinateurediteur.com|year= 2008 |first=Helen & Jeremy|last= Kerrison|isbn=2-910352-46-3}} ==Mga kawing panlabas== {{Commons category}} {{Wikivoyage}} * [https://www.toulouse-visit.com Toulouse tourist office] * {{in lang|fr}} [http://www.toulousecity.com/fr// ToulouseCity.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200610090446/http://www.toulousecity.com/fr// |date=10 Hunyo 2020 }} * [https://about-france.com/cities/toulouse.htm Toulouse city guide] – About-France.com * [https://web.archive.org/web/20130516030924/http://www.france.fr/en/regions-and-cities/toulouse-pink-violets-red-and-black Toulouse : pink, violets, red and black] – Official French website * {{in lang|fr}} [http://www.toulouse.fr/ Official site] <!-- {{Prefectures of departments of France}} {{Prefectures of regions of France}} {{Haute-Garonne communes}} {{Mga lungsod sa Pransiya}} --> {{authority control}} [[Kategorya:Mga pamayanan sa Pransiya]] [[Kategorya:Mga komuna ng Haute-Garonne]] rxcthtqxf2b5qg5agoekiqkhqz1jzre 0 298189 2204727 2192342 2026-04-24T20:06:53Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204727 wikitext text/x-wiki {{About|santong Kristiyano ng ika-apat na dantaon|taong nagdadala ng regalo sa makabagong kuwentong bayan at kalinangang popular|Santa Claus|ibang gamit|San Nicolas (paglilinaw)}} {{Infobox saint |name=San Nicolas |birth_date= Nakagisnang petsa Marso 15, 270<ref>{{cite book |title=Book of Martyrs |publisher=Catholic Book Publishing |year=1948}}</ref> |death_date= Nakagisnang petsa {{Death date and age|343|12|6|270|3|15|df=y}} |feast_day= Disyembre 5/6 sa [[Kanluraning Kristiyanismo]]; Disyembre 19 sa [[Silanganing Kristiyanismo]] (pangunahing kapistahan – [[Araw ni San Nicolas]])<br />{{OldStyleDate|22 May||9 May|}} ([[Paglilipat ng mga Relikya ni San Nicolas mula Myra papuntang Bari|paglilipat ng mga relikya]])<ref>{{cite web |url=http://www.stnicholascenter.org/Brix?pageID=494 |publisher=Saint Nicholas Center |title=Serbia |accessdate=4 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101208061010/http://www.stnicholascenter.org/Brix?pageID=494 |archive-date=8 December 2010 |url-status=dead }}</ref> |venerated_in= Lahat ng mga [[denominasyong Kristiyano]]s na [[Pagpipintuho sa mga santo|nagpipintuho sa mga santo]] |image=Jaroslav Čermák (1831 - 1878) - Sv. Mikuláš.jpg |imagesize= |caption= Buong larawan ni San Nicolas na iginuhit ni [[Jaroslav Čermák (pintor)|Jaroslav Čermák]], na may kasamang [[sinag sa ulo]] at nakasuot ng kasuotang kleriko at humahawak ng isang aklat ng mga kasulatan sa kaniyang kaliwang kamay habang sumesenyas ng [[tanda ng krus]] gamit ang kaniyang kanang kamay. |birth_place=[[Patara, Lycia|Patara]], [[Imperyong Romano]] |death_place=[[Myra]], [[Imperyong Bisantino]] |titles=Tagapagtanggol ng Ortodoksiya, Wonderworker, Banal na Hierarko, Obispo ng Myra |beatified_date= |beatified_place= |beatified_by= |canonized_date= |canonized_place= |canonized_by=Pre-kongregasyon |attributes=[[Tsaleko|Sinuotan ng tsaleko]] bilang Obispo. Sa [[Silanganing Kristiyanismo]], nakasuot ng [[omophorion]] at humahawak ng [[Aklat ng Mabuting Balita]]. Minsang ipinakikitang kasama si [[Hesus sa Kristiyanismo|Hesukristo]] sa ibabaw ng isang balikat, humahawak ng Aklat ng Mabuting Balita, at kasama si [[Theotokos]] sa kabilang balikat na may hawak na omophorion, tatlong ginintuang mga bola o barya |patronage= Mga bata, [[kubero]], marino, mangingisda, komersyante, tagapagbalita, ang inakusahan nang may kabulaanan, magnanakaw na nagsisisi, gumagawa ng alak, [[parmasista]], [[Pamamana|mamamana]], [[sanglaan]], [[Aberdeen]], [[Galway]], [[Rusya]], [[Gresya]], [[Hukbong Pandagat Heleniko]], [[Liverpool]], [[Bari]], [[Siggiewi]], [[Moscow]], [[Amsterdam]], [[Lorraine (rehiyon)|Lorraine]], [[Royal School of Church Music]] at [[Dukado ng Lorraine]], mga mag-aaral sa iba't-ibang mga lungsod at bansa sa Europa |major_shrine=[[Basilica di San Nicola (Bari)|Basilica di San Nicola]], [[Bari]], Italya |suppressed_date= |issues= }} Si '''San Nicolas ng Mira'''{{efn|{{lang-en|Saint Nicholas of Myra}}, {{lang-el|Ἅγιος Νικόλαος}}, {{transl|el|''Hágios Nikólaos''}}; {{lang-la|Sanctus Nicolaus}}}} (nakagisnang Marso 15, 270 – Disyembre 6, 343),<ref name=center>{{cite web|title=Who is St. Nicholas?|url=http://www.stnicholascenter.org/Brix?pageID=38|publisher=St. Nicholas Center|accessdate=7 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101010104847/http://www.stnicholascenter.org/Brix?pageID=38|archive-date=10 October 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=St. Nicholas|url=http://www.roca.org/OA/5/5m.htm|publisher=Orthodox America|accessdate=7 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110907060906/http://www.roca.org/OA/5/5m.htm|archive-date=7 September 2011|url-status=dead}}</ref>{{efn|Pinagtatalunan ang mga petsa ng kaniyang kapanganakan at kamatayan,{{sfn|Seal|2005|page=2}} ngunit matagal nang itinalaga ang Disyembre 6 bilang nakagisnang petsa ng kaniyang kamatayan.{{sfn|Seal|2005|page=2}} Sinabi noon ni Jeremy Seal, "''As vampires shun daylight, so saints are distinguished from ordinary mortals by the anniversaries they keep. The date of their death rather than their birth is commemorated.''"{{sfn|Seal|2005|pages=2–3}}}} kilala rin bilang '''Nicholas ng Bari''', ay ang dating [[Obispo]] ng [[Myra]]. Siya ay itinuturing na patron ng iba't ibang grupo, kabilang ang mga indibidwal na maling inakusahan ng mga krimen tulad ng pagnanakaw at pagpatay.<ref>{{Cite web |url= http://www.stnicholascenter.org/Brix?pageID=45 |title=Saint Nicholas ::: People |work=stnicholascenter.org |accessdate=February 9, 2011 }}</ref> Siya ay pinipintuho sa kapuwang mga [[Simbahang Katolika Romana]] at [[Simbahang Ortodokso ng Silangan|Silangang Ortodoksiya]]. ==Talambuhay== [[Talaksan:Ilja Jefimowitsch Repin - Saint Nicholas of Myra saves three innocents from death.jpg|thumb|left|''Saint Nicholas saves three innocents from death'', isang pintang iginuhit ni [[Ilya Yefimovich Repin]] noong 1888]] Ipinanganak si San Nicolas sa [[Sinaunang Gresya|Griyegong]] kolonya<ref> David D. Mulroy, Horace, Quintus Horatius Flaccus 1994, “[[Horace]]'s Odes and Epodes” – p.183 </ref> ng [[Patara]], sa [[Asya Menor]]. May pagkamayaman ang mga magulang niya. Sinasabing ipinamahagi niya ang kaniyang kayamanan sa mga mahihirap, at dokumentado ito. Kabilang naman sa hindi gaanong dokumentadong mga gawa niya ay ang pagliligtas ng mga bata mula sa pagkalunod. Nailigtas ni Nicolas ang mga batang babae mula sa bingit ng pagiging mga [[patutot]] (dahil walang pera ang kanilang mga ama para sa [[ubad]]). Tinulungan din niya mga mandaragat na binabagyo at iniligtas ang isang batang sapilitang kinuha. Isang tanyag na tao si San Nicolas sa Simbahang Ortodokso ng Silangan. Kalimitang nakalaan sa kaniya ang ikatlong malaking [[imahen]] sa [[Iconostasis]] sa mga simbahang Ortodokso. Ang dalawa ay kadalasang nakalaan kina [[Hesus]], at Maria kasama ang bata.<ref>{{cite web|url=http://www.newadvent.org/cathen/07626a.htm|title=''Iconostasis'' definition at the Catholic Encyclopedia}}</ref> Ang lugar ng kaniyang pagpanaw, Myra, ay malapit sa sityo ng makabagong lungsod ng [[Antalya]], [[Turkiya]]. Noong ika-11 dantaon, idinala ang kaniyang mga labi sa [[Bari]], [[Italya]], upang mailigtas ang mga ito mula sa kamay ng mga mananalakay na mga [[Turko]]ng [[Muslim]]. == Sa makabagong panahon == Si San Nicolas ang tao sa likod ni [[Santa Claus]]. Siya ang pintakasi ng mga bata, marino, at merkader. Pinili siya ng [[Ligang Hanseatiko]] bilang kanilang santong patron. Higit sa 400 mga simbahan at libu-libong mga lugar sa buong mundo ay ipinangalan kay Nicolas ng Mira.<ref>{{Cite web|url=http://frpat.com/nicholas.htm|title=About St Nicholas|accessdate=29-11-2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://orthodoxwiki.org/Iconostasis|title=Iconostasis|publisher=OrthodoxWiki}}</ref> Siya rin ang patron ng kapuwang [[Amsterdam]], ang kabisera ng [[Olanda]], at [[Mosku]], kabisera ng [[Rusya]].<ref>[http://www.stnicholascenter.org/Brix?pageID=46 Saint Nicholas ::: Places<!-- Bot generated title -->]</ref> Sa [[Pilipinas]], ang mga lugar na ipinangalan sa kaniya ay mga bayan [[San Nicolas, Batangas|sa Batangas]], [[San Nicolas, Ilocos Norte|sa Ilocos Norte]], at [[San Nicolas, Pangasinan|sa Pangasinan]], gayon din ang [[San Nicolas, Maynila|distrito ng San Nicolas]]. ==Talababa== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{Reflist|20em}} ===Bibliograpiya=== {{Refbegin|30em}} * {{citation|last1=Blacker|first1=Jean|last2=Burgess|first2=Glyn S.|last3=Ogden|first3=Amy V.|date=2013|chapter=The Life of St Nicholas: Introduction|title=Wace: The Hagiographical Works: The ''Conception Nostre Dame'' and the Lives of St Margaret and St Nicholas|chapter-url=https://books.google.com/?id=f__hjbhMw1IC&pg=PA250&dq=Nicholas+of+Myra+Council+of+Nicaea#v=onepage&q=Nicholas%20of%20Myra%20Council%20of%20Nicaea&f=false|location=Leiden, The Netherlands and Boston, Massachusetts|publisher=Brill|isbn=978-90-04-24768-0|ref=harv}} * {{citation|first=Sean|last=Coughlan|title='Santa's bone' proved to be correct age|url=https://www.bbc.co.uk/news/education-42239197|date=6 December 2017|accessdate=7 December 2017|website=BBC News: Family & Education|ref=harv}} * {{citation|last=Cullen|first=Ellie|date=6 December 2017|title=Bone fragment thought to belong to saint who inspired Father Christmas discovered in Italy: Academics have tested findings and say they belong to correct epoch|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/father-christmas-bone-fragment-saint-nicholas-oxford-university-researchers-italy-christianity-a8094356.html|website=The Atlantic|ref=harv}} * {{citation|last1=English|first1=Adam C.|last2=Crumm|first2=David|date=2 December 2012|url=http://www.readthespirit.com/explore/adam-english-digging-back-to-the-real-st-nicholas/|title=Adam English digging back into the real St. Nicholas|work=ReadTheSpirit online magazine|ref=harv}} * {{citation|last=English|first=Adam C.|date=2016|title=Christmas: Theological Anticipations|url=https://books.google.com/?id=BUtQDQAAQBAJ&pg=PT132&dq=Saint+Nicholas+butchered+children+resurrected#v=onepage&q=Saint%20Nicholas%20butchered%20children%20resurrected&f=false|location=Eugene, Oregon|publisher= Wipf & Stock Publishers|isbn=978-1-4982-3933-2|ref=harv}} * {{citation|last=Ferguson|first=George|date=1976|orig-year=1954|chapter=St. Nicholas of Myra or Bari|title=Signs and Symbols in Christian Art|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|pages=135–136|ref=harv}} * {{citation|last=Greydanus|first=Steven D.|date=6 December 2016|title=Let's Stop Celebrating St. Nicholas Punching Arius: One, he didn't do it. Two, it wouldn't be such a great thing if he had.|url=http://www.ncregister.com/blog/steven-greydanus/lets-stop-celebrating-st.-nicholas-punching-arius|publisher=National Catholic Register|ref=harv}} * {{citation|last=Hunt|first=John|authorlink=John Hunt (antiquarian)|date=1974|title=Irish Medieval Figure Sculpture, 1200–1600: A Study of Irish Tombs with Notes on Costume and Armour|location=Dublin, Ireland|publisher=Irish University Press|isbn=085667012X|ref=harv|url-access=registration|url=https://archive.org/details/irishmedievalfig0000hunt}} * {{citation|last=Jones|first=Charles W.|date=1978|title=Saint Nikolaos of Myra, Bari, and Manhattan: Biography of a Legend|location=Chicago, Illinois|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-40700-5|ref=harv}} * {{citation|last=Keys|first=David|date=17 December 1993|title=Santa's tomb is found off Turkey: Academics claim to have found where St Nicholas was buried. David Keys reports|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/santas-tomb-is-found-off-turkey-academics-claim-to-have-found-where-st-nicholas-was-buried-david-keys-reports-1467871.html|accessdate=19 December 2011|newspaper=The Independent|ref=harv}} * {{citation|last=Lendering|first=Jona|authorlink=Jona Lendering|date=2006|title=Nicholas of Myra|website=Livius.org|url=https://www.livius.org/articles/person/nicholas-of-myra/|ref=harv}} * {{citation|last=Medrano|first=Kastalia|date=5 December 2017|title=Santa is Dead—And the Bones of Old St Nicholas Are Buried in a Bunch of Different Churches|url=http://www.newsweek.com/santa-claus-real-yes-and-his-bones-were-buried-bunch-different-churches-735531|website=Newsweek: Tech & Science|ref=harv}} * {{citation|author=University of Oxford|date=5 December 2017|title=Could ancient bones suggest Santa was real?: New Oxford University research has revealed that bones long venerated as relics of the saint, do in fact date from the right historical period.|url=http://www.ox.ac.uk/news/2017-12-05-could-ancient-bones-suggest-santa-was-real#|publisher=University of Oxford|ref=harv}} * {{citation|last=Seal|first=Jeremy|date=2005|title=Nicholas: The Epic Journey from Saint to Santa Claus|url=https://books.google.com/?id=gKhkokCFlhwC&printsec=frontcover&dq=Saint+Nicholas+of+Myra+Jeremy+Seal#v=onepage&q=Saint%20Nicholas%20of%20Myra%20Jeremy%20Seal&f=false|location=New York City, New York and London, England|publisher=Bloomsbury|isbn=978-1-58234-419-5|ref=harv}} * {{citation|last=Wheeler|first=Joe L.|date=2010|title=Saint Nicholas|url=https://books.google.com/?id=g8ds_Q9PZbwC&printsec=frontcover&dq=Saint+Nicholas+of+Myra+real+person#v=onepage&q=Saint%20Nicholas%20of%20Myra%20real%20person&f=false|location=Nashville, Tennessee|publisher=Thomas Nelson|isbn=978-1-59555-115-3|ref=harv}} * {{citation|last=Wilkinson|first=Caroline|date=2018|chapter=Archaeological Facial Depiction for People from the Past with Facial Differences|title=Approaching Facial Difference: Past and Present|chapter-url=https://books.google.com/?id=oU5NDwAAQBAJ&pg=PA163&dq=Saint+Nicholas+imprisonment#v=onepage&q=Saint%20Nicholas%20imprisonment&f=false|editor1-last=Skinner|editor1-first=Patricia|editor2-last=Cock|editor2-first=Emily|location=London, England|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-3500-2830-2|ref=harv}} {{Refend}} == Mga karagdagang babasahin == {{Refbegin}} * {{cite book |editor-last=Asano |editor-first=Kazoo |title=The Island of St. Nicholas. Excavation and Research of Gemiler Island Area, Lycia, Turkey |location=Osaka |publisher=Osaka University Press |year=2010}} * {{cite book |last1=Wheeler |last2=Rosenthal |last-author-amp=yes |title=St. Nicholas: A Closer Look at Christmas |url=https://archive.org/details/stnicholascloser0000joel |location= |publisher=Nelson Reference & Electronic |year=2005}} {{Refend}} == Mga kawing panlabas == {{Commons category|Saint Nicholas}} * [http://www.stnicholascenter.org/ The Saint Nicholas Center – comprehensive Saint Nicholas related information and resources.] * [http://www.stnicholascenter.org/pages/who-is-st-nicholas/ Saint Nicholas Center: Who is Saint Nicholas?] * [http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=371 Biography of Saint Nicholas] * [http://www.arthuriana.co.uk/xmas/ The History of Santa Claus and Father Christmas] * {{curlie|Society/Religion_and_Spirituality/Christianity/People/Saints/N/Saint_Nicholas_of_Myra}} * [http://www.fairytalechannel.org/2009_12_07_archive.html Translation of Grimm's Saga No. 134 about Saint Nicholas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114141045/http://www.fairytalechannel.org/2009_12_07_archive.html |date=2012-01-14 }} * http://www.santiebeati.it/dettaglio/30300 * [http://www.pbase.com/dosseman/stnicolas 130 pictures of the church in Myra] (original tomb at Church of Saint Nicholas, Myra, Turkey) * [http://www.stpetersbasilica.info/Exterior/Colonnades/Saints/St%20Nicholas%20of%20Bari-52/StNicholasofBari.htm Colonnade Statue St Peter's Square] * {{DNB-Portal|12918814X}} * {{Hl-Lex|b|Nikolaus_von_Myra.htm}} * [http://www.saintnicholassocietyuk.yolasite.com saintnicholassocietyuk.yolasite.com] * [http://openn.library.upenn.edu/Data/0007/html/lehigh_001.html Lehigh Codex 1 Historia of St. Nicholas with the lections at OPenn] * [http://openn.library.upenn.edu/Data/0007/html/lehigh_002.html Lehigh Codex 2 Anon. Life of St. Nicholas] {{Christmas}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Nicholas Ng Myra}} [[Kaurian:Ipinanganak noong 270]] [[Kaurian:Namatay noong 343]] [[Kaurian:Mga obispo ng ikatlong dantaon]] [[Kaurian:Mga obispo ng ikaapat dantaon]] [[Kaurian:Mga Romano ng ikatlong dantaon]] [[Kaurian:Mga Romano ng ikaapat dantaon]] [[Kaurian:Mga santo]] cmq1v0k0u1qmlauf8csbcfi51i5iilj 0 299195 2204874 2198587 2026-04-25T06:24:09Z Julius Santos III 139725 2204874 wikitext text/x-wiki {{Infobox television channel | name = Kapamilya Channel | owner = [[ABS-CBN Corporation]] | replaced = [[ABS-CBN]] (ad interim) | launch_date = {{Start date and age|2020|06|13}} | founded = | sister_channels = {{ubl|[[A2Z (tsanel pantelebisyon)|A2Z]]|[[ABS-CBN News Channel|ANC]]|[[All TV]]|[[Cine Mo!]]|[[Cinema One]]|[[DWFM|92.3 FM Radio Manila]] (via [[Philippine Collective Media Corporation|PCMC]])|[[Jeepney TV]]|[[Knowledge Channel]]|[[Metro Channel]]|[[Myx]]|[[DWPM|DWPM Radyo 630]]|[[TeleRadyo Serbisyo]]|[[The Filipino Channel|TFC]]}} | picture_format = {{ubl|[[1080i]] ([[High-definition television|HDTV]])|''downscaled to [[16:9]] or letterboxed [[480i]] for the [[Standard-definition television|SDTV]] feed''}} | logo = Kapamilya channel.png | logo_size = 250px | language = {{ubl|Filipino (main) |English (secondary)}} | headquarters = [[ABS-CBN Broadcasting Center]], Diliman, [[Quezon City]] | country = [[Philippines]] | type = [[Pay television|Pay]] [[television channel]] | logo_caption = | logo_alt = | sat_serv_1 = [[Cignal]] | sat_chan_1 = Tsanel 22 (SD)<br>Tsanel 257 (HD) | sat_serv_2 = [[SatLite]] | sat_chan_2 = Tsanel 22 | sat_serv_3 = [[G Sat]] | sat_chan_3 = Tsanel 22 | cable_serv_1 = [[SkyCable]] | cable_chan_1 = Tsanel 8 (SD)<br>Tsanel 167 (HD) | cable_serv_2 = [[Cablelink]] | cable_chan_2 = Tsanel 8 | online_chan_1 = [https://tfc.tv/live/details/210357/kapamilya-channel-live Watch live] | online_serv_1 = [[iwant]] [[iwanttfc.com]] | website = {{url|kapamilyachannel.com}} }} Ang '''Kapamilya Channel''' ay isang himpilang pantelebisyong pansubskripsyon, na pagmamay-ari at pinapatakbo ng [[ABS-CBN Corporation]], kumpanya na nasa ilalim ng [[López Group of Companies]]. Ang tsanel ay nakahimpil sa [[ABS-CBN Broadcasting Center]] sa [[Quezon City|Lungsod Quezon]] kung saan ito ay pormal na nagsahimpapawid noong 13 Hunyo 2020 sa ganap na 5:30n.u., kung saan ang unang inereng programa ay ang ''Kapamilya Daily Mass.'' Ito ay inilunsad kasabay ng ika-74 na anibersaryo ng kumpanya.<ref name="guide">{{cite news|title=Guide: Everything airing on Kapamilya Channel starting June 13|url=https://news.abs-cbn.com/entertainment/06/12/20/guide-everything-airing-on-kapamilya-channel-starting-june-13|work=ABS-CBN News|access-date=June 13, 2020|date=June 12, 2020}}</ref> May hiwalay din na tsanel na may ''[[High-definition television|high definition]] [[1080i]] resolution'' na nagsimula ring sumahimpapawid sa parehong araw. Ang himpilan ang nagsilbing kapalit [[ABS-CBN|sa operasyong terestriyal ng ABS-CBN]] pagkatapos nitong itigil ang operasyon sa ''free TV'' ayon na rin sa kautusan ng [[National Telecommunications Commission (Philippines)|National Telecommunications Commission (NTC)]] noong 5 Mayo 2020, dahil sa [[ABS-CBN franchise renewal controversy|pagkakapaso ng prangkisang panlehislatibo]] nito. Pinapalabas nito ang karamihan sa mga programa na inere ng ABS-CBN bago ang suspensiyon ng operasyong panterestriyal nito.<ref name="angprobinsyano">{{cite news|last1=Hallare|first1=Katrina|title='Ang Probinsyano,' other ABS-CBN programs to return as new channel set to emerge|url=https://entertainment.inquirer.net/378081/ang-probinsyano-other-abs-cbn-programs-to-return-as-new-channel-set-to-emerge|access-date=June 4, 2020|work=Philippine Daily Inquirer|date=June 4, 2020}}</ref> Matatagpuan ang estudyo ng himpilan sa [[ABS-CBN Broadcasting Center]], Abenida ng Sergeant Esguerra, Barangay South Triangle, Diliman, [[Lungsod Quezon]]. ==Mga Programa== {{main|Talaan ng mga palabas ng Kapamilya Channel}} ==Tignan din== * [[ABS-CBN]] ==Talasanggunian== {{reflist}} {{ABS-CBN}} {{Philippine cable channels}} i95q33tdcjktdfte4d4oo6o8ly8koi6 0 300994 2204820 2174110 2026-04-24T21:21:13Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204820 wikitext text/x-wiki {{Redirect|San Ricardo}} {{Infobox Christian leader | honorific-prefix = San |name=Ricardo ng Chichester |image=Richardofchichester.png |imagesize= |caption=''A wall painting of St. Richard of Chichester'' | title = [[Obispo ng Chichester]] | alt = | enthroned= 1244 |ended=1253 | predecessor =[[Robert Passelewe]] | successor =[[John Climping]] | ordination = | consecration = | other_post = Kinatawang pari ng Deal | birth_name= Ricardo (''Richard'') | birth_date=[[Sirka|c.]] 1197 | birth_place=[[Droitwich]], [[Worcestershire]], [[Inglatera]] | death_date=Abril 3, 1253 | death_place=[[Dover]], [[Kent]], Inglatera | buried = | religion = Katoliko | feast_day=Abril 3 (sa Simbahang Katolika Romana at ilang mga probinsiya ng Komunyong Anglikano), Hunyo 16 (sa ilang mga probinsiya ng Komunyong Anglikano) | venerated=[[Simbahang Katolika Romana]]<br />Komunyong Anglikano | saint_title=Obispo at Tagapagpaamin | beatified_date= | beatified_place= | beatified_by= | canonized_date=Enero 25, 1262 | canonized_place=Viterbo, [[Lazio]], [[Estadong Papal]] | canonized_by=[[Papa Urbano IV]] | attributes=[[Obispo]] na may [[kalis]] sa kaniyang tabi ng kaniyang paa dahil minsang nahulog niya ang kalis habang nagmimisa at walang natapon na laman nito; nakaluhod sa harap ng kalis; umaararo sa kabukiran ng kaniyang kapatid; isang obispong binabasbas ang kaniyang mga mananampalataya na may kasamang kalis na malapit sa kaniya | patronage=Mga [[kutsero]]; [[Diyosesis ng Chichester]]; Sussex, Inglatera | shrine=Katedral ng Chichester | suppressed_date= }} Si '''Ricardo ng Chichester'''<ref>{{cite web|url=https://tvmaria.wordpress.com/2011/04/03/san-ricardo-ng-chichester/|title=San Ricardo ng Chichester|access-date=Agosto 31, 2020}}</ref> ({{lang-en|Richard of Chichester}}, 1197&nbsp;– Abril 3, 1253), na kilala rin bilang '''Ricardo ng Wych''' (''Richard de Wych''), ay isang [[santo]] ([[Kanonisasyon|kinanonisa]] noong 1262) na isang Obispo ng Chichester. Sa [[Katedral ng Chichester]], naging napapalamutiang sentro ng [[pilgrimahe]] ang isang [[dambana]]ng nakalaan kay Ricardo. Noong 1538, sa panahon ng pamumuno ni [[Enrique VIII ng Inglatera|Enrique VIII]], nilooban at winasak ito sa utos ni [[Thomas Cromwell]]. Si Ricardo ng Chichester ay ang patron ng [[Sussex]] sa katimugang Inglatera; mula noong 2007, ipinagdiriwang ang kaniyang araw ng santo na Hunyo 16 bilang [[Araw ng Sussex]]. ==Talababa== {{Reflist}} ==Mga sanggunian== * {{Cite book |last1=Atkinson |first1=Pete |last2=Poyner |first2=Ruth |title=Chichester Cathedral|publisher=Jarold Publishing|location=Norwich |year=2007 |isbn=978-0-7117-4478-3 }} * {{Cite web |url=http://british-history.ac.uk/report.aspx?compid=34293 |title=Bishops |author=Diana E. Greenway |publisher=Institute of Historical Research |year=1996 |work=Fasti Ecclesiae Anglicanae 1066-1300: volume 5: Chichester |accessdate=21 October 2007 |archive-date=8 Pebrero 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120208073049/http://british-history.ac.uk/report.aspx?compid=34293 |url-status=dead }} * {{Cite book|last=Bullock-Webster|first=G.R.|year=1913|title=The Churchman's Prayer Manual|url=https://archive.org/details/churchmansprayer00bulluoft|publisher=Published by Author|location=London}} *{{Cite book |editor-last=Capes|editor-first=Sister Mary Reginald|title= ''Richard of Wyche, labourer, scholar, Bishop and Saint (1197-1253)''|url=https://archive.org/details/richardofwychela00capeuoft|publisher=Sands|location=London & Edinburgh |year=1913 }} * {{Cite web|url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?entry=t100.e1382&srn=2&ssid=979941847#FIRSTHIT|title= The Oxford Dictionary of Saints.|last= Farmer|first=David Hugh|publisher=Oxford University Press. Oxford Reference Online. Oxford University Press. West Sussex County Library Service|year=2003|accessdate= 28 January 2011}} -subscription required. * {{Cite book |last=Foster|first=Paul|title= Richard of Chichester (1197–1253)|publisher=University of Chichester|location=Chichester |year=2009 |isbn=978-0-948765-42-1 }} * {{Cite book |last1=Fryde |first1=E. B. |last2=Greenway |first2=D. E. |last3=Porter |first3=S. |last4=Roy |first4=I. |title=Handbook of British Chronology|url=https://archive.org/details/handbookofbritis0000unse_f1u2 |edition=Third Edition, revised |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1996 |isbn=0-521-56350-X }} * {{Cite book|author=Compiled By The Community of the Resurrection Mirfield|year=1922|title=Mirfield Mission Hymn Book|publisher= Community of the Resurrection|authorlink= Community of the Resurrection|location=Mirfield, Yorkshire}} * {{Cite book|last=Headlam|first=Cecil|year=1898|url=https://archive.org/stream/prayersofsaintsb00head#page/n5/mode/2up|accessdate=18 June 2013|title=Prayers of Saints :Being A Manual of Devotions Compiled from the Supplications of the Holy Saints and Blessed Martyrs and Famous Men |publisher=F.E. Robinson|location=London}} * {{Cite book|editor-last=Hobbs|editor-first=Mary|year=1994|title=Chichester Cathedral. An Historic Survey|url=https://archive.org/details/chichestercathed0000unse_a4k5|publisher=Phillimore|isbn=0-85033-924-3|location=Chichester}} * {{Cite web|url=http://www.stgeorgesnews.org/2004/02f14.htm|title=St Georges News ''in'' St George's Parish Magazine|date= March 2004|publisher=St Georges Church|location=Waterlooville, Hampshire|accessdate= 21 October 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081006202842/http://www.stgeorgesnews.org/2004/02f14.htm/|archivedate=6 October 2008 |url-status=live }} *{{cite ODNB |last=Lawrence |first=C.H. |date=3 January 2008 |title=Wyche, Richard of [St Richard of Chichester] (d. 1253) |id=23522}} * {{Cite book|last=Lower|first=Mark Anthony|title=The Worthies of Sussex|publisher=Sussex Advertiser|year=1865|location=Lewes, Sussex}} * {{Cite journal|last=Schwartz|first=Simon|title=Godspell: Vocal Selections|url=https://archive.org/details/vocalselectionsf0000schw|publisher=Hal Leonard|location=Wisconsin |year=1971 |isbn=978-0-88188-446-3 }} * {{Cite book|last=Stephens|first=W.R.W.|title=Memorials of the South Saxon See and Cathedral Church of Chichester|url=https://archive.org/details/memorialssouths00stepgoog|year=1876|publisher= Bentley|location=London}} * {{Cite book|last=Stephens|first=W.R.W.|title=The South Saxon Diocese, Selsey - Chichester|url=https://archive.org/details/southsaxondioces00stepuoft|year=1881|publisher= SPCK|location=London}} * {{Cite book |last= Roberts|first= Holly Harlayne|title= Vegetarian Christian Saints: Mystics, Ascetics & Monks|url= https://books.google.com/books?id=ZEuamyoZIXwC&printsec=frontcover|isbn= 978-0-9754844-0-1|date= 1 September 2004|accessdate= 9 December 2010|publisher= Anjeli Press|location= New York}} * {{Cite book|editor1=Ralph Vaughan Williams |editor2=Percy Dearmer |editor3=Martin Shaw |title=Songs of Praise. Enlarged Edition (Full music version) repr. 1963|url=https://archive.org/details/songsofpraisewit0000unse_t6i7 |year=1931|publisher= OUP|location=Oxford|isbn=0-19-231207-3}} * {{Cite web|url=http://www.westsussex.gov.uk/leisure/enjoy_west_sussex/sussex_day.aspx|title=Sussex Day|publisher=West Sussex County Council, Chichester|accessdate= 21 September 2014}} '''Pagpapatungkol:''' * {{EB1911|wstitle=Richard, St| |volume=23 |page=293}} ==Mga kawing panlabas== *[http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=4603 Biography of St Richard of Chichester] from ''Catholic Online'' *[http://www.newadvent.org/cathen/13043b.htm St. Richard de Wyche] from ''Catholic Encyclopedia'' *[http://www.bartleby.com/210/4/032.html St. Richard, Bishop and Confessor] from ''The Lives of the Saints'' by [[Alban Butler]] *[http://www.strichardschichester.co.uk/ St. Richard's RC Parish, Chichester] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220123132701/https://www.strichardschichester.co.uk/ |date=2022-01-23 }} *[http://www.aldwick.org.uk The Parish Church of St Richard, Aldwick] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120324120106/http://www.aldwick.org.uk/ |date=2012-03-24 }} in memory of St Richard, Bishop of Chichester 1244-1253 *[http://www.strichardstl.org/ St. Richard's Catholic Parish, Creve Coeur, Missouri, USA] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1197]] [[Kategorya:Namatay noong 1253]] [[Kategorya:Mga obispo ng Chichester]] [[Kategorya:Mga tao mula sa Droitwich Spa]] [[Kategorya:Mga santong Kristiyano noong ika-13 daantaon]] [[Kategorya:Mga santo ng Komunyong Anglikano]] [[Kategorya:Mga santo]] 4rt9h1g15611lrnas46f7zfuj718q8g 0 301628 2204732 2144476 2026-04-24T20:10:45Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204732 wikitext text/x-wiki {{Infobox identifier|image=DOI logo.svg|image_size=130px|image_caption=|image_alt=|image_border=|full_name=|acronym=DOI|number=|start_date={{Start date|2000}}|organisation=International DOI Foundation|digits=|check_digit=|example=[https://doi.org/10.1000/182 10.1000/182]|website={{Official URL}}}} Ang '''tagatukoy ng digital na bagay''' ({{Lang-en|digital object identifier}} o '''DOI''') ay isang [[Persistent identifier|matiyagang tagatukoy]] o {{Lang|en|[[Handle (computing)|handle]]|italic=yes}} na ginagamit upang matukoy ang mga bagay sa pantanging paraan, na isinapamantayan ng [[Organisasyong Pandaigdig para sa Pagsasapamantayan]] (ISO).<ref name="iso">{{cite web|url=https://www.iso.org/obp/ui/#iso:std:iso:26324:ed-1:v1:en|title=ISO 26324:2012(en), Information and documentation – Digital object identifier system|publisher=[[ISO]]|accessdate=Abril 20, 2016|trans-title=ISO 26324:2012(en), Impormasyon at dokumentasyon – sistema ng pakakakilanlan ng digital na bagay|language=en}}</ref> Isang pagpapatupad ng [[Handle System|Sistema ng Handle]],<ref>{{cite web|url=http://handle.net/|title=The Handle System|trans-title=Ang Sistemang Handle|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.doi.org/factsheets.html|title=Factsheets|trans-title=Mga Katiyakang Kaalaman|language=en}}</ref> laganap ang paggamit ng mga DOI sa pagtutukoy ng impormasyong pang-akademiko, pampropesyonal, at pampamahalaan, tulad ng mga artikulo sa periyodiko, ulat ng pananaliksik, hanay ng datos, at opisyal na publikasyon. Gayunman, ginagamit din ang mga ito sa pagtutukoy ng mga iba pang uri ng mapagkukunan ng impormasyon, tulad ng mga bidyong komersiyal. Naglalayong maging "malulutasin" ang DOI, kadalasan sa isang anyo ng pag-akses sa bagay pang-impormasyon na tinutukoy ng DOI. Natatamo ito sa pagbibigkis ng DOI sa [[metadata|metadatos]] ng bagay, kagaya ng isang [[URL]], na nagpapahiwatig kung saan mahahanap ang bagay. Sa gayon, sa pagiging maaksiyunan at [[Interoperability|interoperable]], nag-iiba ang DOI sa mga tagatukoy tulad ng [[ISBN]] and [[ISRC]] na pakay lamang sa pagtutukoy ng kani-kanilang reperente sa pantanging paraan. Ginagamit ng sistema ng DOI ang [[indecs Content Model|indecs na Modelo ng Nilalaman]] sa pagkakatawan sa metadatos. Ang DOI para sa isang dokumento ay nananatiling di-nagbabago sa tanang buhay ng dokumento, habang maaaring magbago ang lokasyon at iba pang metadatos nito. Ipinapalagay na ang pagsasangguni sa isang dokumentong online sa pamamagitan ng DOI nito ay nagbibigay ng mas matatag na kawing kaysa sa simpleng paggamit ng URL nito. Subalit sa tuwing nagbabago ang isang URL, kailangang isapanahon ng tagapaglathala ang metadatos para sa DOI para ikarga sa bagong URL.<ref>{{cite book|author=Witten, Ian H.|author2=David Bainbridge|author3=David M. Nichols|last-author-amp=yes|date=2010|title=How to Build a Digital Library|url=https://archive.org/details/isbn_2900123748576|edition=Ika-2|location=Amsterdam; Boston|publisher=Morgan Kaufmann|pages=[https://archive.org/details/isbn_2900123748576/page/352 352]–253|isbn=978-0-12-374857-7|language=en|trans-title=Paano Bumuo ng Aklatang Digital}}</ref><ref>{{Cite journal|first1=Marc|last1=Langston|first2=James|last2=Tyler|title=Linking to journal articles in an online teaching environment: The persistent link, DOI, and OpenURL|journal=The Internet and Higher Education|volume=7|issue=1|date=2004|pages=51–58|doi=10.1016/j.iheduc.2003.11.004|language=en|trans-title=Pagkakawing sa mga artikulo sa periyodiko sa online na kapaligiran sa pagtuturo: Ang matiyagang kawing, DOI, at OpenURL}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://www.bloomberg.com/bw/stories/2001-07-22/online-extra-how-the-digital-object-identifier-works|title=How the 'Digital Object Identifier' works|date=Hulyo 23, 2001|work=BusinessWeek|accessdate=Abril 20, 2010|quote=Assuming the publishers do their job of maintaining the databases, these centralized references, unlike current web links, should never become outdated or broken.|publisher=[[BusinessWeek]]|language=en|trans-title=Paano gumagana ang 'Tagatukoy ng Digital na Bagay'}}</ref> Pananagutan ng tagapaglathala na isapanahon ang database ng DOI. Kung hindi nila gagawin iyon, nalulutas ang DOI sa [[Link rot|patay na kawing]] at mawawala ang silbi ng DOI. Ang tagapaglinang at tagapangasiwa ng sistema ng DOI ay Pandaigdigang Pundasyon ng DOI (IDF), na nagpakilala nito noong 2020.<ref>{{citation|last=Paskin|first=Norman|chapter=Digital Object Identifier (DOI) System|title=Encyclopedia of Library and Information Sciences|date=2010|publisher=Taylor and Francis|pages=1586–1592|edition=3rd|trans-title=Ensiklopedya ng Agham Pang-aklatan at Pang-impormasyon|trans-chapter=Sistema ng Tagatukoy ng Digital na Bagay (DOI)|language=en}}</ref> Maaaring magtakda ng mga DOI ang mga organisasyong nakatutugon sa mga pinagkasunduang obligasyon ng sistema ng DOI at handang magbayad para maging miyembro ng sistema.<ref name="dd">{{Cite journal|title=Digital Object Identifiers: Promise and problems for scholarly publishing|first1=Lloyd A.|last1=Davidson|first2=Kimberly|last2=Douglas|date=Disyembre 1998|journal=Journal of Electronic Publishing|volume=4|issue=2|doi=10.3998/3336451.0004.203|doi-access=free|trans-title=Mga Tagatukoy ng Digital na Bagay: Pag-asa at problema para sa akademikong paglalathala|language=en}}</ref> Ipinapatupad ang sistema ng DOI sa pamamagitan ng pederasyon ng mga ahensya ng pagpaparehistro na pinapangasiwaan ng IDF.<ref>{{cite web|url=https://doi.org/|title=Welcome to the DOI System|publisher=Doi.org|date=Hunyo 28, 2010|accessdate=Agosto 7, 2010|language=en|trans-title=Maligayang pagdating sa Sistema ng DOI}}</ref> Bandang katapusan ng Abril 2011, higit sa 50 milyong pangalang DOI ang naitakda ng mga 4,000 organisasyon,<ref>{{cite web|url=https://doi.org/news/DOINewsApr11.html#1|title=DOI News, April 2011: 1. DOI System exceeds 50 million assigned identifiers|website=Doi.org|date=Abril 20, 2011|accessdate=Hulyo 3, 2011|language=en|trans-title=Balitang DOI, Abril 2011: 1. Sistema ng DOI lumagpas ng 50 milyong itinakdang tagatukoy}}</ref> at pagsapit ng Abril 2013, ang bilang na ito ay naging 85 milyong pangalang DOI na itinakda ng 9,500 organisasyon. == Mga sanggunian == <references /> 5vuxq7hcg0i3snbhd8bv7r9yfwyc2ax 0 302249 2204774 2204316 2026-04-24T20:43:45Z ListeriaBot 79921 Wikidata list updated [V2] 2204774 wikitext text/x-wiki Ang sumusunod ay talaan ng mga [[comune]] ng Lalawigan ng [[Lalawigan ng Catanzaro|Catanzaro]], [[Calabria]], sa [[Italya]]. {{Wikidata list|sparql= SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q747074 . ?item wdt:P131 wd:Q16159 . } |columns=P635:ISTAT,label/it:Comune,P2046:Lawak,P1082:Populasyon |section= |min_section= |sort=P635 |links=text |thumb= |autolist= |references=all |summary=itemnumber }} {| class='wikitable sortable' ! ISTAT ! Comune ! Lawak ! Populasyon |- | 079002 | Albi | 29.64<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 790<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079003 | Amaroni | 9.88<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1660<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079004 | Amato | 20.93<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 793<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079005 | Andali | 17.87<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 637<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079007 | Argusto | 6.88<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 444<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079008 | Badolato | 37.07<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2843<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079009 | Belcastro | 53.56<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1231<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079011 | Borgia | 42.38<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 7158<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079012 | Botricello | 15.48<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4993<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079017 | Caraffa di Catanzaro | 24<br/>25.05<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1743<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079018 | Cardinale | 30.12<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1829<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079020 | Carlopoli | 16.41<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1385<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079023 | Catanzaro | 112.72<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 84670<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079024 | Cenadi | 11.92<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 510<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079025 | Centrache | 7.96<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 342<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079027 | Cerva | 21.37<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1086<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079029 | Chiaravalle Centrale | 23.83<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 5098<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079030 | Cicala | 9.28<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 887<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079033 | Conflenti | 29.34<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1282<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079034 | Cortale | 30.01<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1866<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079036 | Cropani | 44.81<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4674<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079039 | Curinga | 52.53<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 6501<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079042 | Davoli | 25.03<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 5546<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079043 | Decollatura | 50.83<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2855<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079047 | Falerna | 24.04<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3786<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079048 | Feroleto Antico | 22.38<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1955<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079052 | Fossato Serralta | 11.85<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 558<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079055 | Gagliato | 7.04<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 432<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079056 | Gasperina | 6.78<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1884<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079058 | Gimigliano | 33.55<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2985<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079059 | Girifalco | 43.1<br/>43.08<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 5495<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079060 | Gizzeria | 37.19<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 5065<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079061 | Guardavalle | 60.27<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4117<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079063 | Isca sullo Ionio | 23.56<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1441<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079065 | Jacurso | 21<br/>21.2<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 549<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079068 | Magisano | 31.94<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1106<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079069 | Maida | 58.34<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4396<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079071 | Marcedusa | 15.68<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 380<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079072 | Marcellinara | 20.91<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2146<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079073 | Martirano | 14.9<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 840<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079074 | Martirano Lombardo | 19.84<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 952<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079077 | Miglierina | 13.94<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 722<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079080 | Montauro | 11.74<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1773<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079081 | Montepaone | 16.85<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 5656<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079083 | Motta Santa Lucia | 26.3<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 798<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079087 | Nocera Terinese | 46.58<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4715<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079088 | Olivadi | 7.17<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 488<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079089 | Palermiti | 18.38<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1057<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079092 | Pentone | 12.38<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1887<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079094 | Petrizzi | 21.9<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1010<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079095 | Petronà | 45.79<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2365<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079096 | Pianopoli | 24.65<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2484<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079099 | Platania | 26.84<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1973<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079108 | San Floro | 18.32<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 670<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079110 | San Mango d'Aquino | 6.89<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1442<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079114 | San Pietro a Maida | 16.45<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3772<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079115 | San Pietro Apostolo | 11.72<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1520<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079116 | San Sostene | 32.49<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1401<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079117 | Santa Caterina dello Ionio | 40.69<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1923<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079118 | Sant'Andrea Apostolo dello Ionio | 21.43<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1900<ref name="ref_4101d67916181d7a61079c5a0a35c3ac045efad5d96c3748f8b41a6437aa90b9">''[[:d:Q214195|Istat]]''</ref><br/>1872<ref name="ref_204c1ab4d1a0f46b14b968d13f576127fa86a9e41d1d0ba263037aad950e7ebb">http://demo.istat.it/pop2018/index3.html</ref><br/>1701<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref><br/>1691<ref name="ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836">https://www.citypopulation.de/en/italy/calabria/079__catanzaro/</ref><br/>1759<ref name="ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836">https://www.citypopulation.de/en/italy/calabria/079__catanzaro/</ref><br/>1809<ref name="ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836">https://www.citypopulation.de/en/italy/calabria/079__catanzaro/</ref><br/>2072<ref name="ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836">https://www.citypopulation.de/en/italy/calabria/079__catanzaro/</ref><br/>2329<ref name="ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836">https://www.citypopulation.de/en/italy/calabria/079__catanzaro/</ref><br/>2836<ref name="ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836">https://www.citypopulation.de/en/italy/calabria/079__catanzaro/</ref><br/>3085<ref name="ref_85c53fa19adf081b668ce0bbdf5b4eb33e4ec5822a89e5b2dd5b678fff435836">https://www.citypopulation.de/en/italy/calabria/079__catanzaro/</ref><br/>3324<br/>4016<br/>4912<br/>5170<br/>5497<br/>4868<br/>4594<br/>4011<br/>3360<br/>3539<br/>3211 |- | 079122 | San Vito sullo Ionio | 17.17<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1613<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079123 | Satriano | 21.16<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3364<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079126 | Sellia | 12.81<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 476<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079127 | Sellia Marina | 41.46<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 7615<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079129 | Serrastretta | 41.65<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2923<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079130 | Sersale | 53.3<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4250<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079131 | Settingiano | 14.35<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3260<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079133 | Simeri Crichi | 46.74<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4722<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079134 | Sorbo San Basile | 59.28<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 754<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079137 | Soverato | 7.79<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 8618<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079138 | Soveria Mannelli | 20.5<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2835<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079139 | Soveria Simeri | 22.28<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1439<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079142 | Squillace | 34.33<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3511<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079143 | Stalettì | 12.11<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2353<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079146 | Taverna | 132.31<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2522<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079147 | Tiriolo | 29.26<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3581<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079148 | Torre di Ruggiero | 25.37<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 951<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079151 | Vallefiorita | 13.88<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1503<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079157 | Zagarise | 49.33<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1425<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 079160 | Lamezia Terme | 162.43<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 67026<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |} ---- &sum; 80 items. {{Wikidata list end}} == Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Italya|Catanzaro]] eqg1dhe6pvjukjcwotzfpykadn7fsq8 0 302343 2204765 2139078 2026-04-24T20:36:58Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204765 wikitext text/x-wiki {{Centurybox|15}} [[File:Zonaro_GatesofConst.jpg|thumb|Si [[Mehmed II]] ng [[Imperyong Otomano]], ang Islamikong pananakop ng [[Constantinople]] at pagbagsak ng [[Imperyong Bisantino]]. Iba't ibang mga dalubhasa sa kasaysayan ang isinalarawan ito bilang ang katapusan ng [[Gitnang Panahon]].]] [[File:La Rendición de Granada - Pradilla.jpg|thumb|right|upright=1.5|''The Capitulation of Granada'' ni Francisco Pradilla Ortiz, 1882: Sumuko si Muhammad XII kay Fermando at Isabel]] [[File:Columbus Taking Possession.jpg|thumb|250px|Gergio Deluci, ''[[Christopher Columbus]] arrives in [[America]] in 1492,'' [[pinta]] noong 1893.]] Ang '''ika-15 dantaon''' ay isang [[siglo]] na sumasakop sa mga [[taon]] sa [[kalendaryong Huliyano]] mula [[1401]] hanggang [[1500]]. Sa '''[[Kasaysayan ng Europa|Europa]]''', nakikita ang ika-15 dantaon bilang ang tulay sa pagitan ng Huling [[Gitnang Panahon]] at ang maagang [[makabagong panahon]]. Makikita sa paggunita ng maraming [[teknolohiya|panteknolohiya]], [[lipunan|panlipunan]] at [[kalinangan|pangkalinangang]] pagsulong sa ika-15 dantaon bilang isang pagpapahayag ng himalang Europeo ng mga sumunod ng mga siglo. Ang perspektibong pang-[[arkitektura]] at ang larangan na kilala ngayong bilang ''[[accounting]]'' ay naitatag sa [[Italya]]. Bumagsak ang [[Constantinople]], na nakilala bilang ang Kabisera ng Sanlibutan at ang Kabisera ng [[Imperyong Bisantino]] ([[Turkiya]] ngayon), sa umuusbong na [[Imperyong Otomano|Turkong Otomano]] na [[Muslim]], na tinatakda ang katapusan ng napakatinding impluwensiya ng Imperyong Bisantino at, para maraming dalubhasa sa kasaysayan, ang katapusan ng Gitnang Panahon.<ref>{{cite book |first=Roger |last=Crowley |title=Constantinople: The Last Great Siege, 1453 |url=https://archive.org/details/constantinoplela0000roge |publisher=Faber |year=2006 |isbn=0-571-22185-8 |language=en}} (sinuri ni {{Cite web |title=The Conquest of Constantinople and the end of empire |url=http://www.encyclopedia.com/doc/1G1-155920054.html |last=Foster |first=Charles |date=22 Setyembre 2006 |website=Contemporary Review |archive-url=https://web.archive.org/web/20090822080420/http://www.encyclopedia.com/doc/1G1-155920054.html |archive-date=22 Agosto 2009 |quote=It is the end of the Middle Ages|language=en}}</ref> Nagdulot ito ng paglipat ng mga paham na [[Griyego]] at mga teksto sa [[Italya]], habang ang imbensyon ni [[Johannes Gutenberg]] na mekanikal na gumagalaw na tipo ang nagsimula ng [[pag-imprenta]]. Nagkaroon ng susing pagganap ang dalawang kaganapan na ito sa pagsulong ng [[Renasimiyento]].<ref name="Britannica1">Encyclopædia Britannica, ''Renaissance'', 2008, O.Ed. (sa Ingles)</ref><ref>{{harvnb|McLuhan|1962}}; {{harvnb|Eisenstein|1980}}; {{harvnb|Febvre|Martin|1997}}; {{harvnb|Man|2002}}</ref> Nahati ang [[Papa]]siyang Romano sa dalawang bahagi sa Europa sa maraming dekada (ang tinatawag nilang Kanluraning Sisma o Paghahati), hanggang sa [[Konseho ng Constancia]]. Naiuugnay ang dibisyon sa [[Simbahang Katoliko]] at ang kaguluhan nito sa kilusang Husita na naging dahilan sa pag-usbong ng [[Repormasyong Protestante]] ng sumunod na siglo. Nabuwag ang Islamikong [[Espanya]] (Al-Andalus) sa pamamagitan ng Kristiyanong Reconquista, na sinundan ng puwersahang kombersyon at ang rebelyong Muslim,{{sfn|Harvey|2005|p=14}} na natapos sa pitong siglo ng pamumunong Islamiko at pagbalik sa Espanya, [[Portugal]] at Katimugang Pransya sa mga namumunong [[Kristiyano]]. Ang paghanap para sa kayamanan at kaunlaran ng Sultanato ng Bengal sa [[India]]<ref>Nanda, J. N (2005). {{Cite book |title=Bengal: the unique state |publisher=Concept Publishing Company. p. 10. |year=2005 |isbn=978-81-8069-149-2 |quote=Bengal [...] was rich in the production and export of grain, salt, fruit, liquors and wines, precious metals and ornaments besides the output of its handlooms in silk and cotton. Europe referred to Bengal as the richest country to trade with.|language=en}}</ref> ay nagdulot sa [[kolonisasyon]] ng [[mga Amerika]] ni [[Christopher Columbus]] noong 1492 at ang Portuges na paglalayag ni [[Vasco da Gama]], na nagdugtong sa Europa at sa subkontineteng Indiyano, na naghatid sa panahon ng mga imperoyong [[Tangway ng Iberia|Iberiyano]]. ==Mga dekada== ===Dekada 1400{{efn-ua|Maliban sa 1400}}=== ====Kaganapan==== * 1405: [[Hulyo 11]] - Naglayag ang [[Dinastiyang Ming]] na kumander ng armada na si [[Zheng He]] mula sa [[Suzhou]], upang galugarin ang mundo sa unang pagkakataon. <ref>Firth, Lesley (Patnugot Panlahat) atbp. (1985). "''Who was Cheng Ho?''". ''Who Were They? The Simon & Schuster Color Illustrated Question & Answer Book''. Little Simon Book, Simon & Schuster, Inc., Lungsod ng Bagong York, ISBN 0671604767., ''Explorers and Pioneers'', pahina 111. (sa Ingles)</ref> ===Dekada 1450=== ====Kapanganakan==== * 1452: [[Abril 15]] - [[Leonardo da Vinci]], isang Italyanong Renasimyentong polimata: isang arkitekto, musikero, anatomista, imbentor, inhinyero, eskultor, heometro, at pintor (namatay [[1519]]) ===Dekada 1470=== ====Kapanganakan==== * 1475: [[Marso 6]] - [[Michelangelo Buonarroti]], isang eskultor, arkitekto, pintor, at manunula noong Renasimiyento (namatay [[1564]]) ===Dekada 1480=== ====Kapanganakan==== * 1480: [[Pebrero 3]] - [[Fernando Magallanes]], [[Portuges]] na maglalayag (namatay [[1521]]). ===Dekada 1490=== ====Kaganapan==== * 1492: [[Enero 15]] &ndash; Nakipagpulong si [[Christopher Columbus]] kina [[Fernando II ng Aragon|Fernando]] at [[Isabel I ng Castilla|Isabel]] sa Alcázar de los Reyes Cristianos sa Córdoba, Andalusia, at hinimok silang suportahan ang kanyang Atlantikong paglalayag na nilayong hanapin ang isang bagong ruta patungo sa Silangang Indiyes. ==Taon== ===1500=== * [[Pebrero 24]] - [[Carlos I ng Espanya]], [[Hari]] ng [[Espanya]]. (namatay [[1558]]) ==Mga pananda== {{notelist-ua}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ikalawang milenyo]] [[Kategorya:Ika-15 siglo]] nag9ini0itvay3af4egbjoiehea36xj 0 304066 2204694 2203569 2026-04-24T19:43:09Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204694 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=Disyembre 2020}} {{Infobox religious building|building_name=Simbahan ng Santa Maria ng Grasya <small>{{lang|it|Chiesa di Santa Maria delle Grazie}}</small>|spire_quantity=|length=|width=|width_nave=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|spire_height=|specifications=|materials=|designation1=WHS|designation1_offname=Church and Dominican Convent of Santa Maria delle Grazie with "The Last Supper" by Leonardo da Vinci|designation1_date=1980 <small>(4th [[World Heritage Committee|session]])</small>|designation1_number=[https://whc.unesco.org/en/list/93 93]|designation1_criteria=i, ii,|designation1_type=Cultural|designation1_free1name=State Party|designation1_free1value={{ITA}}|designation1_free2name=Region|capacity=|construction_cost=|image=Santa Maria delle Grazie Milan 2013.jpg|status=|image_size=300px|alt=|caption=Patsada ng Santa Maria, sa likuran ay ang simboryo, gawa ni Bramante|location=[[Milano]], [[Italya]]|geo={{coord|45|27|57|N|9|10|16|E|type:landmark|display=inline,title}}|province=[[Katoliko Romanong Arkidiyosesis ng Milano|Arkidiyosesis ng Milano]]|religious_affiliation=[[Katoliko Romano]]|rite=[[Ritung Romano]]|consecration_year=|functional_status=|year_completed=1497<ref>{{Cite book|last=Weigert|first=Hans|title=Buildings of Europe: Renaissance Europe|url=https://archive.org/details/bwb_O7-ALQ-379|publisher=[[The Macmillan Company]]|year=1961|editor-last=Busch|editor-first=Harald|location=New York|pages=[https://archive.org/details/bwb_O7-ALQ-379/page/26 27]|editor-last2=Lohse|editor-first2=Bernd}}</ref>|heritage_designation=|leadership=|website=|architecture=yes|architect=[[Guiniforte Solari]]<br>[[Donato Bramante]]|architecture_type=[[Simbahan (gusali)|Simbahan]]|architecture_style=[[Arkitekturang Gotiko|Gotiko]] (Nabe)<br>[[Arkitekturang Renasimiyento|Renasimiyento]] (Abside at Simboryo)|general_contractor=|facade_direction=|groundbreaking=1463|designation1_free2value=[[List of World Heritage Sites in Europe|Europe and North America]]}} Ang '''Santa Maria delle Grazie''' ("Mahal na Ina ng Grasya") ay isang [[Simbahan (gusali)|simbahan]] at kumbentong Dominicano sa [[Milano]], hilagang [[Italya]], at isang [[Pandaigdigang Pamanang Pook]] ng [[UNESCO]] . Naglalaman ang simbahan ng [[mural]] ng ''[[Ang Huling Hapunan (Leonardo)|Huling Hapunan]]'' ni [[Leonardo da Vinci]], na nasa [[repektoryo]] ng kumbento. == Kasaysayan == [[File:"The_Last_Supper"_by_Leonardo_da_Vinci_-_Joy_of_Museums.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%22The_Last_Supper%22_by_Leonardo_da_Vinci_-_Joy_of_Museums.jpg|left|thumb|Ang ''[[Huling Hapunan (Leonardo)|Huling Hapunan]]'' ni [[Leonardo da Vinci]], kung paano ito nakikita sa dingding ng repektoryo]] Ang [[Talaan ng mga pinuno ng Milan|Duke ng Milan]] na si [[Francesco I Sforza]] ay nag-utos ng pagtatayo ng isang [[Ordeng Dominikano|Dominikanong]] [[kumbento]] at simbahan sa lugar ng isang naunang kapilya na nakaalay sa debosyon kay Maria na Santa Maria ng mga Grasya. Ang pangunahing arkitekto, si [[Guiniforte Solari]], ay nagdisenyo ng kumbento (ang [[Arkitekturang Gotiko|Gotikong]] [[nabe]]),<ref>{{Cite web |title=Guiniforte Solari |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803100516810 |access-date=2020-08-20 |website=Oxford Reference |language=en |doi=10.1093/oi/authority.20110803100516810}}</ref> na natapos noong 1469. Ang pagtatayo ng simbahan ay tumagal ng ilang dekada. Nagpasya si Duke [[Ludovico Sforza]] na ang simbahan ay magsilbing libingan ng [[pamilya Sforza]], at muling itinayo ang klaustro at ang abside, na parehong natapos pagkatapos ng 1490. Ang asawa ni Ludovico na si [[Beatrice d'Este|Beatrice]] ay inilibing sa simbahan noong 1497. == Mga sanggunian == <references /> == Karagdagang pagbabasa == * {{cite book|title=Milano|publisher=Italian Touring Club|year=2003|isbn=88-365-2766-3}} * {{cite book|first=Guido|last=Lòpez|title=I Signori di Milano|location=Rome|publisher=Newton & Compton|year=2002|isbn=88-8289-951-9}} == Mga panlabas na link == * [http://www.grazieop.it Opisyal na website] {{In lang|it}} {{World Heritage Sites in Italy}} [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] d3bbvuzmizb9itevvc9qd88iems51ny 0 304553 2204715 1811214 2026-04-24T19:56:12Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204715 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Fibreoptic.jpg|right|thumb| Isang bugkos ng mga [[Fiber Optics|optical fiber]]]] Ang '''hibla''' o '''himaymay''' (Ingles: ''fiber'' mula sa {{Lang-la|fibra|links=no}}<ref>{{OEtymD|fiber}}</ref>) ay isang likas o gawa ng tao bagay na higit na mas mahaba kaysa sa malawak nito.<ref name=":02">{{Cite book|title=Textiles|url=https://archive.org/details/textiles0000kado_b1o8|last=Kadolph|first=Sara|publisher=[[Prentice Hall]]|year=2002|isbn=978-0-13-025443-6|location=|pages=}}</ref> Ang mga hibla ay madalas na ginagamit sa paggawa ng iba pang bagay. Ang pinakamatibay na materyales sa inhenyeriya ay madalas na nagsasama ng mga hibla, halimbawa ng [[Carbon fibers|carbon fiber]] at [[Ultra-high-high-molekular-bigat na polyethylene|ultra-high-high-molekular-weight polyethylene]]. Ang mga sintetikong hibla ay madalas na mabubuo nang napakamura at sa malalaking kantidad kumpara sa mga likas na hibla, ngunit para sa pananamit ang mga likas na hibla ay maaaring magbigay ng ilang mga benepisyo, tulad ng ginhawa, kaysa mga kapares na sintetikong hibla. == Mga sanggunian == [[Kategorya:Mga materyales]] mvgaomn3h21jm5b3lr37srhuasovyh6 0 304580 2204706 1811190 2026-04-24T19:50:16Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204706 wikitext text/x-wiki Ang mga '''Analista''' (mula sa [[Wikang Latin|Latin]] ''annus'', taon; samakatuwid ''Annales'', sc. ''Libri'', taunang talaan), ay isang uri ng mga manunulat ng [[Kasaysayan ng Roma|kasaysayang Romano]], ang panahon kung saan ang aktibidad sa panitikan ay tumagal mula sa panahon ng [[Ikalawang Digmaang Puniko]] hanggang kay [[Sulla]]. Isinulat nila ang kasaysayan ng Roma mula sa pinakamaagang panahon (sa karamihan ng mga kaso), hanggang sa kanilang sariling mga panahon, ang mga pangyayari na kung saan ay isinusulat nang mas detalyado.<ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Annalists|volume=2|page=60|first=John Henry|last=Freese}}</ref> Ang mga Analista ay naiiba mula sa mga [[Manunulat ng kasaysayan|istoryador]], kung saan ang isang analista ay mas madalas na nagtala lamang ng mga pangyayari bilang sanggunian, kaysa mag-aalok ng kanilang mga sariling opinyon ng mga pangyayari. Mayroong, gayunpaman, ang ilang pagtatagpo sa pagitan ng dalawang kategorya{{Sfn|Smalley|1974}} at kung minsan ang analista ay ginagamit upang tumukoy sa parehong mga estilo ng pagsulat mula sa panahong Romano. == Mga tala == <references /> == Mga sanggunian == * {{cite book|author=[[Beryl Smalley]]|title=Historians in the Middle Ages|url=https://archive.org/details/historiansinmidd0000smal|date=1974|isbn=0-684-14121-3|publisher=Thames and Hudson}} [[Kategorya:Mga historyador na Latin]] nm8ckmsl3ri8k51sivwe4kpk59pgei1 0 304951 2204808 2030094 2026-04-24T21:09:56Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204808 wikitext text/x-wiki {{Infobox church|name=Katedral ng Se|dean=|rector=|prebendary=|archdeacon=|precentor=|canonpastor=|canon=|viceprovost=|provost-rector=|provost=|subdean=|bishop=|curate=|archbishop=|subdivision=|division=|district=|circuit=|synod=|presbytery=|province=|diocese=|archdiocese=[[Arkidiyosesis ng Goa at Daman]]|archdeaconry=|vicar=|priestincharge=|parish=|director=|logo=|serversguild=|parishadmin=|musicgroup=|flowerguild=|warden=|laychapter=|chapterclerk=|organscholar=|organist=|organistdom=|priest=|reader=|chaplain=|abbot=|pastor=|seniorpastor=|deaconness=|deacon=|honpriest=|assistant=|minister=|asstpriest=|deanery=|materials=|fullname=<small>{{lang|pt|Sé Catedral de Santa Catarina}} (Portuges) <br /> {{lang|gom|Bhagevont Katerinachi Katedral}} (Konkani) <br /> Katedral ng Santa Catalina (Tagalog)</small>|former name=|past bishop=|events=|relics=|cult=|consecrated date=1640|dedicated date=|dedication=[[Catalina ng Alejandria]]|founder=|founded date=1619|bull date=|website={{url|https://archgoadaman.com/}}|status=[[Katedral]]|attendance=|membership=|churchmanship=|previous denomination=|denomination=[[Katoliko Romano]]|country=[[India]]|location=[[Lumang Goa]]|coordinates={{coord|15|30|13.58|N|73|54|44.39|E|type:landmark|display=it}}|caption=Katedral ng Se, [[Velha Goa]]|imagesize=250px|image=Se’ Cathedral, Goa.jpg|people=|functional status=|spire height=|width nave=|spire quantity=|dome dia inner=|dome dia outer=|dome height inner=|dome height outer=|dome quantity=|floor area=|floor count=|other dimensions=|diameter=|height=|width={{convert|181|ft|m}}|heritage designation=|length={{convert|250|ft|m}}|capacity=|demolished date=|closed date=|construction cost=|completed date=|groundbreaking=|style=Portuges-Gotiko|architectural type=|architect=|designated date=|logosize=}} Ang '''Sé Catedral de Santa Catarina''', na kilala bilang '''Katedral ng Se''', ay ang katedral ng [[Ritung Latin]] ng [[Katoliko Romanong Arkidiyosesis ng Goa at Daman]] at ang luklukan ng [[Patriarko ng Silangang Indias]]. Matatagpuan ito sa [[Lumang Goa]], [[India]]. == Kasaysayan == [[Talaksan:India_-_Goa_-_006_-_The_Se_Cathedral_(342066113).jpg|left|thumb| Isang tanaw sa Katedral ng Se]] Ang salitang ''Sé'' ay Portuges para sa ''[[Luklukang Episkopal|Luklukan]]''. Ang Katedral ng Se ay itinayo upang gunitain ang tagumpay ng [[Portugal|Portuges]] sa ilalim ni [[afonso de albuquerqe|Afonso de Albuquerque]] laban sa isang hukbong Muslim, na humantong sa pagkubkob ng lungsod ng Goa noong 1510. Dahil ang araw ng tagumpay ay nangyari sa kapistahan ni Santa Catalina, ang katedral ay inialay sa kaniya. Ito ay ikinomisyon ni Gobernador George Cabral na palakihin noong 1552 sa labi ng isang naunang estruktura. Ang pagtatayo ng simbahan ay nagsimula noong 1562 sa paghahari ni [[Sebastian ng Portugal|Haring Dom Sebastião]].<ref>{{Harvard citation no brackets|Tribhuvan Prakash|1997}}</ref><ref>{{Harvard citation no brackets|Pereira|2000}}</ref> Ang katedral ay nakumpleto noong 1619 at [[Konsagrasyon|ikinonsagrado]] noong 1640. Mayroon itong dalawang tore, ngunit ang isa ay gumuho noong 1776 at hindi na itinayo. [[Talaksan:SeCathedralMillstone.jpg|left|thumb| Ang mga bato panggilingan mula sa pabrika ng publura na napanatili sa simbahan.]] Noong 1953, ang Katedral ay ginawaran ng "Ginintuang Rosas" ni Benerableng Papa Pio XII. Ang Ginintuang Rosas ay isang dekorasyong ginto, kung saan tradisyonal na pinagpala at iginawad ng mga Papa ng Simbahang Katolika bilang isang tanda ng paggalang o pagmamahal. Nakalagay ito sa nitso ni San Francisco Javier. Isang [[Mga Litwano|Litwanong]] Heswita na si [[Andrius Rudamina]] ay dumating sa India sa Goa noong Agosto 22, 1625. Halos 400 taon na ang lumipas, taong 2015, isang pang-alaalang bato na may pangalan ni Andrius Rudamina ang itinayo sa patyo ng Katedral.<ref>Monteiro L., State to unveil memorial to first Lithuanian in India, https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/State-to-unveil-memorial-to-first-Lithuanian-in-India/articleshow/48563799.cms</ref> == Arkitektura == Ang estilo ng arkitektura ng Katedral ng Se ay Portuges-Manuelino. Ang panlabas ay [[Ordeng Toscano|Tuscan]], samantalang ang loob ay [[Ordeng Corinto|Corinto]]. Ang simbahan may ay {{Convert|250|ft}} haba at {{Convert|181|ft}} sa lawak. Ang patsada ay may {{Convert|115|ft}} na taas. == Sa loob ng katedral == Ang tore ng Se Cathedral ay naglalaman ng isang malaking kampanilya na kilala bilang "Ginintuang Batungaw" dahil sa mayamang tono. Sinasabing ito ang pinakamalaki sa Goa, at isa sa pinakamahusay sa buong mundo.{{Fact|date=April 2007}} Ang pangunahing [[dambana]] ay alay kay Catalina ng Alejandria, at maraming lumang pinta sa magkabilang panig nito. Sa kanan ay may isang [[Tuklong|Kapilya]] of the Krus ng mga Milagro, kung saan sinabing lumitaw ang isang pangitain kay Kristo noong 1619. Mayroong anim na pangunahing panel, kung saan ang mga eksena mula sa buhay ni Santa Catalina ay inukit. Mayroong isang malaking ginintuang [[reredos]] sa itaas ng pangunahing dambana. Naglalagay din ang Katedral ng Se ng isang binyagan na ginawa noong 1532 na ginamit ni [[Francisco Javier|San Francisco Javier]] upang mabinyagan ang maraming sumanib sa Katolisismo mula sa Goa. == Galeriya == <gallery> Talaksan:Se Cathedral4.JPG|Altar Talaksan:SeCathedralAltar.jpg|Detalye ng Altar Talaksan:Interior of Se Cathedral Old Goa 1.jpg|Tanaw sa loob patungo sa Reredos Talaksan:Sé de Santa Catarina.jpg|Tanaw sa gilid Talaksan:Goa-CathedralInterior.jpg|Tanaw sa loob Talaksan:Se Cathedral South View.jpg|Tanaw mula sa timog malapit sa Basilika ng Bom Hesus </gallery> == Tingnan din == * [[Basilika ng Bom Jesus]] == Mga sanggunian == '''Mga pagsipi'''<references />'''Bibliograpiya'''{{refbegin}} * {{cite book|last=Issar|first=Tribhuvan Prakash|title=Goa Dourada : the Indo-Portuguese bouquet|url=https://archive.org/details/goadouradaindopo0000issa|year=1997|publisher=Issar|location=Bangalore|isbn=978-81-900719-0-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Pereira|first=José|title=Churches of Goa|url=https://archive.org/details/churchesofgoa0000pere|year=2001|publisher=Oxford University Press|location=Delhi|isbn=978-0-19-565559-9}} * {{cite book|last=Pereira|first=José|title=Baroque Goa : the architecture of Portuguese India|year=1995|publisher=Books & Books|location=New Delhi|isbn=978-81-85016-43-6}} * {{cite book|last=Pereira|first=José|title=Baroque India : the neo-roman religious architecture of South Asia : a global stylistic survey|year=2000|publisher=Aryan Books Internat.|location=New Delhi|isbn=978-81-7305-161-6|ref=harv}} {{refend}} == Mga panlabas na link == {{commonscat|Sé Cathedral (Goa)}} * [http://www.goatourism.gov.in/destinations/churches/134-se-cathedral Kagawaran ng Turismo, Pamahalaan ng Goa, India - Se Cathedral] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190911085438/http://www.goatourism.gov.in/destinations/churches/134-se-cathedral |date=2019-09-11 }} [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Portuges]] c2vt232hxie0kjwg3j5fqkzj7gonxiw 0 305405 2204748 2091395 2026-04-24T20:23:12Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204748 wikitext text/x-wiki {{infobox royalty |name=Ikhtyiar Uddin Muhammad bin Bakhtiyar Khalji |image=The end of Buddhist Monks, A.D. 1193.jpg |successor= Muhammad Shiran Khalji |occupation=Henerak ng militar, pinuno |birth_place=Garmsir, Helmand, [[Afghanistan]] |death_place=Devkot, Dakshin Dinajpur, [[Bengal]] |death_date=1206 | house-type= Angkan | house = Khilji }} Si '''Ikhtiyār al-Dīn Muḥammad Bakhtiyār Khaljī'''<ref>{{Cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/biography/Ikhtiyar-al-Din-Muhammad-Bakhtiyar-Khalji |title=Ikhtiyār al-Dīn Muḥammad Bakhtiyār Khiljī {{!}} Muslim general |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |access-date=2018-09-09}}</ref> kilala din bilang '''Muḥammad Bakhtiyar Khalji'''<ref>{{Cite journal |last=Faruqui |first=Munis D. |year=2005 |title=Review of The Bengal Sultanate: Politics, Economy and Coins (AD 1205-1576) |journal=The Sixteenth Century Journal |volume=36 |issue=1 |pages=246–248 |doi=10.2307/20477310 |issn=0361-0160 |quote=Hussain argues ... was actually named Muhammad Bakhtiyar Khalji and not the broadly used Muhammad bin Bakhtiyar Khalji |jstor=20477310|language=en}}</ref><ref>{{Cite book |title=The Bengal Sultanate: Politics, Economy and Coins (AD 1205-1576) |last=Hussain |first=Syed Ejaz |publisher=Manohar |year=2003 |page=27 |isbn=9788173044823 |location=New Delhi|language=en}}</ref> ay isang [[heneral]] ng [[Hukbo|militar]] na pinamunuan ang Muslim na pananakop ng silangang Indiyanong mga rehiyon ng [[Bengal]] at [[Bihar]] at itinatag ang kanyang sarili bilang kanilang pinuno.<ref>Majumdar, Dr. R.C., ''History of Mediaeval Bengal'', Pahina 1, Unang nilathala noong 1973, Muling imprenta 2006,Tulshi Prakashani, Kolkata, {{ISBN|81-89118-06-4}} (sa Ingles).</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/?id=iUk5k5AN54sC&pg=PA81|title=Advanced Study in the History of Medieval India |isbn=9788120706170 |last1=Mehta |first1=Jaswant Lal |year=1979 |page=81}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/?id=DnZuAAAAMAAJ&q=Bakhtiyar+Khalji+bengal+and+bihar|title=India and the Afghans: A study of a neglected region, 1370-1576 A.D |isbn=9788185078687 |language=en |last1=Thakur |first1=Amrendra Kumar | year=1992| page=148}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/?id=Szfqq7ruqWgC&pg=PA59|title=Bangladesh: Past and Present |isbn=9788176484695 |last1=Ahmed |first1=Salahuddin |year=2004 |page=59|language=en}}</ref> Sa Bengal, naging dahilan ng kanyang pamumuno ang paglaganap ng [[Islam]].<ref name="Arnold1896" /><ref>Hindu-Muslim Relations in Bengal, 1905-1947: Study in Cultural Confrontation, Page 11, Nachiketa Publications, 1974, Hossainur Rahman (sa Ingles)</ref> Hinangaan ng mga Islamista,<ref>{{cite web |title=Al Mahmud |publisher=Truly Bangladesh |url=http://www.trulybangladesh.com/en/index.php?option=com_content&view=article&id=335:al-mahmud-&catid=90:contemporary-authors&Itemid=110 |access-date=22 Enero 2014|language=en}}</ref><ref name="Arnold1896">{{cite book |last=Arnold |first=Sir Thomas Walker |year=1896 |title=The Preaching of Islam: A History of the Propagation of the Muslim Faith |url=https://archive.org/details/bub_gb_O45CAAAAIAAJ/page/n245 |publisher=Archibald Constable and Co |pages=227–228|language=en}}</ref> sinumulan ng pananakop ni Bakhtiyar ang Islamikong pamumuno sa Bengal, higit na kapansin-pansin ang mga Sultanatong Bengal at Bengal na Mughal.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=gKhChF3yAOUC |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204-1760 |first=Richard Maxwell |last=Eaton |page=28-34 |year=1996 |publisher=University of California Press |isbn=9780520205079|language=en}}</ref> Pinaniniwalaan na ang kanyang mga pagsakop ay nagdulot din ng malubhang pagkawasak sa pananampalatayang [[Budista]] sa [[Indya|Silangang Indya]].<ref name="Hartmut_2002">{{cite book |author=Hartmut Scharfe |title=Handbook of Oriental Studies |url=https://books.google.com/books?id=7s19sZFRxCUC&pg=PA150 |year=2002 |publisher=BRILL |isbn=90-04-12556-6 |page=150 |quote=Nalanda, together with the colleges at Vikramasila and Odantapuri, suffered gravely during the conquest of Bihar by the Muslim general Muhammad Bhakhtiyar Khalji between A.D. 1197 and 1206, and many monks were killed or forced to flee.|language=en}}</ref> Inilunsad ni Bakhtiyar ang kampanyang [[Tibet]]. Namatay siya noong 1206 at sinundan ni Muhammad Shiran Khalji. ==Maagang buhay== Ipinanganak at lumaki si Bakhtiyar Khalji sa Garmsir, Helmand, sa kasalukuyang katimugang [[Afghanistan]]. Kasapi siya ng tribong Khalaj,<ref name="Siraj-548">{{cite book |author=Minhāju-s Sirāj |year=1881 |title=Tabaḳāt-i-nāsiri: a general history of the Muhammadan dynastics of Asia, including Hindustān, from A.H. 194 (810 A.D.) to A.H. 658 (1260 A.D.) and the irruption of the infidel Mughals into Islām |series=Bibliotheca Indica #78 |publisher=Royal Asiatic Society of Bengal (printed by Gilbert & Rivington) |location=Calcutta, India |volume=1 |url=https://books.google.com/books?id=u_ixTEEz8ssC&pg=548 |page=548 |translator= Henry George Raverty|language=en}}</ref><ref name="EB-Khalji">''the Khiljī tribe had long been settled in what is now Afghanistan ...'' [http://www.britannica.com/eb/article-9045252/Khalji-Dynasty Khalji Dynasty]. ''Encyclopædia Britannica''. 2010. ''Encyclopædia Britannica''. 23 Agosto 2010 (sa Ingles).</ref><ref>{{cite book |author=Satish Chandra |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals-Delhi Sultanat (1206-1526) - Part One |url=https://books.google.com/books?id=L5eFzeyjBTQC&pg=PA41 |year=2004 |publisher=Har-Anand |isbn=978-81-241-1064-5 |page=41 |quote=The Khaljis were a Turkish tribe from southwest Ghur. However, Bakhtiyar was ungainly in appearance...|language=en}}</ref><ref>{{cite book |editor-last=Sarkar |editor-first=Jadunath |year=1973 |orig-year=First published 1948 |title=The History of Bengal |volume=Volume II: Muslim Period, 1200-1757 |location=Patna |publisher=Academica Asiatica |pages=3, 8 |oclc=924890|language=en}}</ref> na isang tribo na may Turkong pinagmulan na pagkatapos lumipat mula sa Turkistan ay nanirahan sa [[Afghanistan]] ng higit sa 200 taon.<ref>{{cite book |author=Ashirbadi Lal Srivastava |title=The History of India, 1000 A.D.-1707 A.D. |edition=Second |url=https://books.google.com/books?id=Bdw9AAAAMAAJ |year=1966 |publisher=Shiva Lal Agarwala |oclc=575452554|p=98|postscript=:"His ancestors, after having migrated from Turkistan, had lived for over 200 years in the Helmand valley and Lamghan, parts of Afghanistan called Garmasir or the hot region, and had adopted Afghan manners and customs. They were, therefore, wrongly looked upon as Afghans by the Turkish nobles in India as they had intermarried with local Afghans and adopted their customs and manners. They were looked down as non Turks by Turks."|language=en}}</ref><ref>{{cite book |author=Abraham Eraly |title=The Age of Wrath: A History of the Delhi Sultanate |url=https://books.google.com/books?id=vyEoAwAAQBAJ&pg=PT178 |year=2015 |publisher=Penguin Books |isbn=978-93-5118-658-8 |p=126|postscript=:"The prejudice of Turks was however misplaced in this case, for Khaljis were actually ethnic Turks. But they had settled in Afghanistan long before the Turkish rule was established there, and had over the centuries adopted Afghan customs and practices, intermarried with the local people, and were therefore looked down on as non-Turks by pure-bred Turks."|language=en}}</ref><ref>{{cite book |author=Radhey Shyam Chaurasia |title=History of medieval India: from 1000 A.D. to 1707 A.D. |year=2002|publisher=Atlantic |location=|isbn=81-269-0123-3 |url=https://books.google.com/?id=8XnaL7zPXPUC |p=28|postscript=:"The Khaljis were a Turkish tribe but having been long domiciled in Afghanistan, had adopted some Afghan habits and customs. They were treated as Afghans in Delhi Court. They were regarded as barbarians. The Turkish nobles had opposed the ascent of Jalal-ud-din to the throne of Delhi."|language=en}}</ref> Siya ang pinuno ng puwersang militar na sumakop sa mga bahagi ng silangang Indya noong huling bahagi ng [[ika-12 dantaon]] at noong simula ng [[ika-13 dantaon]]. ===Pagbangon=== Sabi sa tradisyon, naihula na ang pananakop ni Khalji ng [[Bengal]] sa pamumuno ng 18 mangangabayo.<ref name="Siraj-556">{{harvcol|Minhāju-s Sirāj|1881|pp=[https://books.google.com/books?id=u_ixTEEz8ssC&pg=556 556–557]|language=en}}</ref> Galing siya sa karaniwang pagkapanganak,<ref name="Siraj-549">{{harvcol|Minhāju-s Sirāj|1881|p=[https://books.google.com/books?id=u_ixTEEz8ssC&pg=549 549]}}</ref> may mahabang braso na lumalagpas sa kanyang mga tuhod,<ref name="Siraj-556"/> may pagkabansot, at isang hindi kanais-nais na mukha. Una siyang hinirang bilang ''Dewan-i-Ard'' sa Ghor. Pagkatapos, lumapit siya sa [[Indya]] noong mga taong 1193 at sinubok na pumasok sa hukbong Qutb al-Din Aibak, subalit tumanggi na magkaroon ng ranggo. Pagkatapos, pumunta pa siya tungong silangan at nagtrabaho sa ilalim ni Malik Hizbar al-Din, pagakatapos, naging kumander ng isang pulutong sa Badayun sa hilagang Indya.<ref name="Siraj-549"/> Pagkalipas ng isang maikling panahon, pumunta siya sa Oudh kung saan kinilala siya ni Malik Husam al-Din sa kanyang kahalagaan.<ref name="Siraj-549"/> Binigyan siya ni Husam ng isang ari-arian na kumikita sa timog-silangang sulok ng makabagong distrito ng Mirzapur. Sa kalaunan, naitatag ni Khalji ang sarili doon at isinagawa ang matagumpay na mga pagsalakay sa mga rehiyong may mahinang depensa sa silangan.<ref>{{cite book |editor-last=Sarkar |editor-first=Jadunath |year=1973 |orig-year=First published 1948 |title=The History of Bengal |volume=Volume II: Muslim Period, 1200-1757 |location=Patna |publisher=Academica Asiatica |pages=2–3 |oclc=924890 |quote=granting him in ''jagir'' two ''parganas'' in the south-eastern corner of the modern Mirzāpur district ... having supplanted the petty Gahadvār chiefs of this tract, he began ravaging the open country to the east ... he confined himself to scouring the open country undefended by the field army of any organised State.|language=en}}</ref> ==Mga pananakop== Nagkaroon ng bagong direksyon ang karera ni Khalji nang sinakop niya ang [[Bihar]] noong 1200.<ref>{{cite book |editor-last=Sarkar |editor-first=Jadunath|year=1973 |orig-year=First published 1948 |title=The History of Bengal |volume=Volume II: Muslim Period, 1200-1757 |location=Patna |publisher=Academica Asiatica |page=3 |oclc=924890 |quote=Bakhtyār led his army a second time in the direction of Bihar in the year following the sack of the fortified monastery of that name. This year, ''i.e.'' 1200 A.D., he was busy consolidating his hold over that province.|language=en}}</ref> Nakakuha ang pagsisikap na ito ng pampolitikang impluwensya at kapangyarihan sa korte sa [[Delhi]]. Sa parehong taon, dinala niya ang kanyang puwersa tungo sa Bengal. Habang paparating siya sa lungsod ng Nabadwip, sinasabi na sumulong siya ng napakabilis na 18 mangangabayo lamang mula sa kanyang hukbo ang nakakasabay. Sinakop niya ang Nabadwip mula sa lumang emperador Lakshmana Sena noong 1203.<ref>{{cite web |title=District Website of Nadia |publisher=Government of West Bengal |url=http://nadia.nic.in/Tourism-Details/tourism-details.html}}''Hinango: 11 Enero 2014'' (sa Ingles)</ref> Kasunod nito, nagpatuloy si Khalji upang sakupin ang kabisera at punong lungsod, ang Gaur,<ref>{{cite book |editor-last=Sarkar |editor-first=Jadunath |year=1973 |orig-year=First published 1948 |title=The History of Bengal |volume=Volume II: Muslim Period, 1200-1757 |location=Patna |publisher=Academica Asiatica |page=8 |oclc=924890 |quote=Bakhtyār fairly completed his conquest of the Varendra tract with the ... city of Gaur before the year 599 A.H.|language=en}}</ref> at pumasok sa karamihan ng Bengal.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Amulyachandra |date=1954 |title=Rajagriha and Nalanda |series=Institute of Indology, volume 4 |location=Calcutta |publisher=Calcutta Institute of Indology, Indian Publicity Society |page=52 |oclc=28533779|language=en}}</ref> Pinaniniwalaan na ang pagsalakay ni Bakhtiyar Khalji ang nagdulot sa lubhang pagkawasak ng mga gusaling [[Budista]] sa Odantapuri at Vikramashila na inaakala na mga [[portipikasyon|kuta]] ng kanyang [[hukbo]].<ref name="Hartmut_2002"/> Ipinapahiwatig ng ''Tabaqat-i Nasiri'' ni Minhaj-i-Siraj na winasak ni Bakhtiyar Khalji ang isang Budistang monasteryo<ref name="Hartmut_2002"/> na kinukumpara ng may-akda sa kanyang paglalarawan sa isang lungsod na tinatawag niyang "Bihar", na sa natutunan ng mga sundalo na ''vihara'' ang tawag dito.<ref name="Andre_2002">{{cite book |author=André Wink |title=Al-Hind: The Slave Kings and the Islamic conquest, 11th-13th centuries |url=https://books.google.com/books?id=uQ7k2vQlYxEC&pg=PA147 |year=2002 |publisher=BRILL |isbn=0-391-04174-6 |pages=146–148|language=en}}</ref> Sang-ayon sa Amerikanong iskolar na si Hartmut Scharfe, ipinapahiwatig ng mga sangguniang [[Tibet]]ano na ang monasteryong tinutukoy ay 'yung nasa Vikramashila;<ref name="Hartmut_2002"/> naniniwala ang mananalaysay na si André Wink na ang monasteryong ito ay Odantapuri.<ref name="Andre_2002"/> Sang-ayon sa Budistang iskolar noong [[ika-17 dantaon]] na si Taranatha, pinuksa ng mga mananakop ang maraming monghe sa Odantapuri, at sinira ang Vikramashila.<ref name="Andre_2002"/> Sinabi ng [[peregrino]]ng Tibetanong si Dharmasvamin, na bumisita sa rehiyon noong ika-13 siglo, na ganap na nawasak ang Vikramashila ng mga mananakop na Turushka (Turko), at ang Nalanda ay tirahan ng isang kumander ng militar na Turushka.<ref name="Andre_2002"/> ==Kamatayan at kinalabasan== Umalis si Ikhtiyar al-Dīn Muḥammad Khalji sa bayan ng Devkot noong 1206 upang atakihin ang Tibet, na iniwan si Ali Mardan Khalji sa Ghoraghat Upazila upang bantayan ang silangang hangganan mula sa kanyang punong-himpilan sa Barisal. Natamo ng mga puwersa ni Khalji ang nakakapinsalang pagkatalo sa mga kamay ng gerilyang Tibetano sa [[Lambak]] ng Chumbi noong ekspedisyon niya sa Tibet sa pamamagitan ng di-pamilyar na [[Bulubundukin|bulubunduking]] lupain, na nagpuwersa sa kanya na umatras. Nagbalik si Khalji sa Devkot na may mga isang daan na nanatiling mga sundalo. Nang bumalik si Ikhtiyar Khalji habang nakaratay sa sakit sa Devkot, pinaslang siya ni Ali Mardan.<ref name="Sengupta2011">{{cite book |author=Nitish K. Sengupta |title=Land of Two Rivers: A History of Bengal from the Mahabharata to Mujib |url=https://books.google.com/books?id=kVSh_TyJ0YoC&pg=PA63 |date=1 January 2011 |publisher=Penguin Books India |isbn=978-0-14-341678-4 |pages=63–64|language=en}}</ref><ref name="GillYule2010">{{cite book |author1=William John Gill |author2=Henry Yule |title=The River of Golden Sand: The Narrative of a Journey Through China and Eastern Tibet to Burmah |url=https://books.google.com/books?id=Uuk2OQeMwsMC&pg=PA43 |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-01953-8 |pages=43|language=en}}</ref> Pagkatapos nito, hinirang ng mga maharlika ni Khalji si Muhammad Shiran Khalji bilang kahalili ni Bakhtiyar. Naghiganti ang mga tapat na mga tropa sa ilalim ni Shiran Khalji para sa pagkamatay ni Ikhtiyar, at ipinakulong si Ali Mardan. Tumakas sa kalaunan si Ali Mardan sa Delhi at pinukaw ang [[Sultanato ng Delhi|Sultan of Delhi]] na si Qutb al-Din Aibak na salakayin ang Bengal. Nagbalik si Ali Mardan kasama ang gobernador ng Oudh, si Kayemaz Rumi, at pinatalsik si Shiran. Tumakas si Shiran sa Dinajpur kung saan doon siya namatay sa kalaunan.<ref>[http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBengal.htm#Khilji Khilji Malik] (sa Ingles)</ref> Si Ghiyas-ud-din Iwaz Khalji ang humalili. Tumakas si Ali Mardan at ginawang Gobernador ng Bengal ni Qutb-ud-din Aibak, ngunit pinatay noong 1212. Muling naluklok si Ghiyas-ud-din sa kapangyarihan at nagdeklara ng kalayaan.<ref name="Chandra4143">{{cite book |last=Chandra |first=Satish |date=2004 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals-Delhi Sultanat (1206–1526) – Part One |url=https://books.google.com/books?id=L5eFzeyjBTQC |publisher=Har-Anand Publications |pages=41–43 |isbn=9788124110645|language=en}}</ref> ==Pamana== Sumalat si Al Mahmud, isang nangungunang [[panulaan|manunula]] mula sa [[Bangladesh]], ng isang [[aklat]] ng mga tula na pinamagatang ''Bakhtiyarer Ghora'' (''Mga Kabayo ng Bakhtiyar'') noong unang bahagi ng dekada 1990.<ref>{{cite web |title=Al Mahmud |publisher=Truly Bangladesh |url=http://www.trulybangladesh.com/en/index.php?option=com_content&view=article&id=335:al-mahmud-&catid=90:contemporary-authors&Itemid=110 |access-date=22 Enero 2014|language=en}}</ref> Isinalarawan niya si Khalji bilang ang kapuri-puring [[bayani]] ng [[Muslim]] na pananakop ng Bengal. Noong pamumuno ni Bakhtiyar, nakamit ng Islam ang isang malaking bilang ng mga sumampalataya sa Indya.<ref name="Arnold18961">{{cite book |last=Arnold |first=Sir Thomas Walker |year=1896 |title=The Preaching of Islam: A History of the Propagation of the Muslim Faith |url=https://archive.org/details/bub_gb_O45CAAAAIAAJ/page/n245 |publisher=Archibald Constable and Co |pages=227–228|language=en}}</ref> Pinag-utos ni Muhammad Bakhtiyar Khalji ang pagbasa ng Khutbah at ang paglagay ng pangalan niya sa mga barya. Lumitaw ang mga [[mosque]], madrasa, at khanqah sa bagong mga tirahan ng Islam sa pamamagitan ng pagtingkilik ni Bakhtiyar, at ginaya ang kanyang halimbawa ng kanyang mga Amir.<ref>{{cite book |last=Ichimura |first=Shōhei |title=Buddhist Critical Spirituality: Prajñā and Śūnyatā |url=https://books.google.com/books?id=xTW6XNxOxbkC&pg=PA65 |year=2001 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-1798-2 |page=65 (tanda 87)|language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Sen |first=Gertrude Emerson |date=1964 |title=The Story of Early Indian Civilization |url=https://archive.org/details/bwb_Y0-EDN-173 |publisher=Orient Longmans |oclc=610346317|language=en}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Kasaysayan ng Bangladesh]] tmphkb9takjpqdiahwq1kn5r40hvk8p 0 305840 2204775 2192984 2026-04-24T20:43:47Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204775 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Compass Rose English South.svg|right|thumb|250x250px|Isang aguhon na mayroong timog na nakaturo sa ilalim.]] Ang '''timog ''' (Kastila: {{lang|es|sur}}, Ingles: {{lang|en|south}}, Sebwano: {{lang|ceb|habagatan}}, Iloko: {{lang|ilo|abagatan}}, Kapampangan: {{lang|pam|mauli/abagatan}}, Gitnang Bikol: {{lang|bcl|habagatan}}, Hiligaynon: {{lang|hil|bagatnan}}) ay isa sa mga [[direksiyong kardinal]] o mga [[punto ng aguhon]]. Kabaligtaran ng [[hilaga]] ang timog, at [[patayo]] ito sa parehong [[kanluran]] at [[silangan]]. Ginagamit ito sa pagturo sa lugar o posisyong matatagpuan sa babang bahagi ng mapa o kaya mula sa isang indibidwal. Malimit na dinadaglat ang ''south'' bilang '''S''' sa wikang Ingles. == Nabegasyon == [[Talaksan:Joaquín Torres García - América Invertida.jpg|thumb|''América Invertida'', ginuhit ng alagad ng sining mula sa [[Urugway]] na si [[Joaquín Torres-García]] noong 1943]] Sang-ayon sa kinaugaliang [[pamantayan]], timog ang ''ibabang panig'' ng isang [[mapa]], ngunit may mga mapang sumasalungat sa pamantayang ito, iyong nasa taas ang timog.<ref>{{cite web |url=http://flourish.org/upsidedownmap/ |title=The Upsidedown Map Page |publisher=flourish.org |access-date=Disyembre 2, 2013}}</ref> Upang makapunta sa timog gamit ang [[Aguhon (panturo)|aguhon]] para sa [[nabegasyon]], kinakailangan ng isang indibidwal na itakda sa 180° ang [[Sanggunian (nabegasyon)|sanggunian]] (''bearing'') o [[azimuth]]. Maaari namang nasa timog nang bahagya ang [[Araw]] kapag oras ng tanghali, kung ang sumusubaybay ay nasa [[Hilagang Emisperyo]] sa labas ng [[tropiko]].<ref>{{cite web |url=http://www.learn-orienteering.org/old/lesson1.html |title=How to use a compass |publisher=Learn Orienteering |access-date=Disyembre 2, 2013}}</ref> == Timog Polo == Tinatawag na [[Timog Polo]] (o Heograpikong Polong Timog) ang tunay na timog na isang dulo ng aksis na iniikutan ng [[Daigdig]]. Matatagpuan ito sa [[Antarktika]]. Hindi kalayuan naman matatagpuan ang [[timog magnetikong polo]] na siyang direksiyong patungo sa timog ng [[magnetikong field ng Daigdig]].<ref>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/products/geomagnetism-frequently-asked-questions |title=Geomagnetism Frequently Asked Questions |publisher=National Geophysical Data Center |access-date=Disyembre 2, 2013}}</ref> Si [[Roald Amundsen]] ng [[Noruwega]]{{efn|group=TGLName|name=Nor}} ang unang taong [[Ekspedisyon ni Amundsen sa Timog Polo|nakarating sa Timog Polo]], noong ika-14 ng Disyembre, 1911. Napilitang umatras ang naunang manggagalugad na si [[Ernest Shackleton]] mula sa [[Reyno Unido]] (UK), noong malapit na siya sa Timog Polo.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/amex/ice/peopleevents/pandeAMEX87.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20000129220238/http://www.pbs.org/wgbh/amex/ice/peopleevents/pandeAMEX87.html |url-status=dead |archive-date=Enero 29, 2000 |title=Roald Amundsen |publisher=Public Broadcasting Service |access-date=Disyembre 2, 2013}}</ref> == Heograpiya == Tumutukoy ang [[Pandaigdigang Hilaga at Pandaigdigang Timog|Pandaigdigang Timog]] sa katimugang hati ng mundo na binubuo ng mga bansang hindi gaanong maunlad sa lipunan at ekonomiya.<ref name=mimko/> Habang 95% ng Pandaigdigang Hilaga ay may sapat na makakain at matitirhan at may maayos na sistema ng edukasyon, tanging 5% lamang ng populasyon sa Pandaigdigang Timog ang may sapat na makakain at matitirhan. "Kulang sila sa naaangkop na teknolohiya, wala silang katatagang politikal, hindi magkakaugnay ang mga ekonomiya, at umaasa sa pagluwas ng pangunahing mga produkto ang kanilang mga kita sa banyagang salapi."<ref name=mimko>{{cite book |last=Mimiko |first=Oluwafemi |title=Globalization: The Politics of Global Economic Relations and International Business |url=https://archive.org/details/globalizationpol0000mimi |year=2012 |publisher=Carolina Academic |page=[https://archive.org/details/globalizationpol0000mimi/page/46 47]}}</ref> Maaari ding may kaugnayan sa espesipikong mga bansa ang salitang "timog", lalo na sa mga instansiya ng kapansin-pansing mga pagkakahati sa kalinangan o ekonomiya. Halimbawa rito ang [[Katimugang Estados Unidos]] na binubukod ng [[linya ng Mason–Dixon]] sa [[Hilagang-silangang Estados Unidos]]. Isa pang halimbawa ang [[Katimugang Inglatera]] na walang kapantay sa [[Hilagang Inglatera]] kung politika at ekonomiya ang pagbabatayan. Madalas na tumutukoy ang [[Katimugang Balisuso]] (''Southern Cone'') sa pinakatimog na lugar ng [[Timog Amerika]] sa hugis ng isang baligtad na "[[balisuso]]" na mistulang isang malaking tangway. Sumasaklaw ito sa [[Argentina]], [[Tsile]], [[Paraguay]], [[Urugway]], at sa katimugan ng [[Brasil]] na binubuo ng mga estado ng [[Rio Grande do Sul]], [[Santa Catarina (estado)|Santa Catarina]], [[Paraná (estado)|Paraná]] at [[São Paulo (estado)|São Paulo]]. Bihirang sinasama ang [[Bulibya]] sa kahulugang ito.{{efn|group=TGLName|name=TimogAm}} Sa pinakaeksaktong kahulugan, kinabibilangan lamang ng Tsile, Argentina, at Urugway ang Katimugang Balisuso. Pinangalanang [[Timog Aprika]] ang bansa dahil sa kinaroroonan nito sa katimugang dulo ng Aprika. Pinangalanan itong [[Unyon ng Timog Aprika]] nang mabuo ang bansa, at sumasalamin ito sa pinagmulan nito bilang pagkakaisa ng apat na dating hiwalay na mga kolonyang Briton. Hango naman ang pangalan ng [[Australya]] sa salitang Latin na ''[[Terra Australis]]'' ("Katimugang Lupain"). Ginamit ang pangalan na ito sa isang ipotetikong kontinente [[Timog Emisperyo]] mula pa noong sinaunang panahon. == Sa Pilipinas == [[Talaksan:Sitangkai from Tumindao Channel.jpg|thumb|Sitangkai na tanaw mula sa Bambang ng Tumindao]] Sa [[Pilipinas]], ang [[Dagat Celebes]] ay ang anyong tubig na nasa timog ng bansa. Pinakatimog na pulo ang [[Pulo ng Saluag]] na matatagpuan sa lalawigan ng [[Tawi-Tawi]] sa [[Mindanao]].<ref>{{Cite web |date=Hunyo 10, 2020 |title=Saluag Island is a Paradise in Southernmost Philippines - Travel to the Philippines |url=http://www.traveltothephilippines.info/2020/06/10/saluag-island-is-a-paradise-in-southernmost-philippines/ |access-date=Hulyo 16, 2022 |archive-date=Enero 15, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115161302/http://www.traveltothephilippines.info/2020/06/10/saluag-island-is-a-paradise-in-southernmost-philippines/ |url-status=dead }}</ref> Ang mga karatig-bansang nasa timog ay ang [[Indonesya]], [[Brunei]], at [[Malaysia]], na pawang may sakop sa pulo ng [[Borneo]]. Kilala ang bayan ng [[Sitangkai]], ang pinakatimog na bayan sa Pilipinas na matatagupan sa lalawigan ng Tawi-Tawi, bilang "[[Venecia]] ng Pilipinas" (''Venice of the Philippines'') dahil bangka ang pangunahing uri ng kanilang transportasyon.<ref>{{cite news |url=https://newsinfo.inquirer.net/1496123/bangsamoro-lawmaker-wants-hospital-built-in-southernmost-town-of-ph |title=Bangsamoro lawmaker wants hospital built in southernmost town of PH |last=Francisco |first=Carmelio Q. |date=Oktubre 2, 2021 |work=Inquirer.net |access-date=Nobyembre 8, 2025}}</ref> ;Mga palayaw na may mga titulong "Timog" Nakikipagtagisan ang [[Lungsod ng Cebu]] at [[Lungsod ng Iloilo]] sa titulong "Reynang Lungsod ng Timog", subalit sa mga nakalipas na taon mas ikinakabit ang titulong ito sa Lungsod ng Cebu, dahil sa pagiging mahalagang sentro ito ng kalakalan, negosyo, edukasyon, at pangangalagang pangkalusugan pati na sa pagkakaroon ng mabilis na pag-unlad sa timog ng [[Malawakang Maynila]].<ref>{{cite news |url=https://www.philstar.com/the-freeman/opinion/2020/02/24/1995610/cebu-city-original-and-only-true-queen-city-south |title=Cebu City, the original and only true Queen City of the South |last=Jimenez |first=Josephus B. |date=Pebrero 24, 2020 |work=The Freeman |access-date=Nobyembre 8, 2025}}</ref> Gayunpaman, simula noong 2013 sinisikap ng pamahalaan ng Lungsod ng Iloilo na makuha muli ang titulo.<ref>{{Cite news |last=Pineda |first=Leonard |date=Pebrero 7, 2013 |title=Mabilog to regain 'Queen City of the South' title for Iloilo |work=Philippine Information Agency |url=http://www.pia.gov.ph/news/index.php?article=2421360215897 |access-date=Nobyembre 9, 2025 |archive-url=https://archive.today/20130705182135/http://www.pia.gov.ph/news/index.php?article=2421360215897 |archive-date=Hulyo 5, 2013}}</ref> Naunang nakuha ng Lungsod ng Iloilo ang pagkilala nang iginawad ng noo'y Reynang Rehente ng Espanya ang titulong "Royal na Lungsod ng Timog" sa lungsod noong ika-5 ng Oktubre, 1889, bilang pagkilala sa ekonomikong kaunlaran nito noong ika-18 at ika-19 na mga dantaon.<ref>{{Cite web |date=Enero 17, 2020 |title=Iloilo City: The Royal City of the South |url=https://www.lamudi.com.ph/journal/iloilo-city-guide/ |access-date=Nobyembre 9, 2025 |website=Lamudi}}</ref> Sa kabilang banda, tinaguriang "Haring Lungsod ng Timog" ang [[Lungsod ng Dabaw]] dahil sa matatag na ekonomiya at impraestruktura at bilang makapangyarihang lungsod sa larangan ng ekonomiya sa buong Mindanao.<ref>{{cite news |url=https://popdavao.com/2023/11/26/davao-city-distinctions-and-superlatives/ |title=Davao City: Distinctions and Superlatives |last=Alba |first=Emman |date=Nobyembre 26, 2023 |work=Pop Davao Philippines |access-date=Nobyembre 9, 2025}}</ref> Ang "Munting Hong Kong ng Timog" (''Little Hong Kong of the South'') ang palayaw ng lungsod ng [[Pagadian]] dahil sa maburol na lupain nito, na kahawig sa lupain ng [[Hong Kong]].<ref>{{cite news |url=https://www.arabnews.com/node/271806 |title=Pagadian: Little Hong Kong of the Southern Philippines |last=Jacinto |first=Al |date=Agosto 22, 2005 |work=Arab News |access-date=Nobyembre 9, 2025}}</ref> Kilala naman ang [[Tagum]] bilang "Pangmusikang Kabisera ng Timog", at idinaraos doon ang taunang pista na Musikahan sa Tagum.<ref>{{cite news |url=https://lifestyle.inquirer.net/93549/tagum-citys-musikahan-festival-fills-troubled-mindanao-with-the-sounds-of-music/ |title=Tagum City’s Musikahan festival fills troubled Mindanao with the sounds of music |last=Tiu |first=Jilson S. |date=Marso 11, 2013 |website=Lifestyle.inq |access-date=Nobyembre 9, 2025}}</ref> == Talababa == {{notelist|group=TGLName|refs= {{efn|group=TGLName|name=Nor|''Norway'': Noruwega (Panganiban). Pinagmulan: Panganiban, Jose Villa. ''Concise English-Tagalog Dictionary.'' (1969).}} {{efn|group=TGLName|name=TimogAm|Mga salitang Tagalog ng ilang bansa. ''Bolivia'': Bulibya (Panganiban); ''Brazil'': Brasil (Panganiban), ''Chile'': Tsile (Panganiban), ''Uruguay'': Urugway (Panganiban). Pinagmulan: Panganiban, Jose Villa. ''Concise English-Tagalog Dictionary.'' (1969).}} }} == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga kawingan == * [https://diksiyonaryo.ph/search/timog Kahulugan sa Diksiyonaryo.ph] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210521210625/https://diksiyonaryo.ph/search/timog |date=2021-05-21 }} {{Compass direction}} [[Kategorya:Oryentasyon (heometriya)]] 3qh4wmhvq5arj71mg5gda51zyfass5n 0 305845 2204801 2192506 2026-04-24T21:05:47Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204801 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Compass Rose English North.svg|right|thumb|250x250px|Isang kompas na may puntong hilaga na nakaturo sa taas.]] Ang '''hilaga''' (Kastila: {{lang|es|norte}}, Ingles: {{lang|en|north}}, Sebwano: {{lang|ceb|amihanan}}, Iloko: {{lang|ilo|amianan}}, Kapampangan: {{lang|pam|pangulu/amianan}}, Gitnang Bikol: {{lang|bcl|amihanan}}, Hiligaynon: {{lang|hil|aminhan}}) ay isa sa mga [[direksiyong kardinal]] o mga [[punto ng aguhon]]. Kabaligtaran ng [[timog]] ang hilaga, at [[patayo]] ito sa parehong [[kanluran]] at [[silangan]]. Ang ''hilaga'' ay isang [[pangngalan]], [[pang-uri]], o [[pang-abay]] na tumutukoy sa [[Direksiyon (heometriya)|direksiyon]] o [[heograpiya]]. Tinutukoy rin nito ang direksiyon sa kanan ng isang tao na nakaharap sa lubugan ng araw. Malimit na dinadaglat ang ''north'' bilang '''N''' sa wikang Ingles. Nagmula ang salitang Latin na ''borealis'' sa salitang [[Sinaunang Griyego|Griyego]] na ''boreas'' ("hilagang hangin") na binigyang-katauhan bilang [[Boreas]], ang diyos ng hilagang hangin at ama nina [[Boreadas|Calais at Zetes]], ayon kay [[Ovid]]. Nagmula naman ang salitang ''septentrionalis'' sa ''septentriones'' o ang "pitong araro na kapong baka", na isang pangalan ng ''[[Ursa Mayor]]''. Ipinangalan ang salitang Griyego na ''arktikós'' ({{lang|el|ἀρκτικός}}) sa parehong konstelasyon, at nagmula rito ang salitang "[[Artiko]]". == Pagmamapa at nabegasyon == Hilaga ang ''itaas na panig'' ng isang [[mapa]], batay sa kinaugaliang [[pamantayan]]. Upang makapunta sa hilaga gamit ang [[Aguhon (panturo)|aguhon]] para sa [[nabegasyon]], kinakailangan ng isang indibidwal na itakda sa 0° o 360° ang [[Sanggunian (nabegasyon)|sanggunian]] (''bearing'') o [[azimuth]]. Ang paglalakbay nang tuwid sa hilaga ay pagtatahak ng isang linyang [[Meridyano (heograpiya)|meridyano]] pataas. Kinikilalang pangunahing direksiyon ang hilaga sa [[kalinangang Kanluranin]]: * Ginagamit ang hilaga upang matukoy ang ibang mga direksiyon, tahasan man o hindi. * Kadalasang tumutugma sa hilagang dulo ng ipinakikitang lugar ang (biswal na) mga gilid sa itaas ng mga mapa, maliban kung tahasang nakasaad ang kataliwasan o itinuturing na mas kapaki-pakinabang ang mga [[palatandaang pook]] para sa lupaing iyon kaysa mga tiyak na direksiyon. * Sa konteksto ng alinmang mga bagay sa kalawakan, malimit na tumutukoy ang "hilaga" sa panig na tila umiikot nang pakaliwa kapag tiningnan mula sa kalayuan sa kahabaan ng aksis ng pag-ikot. Ngunit binibigyang-kahulugan ng [[Pandaigdigang Unyong Astronomiko]] (IAU) ang [[Heograpikong polo|heograpikong hilagang polo]] ng isang [[planeta]] o mga buwan nito sa [[Sistemang Solar]] bilang planetaryong polo na nasa parehong emisperyong selestiyal na may kaugnayan sa [[hindi nagbabagong plano]] ng Sistemang Solar, bilang hilagang polo ng Daigdig.<ref name="report">{{Cite journal | doi = 10.1007/s10569-010-9320-4 | title = Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements: 2009 | url = http://astropedia.astrogeology.usgs.gov/alfresco/d/d/workspace/SpacesStore/28fd9e81-1964-44d6-a58b-fbbf61e64e15/WGCCRE2009reprint.pdf | journal = Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy | volume = 109 | issue = 2 | pages = 101–135 | year = 2010 | last1 = Archinal | first1 = Brent A. | last2 = A'Hearn | first2 = Michael F. | last3 = Bowell | first3 = Edward G. | last4 = Conrad | first4 = Albert R. | last5 = Consolmagno | first5 = Guy J. | display-authors = 5 | last6 = Courtin | first6 = Régis | last7 = Fukushima | first7 = Toshio | last8 = Hestroffer | first8 = Daniel | last9 = Hilton | first9 = James L. | last10 = Krasinsky | first10 = George A. | last11 = Neumann | first11 = Gregory A. | last12 = Oberst | first12 = Jürgen | last13 = Seidelmann | first13 = P. Kenneth | last14 = Stooke | first14 = Philip J. | last15 = Tholen | first15 = David J. | last16 = Thomas | first16 = Paul C. | last17 = Williams | first17 = Iwan P. | bibcode = 2011CeMDA.109..101A | s2cid = 189842666 | access-date = Abril 7, 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304065344/http://astropedia.astrogeology.usgs.gov/alfresco/d/d/workspace/SpacesStore/28fd9e81-1964-44d6-a58b-fbbf61e64e15/WGCCRE2009reprint.pdf | archive-date = Marso 4, 2016 | url-status = dead }}</ref> Nangangahulugan itong umiikot ang ilang bagay sa retrograde na kilos, tulad ng [[Urano]]: kung tanaw mula sa IAU north, pihit pakanan ang pag-ikot nito. == Magnetikong hilaga at deklinasyon == [[Talaksan:Magnetic declination.svg|thumb|Halimbawa ng magnetikong deklinasyon. Ang heograpiko o tunay na hilaga ay kinakatawan ng N_g, ang magnetikong hilaga ay kinakatawan ng N_m, at ang magnetikong deklinasyon ay kinakatawan ng δ.]] Kawili-wiki ang [[hilagang magnetikong polo]] dahil ito ang tinuturong direksiyon na hilaga sa isang gumaganang magnetikong [[Aguhon (panturo)|aguhon]], maski na hindi pa ito inihanda.<ref>{{Cite web |title=True north and magnetic north: what's the difference? |url=https://www.rmg.co.uk/stories/topics/true-north-magnetic-north-whats-difference |access-date=Oktubre 27, 2022 |website=www.rmg.co.uk |language=en}}</ref> Tinatawag na [[magnetikong deklinasyon]] ang diperensiya sa pagitan nito at ng tunay na hilaga. Sa maraming mga layunin at pangyayari, katanggap-tanggap naman ang pagkakamali sa direksiyon na bunga ng pagbabalewala ng pagkakaiba ng dalawa. Para naman sa iba, maaaring malutas ang suliranin na ito sa pamamagitan ng kasangkapan o diskarte ng pag-iisip ng isang indibidwal batay sa ipinapalagay na kaalaman sa naaayong deklinasyon. Ngunit hindi makatwiran ang dapat na ituring sa payak na panlalahat ng paksa, at malamang na sumasalamin ito sa popular na mga maling akala ukol sa [[Magnetikong field ng Daigdig|magnetismo sa Daigdig]]. Malinaw na nakasaad ang pampook na deklinasyon, para sa madaling pagwawasto ng aguhon sa tunay na hilaga, ang mga mapang inilaan para sa paggamit sa ''orienteering'' gamit ang aguhon. Maaari ding nakasaad sa mga mapa ang [[parilyang hilaga]] (''grid north''), isang katawagan sa nabegasyon na tumutukoy sa pahilagang direksiyon sa kahabaan ng mga linyang parilya ng isang [[proyeksiyon ng mapa]]. == Papel ng hilaga bilang pangunahing direksiyon == Nagbibigay ng malinaw na pagwawangis sa "itaas" na direksiyon ang nakikitang pag-ikot ng kalangitan sa gabi sa paligid ng nakikitang [[polong selestiyal]]. Dahil dito, hindi arbitraryo – kahit man lang sa mga astronomo – ang pagpili ng hilaga bilang katumbas ng "taas" sa Hilagang Emisperyo, o ang timog bilang katumbas ng "baba" sa Timog Emisperyo, bago pa ang pandaigdigang pakikipagtalastasan.<ref> Compare: {{cite book | last1 = Busenbark | first1 = Ernest | year = 1949 | title = Symbols, Sex, and the Stars | url = https://books.google.com/books?id=XvUONxT9Oh8C | location = San Diego, California | publisher = Book Tree | publication-date = 1997 | page = 133 | isbn = 9781885395191 | access-date = Disyembre 5, 2019 | quote = ''Throughout the world, the east or sunrise point was the prime direction and signified light, life, and birth. The west and southwest were the land of the dead. Temples, cathedrals and churches were oriented to the sunrise point at the vernal equinox, to the summer solstice, or to the sunrise point on the day sacred to the saint to whom the church was dedicated. In China, however, the temple of the sun at Pekin was oriented to the sun at the time of the winter solstice.'' }} </ref> (Tandaan: walang litaw na katumbas ng [[Polaris|Hilagang Bituin]] sa Timog Emisperyo.) Sa kabilang banda, kinilala sa mga kalinangang Tsino at Islamiko ang timog bilang naaangkop na dulo sa "taas" para sa mga mapa.<ref>{{cite web|url= http://www.bbc.com/future/story/20160614-maps-have-north-at-the-top-but-it-couldve-been-different|title= Maps have 'north' at the top, but it could've been different|first=Caroline|last= Williams|website= Bbc.com|date=Hunyo 15, 2016|access-date= Nobyembre 10, 2017 | quote =''Early Islamic maps favoured south at the top because most of the early Muslim cultures were north of Mecca, so they imagined looking up (south) towards it [...].''}}</ref> Sa mga kultura ng [[Polynesia]] na may pagpapahalaga sa nabegasyon, tinutukoy naman ng mga hangin ang mga [[direksiyong kardinal]], nangingibabaw man iyong pampook o pangninuno.<ref> {{cite book | last1 = Fornander | first1 = Abraham | author-link1 = Abraham Fornander | last2 = Stokes | first2 = John F. G. | chapter = Names or cardinal points [...] | title = An Account of the Polynesian Race: Its Origins and Migrations, and the Ancient History of the Hawaiian People to the Times of Kamehameha I | year = 1878 | url = https://books.google.com/books?id=n8UNAAAAQAAJ | volume = 1 | location = London | publisher = Trübner & Company | publication-date = 1878 | page = 18 | access-date =Disyembre 5, 2019 | quote = ''In the Tonga Islands, ''Hahagi'' means the northern and eastern side of an island, and ''Hihifo'' means the southern and western side. The first is derived from the preposition Hagi, 'up, upward;' the latter from the preposition Hifo, 'down, downward.' In many of the other Polynesian groups the expressions 'up' and 'down' [...] are used with reference to the prevailing trade-winds. One is said to 'go up' when travelling against the wind, and to 'go down' when sailing before it. [...] In New Zealand the north was conventionally called ''Raro'', 'down,' and the south ''Runga'', or 'up.''' }} </ref> Sa [[kalinangang Kanluranin]]: * Madalas na ginuguhit ang mga mapa na nasa itaas ang alinman sa dalawa: tunay na hilaga o magnetikong hilaga. * Nasa itaas ang [[Hilagang Polo]] sa mga [[globo]] ng Daigdig, o nasa itaas na hati kung nakalihis sa patayong puwesto ang kinakatawan ng aksis ng planeta sa globo (karaniwan sa taglay nitong anggulo na kaugnay sa aksis ng pag-ikot ng Daigdig). * Karaniwang tinatatakan ang mga mapa upang itukoy kung anong katumbas sa isang direksiyon ng Daigdig ang direksiyon sa mapa, ** kadalasan ng isang ''arrow'' na nakaturo sa kinatawan ng tunay na hilaga sa mapa, ** paminsan-minsan ng isang ''arrow'' na nakaturo sa kinatawan ng magnetikong hilaga sa mapa, o dalawang mga ''arrow'' na nakaturo sa parehong tunay at magnetikong hilaga, ** paminsan-minsan ng isang {{ILL|rosas ng aguhon|en|Compass rose}}, at kung gayon, kalimitang sa mapang nasa taas ang hilaga at mas litaw na itinatampok ang hilaga kaysa ibang punto ng aguhon. * Pagwawangis sa hilaga ang "taas" (''up''). Sinimulan ng astronomong Griyegong si [[Ptolomeo]] ang kaisipan na dapat palaging "nasa taas" ang hilaga at nasa kanan ang silangan.<ref>{{Cite journal |last=Jian, Baruch |first=Li, John |date=Hunyo 2011 |title=Can you find south using your watch? |journal=Astronomy & Geophysics |volume=52 |issue=3 |pages=3.12–3.14|doi=10.1111/j.1468-4004.2011.52312.x |bibcode=2011A&G....52c..12J |doi-access=free }}</ref> Ipinapalagay ng historyador na si [[Daniel Boorstin]] na ganoon ang pagtrato sa hilaga dahil nasa Hilagang Emisperyo ang tanyag na mga lugar sa mundo at mas madaling pag-aralan ang mga lugar na ito kung nasa kanang bahaging itaas ng patag na mapa ang mga ito.<ref>{{Cite book|title=The Discoverers|url=https://archive.org/details/discoverers0000boor_v7l3|author=Daniel Boorstin|year=1983|page=[https://archive.org/details/discoverers0000boor_v7l3/page/98 98]|publisher=Random House/J.M.Dent & Sons}}</ref> Kadalasang iniuugnay ang hilaga sa malalamig na mga klima dahil nasa Hilagang Emisperyo ang karamihan sa matataong mga lupain sa mundo. Dumaraan ang [[Bilog ng Artiko]] sa [[Karagatang Artiko]], [[Noruwega]], [[Sweden]], [[Pinlandiya]], [[Rusya]], estado ng [[Alaska]] sa [[Estados Unidos]], mga tatlong teritoryo sa [[Kanada]] ([[Yukon]], [[Northwest Territories]] at [[Nunavut]]), [[Greenland]] ng [[Dinamarka]] at [[Iceland]].{{efn|group=TGLName|name=NH}} == Mga papel ng kanluran at silangan bilang kalakip na mga suplementong direksiyon == Bagama't sumasalamin sa mga arbitraryong salik ng nakaraan{{alin|date=Enero 2016}} ang pagpili ng hilaga bilang pangunahing direksiyon sa halip ng timog, hindi kasinlikas na pagpipilian ang kanluran at silangan tulad sa unang tingin. Ang karaniwang mga kahulugan ng mga ito ay, "kung saan lumulubog ang araw" para sa kanluran at "kung saan sumisikat ang araw" para sa silangan. Gayunpaman, maliban sa ekwador, kung pagsasama-samahin ang mga kahulugang ito, ipinahihiwatig na: * hindi magiging 180° ang pagitan ng kanluran at silangan, at sa halip ay magkakaiba sa 180° nang doble sa degree ng latitud ng pinag-uusapang lokasyon, at * bahagyang magbabago ang kanluran at silangan araw-araw, at kapansin-pansin ang pagbabagong ito sa paglipas ng taon sa mga [[Klimang templada|sonang templada]]. Gamit ang tumpak na astronomiyang-bayan (''folk astronomy''), nararating ng mga tao noong [[Panahong Bato]] o ng [[mga Selta]] ang silangan at kanluran sa pamamagitan ng pagtatala ng mga direksiyon ng pagsikat at paglubog (mas mainam higit sa isang beses na pagtala ng pagsikat at paglubog) at pagpili ng isa sa dalawang magkasalungat na direksiyong nasa kalagitnaan ng pagitan ng dalawa bilang pangunahing direksiyon. Batay sa tunay na kahulugan sa astronomiyang-bayan, ang kanluran at silangan ay "ang mga direksiyon na pinakamalapit sa paglubog at pagsikat, ayon sa pagkakabanggit, ng araw (o buwan), isang kanang anggulo mula sa pangunahing direksiyon." == Sa Pilipinas == [[Talaksan:Philippine Island - Batan Islands - NARA - 68156384.jpg|thumb|Pulo ng Y'Ami noong dekada-1930]] Matatagpuan sa hilagang bahagi ng Pilipinas ang lalawigan ng [[Batanes]]. Nasa lalawigang ito ang [[Y'Ami|Pulo ng Y'Ami]] (na tinatawag ding Pulo ng Mavulis) na pinakahilagang pulo ng bansa.<ref>{{Cite web |title=Mavulis Island - The Northernmost Island of the Philippines |url=http://www.travelventours.com/1/post/2017/01/the-northernmost-island-of-the-philippines-mavulis-island.html |date=Enero 24, 2017 |access-date=Hulyo 16, 2022 |website=JAB TRAVEL VENTOURS }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Nasa hilaga ng bansa ang [[Bambang ng Bashi]] na isang makipot na daanang pantubig, at ang bansa ng [[Taiwan]]. ;Mga palayaw na may mga titulong "Hilaga" Binansagang "Primerang Lungsod ng mga Ibanag sa Hilaga" (''Premier Ibanag City of the North'') ang lungsod ng [[Tuguegarao]] sa hilagang Luzon dahil sentro ito ng pagpapanatili at pagpapaunlad ng kalinangan at tradisyong Ibanag sa kabila ng pagbabago ng panahon.<ref>{{cite web |url=https://pia.gov.ph/news/pia-deped-stage-first-ibanag-quiz-bee/ |title=PIA, DepEd stage first Ibanag Quiz Bee |last=Baccay |first=Oliver T. |date=Oktubre 24, 2025 |work=Philippine Information Agency |access-date=Nobyembre 9, 2025}}</ref> == Tingnan din == * {{ILL|Nordisidad|en|Nordicity}} * [[Talaan ng pinakahilagang mga bagay]] == Talababa == {{notelist|group=TGLName|refs= {{efn|group=TGLName|name=NH|Mga salitang Tagalog ng ilang bansa. ''Canada'': Kanada (Panganiban at Padre English); ''Denmark'': Dinamarka (Panganiban); ''Finland'': Pinlandiya (Panganiban), ''Norway'': Noruwega (Panganiban). Pinagmulan: a) Panganiban, Jose Villa. ''Concise English-Tagalog Dictionary.'' (1969). b) English, James. ''English-Tagalog Dictionary'' (1965) at ''Tagalog-English Dictionary'' (1986).}} }} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga kawingan == * [https://diksiyonaryo.ph/search/hilaga Kahulugan sa Diksiyonaryo.ph] * {{Wiktionary-inline}} {{Compass direction}} [[Kategorya:Oryentasyon (heometriya)]] 3eskb7u4xgjvz9z45lraes1o40b8bdn 0 306671 2204695 2204146 2026-04-24T19:43:39Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204695 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit sa tuldik sa unang banggit sa paksa. -->{{IPA notice}} Sa [[ponetika]], '''katínig na pasutsót''' o '''prikatíbo''' ang [[katinig]] na nabubuo sa pamamagitan ng pagpuwersa sa daloy ng hangin sa isang makitid na lagusan na resulta ng pagkiskis ng dalawang artikulador sa isa't-isa.<ref name=":0">{{SOWL}}</ref> Maaaring magmula ito sa kiskisan ng parehong [[Labi (anatomiya)|labi]] kagaya ng kaso ng {{Ipa|[f]}}, ang likurang bahagi ng [[dila]] sa [[ngala-ngala]] tulad sa {{Ipa|[x]}} na makikita bilang ''ch'' sa apelyidong ''[[Johann Sebastian Bach|Bach]]'', o di kaya'y ang gilid ng dila sa likurang ngipin tulad sa ''ll'' sa salitang [[Gales]] na ''Llanelli''. Tinatawag ang prosesong ito bilang '''prikasyón.''' Kabilang sa mga katinig na pasutsot ang mga [[sibilante]], na nabubuo sa pamamagitan ng pagkitid sa daanan ng hangin habang nakapatag ang dila upang gabayan ang hangin palabas. Ilan sa mga halimbawa nito ang {{IPA|[s z ʃ ʒ]}}.<ref name=":0" /> May dalawang katutubong katinig na pasutsot sa wikang Tagalog: {{IPA|[s h]}} (hal. ''salita'', ''halik''). Makikita sa mga hiram na salita ang {{IPA|[f v z ʃ]}} (hal. ''fengshui'', ''valid'', ''zoo'', ''shabu'') na opisyal na bahagi ng pamantayang anyo nito na [[Wikang Filipino|Filipino]] maliban sa {{IPA|[ʃ]}}, na hindi kinokonsiderang isang hiwalay na titik. == Wika == Pinaniniwalaan na ang [[wikang Ubykh]] ang nagtataglay sa pinakamaraming katinig na pasutsot (29, hindi kasama ang {{Ipa|/h/}}) bago itong tuluyang mamatay noong 1992; ilan pa nga sa mga ito ang walang kaakibat na simbolo o tuldik sa IPA. Ikumpara ito sa tinatayang 8.7% ng mga wika sa mundo ang walang ponemikong katinig na pasutsot,<ref>{{Cite web |last=Maddieson |first=Ian |date=2013 |editor-last=Dryer |editor-first=Matthew S. |editor2-last=Haspelmath |editor2-first=Martin |title=Absence of Common Consonants |trans-title=Kawalan ng mga Karaniwang Tunog |url=https://wals.info/chapter/18 |access-date=23 Pebrero 2026 |website=WALS Online |language=en |doi=10.5281/zenodo.13950591}}</ref> lalo na sa mga [[katutubong wika sa Australia]], kung saan pawang nagmumula ang mga kaunting katinig na pasutsot, kung meron man, sa paglipat ng tunog ng mga [[katinig na pasara]] o [[Katinig na padulas|padulas]]; nangyayari rin ito sa ilang mga wika sa [[Bagong Ginea]] at sa [[Timog Amerika]]. Gayunpaman, bagamat walang {{Ipa|/h/}} sa kahit anong mga katutubong wika ng Australia, nagpapakita pa rin ito sa mga imbentaryo ng ibang mga wika na walang tunay na katinig na pasutsot. Tipikal na makikita ang mga wikang nagtatangi sa mga katinig na pasutsot batay sa [[Tunog (ponetika)|tunog]] sa mga kontinente ng [[Europa]], [[Aprika]], at [[Kanlurang Asya]]. Kadalasang wala sa mga wika ng [[Timog Asya|Timog]] at [[Silangang Asya]] (kagaya ng [[wikang Mandarin]], [[Wikang Koreano|Koreano]], at [[mga wikang Austronesyo]]) ang mga matunog na katinig na pasutsot tulad ng {{IPA|[z]}} at {{Ipa|[v]}}. Pawang mga [[alopono]] naman ang mga ito sa ilang mga [[wikang Drabida]] ng India. Medyo bihira rin ang mga matunog na katinig na pasutsot sa [[Mga katutubong wika ng Kaamerikahan|mga katutubong wika]] ng [[Kaamerikahan]]. Sa pangkalahatan, mas bihira sa mga wika na itangi ang mga katinig na pasutsot batay sa tunog kesa sa mga pasara, na makikita lamang sa tinatayang katlo ng lahat ng mga wika sa mundo kumpara sa 60% sa mga katinig na pasara.<ref>{{Cite book |last=Maddieson |first=Ian |title=The World Atlas of Language Structures |url=https://archive.org/details/worldatlasoflang0000unse |date=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-925591-1 |location=Oxford |pages=[https://archive.org/details/worldatlasoflang0000unse/page/26 26]–29 |language=en |trans-title=Ang Atlas ng Mundo sa mga Estraktura ng Wika |chapter=Voicing in Plosives and Fricatives |trans-chapter=Tunog sa mga Katinig na Papigil at Pakiskis}}</ref> Sa kabaligtaran naman, nasa 15% naman ng mga wika ang nagtataglay ng matunog na katinig na pasutsot ngunit walang kapares na walang tunog na katinig na pasutsot. Sa mga ito, nasa 2/3 ang nagtataglay ng ganitong sistema nang walang kahit anong pagtatangi.<ref>{{Cite book |last=Maddieson |first=Ian |title=Patterns of Sounds |url=https://archive.org/details/patternsofsounds0000madd |publisher=Cambridge University Press |year=1984 |isbn=0-521-26536-3 |language=en |trans-title=Mga Pattern ng Tunog}}</ref> == Uri == === Pulmonikong katinig === Nahahati ang mga [[pulmonikong katinig]] na pasutsot sa dalawa: mga [[sibilante]] at di-sibilante, bagamat karaniwang tinatangi lamang ang mga ito para sa mga [[lugar ng artikulasyon]] kung saan posible ang dalawang ito, kagaya halimbawa sa ngipin. Ipinapakita sa susunod na talahanayan sa baba ang mga ito; para sa bawat uri, nasa taas ang di-matunog na anyo nito habang nasa baba ang [[Tunog (ponetika)|matunog]] na anyo nito. Nakalista ang mga ito batay sa lugar mula labi papaloob sa lalamunan. {{table alignment}} {| class="wikitable defaultcenter" |- ! rowspan="2" | Pangalan !! rowspan="2" | IPA ! colspan="4" |Halimbawa |- !Wika !Salita !Kahulugan !Bigkas |- | rowspan="2" | [[Katinig na pasutsot sa parehong labi]] | {{Big|{{IPA link|audio=yes|ɸ}}}} |[[Wikang Hapones|Hapones]] | {{Lang|ja|腐敗}} {{Lang|ja-Latn|fuhai}} |'bulok' |{{IPA|[ɸɯhai]}} |- | {{Big|{{IPA link|audio=yes|β}}}} |[[Wikang Portuges|Portuges]] (Europeo) | {{Lang|pt|sábado}} |'Sabado' |{{IPA|[ˈsaβɐðu]}} |- | rowspan="2" | [[Katinig na pasutsot sa labi-ngipin]] | {{Big|{{IPA link|audio=yes|f}}}} |[[Wikang Olandes|Olandes]] | {{Lang|nl|fiets}} |'bisikleta' |{{IPA|[fiːts]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|v}}}} |[[Wikang Ingles|Ingles]] |{{Lang|en|valve}} |'tubo' |{{IPA|[væɫv]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na pasutsot sa labi-dila]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|θ̼}}}} |[[Wikang Big Nambas|Big Nambas]] |? |'[[hika]]' |{{IPA|[ˈinɛθ̼]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ð̼}}}} |[[Wikang Tangoa|Tangoa]] |? |'bato' |{{IPA|[ð̼atu]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na pasutsot sa labi't paleta]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɥ̊}}}} |[[Wikang Breton|Breton]] |? |'kusina niya' [babae] |{{IPA|[i ˈçᶣizin]}} |- | colspan="5" ! {{N/a}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na pasutsot sa labi't ngala-ngala]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʍ}}}} |[[Wikang Persa|Persa]] (Klasiko) |{{Lang|fa|خواستن}} {{Lang|fa-Latn|xwâstän}} |'nais' |{{IPA|[xʷɑːs.ˈtan]}} |- | colspan="5" ! {{N/a}} |- | rowspan="2" |[[Sibilanteng katinig na pasutsot sa ngipin]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|s̪}}}} |[[Wikang Mandarin|Mandarin]] |{{Lang|zh|三}} {{Lang|zh-Latn|sān}} |'tatlo' |{{IPA|[s̪a̋n]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|z̪}}}} |[[Wikang Pranses|Pranses]] |{{Lang|fr|zèbre}} |'[[sebra]]' |{{IPA|[z̪ɛbʁ]}} |- | rowspan="2" |[[Di-sibilanteng katinig na pasutsot sa ngipin]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|θ}}}} |[[Wikang Swahili|Swahili]] |{{Lang|sw|thamini}} |'halaga' |{{IPA|[θɑˈmini]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ð}}}} |[[Wikang Arabe|Arabo]] |{{Lang|ar|ذهب}} {{Lang|ar-Latn|dhahab}} |'ginto' |{{IPA|[ˈðæhæb]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na pasutsot sa ngipin pagilid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɬ̪}}}} |[[Wikang Noruwego|Noruwego]] (Trondheim) |{{Lang|no|sælt}} |'naibenta' |{{IPA|[s̪aɬ̪t̪]}} |- | colspan="5" ! {{N/a}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na pasutsot sa parehong ngipin]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|h̪͆}}}} |[[Wikang Adyghe|Adyghe]] |{{Lang|ady|дахэ}} {{Lang|ady-Latn|daxɛ}} |'maganda' |{{IPA|[daːh̪͆a]}} |- | colspan="5" ! {{N/a}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na pasutsot sa ngipin-labi]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|f͆}}}} |[[Wikang Groenlandes|Groenlandes]] |{{Lang|kl|tassa aajufffa}} |'ayun na' |{{IPA|[tasːa aːjuf͆ːˠa]}} |- | colspan="5" ! {{N/a}} |- | rowspan="2" |[[Sibilanteng katinig na pasutsot sa gilagid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|s}}}} |[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | colspan="2" |lasa |{{IPA|[ˈlasɐ]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|z}}}} |[[Wikang Malayo|Malay]] |{{Lang|ms|beza}} |'pagkakaiba' |{{IPA|[bezə]}} |- | rowspan="2" |[[Di-sibilanteng katinig na pasutsot sa gilagid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|θ̠}}}} |[[Wikang Islandes|Islandes]] |{{Lang|is|þú}} |'ikaw' |{{IPA|[θ̠uː]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ð̠}}}} |[[Wikang Tseko|Tseko]] |{{Lang|cs|čtyři}} |'apat' |{{IPA|[ˈt͡ʃtɪɹ̝ɪ]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na pasutsot sa gilagid pagilid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɬ}}}} |[[Wikang Gales|Gales]] |{{Lang|cy|tegell}} |'takure' |{{IPA|[ˈtɛɡɛɬ]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɮ}}}} |[[Wikang Zulu|Zulu]] |{{Lang|zu|ukudla}} |'kumain' |{{IPA|[úɠùːɮá]}} |- | rowspan="2" |[[Sibilanteng katinig na pasutsot sa likurang gilagid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʃ}}}} |[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | colspan="2" |siya |{{IPA|[ʃa]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʒ}}}} |[[Wikang Eslobako|Eslobako]] |{{Lang|sk|žena}} |'babae' |{{IPA|[ʒena]}} |- | rowspan="2" |[[Di-sibilanteng katinig na pasutsot sa likurang gilagid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɹ̠̊˔}}}} |[[Wikang Ingles|Ingles]] (RP) |{{Lang|en|crew}} |'kasamahan' |{{IPA|[kɹ̝̠̊ʊu̯]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɹ̠˔ }}}} |[[Wikang Olandes|Olandes]] |{{Lang|nl|meer}} |'lawa' |{{IPA|[meːɹ̠˔]}} |- | rowspan="2" |[[Sibilanteng katinig na pasutsot sa dilang pulupot]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʂ}}}} |[[Wikang Ukranyo|Ukranyo]] |{{Lang|uk|шахи}} {{Lang|uk-Latn|šahy}} |'[[ahedres]]' |{{Ipa|[ˈʂɑxɪ]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʐ}}}} |[[Wikang Polako|Polako]] |{{Lang|pl|żona}} |'asawang babae' |{{IPA|[ˈʐ̻ɔn̪ä]}} |- | rowspan="2" |[[Di-sibilanteng katinig na pasutsot sa dilang pulupot]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɻ̊˔}}}} |[[Wikang Ormuri|Ormuri]] |{{Lang|oru|suř}} |'pula' |{{IPA|[suɻ̝̊]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɻ˔}}}} |[[Wikang Ingles|Ingles]] (Timog Aprika) |{{Lang|en|red}} |'pula' |{{IPA|[ɻ˔ed]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na pasutsot sa dilang pulupot pagilid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ꞎ}}}} |[[Wikang Toda|Toda]] |? |'lambak' |{{IPA|[paɭ̊ ]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|𝼅}}}} |[[Wikang Ao|Ao]] |{{Lang|njo|liru}} |'kumpas' |{{IPA|[li𝼅u]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na pasutsot sa paleta't gilagid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɕ}}}} |[[Wikang Danes|Danes]] |{{Lang|da|sjæl}} |'kaluluwa' |{{IPA|[ˈɕeːˀl]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʑ}}}} |[[Wikang Kastila|Kastila]] (Paraguay) |{{Lang|es|carro}} |'sasakyan' |{{Ipa|[ˈkaʑo]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na pasutsot sa paleta]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ç}}}} |[[Wikang Ungaro|Unggaro]] |{{Lang|hu|kapj}} |'kunin' |{{IPA|[ˈkɒpç]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʝ}}}} |[[Wikang Italyano|Italyano]] (Timog) |{{Lang|it|figlio}} |'anak na lalaki' |{{IPA|[ˈfiʝːo]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na pasutsot sa paleta pagilid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|𝼆}}}} |[[Wikang Turko|Turko]] |{{Lang|tr|dil}} |'dila' |{{IPA|[ˈd̟iʎ̟̊]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʎ̝}}}} |[[Wikang Jebero|Jebero]] |? |'eskopeta' |{{IPA|[iˈʎ̝apa]}} |- | rowspan="2" |[[Tunog sj|Tunog ''sj'']] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɧ}}}} |[[Wikang Suweko|Suweko]] |{{Lang|sv|en skjorta}} |'isang damit' |{{IPA|[ɛŋˈɧʊʈːa]}} |- | colspan="5" ! {{N/a}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na pasutsot sa ngala-ngala]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|x}}}} |[[Wikang Afrikaans|Afrikaans]] |{{Lang|af|groot}} |'malaki' |{{Ipa|[xrʊət]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɣ}}}} |[[Wikang Griyego|Griyego]] |{{Lang|el|γάλα}} {{Lang|el-Latn|gála}} |'gatas' |{{IPA|[ˈɣala]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na pasutsot sa ngala-ngala pagilid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|𝼄}}}} |[[Wikang Wahgi|Wahgi]] |{{Lang|whg|nòⱡ}} |'tubig' |{{IPA|[no𝼄˩]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʟ̝}}}} |[[Wikang Archi|Archi]] |{{Lang|aqc|наӏлъдут}} {{Lang|aqc-Latn|naydut}} |'bughaw' |{{IPA|[naʟ̝dut]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na pasutsot sa tilao]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|χ}}}} |[[Wikang Gales|Gales]] |{{Lang|cy|chwech}} |'anim' |{{IPA|[χweːχ]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʁ}}}} |[[Wikang Hebreo|Ebreo]] |{{Lang|he|עוֹרֵב}} {{Lang|he-Latn|orev}} |'uwak' |{{IPA|[ʔoˈʁ̞ev]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na pasutsot sa lalaugan]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ħ}}}} |[[Wikang Maltes|Maltes]] |{{Lang|mt|wieħed}} |'isa' |{{IPA|[wiːħet]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʕ}}}} |[[Wikang Danes|Danes]] |{{Lang|da|ravn}} |'uwak' |{{IPA|[ʕ̞ɑ̈wˀn]}} |- | rowspan="2" |[[Katinig na pasutsot sa tagukan]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|h}}}} |[[Wikang Tagalog|Tagalog]] | colspan="2" |tahimik |{{IPA|[tɐˈhimɪk]}} |- |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɦ}}}} |[[Wikang Koreano|Koreano]] |{{Lang|ko|여행}} {{Lang|ko-Latn|yeohaeng}} |'lakbay' |{{IPA|[jʌɦεŋ]}} |} === Di-pulmonikong katinig === {| class="wikitable defaultcenter" |- ! rowspan="2" | Pangalan !! rowspan="2" | IPA ! colspan="4" |Halimbawa |- !Wika !Salita !Kahulugan !Bigkas |- | [[Palabas na katinig na pasutsot sa parehong labi]] | {{Big|{{IPA link|audio=yes|ɸʼ}}}} |[[Wikang Yuchi|Yuchi]] | {{Lang|yuc|f̓asę}} |'magandang gabi' |{{IPA|[ɸʼasẽ]}} |- |[[Palabas na katinig na pasutsot sa labi-ngipin]] | {{Big|{{IPA link|audio=yes|fʼ}}}} |[[Wikang Yap|Yap]] | {{Lang|yap|f'aang}} |'igat' |{{IPA|[fʼaːŋ]}} |- |[[Palabas na katinig na pasutsot sa ngipin]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|θʼ}}}} |[[Wikang Yap|Yap]] |{{Lang|yap|th'abii}} |'pinaka' |{{IPA|[θʼabiː]}} |- |[[Palabas na katinig na pasutsot sa gilagid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|sʼ}}}} |[[Wikang Hausa|Hausa]] |{{Lang|ha|tsutsa}} |'bulate' |{{IPA|[sʼusʼa]}} |- |[[Palabas na katinig na pasutsot sa gilagid pagilid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɬʼ}}}} |[[WIkang Tlingit|Tlingit]] |{{Lang|tli|lʼook}} |'isda' |{{IPA|[ɬʼuːk]}} |- |[[Palabas na katinig na pasutsot sa likurang gilagid]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʃʼ}}}} |[[WIkang Gullah|Gullah]] |{{Lang|gul|shew}} |'mag-ahit' |{{IPA|[ʃʼɛw]}} |- |[[Palabas na katinig na pasutsot sa dilang pulupot]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʂʼ}}}} |[[Wikang Keres|Keres]] |{{Lang|kjq|sr'aatsi}} |'napilas' |{{IPA|[ʂʼɑːtsi]}} |- |[[Palabas na katinig na pasutsot sa paleta]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɕʼ}}}} |[[Wikang Kabardino|Kabardino]] |{{Lang|kbd|пщӀы }} {{Lang|kbd-Latn|pśʼy}} |'sampu' |{{IPA|[pɕʼə]}} |- |[[Palabas na katinig na pasutsot sa ngala-ngala]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|xʼ}}}} |[[WIkang Tlingit|Tlingit]] |{{Lang|tli|xʼáaxʼ}} |'mansanas' |{{IPA|[xʼáːxʼ]}} |- |[[Palabas na katinig na pasutsot sa tilao]] |{{Big|{{IPA link|audio=yes|χʼ}}}} |[[Wikang Dakota|Dakota]] |{{Lang|dak|haŋȟʼáŋna}} |'umaga' |{{IPA|[hãχʼã.na]}} |} == Sanggunian == {{Reflist}} * [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] [[Kategorya:Mga katinig]] 6do57mh024i9df2z66wkvehxtgdn0at 0 307926 2204843 2200036 2026-04-24T21:36:40Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204843 wikitext text/x-wiki Karamihan sa mga pelikula ay napapailalim sa [[copyright]], ngunit ang mga nakalista dito ay pinaniniwalaan na nasa [[public domain]] sa [[United States]]. Nangangahulugan ito na walang [[gobyerno]], [[samahan]], o [[indibidwal]] na nagmamay-ari ng anumang copyright sa trabaho, at dahil dito ito ay karaniwang pag-aari.<ref>[http://www.royaltyfreemusic.com/public-domain/film/ "An Introduction to Films and Motion Pictures" at RoyaltyFreeMusic.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007213353/http://www.royaltyfreemusic.com/public-domain/film/ |date=October 7, 2011 }} Retrieved August 4, 2009</ref> Ang listahang ito ay hindi komprehensibo; ang karamihan sa mga pelikulang pampubliko na domain ay hindi kasama dito sa iba`t ibang mga kadahilanan. Ang mga pelikula sa listahang ito ay maaaring magsama ng mga elemento mula sa iba pang mga gawa na nasa ilalim pa rin ng copyright, kahit na ang pelikula mismo ay wala sa copyright. == May copyright na mga elemento ng isang pelikula == Walang opisyal na listahan ng mga pelikula (o iba pang mga gawa) sa pampublikong domain. Mahirap matukoy ang katayuan ng pampublikong domain ng isang pelikula dahil maaaring kasama dito ang anuman o lahat ng mga sumusunod na may copyright na elemento: * Sinematograpiya * Drama * Panitikan * Musika * Art * Mga guhit-larawang karakter (hal., [[Bugs Bunny]])<ref>{{cite web |url=http://www.publaw.com/article/protection-of-graphic-characters/ |title=Protection of Graphic Characters |access-date=January 20, 2012 |year=1998 |author=Rich, Lloyd L. |publisher=The Publishing Law Center |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904021335/http://www.publaw.com/article/protection-of-graphic-characters/ |archive-date=September 4, 2015 }}</ref> * Mga kathang-isip na tauhan (hal., [[James Bond]])<ref>{{cite web |url=http://www.thelenreid.com/index.cfm?section=articles&function=ViewArticle&articleID=1403&filter= |author=Adler, Kenneth A. |access-date=October 31, 2010 |title=Using Dramatic Characters in Multimedia Works – Avoiding the Pitfalls |date=October 1, 1999 |publisher=Thelen LLP |archive-date=Oktubre 1, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001080709/http://www.thelenreid.com/index.cfm?section=articles&function=ViewArticle&articleID=1403&filter= |url-status=dead }}</ref> == Pagdodokumento ng katayuan sa pampublikong domain == {{ref improve section|date=August 2020}} Kung ang isang pelikula ay lilitaw sa listahan sa ibaba, malaki ang posibilidad na nawala ang ilan o lahat ng proteksyon sa copyright ng Estados Unidos o sa kaso ng mga pelikula ng gobyerno ng Estados Unidos, ay hindi kailanman protektado ng copyright. Walang iisang pamamaraan para sa pagtukoy kung ang isang pelikula, o mga bahagi nito, ay nasa pampublikong domain. Mayroong maraming mga pamamaraan na maaaring magamit upang idokumento ang katayuan sa pampublikong domain ng isang pelikula. Kabilang dito ang mga sumusunod: === Kawalan ng pagbabago === Bago ang taong 1988, ang lahat ng pelikula ng pelikula ay inilathala pagkatapos ng 1909 na may paunawa sa copyright kung saan magaganap ang ika-28 taon ng copyright bago ang taong 1988, na kailangang irehistro at bago ang ika-28 taon, ang pagrehistro ay kailangang i-renew, o ang copyright para sa pelikula ay mag-e-expire at papasok ito sa pampublikong domain. Nalalapat ito sa lahat ng mga pelikulang nakarehistro para sa copyright bago ang taong 1960. Ang mga pag-renew ng copyright ay naging opsyonal noong 1988. === Tukuyin ang pagpaparehistro sa copyright === Ang mga pagrehistro ng copyright ng larawan ng paggalaw bago ang 1978 ay na-publish sa semi-taunang [[Catalog ng Copyright]] s. Nag-publish din ang Library of Congress ng pinagsama-sama na Mga Catalog ng Copyright ng mga pagarehistro ng larawan para sa mga yugto {{div col|colwidth=30em}} * 1894–1911 * 1912–1939<ref>[https://archive.org/details/Motionpict19121939librrich0010 ''Catalog of Copyright Entries: Cumulative Series. Motion Pictures 1912-1939''] (51,112 films), published in 1951. L.C. card, 51-60018. ([https://archive.org/details/Motionpict19121939librrich0010 copy])</ref> * 1940–1949 * 1950–1959 * 1960–1969 * 1970–1979 * 1980–1989 {{div col end}} === Katayuan sa pag-renew ng copyright === Para sa mga pelikulang nakarehistro sa {{LASTYEAR|95}} - kasama ang 1963, mahalagang malaman ang katayuan sa pag-renew. Ang semi-taunang mga booklet ng Copyright Catalog ay may halos kumpleto (hindi bababa sa 99.99%) na mga listahan ng mga pag-renew para sa mga pelikulang nakarehistro 28 taon na ang nakalilipas. Ang mga buklet na semi-taunang iyon lahat ay hindi naka-print. Gayunpaman, para sa {{LASTYEAR|95}} hanggang 1959, tumutugma ang mga aklat ng Film Superlist sa mga pag-renew ng copyright sa mga naunang pagrehistro. Ang mga pagrerehistro at pag-update ng copyright ay matatagpuan sa * [[Film Superlist#Volume 1 1894–1939|''Film Superlist: Motion Pictures in the U.S. Public Domain 1894–1939'']] (Volume 1) * [[Film Superlist#Volume 2 1940–1949|''Film Superlist: Motion Pictures in the U.S. Public Domain 1940–1949'']] (Volume 2) * [[Film Superlist#Volume 3 1950–1959|''Film Superlist: Motion Pictures in the U.S. Public Domain 1950–1959'']] (Volume 3) Noong 1992, binago ng Kongreso ang batas sa copyright upang gawing awtomatiko ang pag-renew para sa mga copyright na nakarehistro noong 1964 at mas bago. == Listahan ng mga pelikula sa pampublikong dominyo sa Estados Unidos == <!-- FILMS WITHOUT A SOURCE IN THE "REASON" COLUMN SHOULD BE REMOVED (please maintain this notice) --> Ang lahat ng mga pelikulang inilabas bago ang {{LASTYEAR|95}}, o gawa ng gobyerno ng Estados Unidos, ay nasa pampublikong domain na ngayon sa United States. Ang mga ito ay hindi nakalista dito upang mapanatili ang listahang ito sa isang mapapamahalaang laki. Tingnan ang [[:Category:Films by year]] para sa mga pre-{{LASTYEAR|95}} na pelikula. <div class="notice spoilerbox"> {| border="0" |- | <div class="toccolours spoilercontents"> '' '''Tandaan''': Ang listahang ito ay hindi komprehensibo; hindi nakalista dito ang karamihan sa mga pampublikong domain na pelikula. Kasama sa listahang ito ang isang seleksyon ng mga kilalang pelikula kung saan available ang isang maaasahang pangalawang mapagkukunan na tumatalakay sa katayuan ng pampublikong domain.''</div> |}</div> {|class="wikitable sortable" |- !Film title !! Release year !! Director !! Studio / Distributor !! Entered the public domain in (year) !! Reason for entering the public domain !! Note(s) |- |''[[Abraham Lincoln (1930 film)|Abraham Lincoln]]'' || 1930 || [[D. W. Griffith]] || [[United Artists]] || 1958<ref name=Usai/> || Copyright not renewed<ref name=Usai>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=BeYmAQAAIAAJ&q=%22Abraham+Lincoln%22+griffith+public+domain+1958 |title=The Griffith Project: Essays on D.W. Griffith |publisher=British Film Institute |author=Paolo Cherchi Usai |year=2008 |page=208 |access-date=January 16, 2016}}</ref> || |- |''[[Africa Screams]]'' || 1949 || [[Charles Barton (director)|Charles Barton]] || United Artists || 1977 || Copyright not renewed<ref><!-- NOTE: See [[Talk:Africa_Screams#Public Domain]] explaining why this is a reliable source. -->{{cite web |url=https://www.hometheaterforum.com/community/posts/1783420/ |title=8 Abbott & Costello Films Coming! |work=hometheaterforum.com |author=Bob Furmanek |date=February 6, 2004 |access-date=February 13, 2019 |archive-url=https://archive.today/20190213143914/https://www.hometheaterforum.com/community/threads/8-abbott-costello-films-coming-2-10-04.147933/page-4%23post-1783420 |archive-date=February 13, 2019 |url-status=live }}</ref><ref>{{citation |work=[[Turner Classic Movies]] |title=Africa Screams, Home Video Reviews |url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/19050/Africa-Screams/home-video-reviews.html |author=John M. Miller}}</ref> || |- |''[[Algiers (film)|Algiers]]'' || 1938 || [[John Cromwell (director)|John Cromwell]] || United Artists || 1966 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|pp=131-134}} || |- |''[[Aladdin and His Wonderful Lamp]]'' || 1939 || [[Dave Fleischer]] || Paramount Pictures || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref name="Grandinetti 2004 125"/> || The third of three [[Popeye]] Technicolor two-reel specials |- |''[[The Amazing Mr. X]]'' || 1948 || [[Bernard Vorhaus]] || [[Eagle-Lion Films]] || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref>{{cite book |title=VideoHound's independent film guide |url=https://www.amazon.com/Videohounds-Independent-Guide-Videohound-Guides/dp/1578590183/ref=sr_1_1?s=books&ie=UTF8&qid=1388618628&sr=1-1&keywords=1578590183#reader_1578590183 |first=Monica |last=Sullivan |year=1998 |publisher=[[Visible Ink Press]] |pages=12–13 }}</ref> || Also known as ''The Spiritualist'' |- |''[[Angel and the Badman]]'' || 1947 || [[James Edward Grant]] || [[Republic Pictures]] || 1975 || Copyright not renewed<ref name=pierce2001>{{cite conference |last=Pierce |first=David |date=March 29, 2001 |title=Legal Limbo: How American Copyright Law Makes Orphan Films |conference=Orphans of the Storm II: Documenting the 20th Century |url=http://www.sc.edu/orphanfilm/orphanage/symposia/audio/index.html |conference-url=http://www.sc.edu/filmsymposium/archive/orphans2001/programfr.html |format=mp3 in "file3" |access-date=January 5, 2012 }}</ref> || |- |''[[The Animal Kingdom]]'' || 1932 || [[Edward H. Griffith]] || [[RKO Radio Pictures]] || 1960 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|pp=131-134}} || |- |''[[At War with the Army]]'' || 1950 || [[Hal Walker]] || Paramount Pictures || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref>{{cite book|last=Erickson|first=Hal|title=Military Comedy Films: A Critical Survey and Filmography of Hollywood Releases Since 1918|url=https://archive.org/details/militarycomedyfi0000eric|year=2012|publisher=McFarland|isbn=9780786492671}}page 68</ref> || |- |''[[Attack of the Giant Leeches]]'' || 1959 || [[Bernard L. Kowalski]] || [[American International Pictures]] || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref name="Smith 2009 8">{{cite book |title=The American International Pictures video guide |page=8 |url=https://books.google.com/books?id=WZALAQAAMAAJ |first=Gary A. |last=Smith |year=2009 |publisher=[[McFarland & Company]]}}</ref> || |- |''[[The Bat (1959 film)|The Bat]]'' || 1959 || [[Crane Wilbur]] || [[Allied Artists Pictures Corporation|Allied Artists]] || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref>{{cite web|last=Thompson|first=Nathaniel|title=The Bat|work=[[Tcm.com]]|url=http://www.tcm.com/this-month/article/114214%7C0/The-Bat.html|access-date=9 May 2019}}</ref> || |- |''[[Beat the Devil (film)|Beat the Devil]]'' || 1953 || [[John Huston]] || United Artists || 1980 || Copyright not renewed<ref>{{cite magazine|last=Bailey|first=Jason|title=A New Cut and Restoration Reframes Bogart and Huston's Strangest Film|date=February 15, 2017|magazine=[[Flavorwire]]|url=http://flavorwire.com/599736/a-new-cut-and-restoration-reframes-bogart-and-hustons-strangest-film|access-date=April 2, 2018}}</ref> || The 2016 restoration is not in the public domain. |- |''[[Beau Ideal]]'' || 1931<br /><small>(copyright notice: 1930)</small> || [[Herbert Brenon]] || RKO Radio Pictures || 1958 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|pp=140-143}} || |- |''[[Becky Sharp (film)|Becky Sharp]]'' || 1935 || [[Rouben Mamoulian]] || RKO Radio Pictures || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=DRJ-QctqaLcC&pg=PT177&dq=becky+sharp+public+domain&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiz-PTJg8PaAhVE7oMKHXTzAiwQ6AEIJzAA#v=onepage&q=becky%20sharp%20public%20domain&f=false|last=Slide|first=Anthony|title=Nitrate Won't Wait: A History of Film Preservation in the United States|year=2013|publisher=McFarland|isbn=9781476604572}}{{page needed|date=April 2018}}</ref> || |- |''[[Behind Office Doors]]'' || 1931 || [[Melville W. Brown]] || RKO Radio Pictures || 1959 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|pp=140-143}} || |- |''[[Bird of Paradise (1932 film)|Bird of Paradise]]'' || 1932 || [[King Vidor]] || RKO Radio Pictures || 1960 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|pp=131-134}} || |- |''[[Blood on the Sun]]'' || 1945 || [[Frank Lloyd]] || United Artists || 1973 || Copyright not renewed<ref name=pierce2001 /> || |- |''[[Blue Steel (1934 film)|Blue Steel]]'' || 1934|| [[Robert N. Bradbury]] || Lone Star Pictures || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}.<ref name="John Wayne. The Life and Legend"/> || |- |''[[Bowery at Midnight]]'' || 1942 || [[Wallace Fox]] || [[Monogram Pictures]] || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref name="Lennig 2003 465">{{cite book |title=The Immortal Count: The Life and Films of Bela Lugosi |page=465 |url=https://books.google.com/books?id=GG8MvjwtHYAC&pg=PA465 |first=Arthur |last=Lennig |year=2003 |publisher=[[The University Press of Kentucky]]}}</ref> || |- |''[[The Brain That Wouldn't Die]]'' || 1962 <br /><small>(completed: 1959)</small>|| Joseph Green || American International Pictures || 1962 || Missing copyright notice<ref name="Nathaniel Thompson">{{citation |work=[[Turner Classic Movies]] |title=Cult Movies, The Brain that Wouldn't Die |url=http://www.tcm.com/this-month/article.html?isPreview=&id=625878%7C151934&name=The-Brain-That-Wouldn-t-Die |author=Nathaniel Thompson}}</ref> || Originally completed in 1959 under the title ''The Black Door'' (it was then changed to ''The Head That Wouldn't Die''), it was not released until May 3, 1962, where failure to add the copyright notice resulted in the film entering the public domain.<ref name="Nathaniel Thompson"/> |- |''[[Brideless Groom]]'' || 1947 || [[Edward Bernds]] || [[Columbia Pictures]] || 1960s<ref name="Hogan 2011">{{cite book |title=Three Stooges FAQ: Everything Left to Know about the Eye-Poking, Face-Slapping, Head-Thumping Geniuses |url=https://books.google.com/books?id=zK2FUEw6IUYC&pg=PT418|first=David |last=Hogan |year=2011 |publisher=[[Applause Theatre and Cinema Books]]}}</ref> || Copyright not renewed<ref name="Hogan 2011"/> || Short film |- |''[[A Bucket of Blood]]'' || 1959 || [[Roger Corman]] || American International Pictures || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref>{{cite web|last=Coffel|first=Chris|title=HOME VIDEO[Blu-ray Review] 'A Bucket of Blood' is a Bucket of Fun!|date=November 24, 2015|publisher=[[Bloody Disgusting]]|url=https://bloody-disgusting.com/reviews/3369106/blu-ray-review-bucket-blood-bucket-fun/|access-date=June 23, 2017}}</ref> || |- |''[[Captain Kidd (film)|Captain Kidd]]'' || 1945 || [[Rowland V. Lee]] || United Artists || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=28MeBgAAQBAJ&pg=PA274&dq=captain+kidd+public+domain&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi-wrDS26TaAhWD2VMKHeLjAIwQ6AEIMTAC#v=onepage&q=captain%20kidd%20public%20domain&f=false|last1=Edgerton|first1=Gary R.|last2=Rollins|first2=Peter C.|title=Television Histories: Shaping Collective Memory in the Media Age|year=2015|publisher=University Press of Kentucky|isbn=9780813158297}}page 274</ref> || |- |''[[Carnival of Souls]]'' || 1962 || [[Herk Harvey]] || Herts-Lion International Corp. || 1962 || Missing copyright notice<ref>{{cite book |title=Writing the Horror Movie |page=91 |url=https://books.google.com/books?id=oWEDAAAAQBAJ&pg=PT91 |first=Marc |last=Blake |year=2013 |publisher=[[Bloomsbury Publishing Plc]]}}</ref> ||There was a dispute about the rights to the film from 1990 to 1995.<ref>{{Cite web|url=http://etext.ku.edu/view?docId=ksrlead/ksrl.kc.harveyherk.xml;route=ksrlead;brand=ksrlead;query=|title=Papers of Herk Harvey|website=etext.ku.edu|access-date=2019-11-18|archive-date=2020-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200425183037/http://etext.ku.edu/view?docId=ksrlead%2Fksrl.kc.harveyherk.xml%3Broute%3Dksrlead%3Bbrand%3Dksrlead%3Bquery%3D|url-status=dead}}</ref><br>The entirety of the film rights might have been granted to John Clifford in 1996.<ref>{{Cite web|url=http://publicdomainmovie.net/movie/carnival-of-souls-720p-1962|title=Carnival Of Souls 720p 1962 {{!}} Public Domain Movies|website=publicdomainmovie.net|access-date=2019-11-18}}</ref> <br>The DVD release of the film by [[The Criterion Collection]] lists copyright by Harold Harvey and John Clifford. |- |''[[Charade (1963 film)|Charade]]'' || 1963 || [[Stanley Donen]] || [[Universal Pictures]] || 1963 || Defective copyright notice{{sfnp|Pierce|2007|p=130}} || Original music still in copyright<ref>[http://cocatalog.loc.gov/cgi-bin/Pwebrecon.cgi?Search_Arg=henry+mancini+charade&Search_Code=FT*&SL=None&PID=bKzqC11w_54TrPiJMuAga1_6Rvxe&SEQ=20101104000150&CNT=25&HIST=1&SEARCH_FROM_TITLES_PAGE=Y Online search results for keywords "Henry Mancini Charade"], from [[US Copyright Office]].</ref><br>Original story by Peter Stone still in copyright{{sfnp|Pierce|2007|p=130}}<ref>The original story basis for ''Charade'' is ''The Unsuspecting Wife'' by Peter Stone and Marc Behm, which appeared in the July 1961 issue of ''Redbook'' magazine. The copyright to the story was renewed by Stone in 1989 (see source: David Pierce (2007), Note #20, pg. 141).</ref> |- |''[[Check and Double Check]]'' || 1930 || [[Melville W. Brown]] || RKO Radio Pictures || 1958 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|p=137}} || |- |''[[Conspiracy (1930 film)|Conspiracy]]'' || 1930 || [[Christy Cabanne]] || RKO Radio Pictures || 1958 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|pp=140-143}} || |- |''[[Cyrano de Bergerac (1950 film)|Cyrano de Bergerac]]'' || 1950 || [[Michael Gordon (film director)|Michael Gordon]] || United Artists || 1980s || {{dm|date=February 2020}}<ref>{{cite magazine|last=Zuckerman|first=Faye|title=Prism Into Public Domain: 24 Film Classics Set for Release|date=March 23, 1985|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|url=https://books.google.com/books?id=tSQEAAAAMBAJ&pg=PT21&dq=cyrano+de+bergerac+1950+public+domain&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiJ3NHx4uLZAhXNuVMKHbaqArgQ6AEIPTAE#v=onepage&q=cyrano%20de%20bergerac%201950%20public%20domain&f=false|access-date=March 10, 2018}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=s8pZAAAAMAAJ&q=%22Cyrano+de+Bergerac%22+1950++public+domain&dq=%22Cyrano+de+Bergerac%22+1950++public+domain&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwihh9bA5rjKAhUFWT4KHau8AUcQ6AEIPjAH |title=Depardieu |publisher=Sinclair-Stevenson, Limited |author=Marianne Gray |year=1991 |page=160 |access-date=January 20, 2016}}</ref> || |- |''[[The Dance of Life]]'' || 1929 || [[John Cromwell (director)|John Cromwell]] || [[Paramount Pictures]] || 1957 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|pp=131-134}} || |- |''[[Danger Lights]]'' || 1930 || [[George B. Seitz]] || RKO Radio Pictures || 1958 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|pp=140-143}} || |- |''[[The Deadly Companions]]'' || 1961 || [[Sam Peckinpah]] || Pathé-America || 1961 || Missing copyright notice<ref>{{citation |work=[[New York Times]] |title=New DVDs, Peckinpah's Deadly Companions and Major Dundee |url=https://www.nytimes.com/2013/05/12/movies/homevideo/new-dvds-peckinpahs-deadly-companions-and-major-dundee.html?pagewanted=all&_r=0 |author=Hal Erickson}}</ref> || |- |''[[Debbie Does Dallas]]'' || 1978 || Jim Clark || VCX || 1981 || Missing copyright notice<ref>{{cite court |litigants=M & A Associates v. VCX |vol=657 |reporter=F.Supp. |opinion=454 |pinpoint=conclusions: 27 |court=United States District Court |date=April 8, 1987 |publisher=Leagle |url=http://www.leagle.com/decision/19871111657FSupp454_11021 |access-date=August 20, 2014 |quote=Although Arno asked Weisberg for copyright protection of the film in early 1979, Weisberg first became aware of the legal significance of the omission of the copyright notice from the film in January of 1981. Weisberg thus received "notice" of the defect at that latter date. See M. Kramer Mfg. Co. v. Andrews, 783 F.2d 421, 443 & n. 21 (4th Cir. 1986). Weisberg's failure to take reasonable [657 F.Supp. 463] efforts resulted in the film being irretrievably injected into the public domain "several months" later.}}</ref> || The [[Dallas Cowboys]] hold veto power on commercial publication due to unauthorized use of their [[Dallas Cowboys Cheerleaders|cheerleaders]]' trademarks.<ref name=Miller>{{cite book|title=Ardor in the Court!: Sex and the Law|publisher=[[ECW Press]]|author=Miller, Jeffrey |year=2002|url=https://books.google.com/books?id=rmvzyPI4h00C|isbn=1-55022-528-6|page=152}}</ref> |- |''[[Dementia 13]]'' || 1963 || [[Francis Ford Coppola]] || American International Pictures || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref name="Smith 2009 8"/> || Also known as ''The Haunted and the Hunted'' |- |''[[Detour (1945 film)|Detour]]'' || 1945 || [[Edgar G. Ulmer]] || [[Producers Releasing Corporation]] || {{dm|date=February 2020}} || Copyright not renewed<ref>{{cite book |title=The Films of Edgar G. Ulmer |page=151 |url=https://books.google.com/books?id=PAAZnSrL0ZoC&pg=PA151 |first=Bernd |last=Herzogenrath |year=2009 |publisher=[[Scarecrow Press]]}}</ref> || |- |''[[The Devil Bat]]'' || 1940 || [[Jean Yarbrough]] || Producers Releasing Corporation || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref name="Lennig 2003 465"/> || |- |''[[Disorder in the Court]]'' ||1936 || [[Preston Black]] || Columbia Pictures || 1960s<ref name="Hogan 2011"/> || Copyright not renewed<ref name="Hogan 2011"/> || Short film |- |''[[Dixiana (film)|Dixiana]]'' || 1930 || [[Luther Reed]] || RKO Radio Pictures || 1958 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|p=137}} || |- |''[[D.O.A. (1949 film)|D.O.A.]]'' || 1949 || [[Rudolph Maté]] || United Artists || 1977 || Copyright not renewed<ref>{{Cite web |url=http://chart.copyrightdata.com/ch17.html |title=''Researching the Copyright Status of a Work'' from Copyright Registration and Renewal Information Chart and Web Site |access-date=2021-01-22 |archive-date=2017-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170430083021/http://chart.copyrightdata.com/ch17.html |url-status=dead }}</ref> || |- |''[[Ella Cinders (film)|Ella Cinders]]'' || 1926 || [[Alfred E. Green]] || [[First National Pictures]] || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref>{{cite book|last=Codori|first=Jeff|title=Colleen Moore: A Biography of the Silent Film Star|url=https://books.google.com/books?id=6gzhHmLmxm8C&pg=PA251&dq=ella+cinders+colleen+moore+library+of+congress&hl=en&sa=X&ei=UmotU-ztIqeL2AXejoCwDQ&ved=0CDwQ6AEwAA#v=onepage&q=ella%20cinders%20colleen%20moore%20library%20of%20congress&f=false|access-date=July 19, 2018|date=February 28, 2012|publisher=McFarland|isbn=0-786-48899-9|page=251}}</ref> || |- |''[[The Emperor Jones (1933 film)|The Emperor Jones]]'' || 1933 || [[Dudley Murphy]] || United Artists || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=DRJ-QctqaLcC&pg=PT123&dq=the+emperor+jones+1933+public+domain&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjp09jdw_jZAhVyTd8KHR9ADDUQ6AEILDAB#v=onepage&q=the%20emperor%20jones%201933%20public%20domain&f=false|last=Slide|first=Anthony|title=Nitrate Won't Wait: A History of Film Preservation in the United States|year=2013|publisher=McFarland|isbn=9781476604572}}{{page needed|date=March 2018}}</ref> || |- |''[[Father's Little Dividend]]'' || 1951<br /><small>(copyright notice: 1950)</small> || [[Vincente Minnelli]] || [[MGM]] || 1978 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|pp=138-139}} || |- |''{{sortname|A|Farewell to Arms|A Farewell to Arms (1932 film)}}'' || 1932 || [[Frank Borzage]] || Paramount Pictures || 1960 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|pp=134-137}} || Based on the copyrighted (R177406) novel by [[Ernest Hemingway]] |- |''[[Fear and Desire]]'' || 1953 || [[Stanley Kubrick]] || [[Joseph Burstyn]] || {{dm|date=February 2020}} || Copyright not renewed<ref>{{cite magazine|last=Hutchinson|first=Sean|title=Fear and Desire: The Movie Stanley Kubrick Didn’t Want You to See|date=6 April 2017|magazine=[[Mental Floss]]|url=http://mentalfloss.com/article/93924/fear-and-desire-movie-stanley-kubrick-didnt-want-you-see|access-date=26 May 2019}}</ref> || |- |''[[The Flying Deuces]]'' || 1939|| [[A. Edward Sutherland]] || [[RKO Radio Pictures]] || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref>{{cite book|url=https://www.starburstmagazine.com/reviews/flying-deuces-bluray-review}}</ref>|| |- |''[[The Front Page (1931 film)|The Front Page]]'' || 1931 || [[Lewis Milestone]] || United Artists || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref>{{cite web|last=Ladwig|first=Samantha|title=30 Hollywood Classics Streaming for Free in the Public Domain|date=September 5, 2017|publisher=[[Vulture.com]]|url=http://www.vulture.com/2017/09/30-hollywood-classics-streaming-free-in-the-public-domain.html|access-date=March 10, 2018|quote=... with the first being the 1931 Lewis Milestone–directed The Front Page, which also fell into the public domain.}}</ref> || | Source material (the stage play ''[[The Front Page]]'') rights under copyright until 2024{{sfnp|Fishman|2010|pp=174-180}} |- |''[[The General (1926 film)|The General]]'' || 1926 || [[Clyde Bruckman]]<br />[[Buster Keaton]] || United Artists || 1955 ||Copyright not renewed{{sfnp|Fishman|2010|pp=174-180}} || |- |''[[Glen or Glenda]]'' || 1953 || [[Ed Wood]] || [[Columbia Classics]] || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref>{{cite book |title=The Official Razzie Movie Guide: Enjoying the Best of Hollywoods Worst |url=https://books.google.com/books?id=bLpJHjGFNk8C&pg=PT270&dq=%22Glen+or+Glenda%22+Public+Domain&hl=en&sa=X&ei=CJUSUvHwFPGqyQHv5IAw&ved=0CDIQ6AEwAQ#v=onepage&q=%22Glen%20or%20Glenda%22%20Public%20Domain&f=false |first=John |last=Wilson |year=2005 |publisher=[[Hachette Book Group]]}}</ref> || |- |''[[Go for Broke! (1951 film)|Go for Broke!]]'' || 1951<br /><small>(copyright notice: 1950)</small> || [[Robert Pirosh]] || MGM || 1978 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|pp=138-139}} || |- |''[[God's Little Acre (film)|God's Little Acre]]'' || 1958 || [[Anthony Mann]] || United Artists || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref name=godslittleacre>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=4DcxDQAAQBAJ&pg=PA268&lpg=PA268&dq=god%27s+little+acre+public+domain&source=bl&ots=c3QYJ_lKCy&sig=bGZqhNqn1z-D9ty16W2qxBwQvsU&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjh-e6mhqLaAhWIylMKHY5QDa44ChDoAQg7MAY#v=onepage&q=god's%20little%20acre%20public%20domain&f=false|last=Stim|first=Richard|title=Getting Permission: How to License & Clear Copyrighted Materials Online & Off|year=2016|publisher=[[Nolo (publisher)|Nolo]]|isbn=9781413323139}}page 268</ref> || The colorized version is not in the public domain.<ref name=godslittleacre/> |- |''[[The Gorilla (1939 film)|The Gorilla]]'' || 1939 || [[Allan Dwan]] || 20th Century Fox || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=y0V7td4yxdEC&pg=PA152&dq=the+gorilla+1939+public+domain&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjT4v21v-LZAhXHoFMKHT-uCa4Q6AEIJzAA#v=onepage&q=the%20gorilla%201939%20public%20domain&f=false|last2=Okuda|first2=Ted|last1=Brotherton|first1=Jamie|title=Dorothy Lee: The Life and Films of the Wheeler and Woolsey Girl|year=2013|publisher=McFarland|isbn=9780786433636}}page 152</ref> || |- |''[[The Great Flamarion]]'' || 1945 || [[Anthony Mann]] || Republic Pictures || {{dm|date=February 2020}} || Copyright not renewed<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=tA-rDgAAQBAJ&pg=PT37&dq=the+great+flamarion+public+domain&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwimg7iK26PaAhWL71MKHf-1AgIQ6AEIJzAA#v=onepage&q=the%20great%20flamarion%20public%20domain&f=false|last=Peros|first=Mike|title=Dan Duryea: Heel with a Heart|year=2016|publisher=Univ. Press of Mississippi|isbn=9781496809933|quote=''The Great Flamarion'' is among Duryea's more visible efforts because it fell into the public domain when the original copyright lapsed.}}{{page needed|date=April 2018}}</ref> || |- |''[[Gulliver's Travels (1939 film)|Gulliver's Travels]]'' || 1939 || [[Dave Fleischer]] || Paramount Pictures || 1967 || Copyright not renewed<ref>{{citation |work=[[Turner Classic Movies]] |title=Mr. Bug Goes to Town aka Hoppity Goes to Town |url=http://www.tcm.com/this-month/article/499724%7C0/Mr-Bug-Goes-to-Town-aka-Hoppity-Goes-to-Town.html |author=John M. Miller}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2009/03/08/movies/homevideo/08dkehr.html?pagewanted=all&_r=0 |title=Classics From Disney and a Lilliputian Competitor |work=New York Times |author=David Kehr |date=March 6, 2009 |access-date=October 26, 2013}}</ref> || |- |''[[Half Shot at Sunrise]]'' || 1930 || [[Paul Sloane (director)|Paul Sloane]] || RKO Radio Productions || 1958 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|pp=140-143}} || |- |''[[His Girl Friday]]'' || 1940<br /><small>(copyright date: 1939)</small> || [[Howard Hawks]] || Columbia Pictures ||1967 ||Copyright not renewed{{sfnp|Fishman|2010|pp=174-180}} || Source material (the stage play ''[[The Front Page]]'') rights under copyright until 2024{{sfnp|Fishman|2010|pp=174-180}} |- |''[[The Hitch-Hiker]]'' || 1953 || [[Ida Lupino]] || RKO Radio Pictures || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref>{{cite web|last=Ladwig|first=Samantha|title=30 classic Hollywood movies you can stream for free|date=September 9, 2017|website=[[Business Insider]]|url=http://www.businessinsider.com/hollywood-movie-classics-to-stream-free-2017-9|access-date=March 10, 2018}}</ref> || |- |''[[Hook, Line and Sinker (1930 film)|Hook, Line and Sinker]]'' || 1930 || [[Edward F. Cline]] || RKO Radio Pictures || 1958 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|pp=140-143}} || |- |''[[House on Haunted Hill]]'' || 1959 || [[William Castle]] || [[Allied Artists Pictures Corporation|Allied Artists]] || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref>{{cite web|last=Miska|first=Brad|title=They're Re-remaking 'House on Haunted Hill'|date=January 12, 2017|publisher=[[Bloody Disgusting]]|url=https://bloody-disgusting.com/movie/3421062/theyre-re-remaking-house-haunted-hill/|access-date=March 10, 2018}}</ref><ref>{{cite news|title='House on Haunted Hill' screening set in Vacaville|date=October 6, 2017|newspaper=[[Daily Republic]]|url=https://www.dailyrepublic.com/solano-news/vacaville/house-on-haunted-hill-screening-set-in-vacaville/|access-date=March 10, 2018|archive-date=Septiyembre 9, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190909095154/https://www.dailyrepublic.com/all-dr-news/solano-news/vacaville/house-on-haunted-hill-screening-set-in-vacaville/|url-status=dead}}</ref> || |- |''[[Indestructible Man]]'' || 1956 || [[Jack Pollexfen]] || Allied Artists || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref>{{citation |work=[[Turner Classic Movies]] |title=The Indestructible Man, Cult Movies |url=http://www.tcm.com/this-month/article.html?isPreview=&id=600548%7C613080&name=The-Indestructible-Man |author=Nathaniel Thompson}}</ref> || |- |''[[Inside the Lines]]'' || 1930 || [[Roy Pomeroy]] || RKO Radio Productions || 1958 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|pp=140-143}} || |- |''[[The Inspector General (1949 film)|The Inspector General]]'' || 1949 || [[Henry Koster]] || Warner Bros. || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref>{{cite news|last=Hicks|first=Chris|title=Chris Hicks: Kaye movies are hard to find on DVD|date=June 18, 2004|newspaper=[[Deseret News]]|url=https://www.deseretnews.com/article/595071083/Kaye-movies-are-hard-to-find-on-DVD.html|access-date=March 10, 2018|archive-date=Marso 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311141144/https://www.deseretnews.com/article/595071083/Kaye-movies-are-hard-to-find-on-DVD.html|url-status=dead}}</ref> || |- |''[[It's a Wonderful Life]]'' || 1946<br /><small>(copyright notice: 1947)</small> || [[Frank Capra]] || [[Liberty Films]]<br />RKO Pictures || 1975 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|p=126}} || While the film images are public domain, under rulings of ''[[Stewart v. Abend]]'', the film text (script) is based on the copyrighted short story "[[The Greatest Gift (story)|The Greatest Gift]]" by [[Philip Van Doren Stern]].{{sfnp|Pierce|2007|p=126}}<ref>Cox, Stephen. ''It's a Wonderful Life: A Memory Book''. Nashville, Tennessee: Cumberland House, 2003. 115. Print. {{ISBN|1-58182-337-1}}. Copyright of the short story, ''The Greatest Gift'', expires after 2038, 95 years after publication.</ref><ref>[http://shelf1.library.cmu.edu/Projects/crr/1971/1971-1-1614.tif "Renewal Registrations, p. 1614."] ''Catalog of Copyright Entries, January–June 1971, U.S. Copyright Office.'' Retrieved: November 8, 2010.</ref><br>Republic also purchased the exclusive rights to the film's copyrighted music to further shore up its rights.<ref>{{cite web|last=Nesi|first=Ted|title=Why You Can't Watch It's A Wonderful Life on Demand|url=http://blogs.wpri.com/2010/11/29/why-its-a-wonderful-life-isnt-available-on-demand/|publisher=WPRI.com|access-date=August 20, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120127092834/http://blogs.wpri.com/2010/11/29/why-its-a-wonderful-life-isnt-available-on-demand/|archive-date=January 27, 2012|url-status=dead}}</ref> |- |''[[The Jackie Robinson Story]]'' || 1950 || [[Alfred E. Green]] || [[Eagle-Lion Films]] || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref>{{cite magazine|last=Harris|first=Aisha|title=When Jackie Robinson Played Himself|date=April 11, 2013|magazine=[[Slate (magazine)|Slate]]|url=http://www.slate.com/blogs/browbeat/2013/04/11/the_jackie_robinson_story_differs_from_42_in_important_ways_watch_it_here.html|access-date=March 10, 2018}}</ref> || Ancillary rights owned by [[Metro-Goldwyn-Mayer]] |- |''[[The Joe Louis Story]]'' || 1953 || [[Robert Gordon (director)|Robert Gordon]] || United Artists || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QgsMGFUuTrMC&pg=PA82&lpg=PA82&dq=joe+louis+public+domain&source=bl&ots=-dTOUCWPRy&sig=4pi7UHXcFOXwuccCYzvg6H-8YH8&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiA5qD3n53aAhWCt1MKHfcsDmE4ChDoAQg4MAM#v=onepage&q=joe%20louis%20public%20domain&f=false|last=Deane|first=Pamela S.|title=James Edwards: African American Hollywood Icon|year=2009|publisher=McFarland|isbn=9780786458165}}page 82</ref> || |- |''[[Kansas City Confidential]]'' || 1952 || [[Phil Karlson]] || United Artists || {{dm|date=February 2020}} || Copyright not renewed<ref>{{cite news|last=Kehr|first=Dave|title=New DVDs|date=July 10, 2007|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2007/07/10/movies/homevideo/10dvd.html|access-date=April 4, 2018}}</ref> || |- |''[[Kept Husbands]]'' || 1931 || [[Lloyd Bacon]] || RKO Radio Productions || 1959 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|pp=140-143}} || |- |''[[The Lady Refuses]]'' || 1931 || [[George Archainbaud]] || RKO Radio Productions || 1959 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|pp=140-143}} || |- |''{{sortname|A|Lady to Love|A Lady to Love}}'' || 1930 || [[Victor Sjöström]] || MGM || 1958 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|pp=131-134}} || Based on the play ''[[They Knew What They Wanted (play)|They Knew What They Wanted]]'' |- |''[[The Last Man on Earth (1964 film)|The Last Man on Earth]]'' || 1964 || [[Ubaldo Ragona]], [[Sidney Salkow]] || American International Pictures, [[20th Century Fox]] || 1992<ref name=lampley/> || Copyright not renewed<ref name=lampley>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=bkeiwEZI4-cC&pg=PA98 |page=98 |title=Women in the Horror Films of Vincent Price |author=Jonathan Malcolm Lampley |publisher=McFarland |year=2010}}</ref>|| |- |''[[The Last Time I Saw Paris]]'' || 1954<br /><small>(copyright notice: 1944)</small> || [[Richard Brooks]] || MGM || 1972 || Defective copyright notice<ref>{{Cite web |url=http://chart.copyrightdata.com/ch02.html |title=Copyright Registration and Renewal Information Chart and Web Site |access-date=2021-01-22 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724000739/http://chart.copyrightdata.com/ch02.html |url-status=dead }}</ref> || Music score still protected by copyright<ref>[http://cocatalog.loc.gov/cgi-bin/Pwebrecon.cgi?ti=226,0&Search%5FArg=last%20time%20i%20saw%20paris%20conrad%20salinger&Search%5FCode=FT%2A&CNT=25&REC=0&RC=0&PID=jupkgzn_U8gRHSFWQ0dSEAscHvgW&SEQ=20120617213204&SID=4 Online results from keyword search: "Last Time I Saw Paris Conrad Salinger" in United States Copyright Office.] Retrieved June 17, 2012.</ref> |- |''[[Lawful Larceny]]'' || 1930 || [[Lowell Sherman]] || RKO Radio Productions || 1958 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|pp=140-143}} || |- |''[[Leathernecking]]'' || 1930 || [[Edward F. Cline]] || RKO Radio Productions || 1958 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|pp=140-143}} || |- |''[[Letter of Introduction (film)|Letter of Introduction]]'' || 1938 || [[John M. Stahl]] || Universal Pictures || 1966 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|p=138}} || |- |''[[Life with Father (film)|Life with Father]]'' || 1947 || [[Michael Curtiz]] || Warner Bros. || 1975 || Copyright not renewed<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug3MDAAAQBAJ&pg=PA272&lpg=PA272&dq=life+with+father+1947+public+domain&source=bl&ots=vXynBEQv_s&sig=2ktC_orHpLvz9uNYr6s6g738N6s&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjb4OjJu-LZAhUOzFMKHSF1Abc4ChDoAQgmMAA#v=onepage&q=life%20with%20father%201947%20public%20domain&f=false|last=Hannan|first=Brian|title=Coming Back to a Theater Near You: A History of Hollywood Reissues, 1914-2014|year=2016|publisher=McFarland|isbn=9780786498130}}page 272</ref> || |- |''[[The Little Princess (1939 film)|The Little Princess]]'' || 1939 || [[Walter Lang]] || 20th Century Fox || 1967 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|p=126}} || |- |<span style="display:none">Little Shop of Horrors</span>''[[The Little Shop of Horrors]]''|| 1960 || [[Roger Corman]] || [[Filmgroup]] || 1988 || Copyright not renewed{{sfnp|Fishman|2010|pp=174-180}}{{sfnp|Pierce|2007|p=128}} || |- |''[[Lonely Wives]]'' || 1931 || [[Russell Mack]] || RKO Radio Pictures || 1959 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|pp=140-143}} || |- |''[[Love Affair (1939 film)|Love Affair]]'' || 1939 || [[Leo McCarey]] || RKO Radio Pictures || 1967 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|pp=131-134}} || |- |''[[Love Laughs at Andy Hardy]]'' || 1945 || [[Willis Goldbeck]] || MGM || {{dm|date=February 2020}} || Copyright not renewed<ref>''[[Film Superlist|Film Superlist: Motion Pictures in the U.S. Public Domain]] (1940-1949)'', page 222.</ref> || |- |''[[The Lucky Texan]]'' || 1934 || [[Robert N. Bradbury]] || Lone Star Pictures || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}.<ref name="John Wayne. The Life and Legend">{{cite book|last1=Eyman|first1=Scott|author-link1=Scott Eyman|title=John Wayne. The Life and Legend|url=https://archive.org/details/johnwaynelifeleg0000eyma|date=2014|publisher=Simon & Schuster Paperbacks|location=New York|isbn=978-1-4391-9958-9|page=[https://archive.org/details/johnwaynelifeleg0000eyma/page/71 71]}}</ref> || |- |''[[Made for Each Other (1939 film)|Made for Each Other]]'' || 1939 || John Cromwell || United Artists || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref>{{cite web|last=Erickson|first=Glenn|title=Made for Each Other: Home Video Reviews|work=[[Tcm.com]]|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/82315/Made-for-Each-Other/home-video-reviews.html|access-date=17 May 2019}}</ref> || |- |''[[Malice in the Palace]]'' || 1949 || [[Jules White]] || Columbia Pictures || 1960s<ref name="Hogan 2011"/> || Copyright not renewed<ref name="Hogan 2011"/> || Short film |- |''[[The Man from Utah]]'' || 1934|| [[Robert N. Bradbury]] || Lone Star Pictures || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}.<ref name="John Wayne. The Life and Legend"/> || |- |''[[The Man with the Golden Arm]]'' || 1955 || [[Otto Preminger]] || United Artists || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref>{{cite news|last=Kehr|first=Dave|title=New DVD's|date=October 11, 2005|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2005/10/11/movies/new-dvds.html|access-date=March 9, 2018}}</ref> || |- |''[[Maniac (1934 film)|Maniac]]'' || 1934 || [[Dwain Esper]] || [[Roadshow Attractions]] || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref>{{cite book |title=The Official Razzie Movie Guide: Enjoying the Best of Hollywoods Worst |url=https://books.google.com/books?id=bLpJHjGFNk8C&pg=PT250&dq=%22Maniac%22+Public+Domain&hl=en&sa=X&ei=b5YSUsLVEeaNygH7-4FQ&ved=0CDQQ6AEwAA#v=onepage&q=%22Maniac%22%20Public%20Domain&f=false |first=John |last=Wilson |year=2005 |publisher=[[Hachette Book Group]]}}</ref> || Also known as ''Sex Maniac'' |- |''[[Manos: The Hands of Fate]]'' || 1966 || Harold P. Warren || Emerson Film Enterprises || 1968 || Failure to display copyright notice<ref name=manos>[http://www.playboy.com/articles/the-battle-over-the-worst-movie-ever THE BATTLE OVER THE WORST MOVIE EVER] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151203144617/http://www.playboy.com/articles/the-battle-over-the-worst-movie-ever |date=December 3, 2015 }} playboy.com accessed October 3, 2015</ref> || Original script may have been copyrighted<ref name=manos/> |- |''[[March of the Wooden Soldiers]]'' || 1950<!--A later version. See [[Babes_in_Toyland_(1934_film)#Copyright_status]]--> || [[Gus Meins]] || [[Lippert Pictures]] || 1950 || Failure to display copyright notice{{sfnp|Pierce|2007|p=130}} || This is a later abridgement of ''[[Babes in Toyland (1934 film)|Babes in Toyland]]'' (1934), which is still in copyright. Its public domain status remains unclear.{{sfnp|Pierce|2007|p=130}} |- |''[[McLintock!]]'' || 1963 || [[Andrew V. McLaglen]] || United Artists || 1991 || Copyright not renewed<ref name=bbmay1994>"Court Rules for 'Goodtimes' in ''McLintock!'' Case", in ''Billboard'', May 14, 1994,[https://books.google.com/books?id=SggEAAAAMBAJ&pg=PA73 pg. 73 & 82]</ref>{{sfnp|Fishman|2010|p=337}} || Music score still under copyright<ref name=bbmay1994/> |- |''[[Meet John Doe]]'' || 1941 || [[Frank Capra]] || Warner Bros. || 1969 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|p=126}} || |- |''[[Millie (film)|Millie]]'' || 1931 || [[John Francis Dillon (director)|John Francis Dillon]] || RKO Radio Pictures || 1959 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|pp=140-143}} || |- |''[[Mr. Imperium]]'' ||1951<br /><small>(copyright notice: 1950)</small> ||[[Don Hartman]] ||MGM || 1978 ||Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|pp=138-139}} || |- |''[[My Dear Secretary]]'' || 1948 || Charles Martin || United Artists || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref>{{cite web|last=Cady|first=Brian|title=My Dear Secretary (1948): Home Video Reviews|publisher=[[Tcm.com]]|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/19033/My-Dear-Secretary/home-video-reviews.html#77701|access-date=June 23, 2018}}</ref> || |- |''[[My Favorite Brunette]]'' || 1947 || [[Elliott Nugent]] || Paramount Pictures || 1975 || Copyright not renewed<ref name=pierce2001/> || |- |''[[My Man Godfrey]]'' || 1936 || [[Gregory La Cava]] || Universal Pictures || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=w0xBAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=My+Man+Godfrey |title=A copyright primer for educational and industrial media producers |publisher=Copyright Information Services |author=Esther Rita Sinofsky |year=1988 |page=29 |quote=But remember the underlying works may still be copyrighted |access-date=January 20, 2016}}</ref> || While the film images are public domain, under rulings of ''[[Stewart v. Abend]]'', the film text (script) is based on the copyrighted 1935 book ''My Man Godfrey'' by Eric S. Hatch.<ref>{{cite web |url=https://collections.stanford.edu/copyrightrenewals/bin/detail?fileID=1988354045 |title=My Man Godfry |work=Stanford University Copyright Renewal Database |access-date=January 20, 2016 |archive-date=July 22, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160722181432/https://collections.stanford.edu/copyrightrenewals/bin/detail?fileID=1988354045 |url-status=dead }}</ref> |- |''[[Night of the Living Dead]]''|| 1968 || [[George A. Romero]] || [[Walter Reade]] ||1968 || Missing copyright notice and errors from the distributor<ref>''Night of the Living Dead'' entered the public domain because the original theatrical distributor, the Walter Reade Organization, neglected to place a copyright indication on the prints. In 1968, [[United States copyright law]] required a proper notice for a work to maintain a copyright. See U.S. Copyright Office, Circular 92, ''Copyright Law of the United States of America'', Chapter 4: Copyright Notice, Deposit, and Registration, [http://www.copyright.gov/title17/92chap4.html#405 Omission of notice on certain copies and phonorecords]. Image Ten displayed such a notice on the title frames of the film beneath its original title, ''Night of the Flesh Eaters'', but the distributor removed the statement when it changed the title. See {{cite book |title=Generation Zombie: Essays on the Living Dead in Modern Culture |last1=Boluk |first1=Stephanie |last2=Lenz |first2=Wylie |editor1-last=Boluk |editor1-first=Stephanie |editor2-last=Lenz |editor2-first=Wylie |chapter=Introduction: Generation Z, the Age of Apocalypse |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Jc3Or27Mzr0C&lpg=PP1& |date=June 16, 2011 |publisher=[[McFarland & Company]] |location=Jefferson, North Carolina, US |isbn=978-0-7864-6140-0 |page=5 |access-date=August 26, 2011}}</ref> || The restored version released on home media by [[The Criterion Collection]] is under copyright by Image Ten, Inc.<ref>{{cite web |title=Night Of The Living Dead (1968) - Criterion Collection' |website=High-Def Digest |url=https://bluray.highdefdigest.com/53549/nightofthelivingdeadcriterion.html |date=February 26, 2018 |access-date=December 19, 2020 }}</ref> |- |''[[Nothing Sacred (film)|Nothing Sacred]]'' || 1937 || [[William A. Wellman]] || Selznick,<br />United Artists || 1965 ||Copyright not renewed{{sfnp|Fishman|2010|pp=174-180}} || |- |''[[Of Human Bondage (1934 film)|Of Human Bondage]]'' || 1934 || [[John Cromwell (director)|John Cromwell]] || RKO Radio Pictures || 1962 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|pp=131-134}} || |- |''[[One-Eyed Jacks]]'' || 1961<br/><small>(copyright notice:1960)</small> || [[Marlon Brando]] || [[Marlon Brando|Pennebaker Productions]], Paramount Pictures || 1988 || Copyright not renewed<ref>{{cite news |first=Greg |last=Hernandez |date=May 4, 2005 |title=Cheap, cheap deals on old movies and TV shows |url=https://www.seattlepi.com/news/article/Cheap-cheap-deals-on-old-movies-and-TV-shows-1172432.php |website=SeattlePI |publisher=Hearst |access-date=January 10, 2020 }}</ref><ref>{{cite web |title=The Bootleg Files: '''One-Eyed Jacks''' |website=Film Threat |url=https://filmthreat.com/uncategorized/the-bootleg-files-one-eyed-jacks/ |date=July 9, 2004 |access-date=January 10, 2020 |archive-date=Nobiyembre 23, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221123104212/https://filmthreat.com/uncategorized/the-bootleg-files-one-eyed-jacks/ |url-status=dead }}</ref> || |- |''[[Our Town (1940 film)|Our Town]]'' || 1940 || [[Sam Wood]] || United Artists || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref>{{cite web |last=Shales|first=Tom|title=Showtime's 'Our Town': Newman's Own |work=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/2003/05/24/showtimes-our-town-newmans-own/ae33c06b-993d-4cdc-a57a-2333a542a15c/|date=May 24, 2003|access-date=May 4, 2019|quote=Sadly, the movie slipped between the cracks and into the public domain, and there now appear to be no decent prints left in existence.}}</ref> || |- |''[[The Outlaw]]'' || 1943 || [[Howard Hughes]] || Howard Hughes Prod., United Artists || 1971 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|pp=140-143}} || |- |''[[The Painted Hills]]''|| 1951 || [[Harold F. Kress]] || MGM || 1979 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|pp=138-139}} || |- |''[[The Pay-Off]]'' || 1930 || [[Lowell Sherman]] || RKO Radio Pictures || 1958 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|pp=140-143}} || |- |''[[Penny Serenade]]'' || 1941 || [[George Stevens]] || Columbia Pictures || 1968 || Copyright not renewed<ref>{{cite web|last=Erickson|first=Hal|title=FILM.COM MOVIE OF THE WEEK: PENNY SERENADE|date=April 18, 2007|publisher=[[MTV News]]|url=http://www.mtv.com/news/2755506/film-com-movie-of-the-week-penny-serenade/|access-date=March 10, 2018|archive-date=Marso 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311213842/http://www.mtv.com/news/2755506/film-com-movie-of-the-week-penny-serenade/|url-status=dead}}</ref> || |- |''[[Plan 9 from Outer Space]]'' || 1959 || [[Ed Wood]] || [[Distributors Corporation of America]] || 1987 || {{dm|date=February 2020}}<ref>{{cite news |first=Guy |last=Lodge |title=Film in the public domain: here be buried treasures |date=August 20, 2018 |newspaper=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/film/2018/aug/20/internet-film-archives-plan-9-from-outer-space-rain-joan-crawford |access-date=February 14, 2019}}</ref> || |- |''[[Popeye the Sailor Meets Ali Baba's Forty Thieves]]'' || 1937 || [[Dave Fleischer]] || Paramount Pictures || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref name="Grandinetti 2004 125">{{cite book |title=Popeye: an illustrated cultural history |page=125 |url=https://books.google.com/books?id=P9ZoAAAAIAAJ |first=Fred |last=Grandinetti |year=2004 |publisher=[[McFarland & Company]]}}</ref> || The second of three [[Popeye]] Technicolor two-reel specials |- |''[[Popeye the Sailor Meets Sindbad the Sailor]]'' || 1936 || [[Dave Fleischer]] || Paramount Pictures || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref name="Grandinetti 2004 125"/> || The first of three [[Popeye]] Technicolor two-reel specials |- |''[[Pot o' Gold (film)|Pot o' Gold]]'' || 1941 || [[George Marshall (director)|George Marshall]] || United Artists || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=2oyoBgAAQBAJ&pg=PA199&dq=james+stewart+paulette+goddard+public+domain&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjMga6Ir4_iAhUIjq0KHdNCCXkQ6AEIKDAA#v=onepage&q=james%20stewart%20paulette%20goddard%20public%20domain&f=false|last=Coniam|first=Matthew|title=The Annotated Marx Brothers: A Filmgoer’s Guide to In-Jokes, Obscure References and Sly Details|year=2015|publisher=McFarland|isbn=9780786497058}}page 199</ref> || |- |''[[Quicksand (1950 film)|Quicksand]]'' || 1950 || [[Irving Pichel]] || United Artists || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=BR9UCwAAQBAJ&pg=PA184&lpg=PA184&dq=quicksand+public+domain&source=bl&ots=tpKfQuGjRA&sig=5DfnSRtzASXy72YBf8Y-o5yubXw&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi0x7PJiKLaAhWN0VMKHVfeCZs4ChDoAQgpMAE#v=onepage&q=quicksand%20public%20domain&f=false|last=Neibaur|first=James L.|title=The Essential Mickey Rooney|year=2016|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=9781442260962}}page 184</ref> || |- |''[[Rage at Dawn]]'' || 1955 || [[Tim Whelan]] || RKO Pictures || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OfVtAAAAQBAJ&pg=PA114&dq=rage+at+dawn+public+domain&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj-jp_gjYLiAhUOMawKHcYGCT4Q6AEIJTAA#v=onepage&q=rage%20at%20dawn%20public%20domain&f=false|last=Herzberg|first=Bob|title=Hang 'Em High: Law and Disorder in Western Films and Literature|year=2013|publisher=McFarland|isbn=9781476601243}}page 114</ref> || |- |''[[Rain (1932 film)|Rain]]'' || 1932 || [[Lewis Milestone]] || United Artists || 1960 || Copyright not renewed<ref name=pierce2001/> || |- |''[[Randy Rides Alone]]'' || 1934 || [[Harry L. Fraser]] || Lone Star Pictures || 1934 || Copyright notice lacks claimant<ref name="John Wayne. The Life and Legend"/> || |- |''[[The Red House (film)|The Red House]]'' || 1947 || [[Delmer Daves]] || United Artists || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref>{{cite news|last=Stanley|first=John|title=DVD review: 'The Red House'|date=January 6, 2013|newspaper=[[San Francisco Chronicle]]|url=https://www.sfgate.com/movies/article/DVD-review-The-Red-House-4165828.php|access-date=March 10, 2018}}</ref> || |- |''[[Reefer Madness]]'' || 1936 || [[Louis J. Gasnier]] || Motion Picture Ventures || 1936 || Improper copyright notice<ref>{{cite web|title=Graduation 2003|date=May 22, 2003|first=Robert|last=Shaye|url=http://www.law.columbia.edu/media_inquiries/news_events/2005_older/2003/May_2003/graduation_03|access-date=January 22, 2021|archive-date=August 7, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130807151451/http://www.law.columbia.edu/media_inquiries/news_events/2005_older/2003/May_2003/graduation_03|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|title=High in America: the true story behind NORML and the politics of marijuana|url=http://www.psychedelic-library.org/highinamerica5.htm|year=1981|publisher=The Viking Press|first=Patrick|last=Anderson|page=101|access-date=2021-01-22|archive-date=2013-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017111117/http://www.psychedelic-library.org/highinamerica5.htm|url-status=dead}}</ref> || Also called ''The Burning Question'', ''Dope Addict'', and ''Tell Your Children'' |- |''[[Riders of Destiny]]'' || 1933|| [[Robert N. Bradbury]] || Lone Star Pictures || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}.<ref name="John Wayne. The Life and Legend"/> || |- |''[[Road to Bali]]'' || 1952 || [[Hal Walker]] || Paramount Pictures || 1980 || Copyright not renewed on time<ref>''[[Film Superlist|Film Superlist: Motion Pictures in the U.S. Public Domain]] (1950-1959)'', pages 287, 509.</ref><ref>''[[Film Superlist|Film Superlist: Motion Pictures in the U.S. Public Domain]] (1940-1949)'', page viii.</ref> || Ancillary rights now owned by [[FremantleMedia]] |- |''[[Rock, Rock, Rock (film)|Rock, Rock, Rock!]]'' || 1956 || [[Will Price (director)|Will Price]] || Distributors Corporation of America || 1984 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|p=128}} || The [[Rock, Rock, Rock (soundtrack)|Chuck Berry soundtrack of the film]] may not be in the public domain. |- |''[[The Royal Bed]]'' || 1931<br /><small>(copyright notice: 1930)</small> || [[Lowell Sherman]] || RKO Radio Pictures || 1958 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|pp=140-143}} || |- |''[[Royal Wedding]]'' || 1951<br /><small>(copyright notice: 1950)</small> || [[Stanley Donen]] || MGM || 1978 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|pp=138-139}} || |- |''[[Sagebrush Trail]]'' || 1933|| [[Armand Schaefer]] || Lone Star Pictures || 1933|| Copyright notice lacks claimant<ref>{{cite book|last1=Eyman|first1=Scott|title=John Wayne. The Life and Legend|url=https://archive.org/details/johnwaynelifeleg0000eyma|date=2014|publisher=Simon & Schuster Paperbacks|location=New York|isbn=978-1-4391-9958-9|page=[https://archive.org/details/johnwaynelifeleg0000eyma/page/71 71]}}</ref> || Remake of ''[[Partners of the Trail (1931 film)|Partners of the Trail]]'' ([[Wallace Fox]], 1931) |- |''[[Salt of the Earth (1954 film)|Salt of the Earth]]'' || 1954 || [[Herbert Biberman]] || Independent Productions || 1982<ref name="sote">{{Cite web|last=Roe|first=Matthew|date=2019-02-12|title=Anarchic Cinema: Salt of the Earth|url=https://www.filminquiry.com/anarchic-cinema-salt-of-the-earth/|access-date=2020-12-04|website=Film Inquiry|language=en-US}}</ref>|| Copyright expired<ref name="sote"/>||Selected for preservation in the National Film Registry in 1992.<ref name="sote"/> |- |''[[Santa Claus Conquers the Martians]]'' || 1964 || [[Nicholas Webster]] || [[Embassy Pictures Corporation]] || {{dm|date=February 2020}} || Missing copyright notice<ref name=Tedium>https://tedium.co/2017/10/24/public-domain-film-history-copyright</ref><ref>{{cite book |title=The Official Razzie Movie Guide: Enjoying the Best of Hollywoods Worst |url=https://books.google.com/books?id=bLpJHjGFNk8C&pg=PT206&dq=%22Santa+Claus+Conquers+the+Martians%22+Public+Domain&hl=en&sa=X&ei=-pMSUt2cLMewyQHuloEw&ved=0CDYQ6AEwAA#v=onepage&q=%22Santa%20Claus%20Conquers%20the%20Martians%22%20Public%20Domain&f=false |first=John |last=Wilson |year=2005 |publisher=[[Hachette Book Group]]}}</ref> || Musical score owned by [[Famous Music]] |- |''[[Santa Fe Trail (film)|Santa Fe Trail]]'' || 1940 || [[Michael Curtiz]] || Warner Bros. || 1968 || Copyright not renewed<ref>{{citation |title=Filmmakers Newsletter Volume 7 |url=https://books.google.com/books?id=e107AAAAMAAJ&q=santa+fe+trail+1940+public+domain&dq=santa+fe+trail+1940+public+domain&hl=en&sa=X&ei=9_oUUorWGoToqAHhyYCoAg&ved=0CD8Q6AEwAw |year=1973 |publisher=[[Suncraft International Incorporated]]}}</ref><ref>{{cite book |title=Piracy in the Motion Picture Industry |url=https://books.google.com/books?id=MjFL1KbcX_oC&pg=PA76&dq=%22Santa+Fe+Trail%22+(1940)+Public+Domain&hl=en&sa=X&ei=Yv4UUr7BGOLmyQGFgIGgDQ&ved=0CCwQ6AEwAA#v=onepage&q=%22Santa%20Fe%20Trail%22%20(1940)%20Public%20Domain&f=false |first=Kerry |last=Segrave}}</ref> || |- |''[[Scarlet Street]]'' || 1945 || [[Fritz Lang]] || Universal Pictures || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref>{{cite news|last=Rapold|first=Nicolas|title=Even Good Films May Go to Purgatory: Old Films Fall Into Public Domain Under Copyright Law|date=February 14, 2014|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2014/02/16/movies/old-films-fall-into-public-domain-under-copyright-law.html|access-date=March 10, 2018}}</ref><ref>{{cite news|last=Murray|first=Noel|title=Scarlet Street & House By The River|date=November 23, 2005|newspaper=[[The A.V. Club]]|url=https://film.avclub.com/scarlet-street-house-by-the-river-1798201242|access-date=March 10, 2018|archive-date=Enero 29, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129021128/https://film.avclub.com/scarlet-street-house-by-the-river-1798201242|url-status=dead}}</ref> || |- |''[[The Screaming Skull]]'' || 1958 || [[Alex Nicol]] || American International Pictures || 1958 || Not registered for copyright<ref name="Smith 2009 8"/><ref>{{cite web |title=The Screaming Skull |work=[[AFI Catalog of Feature Films]] |publisher=[[American Film Institute]] |url=http://www.afi.com/members/catalog/DetailView.aspx?s=&Movie=52721 |access-date=April 6, 2017}}</ref> || |- |''[[Second Chorus]]'' || 1940 || [[H.C. Potter]] || Paramount Pictures || {{dm|date=February 2020}} || Copyright not renewed<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MvcHAQAAMAAJ&q=second+chorus+1940+public+domain&dq=second+chorus+1940+public+domain&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjg8d7EtefZAhXJt1MKHeqWDQsQ6AEIPjAE|last=Simosko|first=Vladimir|title=Artie Shaw: A Musical Biography and Discography|year=2000|publisher=Scarecrow Press|isbn=9780810833975}}page 89</ref> || |- |''[[The Secret Hour (film)|The Secret Hour]]'' || 1928 || [[Rowland V. Lee]] || Paramount Pictures || 1956 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|pp=131-134}} || Based on the play ''[[They Knew What They Wanted (play)|They Knew What They Wanted]]'' |- |''[[The Silver Horde (1930 film)|The Silver Horde]]'' || 1930 || [[George Archainbaud]] || RKO Radio Pictures || 1958 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|pp=140-143}} || |- |''[[Sin Takes a Holiday]]'' || 1930 || [[Paul L. Stein]] || RKO Radio Pictures || 1958 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|pp=140-143}} || |- ||''[[Sing a Song of Six Pants]]'' || 1947 || [[Jules White]] || Columbia Pictures || 1960s<ref name="Hogan 2011"/> || Copyright not renewed<ref name="Hogan 2011"/> || Short film |- |''[[Sinners in Paradise]]'' || 1938 || [[James Whale]] || Universal Pictures || 1966 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|p=138}} || |- |''[[Sita Sings the Blues]]'' |2008 |[[Nina Paley]] |[[GKIDS]] |2010 |Released into the public domain with a [[Creative Commons license|CC0 license]]<ref>{{Cite web|url=https://www.sitasingstheblues.com/license.html|title=Sita Sings the Blues|website=www.sitasingstheblues.com|access-date=2020-02-28}}</ref> | |- |''[[The Snows of Kilimanjaro (1952 film)|The Snows of Kilimanjaro]]'' || 1952 || [[Henry King (director)|Henry King]] || 20th Century Fox || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref name="FoxHemingway">{{cite web| title= DVD reviews: Oldies make their DVD debut| url= http://www.deseretnews.com/article/660201327/Oldies-make-their-DVD-debut.html?pg=all| first= Chris| last= Hicks| date= March 8, 2007| work= [[Deseret News]]| access-date= June 16, 2013| quote= ''The Snows of Kilimanjaro'' (1952, color) has injured writer Gregory Peck going over his past to see if his life has meaning, with Ava Gardner and Susan Hayward. This one has been on many public-domain labels, but this is a pristine print and looks gorgeous.| archive-date= Marso 4, 2016| archive-url= https://web.archive.org/web/20160304043950/http://www.deseretnews.com/article/660201327/Oldies-make-their-DVD-debut.html?pg=all| url-status= dead}}</ref> ||Based on the copyrighted novel by Ernest Hemingway |- |''[[The Southerner (film)|The Southerner]]'' || 1945 || [[Jean Renoir]] || United Artists || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref>{{cite news|last=King|first=Susan|title=How Hollywood Dealt with Great Depression|date=February 24, 1991|newspaper=[[Los Angeles Times]]|url=https://articles.latimes.com/1991-02-24/news/tv-2335_1_great-depression|access-date=March 12, 2018}}</ref> || |- |''{{sortname|A|Star Is Born|A Star Is Born (1937 film)}}'' || 1937 || [[William A. Wellman]] || Selznick,<br />United Artists || 1965 ||Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|pp=134-137}}{{sfnp|Fishman|2010|pp=174-180}} || |- |''[[The Star Packer]]'' || 1934|| [[Robert N. Bradbury]] || Lone Star Pictures || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}.<ref name="John Wayne. The Life and Legend"/> || |- |''[[The Strange Love of Martha Ivers]]'' || 1946 || [[Lewis Milestone]] || Paramount Pictures || 1974 || Copyright not renewed<ref name=pierce2001/> || |- |''[[The Stranger (1946 film)|The Stranger]]'' || 1946 || [[Orson Welles]] || [[International Pictures]], RKO Radio Productions || 1973 || Copyright not renewed<ref>{{cite web |url=https://www.boston.com/ae/movies/articles/2010/10/10/at_film_chest_philip_hopkins_is_on_the_hunt_for_lost_movie_treasures/ |title=He's on the hunt for lost movie treasures |work=[[Boston Globe]] |author=Gerald Peary |date=October 10, 2010 |quote=Orson Welles's "The Stranger'' is their newest HD release, made feasible because the RKO picture has fallen into public domain. |access-date=October 29, 2015}}</ref> || |- |''[[Suddenly (1954 film)|Suddenly]]'' || 1954 || [[Lewis Allen (director)|Lewis Allen]] || United Artists || 1983 || Copyright not renewed<ref>{{cite book|title=American Film, Volume 11, Issues 1-10|year=1985|publisher=American Film Institute|url=https://books.google.com/books?id=IwU9AAAAMAAJ&q=suddenly+1954+public+domain&dq=suddenly+1954+public+domain&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiF0vH35eLZAhXOs1MKHe4RBbUQ6AEIJzAA|access-date=March 10, 2018}}page 70</ref> || |- |[[Superman (1940s cartoons)|''Superman'' (1940s cartoons)]] || 1941-1943 || [[Dave Fleischer]], various || Paramount Pictures || {{dm|date=February 2020}}<ref name=superman>{{cite book |title=Superman Vs. Hollywood: How Fiendish Producers, Devious Directors, and Warring Writers Grounded an American Icon |url=https://books.google.com/books?id=OmYt2xaxktEC&pg=PT25|first=Jake |last=Rossen |year=2008 |publisher=[[Chicago Review Press]]}}</ref> || {{dm|date=February 2020}}<ref name=superman /> || [[Film rights|Ancillary rights]] such as merchandising contract rights, as well as the original 35mm master elements, are currently owned by [[Warner Bros.|Warner Bros. Entertainment Inc.]] through Superman's publisher, [[DC Comics]] |- |''[[Swing High, Swing Low (film)|Swing High, Swing Low]]'' || 1937 || [[Mitchell Leisen]] || Paramount Pictures || 1965 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|pp=131-134}} || |- |''[[Teenagers from Outer Space]]'' || 1959 || [[Tom Graeff]] || Warner Bros. ||1987||Copyright not renewed{{sfnp|Fishman|2010|pp=174-180}} || |- |''[[The Terror (1963 film)|The Terror]]'' || 1963 || [[Roger Corman]] || American International Pictures, Filmgroup || 1963 || Missing copyright registration<ref>{{cite book |title=The New Poverty Row: Independent Filmmakers as Distributors |page=51 |url=https://books.google.com/books?id=H9GknfDYd4sC&pg=PA51 |first=Fred Olen |last=Ray |year=1991 |publisher=[[McFarland & Company, Inc.]]}}</ref> || In the early 1990s, Corman asked Mark Griffiths to shoot 12 minutes of additional footage starring Dick Miller, thus making a new film titled ''[[The Return of the Terror]]'' (1991), so Corman could claim his copyright.<ref>{{cite book |title=Monte Hellman: His Life and Films |page=34 |url=https://books.google.com/books?id=cl2WzqT6hi8C&pg=PA34 |first=Brad |last=Stevens |year=2003 |publisher=[[McFarland & Company, Inc.]]}}</ref> |- |''[[Three Guys Named Mike]]'' || 1951<br /><small>(copyright notice: 1950)</small> || [[Charles Walters]] || MGM || 1978 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|pp=138-139}} || |- |''[[Till the Clouds Roll By]]'' || 1946 || [[Richard Whorf]] || MGM || 1974 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|pp=138-139}} || |- |''[[Too Late for Tears]]'' || 1949 || [[Byron Haskin]] || United Artists || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref>{{cite web|last=Arnold|first=Jeremy|title=Too Late For Tears (1949)|work=[[Tcm.com]]|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/5793/Too-Late-For-Tears/articles.html|access-date=May 13, 2018}}</ref> || |- |''[[Topper Returns]]'' || 1941 || [[Roy Del Ruth]] || United Artists || 1969 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|p=128}} || |- |''Utopia'' (a.k.a. ''[[Atoll K]]'') || 1951 || [[Léo Joannon]] and [[John Berry (film director)|John Berry]] (uncredited) || Franco London Films || 1951 || No U.S. copyright filed <ref>{{cite book |url=https://www.google.com/books/edition/The_Final_Film_of_Laurel_and_Hardy/1ZpbpOQt9cQC?hl=en&gbpv=1&pg=PA193 |title=The Final Film of Laurel and Hardy: A Study of the Chaotic Making and Marketing of Atoll K |publisher=McFarland |author=Norbert Aping |year=2014 |page=193 |access-date=September 26, 2020}}</ref> || |- |''[[Vengeance Valley]]'' ||1951<br /><small>(copyright notice: 1950)</small> ||[[Richard Thorpe]]|| MGM|| 1978 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|pp=138-139}} || |- |''[[The Wasp Woman]]'' || 1959 || [[Roger Corman]] || Filmgroup || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref>{{cite magazine|last=Dessem|first=Matthew|title=Lena Dunham Is Joining ''American Horror Story'' Season 7|date=July 19, 2017|magazine=[[Slate (magazine)|Slate]]|url=http://www.slate.com/blogs/browbeat/2017/07/19/lena_dunham_is_joining_american_horror_story_season_seven.html|access-date=April 18, 2018}}</ref> || |- |''[[West of the Divide]]'' || 1934|| [[Robert N. Bradbury]] || Lone Star Pictures || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}.<ref name="John Wayne. The Life and Legend"/> || |- |''[[White Zombie (film)|White Zombie]]'' || 1932 || [[Victor Halperin]] || United Artists || {{dm|date=February 2020}} || {{dm|date=February 2020}}<ref>{{cite book |title=White Zombie: Anatomy of a Horror Film |page=280 |url=https://books.google.com/books?id=mCt7j2BnWkoC&pg=PA280 |first=Gary D. |last=Rhodes |year=2001 |publisher=[[McFarland & Company, Inc.]]}}</ref> ||The source material for the film may not be in the public domain.<ref>{{cite web|title=Tobe Hooper Walking With White Zombie|last=Turek|first=Ryan|date=July 6, 2010|website=Shocktillyoudrop.com|url=http://www.shocktillyoudrop.com/news/15743-what-happened-to-tobe-hoopers-white-zombie/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301003720/http://www.shocktillyoudrop.com/news/15743-what-happened-to-tobe-hoopers-white-zombie/|archive-date=March 1, 2016|url-status=dead |access-date=2020-01-01 }}</ref> |- |''[[Wives Under Suspicion]]'' || 1938 || [[James Whale]] || Universal Pictures || 1966 || Copyright not renewed{{sfnp|Pierce|2007|p=138}} || |} == Silipin din == {{Portal|Pelikula|Estados Unidos}} {{Div col|colwidth=20em}} * [[History of film]] * [[List of open-source films]] * [[Lists of films]] * [[List of animated films in the public domain in the United States]] * [[List of years in film]] * [[Open-source film]] * [[Outline of film]] * [[List of public domain works with multimedia adaptations]] * [[Public domain in the United States]] * ''[[The Story of Film: An Odyssey]]'' {{div col end}} == Mga talaan == * {{note label|Note2|G|G}} Public domain in the U.S. from creation as [[Copyright status of work by the U.S. government|work of the United States government]] <!-- put notes that apply to groups of films, for example: "B" for films in public domain because of XYZ (with citation) --> == Mga sanggunian == {{Reflist|30em}} == Bibliograpiya == {{Refbegin}} * {{cite book |url=https://archive.org/details/isbn_9781413312058 |url-access=registration |title=The Public Domain: How to Find &amp; Use Copyright-Free Writings, Music, Art &amp; More |last=Fishman |first=Stephen |year=2010 |edition=5th |publisher=Nolo (retrieved via Internet Archive) |access-date=October 31, 2010 |isbn=1-4133-1205-5 }} * {{cite journal |last=Pierce |first=David |date=June 2007 |title=Forgotten Faces: Why Some of Our Cinema Heritage Is Part of the Public Domain |journal=Film History: An International Journal |volume=19 |issue=2 |pages=125–43 |issn=0892-2160 |oclc=15122313 |jstor=25165419 |doi=10.2979/FIL.2007.19.2.125 }} {{Refend}}{{Refbegin}} * {{cite book |url=https://archive.org/details/isbn_9781413312058 |url-access=registration |title=The Public Domain: How to Find &amp; Use Copyright-Free Writings, Music, Art &amp; More |last=Fishman |first=Stephen |year=2010 |edition=5th |publisher=Nolo (retrieved via Internet Archive) |access-date=October 31, 2010 |isbn=1-4133-1205-5 }} * {{cite journal |last=Pierce |first=David |date=June 2007 |title=Forgotten Faces: Why Some of Our Cinema Heritage Is Part of the Public Domain |journal=Film History: An International Journal |volume=19 |issue=2 |pages=125–43 |issn=0892-2160 |oclc=15122313 |jstor=25165419 |doi=10.2979/FIL.2007.19.2.125 }} {{Refend}} {{usbong|Pelikula|Estados Unidos}} {{DEFAULTSORT:Listahan Ng Mga Pelikula Sa Public Domain Sa Estados Unidos}} [[Kategorya:Batas sa karapatang-sipi]] [[Kategorya:Talaan ng mga pelikula|Pampublikong dominyo]] [[Kategorya:Mga pelikula mula sa Estados Unidos|Pampublikong dominyo]] [[Kategorya:Pampublikong dominyo sa Estados Unidos]] h987nf4clkaiy0amxso8jlp784lwrba 0 309797 2204822 2133623 2026-04-24T21:22:35Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204822 wikitext text/x-wiki Si '''Jeanne Randolph''' (ipinanganak noong 1943) ay isang kritiko sa kultura, may-akda, [[Sining ng pagtatanghal|artista sa pagganap]] at psychiatrist na ang gawain ay tuklasin ang ugnayan sa pagitan ng teorya ng sining at psychoanalytic. <ref>{{cite book |title=Symbolism and its Discontents |last=Randolph |first=Jeanne |publisher=YYZ Books |year=1997 |isbn=0-920397-22-0 |location=Toronto, Ontario, Canada |pages=endnotes |url=https://archive.org/details/symbolizationits0000rand }}</ref> Siya ang unang manunulat sa Canada na bumuo ng teorya ng Psychoanalytic na Object Relasyon bilang isang daluyan para sa kritisismo sa kultura. <ref name="ASA">{{cite web |url=https://www.umanitoba.ca/schools/art/content/galleryoneoneone/asa04.html |title=Art School Anatomies |website=www.umanitoba.ca |access-date=2016-03-05 |archive-date=2016-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324095508/http://umanitoba.ca/schools/art/content/galleryoneoneone/asa04.html |url-status=dead }}</ref> Sa mga unibersidad at gallery sa buong Canada, England, Australia at Spain ay sinalaysay niya ang mga paksang mula sa mga estetika ng mga manika ng Barbie hanggang sa pilosopiya ni [[Ludwig Wittgenstein|Wittgenstein]] . == Mga libro == Si Dr. Jeanne Randolph ay ang may-akda ng ''Shopping Cart Pantheism'' (2015), ''Joanne Todd'' (1989, kasalukuyang wala sa print), <ref>{{cite book|title=Joanne Todd |last=Randolph |first=Jeanne |publisher=Art Gallery of Greater Victoria |year=1986 |isbn=<!--unknown--> |location=Victoria, British Columbia, Canada }}</ref> ''Psychoanalysis & Synchronized Swimming and Other Writings on Art'' (1991),<ref>{{cite book |title=Psychoanalysis & Synchronized Swimming and Other Writings on Art |url=https://archive.org/details/bwb_W6-BRQ-470 |last=Randolph |first=Jeanne |publisher=YYZ Books |year=1991 |isbn=978-0-920397-07-7 |location=Toronto, Ontario, Canada }}</ref> ''Psychoanalysis & Synchronized swimming and Other Writings on Art'' (1991), ''Symbolism and its Discontents'' ( 1997),<ref>{{cite book |title=Symbolism and its Discontents |last=Randolph |first=Jeanne |publisher=YYZ Books |year=1997 |isbn=0-920397-22-0 |location=Toronto, Ontario, Canada |url-access=registration |url=https://archive.org/details/symbolizationits0000rand }}</ref> ''Why Stoics Box'' (2006) at ''Ethics of Luxury: Materialism and Imagination'' (2007), at kapwa may-akda ng ''Semble: Lyn Carter, Ginette Legaré at Jeannie Thib .'' Nag-ambag siya ng mga sanaysay sa mga libro tungkol sa sining at mga artista kabilang ang ''Subconscious City'', ''Susan Kealey: Ordinary Marvel'' at ''Robbin Deyo: Sweet Sensation'' maliban sa iba pa. == Mga Pagganap == Ang mga panayam ni Randolph ay umusbong sa mga pagtatanghal na ipinakita sa mga lugar tulad ng ''Space Camp'' ng Dunlop Art Gallery (2000), ang Banff Center for the Arts (2004) at Gallery 1.1.1 (2008). Inilarawan sila bilang, "extemporaneous soliloquies [na] nag-iilaw at nagpapakahulugan ng tradisyunal na pedagogy ng akademya, na nagbibigay ng pagpuna bilang isang pabagu-bagong psychoanalytic at pilosopiko na kontribusyon sa mga kultural bagay". == Mga Sanggunian == [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1943]] lh43yq63f8zfikniglpzshzqxvzo8lm 0 311943 2204885 2108174 2026-04-25T09:17:51Z ~2026-25350-05 161211 No necessary 2204885 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=San Fele|province=[[Lalawigan ng Potenza|Potenza]] (PZ)|website={{official website|http://www.comune.sanfele.pz.it/}}|area_code=0976|postal_code=85020|day=Hulyo 30 at Enero 20|saint=San [[Justin de Jacobis]] at [[San Sebastian]]|elevation_m=872|elevation_footnotes=|population_demonym=Sanfelesi|population_footnotes=|area_total_km2=97.7|area_footnotes=|mayor=Donato Sperduto|mayor_party=|frazioni=Agrifoglio, Armatieri, Difesa, Cecci, Montagna, Pierno, Priore, Masone, Signorella, Cerrito|region=[[Basilicata]]|official_name=Comune di San Fele|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|40|49|N|15|32|E|region:IT_type:city(3579)|display=inline}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_size=95px|image_shield=San_Fele-Stemma.png|image_caption=|image_alt=|imagesize=280px|image_skyline=San Fele Vista Panoramica.jpg|native_name={{lang|nap|Sandə Fèlə}}|footnotes=}} '''San Fele''' ay isang bayan at [[komuna]] sa [[lalawigan ng Potenza]] sa rehiyon ng [[Basilicata]] sa [[katimugang Italya]]. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Official website}}</img> * [http://www.sanfelesesocietynj.org/ San Felese Society ng New Jersey] * [http://www.sanfele.org/ San Fele Association ng Western New York] * [http://www.sanfele.com.au/index.php?sezione=Immigrati San Felesi sa Australia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200305002047/http://sanfele.com.au/index.php?sezione=Immigrati |date=2020-03-05 }} * [https://sites.rootsweb.com/~itacsnf/san_fele/SanFele_surnames.html San Fele Genealogy site] {{Lalawigan ng Potenza}} 81vh845nih637icwuev3e38ncf1628e 2204886 2204885 2026-04-25T09:24:02Z ~2026-25257-96 161213 No necessary 2204886 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=San Fele|province=[[Lalawigan ng Potenza|Potenza]] (PZ)|website={{official website|http://www.comune.sanfele.pz.it/}}|area_code=0976|postal_code=85020|day=Hulyo 30 at Enero 20|saint=San [[Justin de Jacobis]] at [[San Sebastian]]|elevation_m=872|elevation_footnotes=|population_demonym=Sanfelesi|population_footnotes=|area_total_km2=97.7|area_footnotes=|mayor=Donato Sperduto|mayor_party=|frazioni=Agrifoglio, Armatieri, Difesa, Cecci, Montagna, Pierno, Priore, Masone, Signorella, Cerrito|region=[[Basilicata]]|official_name=Comune di San Fele|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|40|49|N|15|32|E|region:IT_type:city(3579)|display=inline}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_size=95px|image_shield=San_Fele-Stemma.png|image_caption=|image_alt=|imagesize=280px|image_skyline=San Fele Vista Panoramica.jpg|footnotes=}} '''San Fele''' ay isang bayan at [[komuna]] sa [[lalawigan ng Potenza]] sa rehiyon ng [[Basilicata]] sa [[katimugang Italya]]. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Official website}}</img> * [http://www.sanfelesesocietynj.org/ San Felese Society ng New Jersey] * [http://www.sanfele.org/ San Fele Association ng Western New York] * [http://www.sanfele.com.au/index.php?sezione=Immigrati San Felesi sa Australia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200305002047/http://sanfele.com.au/index.php?sezione=Immigrati |date=2020-03-05 }} * [https://sites.rootsweb.com/~itacsnf/san_fele/SanFele_surnames.html San Fele Genealogy site] {{Lalawigan ng Potenza}} a7ken9brgustz0ploeso7ejcyym8v22 0 312051 2204746 2058379 2026-04-24T20:21:07Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204746 wikitext text/x-wiki {{Infobox church|denomination=[[Katoliko Romano]]|diocese=[[Katoliko Romanong Diyosesis ng Nardò-Gallipoli|Diyosesis ng Nardò-Gallipoli]]|year completed=1696|architect=Francesco Bischetini, Scipione Lachibari, [[Giuseppe Zimbalo]]|style=[[arkitekturang Baroko|Baroko]]|alt=Three-quarter view of the Gallipoli Cathedral|caption=Harap at gilid ng katedral|image=Gallipoli cathedral.jpg|location=[[Gallipoli, Apulia]], Italya|name=Katedral ng Gallipoli|coordinates={{Coord|40|03|17|N|17|58|34|E|display=inline, title}}|dedication=[[Agueda ng Sicilia]]|website={{URL|http://www.cattedralegallipoli.it/}}|status=[[Basilika menor]], [[konkatedral]]|fullname=Konkatedral Basilika ng Santa Agueda ang Birhen|native_name={{nativename|it|Basilica Concattedrale di Sant'Agata Vergine}}|groundbreaking={{start date|1629}}}} Ang '''Katedral ng Gallipoli''', pormal na tawag bilang '''Konkatedral Basilika ng Santa Agatha ang Birhen''' ({{Lang-it|Basilica Concattedrale di Sant'Agata Vergine}}), ay isang [[Simbahang Katolikong Romano|simbahang Katoliko Romano]] na matatagpuan sa bayan ng [[Gallipoli, Apulia|Gallipoli]] sa [[Apulia]], Italya. Nakumpleto noong 1696, ang simbahang [[Arkitekturang Baroko|baroko]] ay isang [[Mga basilika sa Simbahang Katolika|basilika menor]] at [[konkatedral]] ng [[Katoliko Romanong Diyoesis ng Nardò-Gallipoli|Diyoesis ng Nardò-Gallipoli]]. == Kasaysayan == Ang Katedral Gallipoli ay itinayo sa pagitan ng 1629 at 1696, at inialay kay [[Santa Agueda ng Sicilia]].<ref name="domenico27">{{Harvard citation no brackets|Domenico|2002}}</ref> == Arkitektura == Ang [[Arkitekturang Baroko|patsadang Baroko]] ng katedral ay idinisenyo ni [[Giuseppe Zimbalo]],<ref name="foodismo2">{{Cite web|url=https://www.foodismo.it/en/places-to-go/gallipoli/gallipoli-the-cathedral-of-st-agatha/|title=Gallipoli: the Cathedral of St. Agatha Virgin and Martyr of Catania.|last=|first=|date=June 13, 2017|website=Foodismo|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191108151257/https://www.foodismo.it/en/places-to-go/gallipoli/gallipoli-the-cathedral-of-st-agatha/|archive-date=November 8, 2019|access-date=November 8, 2019}}</ref> Francesco Bischetini, at Scipione Lachibari. Ito ay itinayo sa pamamagitan ng batong ''[[carparo]]'', na nagmula sa [[Katimugang Italya]].<ref name="measurement258">{{Harvard citation no brackets|Piuzzi|Pittella|Pisa|Cataldo|2018}}</ref> Ang simbahan ay itinayo na may isang [[Arkitektura ng mga katedral at ng mga dakilang simbahan|krus na plano ng sahig]] sa hugis ng isang [[krus na Latin]].{{fact}} == Mga sanggunian == === Mga Pagsipi === <references /> === Mga pinagkuhanan === * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=l708AAAAMAAJ&pg=PA316|title=In the Heel of Italy: A Study of an Unknown City|last=Briggs|first=Martin Shaw|publisher=Duffield & Co.|year=1911|isbn=|location=New York|pages=|oclc=5247550|access-date=December 20, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191219232342/https://books.google.com/books?id=l708AAAAMAAJ&pg=PA316#v=onepage&q&f=false|archive-date=December 19, 2019|url-status=live|via=[[Google Books]]}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wZ-PMNC5XOkC&pg=PA27|title=The Regions of Italy: A Reference Guide to History and Culture|last=Domenico|first=Roy|publisher=[[Greenwood Publishing Group|Greenwood Press]]|year=2002|isbn=0-313-30733-4|location=Westport, Connecticut|pages=|access-date=December 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191219194842/https://books.google.com/books?id=wZ-PMNC5XOkC&pg=PA27#v=onepage&q&f=false|archive-date=December 19, 2019|url-status=live|via=[[Google Books]]}} * {{Catholic Encyclopedia|wstitle=Diocese of Gallipoli|volume=6|last=Benigni|first=Umberto|ref={{harvid|Benigni|1913}}|no-icon=1|prescript=}} * {{Cite journal|last1=Piuzzi|first6=Giuseppe|doi=10.1016/j.measurement.2018.04.070|pages=257–261|volume=125|journal=Measurement|url=|title=An improved noninvasive resonance method for water content characterization of Cultural Heritage stone materials|date=September 2018|last6=Cannazza|first1=Emanuele|first5=Egidio|last5=De Benedetto|first4=Andrea|last4=Cataldo|first3=Stefano|last3=Pisa|first2=Erika|last2=Pittella|via=[[Elsevier]]}}  * {{Cite book|title=The Medieval Salento: Art and Identity in Southern Italy|url=https://archive.org/details/medievalsalentoa0000safr|last=Safran|first=Linda|publisher=[[University of Pennsylvania Press]]|year=2014|isbn=9780812245547|series=The Middle Ages Series|location=Philadelphia|pages=[https://archive.org/details/medievalsalentoa0000safr/page/238 239]–336|chapter=Database: Sites in the Salento with Texts and Images Informative About Identity|jstor=j.ctt5vkcwn.13}} == Mga panlabas na link == * {{Official website|http://www.cattedralegallipoli.it/}} {{Uncategorized|date=Disyembre 2023}} nj327n5d2wj8bcuydyfq8ybsrb5hv50 0 312560 2204726 2182192 2026-04-24T20:06:25Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204726 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Subdivision||date_pre=568|flag_s4=Byzantine Calvary cross potent (transparent).png|flag_s3=Flag of the Papal States (pre 1808).svg|border_s2=no|flag_s2=Iron crown of Lombardia (icon).svg|flag_s1=Flag of the Republic of Venice (Mid-14th century).svg|flag_p1=no flag.svg|s4=Longobardia|s3=Mga Estado ng Simbahan|s2=Kaharian ng mga Lombardo|s1=Republika ng Venecia|p1=Praetorian prepektura ng Italya|event_pre=[[Mga Lombardo|Lombardong]] pananakop sa Italya|native_name={{aut|Exarchatus Ravennatis}}|event_end=Pagkamatay ni Eutiquio|year_end=751|event_start=Pagkakatatag ng Eksarkado|year_start=584|image_map_caption=Mapa ng Eksarkado ng Ravena sa loob ng [[Imperyong Bisantino]] noong 600 AD.|image_map=Exarchate of Ravenna 600 AD.png|capital=[[Ravena]]|era=Maagang Gitnang Kapanahunan|nation=[[Imperyong Bisantino]]|subdivision=[[Exarch]]ate|common_name=Eksarkado ng Ravena|conventional_long_name=Eksarkado ng Ravena|border_s4=no}} Ang '''Eksarkado ng Ravena''' o '''ng Italya''' ({{Lang-la|Exarchatus Ravennatis}}) ay isang lupain ng Silangang Imperyong Romano (Imperyong [[Silangang Imperyong Romano|Bisantino]]) sa Italya, mula 584 hanggang 751, nang ang huling [[eksarka]] at pinatay ng [[mga Lombardo]].{{Sfn|Moffat|2017}} Ito ay isa sa dalawang eksarkado na itinatag kasunod ng mga muling pagsakop sa kanluranin sa ilalim ng Emperor [[Justiniano I|Justiniano]] upang mas mabisang pangasiwaan ang mga teritoryo, kasama ang [[Eksarkado ng Africa]]. == Mga eksarka ng Ravena == {{div col|colwidth=30em}} *[[Decius (exarch)|Decius]] (584–585) *[[Smaragdus]] (585–589) *[[Romanus (exarch)|Romanus]] (589–596) *[[Callinicus (exarch)|Callinicus]] (596–603) *[[Smaragdus]] (603–608) *[[John I (exarch)|John I]] (608–616) *[[Eleutherius (exarch)|Eleutherius]] (616–619) *[[Isaac the Armenian|Isaac]] (625–643) *[[Theodore I Calliopas]] (643–645) *[[Plato (exarch)|Plato]] (645–649) *[[Olympius (exarch)|Olympius]] (649–652) *[[Theodore I Calliopas]] (653 – c. 666) *[[Gregory (exarch)|Gregory]] (c. 666) *[[Theodore II (exarch)|Theodore II]] (678–687) *[[John II Platyn]] (687–702) *[[Theophylactus (exarch)|Theophylactus]] (702–710) *[[John III Rizocopus]] (710–711) *[[Scholasticus]] (713–723) *[[Paul (exarch)|Paul]] (723 to 726–727) *[[Eutychius (exarch)|Eutychius]] (726-727 to 751) {{div col end}} == Mga sanggunian ==  {{Reflist}} == Pinagmulan == {{refbegin}} *{{cite book|title=Byzantine Culture in Translation|editor1-first=Amelia Robertson|editor1-last=Brown|editor2-first=Bronwen|editor2-last=Neil|pages=55–72|chapter=The Orient Express: Abbot John's Rapid trip from Constantinople to Ravenna c. AD 700|first=Ann|last=Moffatt|publisher=Brill|year=2017|isbn=9789004349070|chapter-url=https://books.google.com/books?id=YwEtDwAAQBAJ&pg=PA55}} * {{cite journal|last=Borri|first=Francesco|date=July–December 2005|title=Duces e magistri militum nell'Italia esarcale (VI-VIII secolo)|journal=Estratto da Reti Medievali Rivista|volume=VI|issue=2|publisher=Firenze University Press|issn=1593-2214|url=http://www.storia.unifi.it/_RM/rivista/saggi/Borri.htm|format=PDF|access-date=2008-05-21|language=it|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080518163814/http://www.storia.unifi.it/_RM/rivista/saggi/Borri.htm|archive-date=2008-05-18}} * {{cite book|last=Brown|first=T. S.|author-link=Truesdell Sparhawk Brown|editor=Rosamond McKitterick|editor-link=Rosamond McKitterick|title=The New Cambridge Medieval History: II. c. 700 - c. 900|year=1991|publisher=Cambridge University Press|chapter=Byzantine Italy c. 680 - c.876|isbn=0-521-36292-X}} * {{cite book|last=Diehl|first=Charles|author-link=Charles Diehl|title=Études sur l'Administration Byzantine dans l'Exarchat de Ravenne (568-751)|year=1959|url=https://archive.org/details/tudessurladmin53diehuoft|series=Research & Source Works Series Byzantine Series No. 39|publisher=Burt Franklin|location=New York|language=fr|id={{Listed Invalid ISBN|0-8337-0854-4}}}} * {{cite journal|last=Hallenbeck|first=Jan T.|year=1982|title=Pavia and Rome: The Lombard Monarchy and the Papacy in the Eighth Century|url=https://archive.org/details/sim_transactions-of-the-american-philosophical-society_1982_72_4/page/n7|journal=Transactions of the American Philosophical Society|volume=72|issue=4|pages=1–186|id=(ISBN) 0-87169-724-6|jstor=1006429|doi=10.2307/1006429}} * {{cite book|last=Hartmann|first=Ludo M.|title=Untersuchungen zur Geschichte der byzantinischen Verwaltung in Italien (540-750)|series=Research & Source Works Series No. 86|date=June 1971|publisher=Burt Franklin|location=New York|language=de|isbn=978-0-8337-1584-5}} *{{cite book|author-link=Thomas Hodgkin (historian)|last=Hodgkin|first=Thomas|title=553-600 The Lombard Invasion|edition=Replica|series=Italy and Her Invaders, Vol. 5, Book VI|publisher=Elibron Classics|location=Boston}} * {{cite book|last=John of Biclaro|author-link=John of Biclaro|title=Chronicle}} * {{cite book|author-link=John Julius Norwich|last=Norwich|first=John Julius|title=A History of Venice|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|year=1982}} * {{cite book|last=Paul the Deacon|author-link=Paul the Deacon|others=trans. from Latin by [[William Dudley Foulke]]|title=[[Historia Langobardorum]] (Paul the Deacon's History of the Lombards|publisher=University of Pennsylvania|chapter=Book 2:ch. 26-27}} {{refend}} 041x73mbjhx9bqb0ts9ey86ju5q5luz 0 312992 2204723 2003432 2026-04-24T20:04:56Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204723 wikitext text/x-wiki Ang '''Dukado ng Amalfi''' ({{Lang-it|Ducato di Amalfi}}, {{Lang-la|Ducatus Amalphitanus}}) o ang '''Republika ng Amalfi''' ({{Lang-it|Repubblica di Amalfi|links=no}}) ay isang ''[[de facto]]'' na malayang estado na nakasentro sa [[Katimugang Italya|timog]] lungsod ng [[Amalfi]] ng Italya noong ika-10 at ika-11 na siglo. Ang lungsod at teritoryo nito ay orihinal na bahagi ng mas malaking ''[[Dukado ng Napoles|ducatus Neapolitanus]]'', na pinamamahalaan ng isang [[Patriciano (Europa matapos ng Roma)|patrician]], ngunit nakuha ito mula pagigigng palaasa sa mga [[Silangang Imperyong Romano|Bisantino]] at unang inihalal ang isang [[Dux|duke]] (o [[doge]]) noong 958. Sa panahon ng ika-10 at ika-11 na siglo ang Amalfi ay tinatayang mayroong populasyon na 50,000-70,000 katao.<ref name=":02">{{Cite book|url=https://archive.org/details/riddleofcompass00acze|title=The riddle of the compass : the invention that changed the world|last=D.|first=Aczel, Amir|date=2001|publisher=Harcourt|isbn=0151005060|edition=1st|location=New York|oclc=45102891|url-access=registration}}</ref> Ito ay umunlad upang maging isang malakas na larangang pang-ekonomiya, isang sentro ng komersiyo na ang mga mangangalakal ay nangingibabaw sa [[Dagat Mediteraneo|kalakal ng Mediteraneo]] at [[Italya]] noong IX at X siglo, bago pa daigin at matabunan ng ibang [[Mga republikang pandagat|republikang pandagat]] ng [[Hilagang Italya]], tulad ng [[Republika ng Pisa|Pisa]], [[Republika ng Venecia|Venecia]], at [[Republika ng Genoa|Genoa]]. Noong 1073, nawala ang kalayaan ng Amalfi, bumagsak buhat ng [[Normandong pananakop sa katimugang Italya|Normandong pagsalakay]] at pagkatapos ay sa Pisa noong 1137. == Bibliograpiya == {{Refbegin}} * {{cite book|last=Pavan|first=Massimiliano|title=Dizionario Biografico degli Italiani|year=1960|publisher=Istituto della Enciclopedia italiana}} * {{cite book|last=Skinner|first=Patricia|author-link=Patricia Skinner (historian)|title=Family Power in Southern Italy: The Duchy of Gaeta and Its Neighbours, 850-1139|url=https://archive.org/details/familypowerinsou0000skin|year=1995|publisher=[[Cambridge University Press]]|location=[[London]]|isbn=0-521-52205-6}} * {{cite book|last=Norwich|first=John Julius|title=The Normans in the South, 1016-1130|year=1967|publisher=[[Longman]]|location=[[London]]|author-link=John Julius Norwich}} * {{cite book|last=Norwich|first=John Julius|title=The Normans in the South 1016-1130|year=1970|publisher=[[Longman]]|location=[[London]]|author-link=John Julius Norwich}} * {{cite book|last=Curtis|first=Edmund|title=Roger of Sicily and the Normans in Lower Italy, 1016-1154|url=https://archive.org/details/rogersicilyandn00curtgoog|year=1912|publisher=G. P. Putnam's Sons|location=[[New York City|New York]]}} * {{cite book|last=Donald|first=Matthew|title=The Norman kingdom of Sicily|year=1992|publisher=[[Cambridge University Press]]|location=[[London]]|isbn=0-521-26911-3}} * {{cite book|last=Houben|first=Hubert|title=Roger II of Sicily: a ruler between East and West|url=https://archive.org/details/rogeriiofsicilyr0000houb|year=2002|publisher=[[Cambridge University Press]]|location=[[London]]|isbn=0-521-65573-0}} * {{cite book|last=Chalandon|first=Ferdinand|title=Histoire de la domination normande en Italie et en Sicile|url=https://archive.org/details/bub_gb_8dJWAAAAMAAJ|year=1907|publisher=Librairie A. Picard et fils|location=[[Paris]]|author-link=Ferdinand Chalandon|language=fr}} {{Refend}} == Mga sanggunian ==  {{Reflist}} mwe1ee6xck8zrxaoax5ssrwoa8nmmi2 0 313823 2204743 2172226 2026-04-24T20:19:14Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204743 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Klucis, Выше знамя Маркса, Энгельса, Ленина и Сталина!.jpg|thumb|300px|Propagandang poster mula sa [[Unyong Sobyetiko]], likha ni Gustav Klutsis sa taong 1936: "''Itaas ang bandila nina [[Karl Marx|Marx]], [[Friedrich Engels|Engels]], [[Vladimir Lenin|Lenin]], at [[Josef Stalin|Stalin]]!''" Sila ang pangunahing mga pigura sa Marxismo–Leninismo.]] Ang '''Marxismo–Leninismo''' ({{lang-ru|Марксизм-ленинизм}}) ay isang malayong-kaliwang pampolitikang [[ideolohiya]] na naging pangunahing kaisipang komunista sa [[ika-20 dantaon]]. Binuo ito ni [[Josef Stalin]] noong dekada 1920 batay sa kanyang pag-unawa at pag-iisa ng ortodoksong [[Marxismo]] at [[Leninismo]]. Ito ang naging opisyal na ideolohiya ng [[Unyong Sobyetiko]] at [[Komunistang Internasyonal]]. Pinaniniwalaan sa Marxismo–Leninismo na kinakailangan ng dalawang-yugtong himagsikan upang mapalitan ang kapitalismo. Aagaw ang isang talibang partido, na naka-organisa sa demokratikong sentralismo, ng kapangyarihan sa ngalan ng uring manggagawa at magtatatag ng sosyalistang estado, na binabansagang diktadura ng proletaryado. Sa pamamagitan nito, iniaangat ang partido komunista bilang pinakamataas na institusyong pampamahalaan at ang pangunahing organisasyon sa pamayanan. Papangasiwaan nito ang moda ng produksyon, susugpuin ang anumang oposisyon ng kontra-rebolusyon at burgesya, at itataguyod ang Sobyetikong kolektibismo upang magbigay-daan sa pangwakasang lipunan na walang uri, salapi, at estado. Bukod sa USSR at Komintern, itinaguyod ang Marxismo–Leninismo sa mga estadong satelite nito sa [[Silangang Bloke]] hanggang sa kanilang pagbagsak noong 1989. Sa kasalukuyan, ito ang kaisipang gumagabay sa mga naghaharing partido ng [[Tsina]], [[Vietnam]], [[Laos]], at [[Cuba]]; hango rito ang ideyang pampamahalaan ng [[Hilagang Korea]]. Sa tradisyonal na Kanluraning akademya, sila ang itinuturing na mga kinaugaliang halimbawa ng mga [[estadong komunista]]. ==Balangkas== Nagkaroon ng bagong kahulugan ang mga ideyang komunista mula nang Himagsikang Ruso dahil naging katumbas ito ng mga ideya ng Marxismo–Leninismo, katulad ng interpretasyon ng Marxismo ni [[Vladimir Lenin]] at ng kanyang mga kahalili. Ang pag-endorso sa pangwakas na layunin, lalo na ang paglikha ng isang pagmamay-ari ng komunidad na paraan ng produksyon at pagbibigay sa bawat kalahok nito ng pagkonsumo "ayon sa kanilang mga pangangailangan", isinusulong ng Marxismo-Leninismo ang pagkilala sa makauring pakikibaka bilang isang nangingibabaw na prinsipyo ng pagbabago sa lipunan at pag-unlad. Bilang karagdagan, ang mga manggagawa ay dapat magsagawa ng misyon ng muling pagtatayo ng lipunan. Ang pagsasagawa ng isang sosyalistang rebolusyon na pinamumunuan ng tinatawag ng mga tagapagtaguyod nito na "taliba ng proletaryado", na tinukoy bilang ang partido komunista na inorganisa ayon sa herarkiya sa pamamagitan ng demokratikong sentralismo, ay itinuring na isang pangkasaysayang pangangailangan. Dagdag pa rito, ang pagpapakilala ng proletaryong diktadura ay itinaguyod at ang mga uri na itinuring na palaban ay dapat supilin.<ref name="Wright 2015">{{cite encyclopedia |editor-last=Wright |editor-first=James D. |editor-link=James D. Wright |encyclopedia=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|publisher=Elsevier|year=2015 |isbn=978-0-08-097087-5 |location=Oxford |edition=2nd}}{{rp|3355}}</ref> Noong 1920s, ito ay unang tinukoy at binalangkas ni [[Josef Stalin]] batay sa kanyang pag-unawa sa ortodoksong Marxismo at Leninismo.<ref name="Lansford 2007">{{cite book |last=Lansford |first=Thomas |date=2007 |title=Communism |url=https://archive.org/details/communism0000lans |location=New York |publisher=Cavendish Square Publishing|isbn=978-0-7614-2628-8}}</ref>{{rp|17}} Sa pagkatatag ng Unyong Sobyetiko sa dating Imperyong Ruso, ang [[Bolshevismo]] ang naging batayan ng ideolohiya. Bilang tanging legal na partidong taliba, nagpasya ito sa halos lahat ng mga patakaran, na kinakatawan ng partido komunista bilang tama. Dahil ang [[Leninismo]] ay ang rebolusyonaryong paraan upang makamit ang sosyalismo sa praktika ng pamahalaan, ang relasyon sa pagitan ng ideolohiya at paggawa ng desisyon ay inayon sa pragmatismo at karamihan sa pagpapasya ay patuloy at permanenteng pag-unlad ng Marxismo-Leninismo, na may ideolohikal na pagbagay sa kondisyong materyal.<ref name="Sakwa 1990">{{cite book |title=Gorbachev and His Reforms, 1985–1990 |date=1990 |first=Richard |last=Sakwa |author-link=Richard Sakwa |isbn=978-0-13-362427-4 |publisher=[[Prentice-Hall]]}}</ref>{{rp|206-212}} Natalo ang Partido Bolshebista sa halalan ng Asembleyang Konstituyente ng Rusya noong 1917, na nakakuha ng 23.3% ng boto, sa [[Partido Sosyalista-Rebolusyonaryo]], na nakakuha ng 37.6%. Noong 6 Enero 1918, ang Dekretong Burador sa Pagbuwag ng Asembleyang Konstituyente ay inilabas ng Ehekutibong Komite Sentral ng Kongreso ng mga Sobyetiko, isang komite na pinangunahan ni Vladimir Lenin, na dati nang sumuporta sa malayang multipartidistang paghahalal. Pagkatapos ng pagkatalo ng mga Bolshebista, sinimulan ni Lenin na tukuyin ang kapulungan bilang isang "mapanlinlang na anyo ng burges-demokratikong parlamentarismo".<ref name="Dando 1966">{{cite journal |last=Dando |first=William A. |date=June 1966 |title=A Map of the Election to the Russian Constituent Assembly of 1917 |journal=Slavic Review |volume=25 |issue=2 |pages=314–319 |doi=10.2307/2492782 |issn=0037-6779 |jstor=2492782 |s2cid=156132823}}</ref> Pinuna ito bilang pag-unlad ng vanguardismo bilang isang anyo ng herarkikal na piling-partido na kumokontrol sa lipunan.<ref>{{cite book |last=White |first=Elizabeth |year=2010 |url=https://books.google.com/books?id=tFMuCgAAQBAJ |title=The Socialist Alternative to Bolshevik Russia: The Socialist Revolutionary Party, 1921–39 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-90573-5 |access-date=24 April 2022 |archive-date=21 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321152046/https://books.google.com/books?id=tFMuCgAAQBAJ}}</ref> Sa loob ng limang taon ng pagkamatay ni Lenin, natapos ni Stalin ang kanyang pag-angat sa kapangyarihan at naging pinuno ng USSR, na nagbigay-awtoridad sa kanya sa teorya. Hinuha niya at inilapat ang mga sosyalistang teorya nina Lenin at [[Karl Marx]] bilang mga layuning politikal na ginamit upang maisakatuparan ang kanyang mga plano para sa Unyong Sobyetiko at pandaigdigang sosyalismo. Ang kanyang inakdang ''Tungkol sa Mga Tanong ng Leninismo'' noong 1926 ay kumatawan sa Marxismo–Leninismo bilang hiwalay na ideolohiyang komunista at nagtampok ng pandaigdigang herarkiya ng mga partido komunista at mga rebolusyonaryong partido taliba sa bawat bansa. Tinawag ang aplikasyon ni Stalin ng Marxismo–Leninismo sa sitwasyon ng USSR bilang Stalinismo, na naging opisyal na ideolohiyang estatal hanggang sa kanyang kamatayan noong 1953.<ref>{{cite journal|last=Butenko |first=Alexander |date=1996 |script-title=ru:Социализм сегодня: опыт и новая теория |title=Sotsializm segodnya: opyt i novaya teoriya |language=ru |trans-title=Socialism Today: Experience and New Theory |journal=Журнал Альтернативы |volume=1}}</ref>{{rp|3-22}} Sa Marxistang diskursong pampolitika, ang Stalinismo na nagsasaad at nagsasaad ng teorya at praktika ni Stalin ay may dalawang paggamit, ang papuri kay Stalin na naniniwalang matagumpay niyang napaunlad ang pamana ni Lenin, at ang pagpuna kay Stalin na tumatanggi sa kanyang panunupil at burukratikong terorismo.<ref name="Bullock & Trombley 1999">{{cite book |editor1-last=Bullock |editor1-first=Allan |editor1-link=Alan Bullock |editor2-last=Trombley |editor2-first=Stephen |date=1999 |title=The New Fontana Dictionary of Modern Thought |edition=3rd|publisher=[[HarperCollins]] |isbn=978-0-00-686383-0}}</ref>{{rp|506}} Bilang Kaliwang Oposisyon kay Stalin sa loob ng partido at pamahalaang Sobyetiko, ipinagtalo nina [[Leon Trotsky]] na ang Marxismo–Leninismo bilang ideolohiya ay sumalungat sa teoryang Marxismo at Leninismo, kaya hindi kapaki-pakinabang ang mga ideya ni Stalin para sa pagpapatupad ng sosyalismo sa Rusya. Bukod dito, kinilala ng mga Trotskista sa loob ng partido ang kanilang anti-Stalinistang kaisipan bilang Bolshebista–Leninismo at sinuportahan ang permanenteng rebolusyon upang maiba ang kanilang sarili mula sa katwiran at pagpapatupad ni Stalin ng sosyalismo sa isang bansa.<ref>{{cite book |last=Trotsky |first=Leon |author-link=Leon Trotsky |orig-date=1937 |date=1990 |script-title=ru:Сталинская школа фальсификаций |title=Stalinskaya shkola fal'sifikatsiy |language=ru |trans-title=Stalin's school of falsifications}}</ref>{{rp|7-8}} Pagkatapos ng paghahating Sino-Sobyetiko noong dekada 1960, inangkin ng [[Partido Komunista ng Tsina]] ang legasiya bilang tanging tagapagmana at kahalili ni Stalin tungkol sa tamang interpretasyon ng Marxismo–Leninismo at pinunong ideolohikal ng pandaigdigang komunismo. Sa gayon, umusbong ang [[Kaisipang Mao Zedong]] bilang pag-aangkop ni [[Mao Zedong]] at ibang kadre ng Marxismo–Leninismo sa kondisyong pre-industriyal ng Tsina kung saan pangunahin ang rebolusyonaryong praksis at pangalawa ang ideolohikal na pagsusunura. Sa kalauna'y umunlad ang ideya nito kung saan magagamit ang mga ideyang ito sa pangkalahatang sitwasyon.<ref name="Bullock & Trombley 1999"/>{{rp|501}} Gayunpaman, kasunod ng paghahating Sino-Albanes noong dekada 1970, sinimulang maliitin at itakwil ng iilang ang papel ni Mao sa kilusang Marxista–Leninista pabor sa Partido Paggawa ng Albanya na mas mahigpit na sumunod kay Stalin. Dulot ito ng pagtanggi ng Albanya sa paglalapitang Sino-Amerikano, partikular sa 1972 pagpupulong ng Mao-Nixon na itinuturing nilang ideolohikong pagtaksil ni Mao sa kanyang sariling Teorya ng Tatlong Mundo, kung hindi kasali ang pagkakasundong politikal sa kapitalistang Kanluran. Nagpahiwatig ito ng nabawasang paninindigan ni Mao sa proletaryong internasyonalismo. Bilang tugon sa pagbabagong ito, pinagtibay ni [[Enver Hoxha]] ang anti-rebisyonismo sa mga ideya ni Stalin, na tinutukoy bilang Hoxhaismo, at nagpapanatili ng ortodoksong Marxismo–Leninismo.<ref>{{cite magazine|last=Bland |first=Bill |date=1995 |orig-date=1980 |url=https://revolutionarydemocracy.org/archive/BlandRestoration.pdf |title=The Restoration of Capitalism in the Soviet Union |magazine=Revolutionary Democracy Journal |access-date=16 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210810124332/http://www.revolutionarydemocracy.org/archive/BlandRestoration.pdf |archive-date=10 August 2021 |url-status=live}}</ref> Sa Hilagang Korea, ang Marxismo–Leninismo ay pinalitan ni Juche noong dekada 1970. Ginawa itong opisyal noong 1992 at 2009, nang ang mga banggit sa konstitusyon sa Marxismo–Leninismo at komunismo ibinaba at pinalitan ng Juche.<ref>{{cite news |last=Park |first=Seong-Woo |date=23 September 2009 |url=https://www.rfa.org/korean/in_focus/first_millitary-09232009120017.html |script-title=ko:북 개정 헌법 '선군사상' 첫 명기 |title=Bug gaejeong heonbeob 'seongunsasang' cheos myeong-gi |trans-title=First stipulation of the 'Seongun Thought' of the North Korean Constitution |agency=Radio Free Asia |language=ko |access-date=10 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517045408/https://www.rfa.org/korean/in_focus/first_millitary-09232009120017.html |archive-date=17 May 2021 |url-status=live}}</ref> Inilarawan Aag Juche ni Michael Seth bilang isang bersyon ng ultranasyonalismong Koreano, na sa kalaunan ay nabuo pagkatapos mawala ang orihinal nitong Marxista–Leninistang elemento. Ayon kay Robert L. Worden, ang Marxismo–Leninismo ay inabandona kaagad pagkatapos ng pagsisimula ng [[de-Stalinisasyon]] sa Unyong Sobyetiko at ganap na pinalitan ni Juche mula noong 1974 pa. Isinulat ni Daniel Schwekendiek na ang nagpaiba sa Marxismo–Leninismo ng Hilagang Korea sa Tsina at USSR ay ang pagsama nito ng pambansang damdamin at makro-historikal na mga elemento sa sosyalistang ideolohiya, na pinili ang "sariling estilo ng sosyalismo". Ang mga pangunahing bahagi nito ang pagbibigay-diin sa tradisyonal na Confucianismo at ang memorya ng traumatikong karanasan ng Korea sa ilalim ng pamamahala ng Hapon pati na rin ang pagtutok sa mga awtobiyograpikal na katangian ni Kim Il-sung bilang isang bayaning gerilyero.<ref name="Schwekendiek">{{cite book |last=Schwekendiek |first=Daniel |date=2011 |title=A Socioeconomic History of North Korea |url=https://archive.org/details/socioeconomichis0000schw |location=Jefferson |publisher=McFarland & Company|isbn=978-0-7864-6344-2}}</ref>{{rp|31}} ==Kasaysayan== Ang pilosopiya ng Marxismo–Leninismo ay nagmula bilang pro-aktibong praktika ng paksyong Bolshebista ng [[Partido Obrero Sosyal-Demokratiko ng Rusya]] sa pagsasakatuparan ng pagbabagong politikal sa Tsaristang Rusya. Binago ng pamumuno ni Lenin ang mga Bolshebista na taliba ng partido na binubuo ng mga propesyonal na rebolusyonaryo na nagsagawa ng demokratikong sentralismo upang maghalal ng mga pinuno at opisyal gayundin upang matukoy ang patakaran sa pamamagitan ng malayang talakayan, pagkatapos ay mapagpasyang natanto sa pamamagitan ng nagkakaisang aksyon. Ang vanguardismo ng pragmatikong paninindigan sa pagkamit ng rebolusyon ay ang naging kalamangan ng mga Bolshebista sa mga liberal at konserbatibong partido na nagtaguyod ng panlipunang demokrasya nang walang praktikal na planong aksyon para sa lipunang Ruso na nais nilang pamahalaan. Pinahintulutan ng Leninismo ang partidong Bolshebista na manguna sa Himagsikang Oktubre noong 1917. Labindalawang taon bago ang Rebolusyong Oktubre noong 1917, nabigo ang mga Bolshevik na pangibabawan ang Himagsikang Pebrero ng 1905 dahil ang mga sentro ng rebolusyonaryong pagkilos ay napakalayo para sa wastong koordinasyong pampulitika. Upang makabuo ng rebolusyonaryong momentum mula sa mga pagpatay sa hukbong Tsarist noong Madugong Linggo, hinimok ng mga Bolshevik ang mga manggagawa na gumamit ng pampulitikang karahasan upang mapilitan ang mga burges na uring panlipunan na sumapi sa proletaryong rebolusyon. ibagsak ang ganap na monarkiya ng Tsar ng Russia. Higit sa lahat, ang karanasan ng rebolusyong ito ay naging dahilan upang maisip ni Lenin ang paraan ng pag-iisponsor ng sosyalistang rebolusyon sa pamamagitan ng agitasyon, propaganda at isang maayos, disiplinado at maliit na partidong pampulitika. Sa kabila ng lihim na pag-uusig ng pulisya ng Okhrana, ang mga emigré Bolshevik ay bumalik sa Russia upang manggulo, mag-organisa at mamuno, ngunit pagkatapos ay bumalik sila sa pagkatapon nang ang rebolusyonaryong sigasig ng mga tao ay nabigo noong 1907. Ang kabiguan ng Rebolusyong Pebrero ay nagpatapon sa mga Bolshevik, Menshevik, Sosyalistang Rebolusyonaryo at anarkista tulad ng mga Black Guard mula sa Russia. Ang pagiging kasapi sa parehong ranggo ng Bolshevik at Menshevik ay nabawasan mula 1907 hanggang 1908 habang ang bilang ng mga taong nakikibahagi sa mga welga noong 1907 ay 26% ng bilang noong taon ng Rebolusyon ng 1905, bumaba sa 6% noong 1908 at 2% noong 1910. Ang panahon ng 1908–1917 ay isa sa kabiguan sa partidong Bolshevik sa pamumuno ni Lenin, kung saan ang mga miyembro ay sumasalungat sa kanya para sa mga iskandalo na kinasasangkutan ng kanyang mga expropriation at mga paraan ng paglikom ng pera para sa partido. Ang pagkatalo sa pulitika na ito ay pinalubha ng mga repormang pampulitika ni Tsar Nicholas II ng pamahalaang Imperial ng Russia. Sa pagsasagawa, ang mga pormalidad ng pampulitikang partisipasyon ay ang unti-unting konsesyon ng Tsar sa panlipunang pag-unlad dahil ang pampublikong opisina ay nananatiling magagamit lamang sa aristokrasya, ang maginoo at ang bourgeoisie. Hindi nalutas ng mga repormang ito ang kamangmangan, ang kahirapan, o malnutrisyon ng proletaryong mayorya. Sa Swiss exile, binuo ni Lenin ang pilosopiya ni Marx at extrapolated decolonization sa pamamagitan ng kolonyal na pag-aalsa bilang isang reinforcement ng proletaryong rebolusyon sa Europe. Noong 1912, niresolba ni Lenin ang isang paksyunal na hamon sa kanyang ideolohikal na pamumuno ng RSDLP ng Forward Group sa partido, inagaw ang all-party congress para ibahin ang RSDLP sa partidong Bolshevik. Noong unang bahagi ng 1910s, si Lenin ay nanatiling hindi sikat at hindi sikat sa mga internasyonal na kilusang sosyalista na noong 1914 ay naisipan nitong i-censor siya. Hindi tulad ng mga sosyalistang Europeo na pinili ang mapang-akit na nasyonalismo sa anti-digmaang internasyunalismo, na ang pilosopikal at pampulitikang break ay bunga ng internasyunista-depensitang schism sa mga sosyalista, ang mga Bolshevik ay sumalungat sa Dakilang Digmaan. Ang nasyonalistang pagkakanulo sa sosyalismo ay tinuligsa ng isang maliit na grupo ng mga pinunong sosyalista na sumalungat sa Dakilang Digmaan, kasama sina Rosa Luxemburg, Karl Liebknecht at Lenin, na nagsabing nabigo ang mga sosyalistang Europeo sa mga uring manggagawa dahil mas pinili nila ang digmaang makabayan kaysa sa proletaryong internasyunalismo. Upang pabulaanan ang patriotismo at pambansang sobinismo, ipinaliwanag ni Lenin sa sanaysay na ''Imperyalismo, ang Pinakamataas na Yugto ng Kapitalismo'' na ang kapitalistang pagpapalawak ng ekonomiya ay humahantong sa kolonyal na imperyalismo na kung saan ay kinokontrol ng mga nasyonalistang digmaan tulad ng Great War sa mga imperyo ng Europa. Upang mapawi ang mga estratehikong panggigipit mula sa Western Front (4 Agosto 1914 – 11 Nobyembre 1918), ang Imperial Germany ay nagtulak sa pag-alis ng Imperial Russia mula sa Silangang Hanay sa pamamagitan ng pagpapadala kay Lenin at ng kanyang Bolshevik cohort sa isang diplomatikong selyadong tren, inaasahan silang makibahagi sa rebolusyonaryong aktibidad. Noong Marso 1917, ang pagbibitiw kay Tsar Nicholas II ay humantong sa Pansamantalang Pamahalaan ng Russia (Marso–Hulyo 1917), na pagkatapos ay nagpahayag ng Republikang Ruso. Nang maglaon sa Rebolusyong Oktubre, ang pag-agaw ng kapangyarihan ng Bolshevik laban sa Pansamantalang Pamahalaan ay nagresulta sa kanilang pagkakatatag ng Russian Soviet Federative Socialist Republic, ngunit ang ilang bahagi ng Russia ay nanatiling inookupahan ng kontra-rebolusyonaryong White Movement ng mga anti-komunista na ay nagkaisa upang bumuo ng White Army upang labanan ang Russian Civil War laban sa Bolshevik government. Bukod dito, sa kabila ng White-Red civil war, ang Russia ay nanatiling isang mandirigma sa Great War na ang mga Bolshevik ay huminto sa Treaty of Brest-Litovsk na nagbunsod sa Allied Intervention sa Russian Civil War ng mga hukbo ng labimpitong bansa, na nagtatampok ng Dakilang Britanya, Pransiya, Italya, Hapon, Estados Unidos. Sa ibang lugar, ang matagumpay na Rebolusyong Oktubre sa Russia ay nagpadali sa Rebolusyong Aleman noong 1918–1919 at mga rebolusyon at interbensyon sa Hungary na nagdulot ng Unang Republika ng Hungarian at Republikang Sobyet ng Hungarian. Sa Berlin, ang pamahalaang Aleman na tinulungan ng mga yunit ng Freikorps ay lumaban at natalo ang pag-aalsa ng Spartacist na nagsimula bilang isang pangkalahatang welga. Sa Munich, ang lokal na Freikorps ay nakipaglaban at natalo ang Bavarian Soviet Republic. Sa Hungary, ang mga di-organisadong manggagawa na nagpahayag ng Hungarian Soviet Republic ay nilabanan at tinalo ng mga hukbo ng hari ng Kaharian ng Romania at ng Kaharian ng Yugoslavia gayundin ng hukbo ng Unang Republika ng Czechoslovakia. Ang mga pwersang komunista na ito ay di-nagtagal ay nadurog ng mga pwersang anti-komunista at nabigo ang mga pagtatangka na lumikha ng internasyonal na rebolusyong komunista. Gayunpaman, isang matagumpay na rebolusyon ang naganap sa Asya, nang itinatag ng Mongolian Revolution ng 1921 ang Republikang Bayan ng Mongolya. Ang porsyento ng mga delegadong Bolshebista sa Buong Rusong Kongreso ng mga Sobyetiko ay tumaas mula 13% sa unang kongreso noong Hulyo 1917 sa 66% sa ikalimang kongreso noong 1918. Gaya ng ipinangako sa mga mamamayang Ruso noong Oktubre 1917, huminto ang mga Bolshevik sa paglahok ng Rusya sa Dakilang Digmaan noong 3 Marso 1918. Noong taon ding iyon, pinagsama-sama ang kapangyarihan ng pamahalaan sa pamamagitan ng pagpapaalis sa mga Menshebista at Sosyalista-Rebolusyonaryo mula sa mga sobyetiko. Pagkatapos ay itinatag ng pamahalaang Bolshevik ang lihim na pulisya ng Cheka upang alisin ang oposisyong anti-Bolshevik sa bansa. Sa una, nagkaroon ng matinding pagtutol sa rehimeng Bolshevik dahil hindi nila naresolba ang mga kakulangan sa pagkain at materyal na kahirapan ng mga mamamayang Ruso gaya ng ipinangako noong Oktubre 1917. Mula sa panlipunang kawalang-kasiyahan, nag-ulat ang Cheka ng 118 na pag-aalsa, kabilang ang paghihimagsik sa Kronstadt. Marso 1921) laban sa pang-ekonomiyang pagtitipid ng Digmaang Komunismo na ipinataw ng mga Bolshebista. Ang mga pangunahing hadlang sa pag-unlad ng ekonomiya at modernisasyon ng Russia ay malaking materyal na kahirapan at ang kakulangan ng modernong teknolohiya na mga kondisyon na itinuturing ng orthodox na Marxismo na hindi pabor sa rebolusyong komunista. Ang agrikulturang Ruso ay sapat na binuo para sa pagtatatag ng kapitalismo, ngunit ito ay hindi sapat na binuo para sa pagtatatag ng sosyalismo. Para sa Bolshevik Russia, itinampok sa panahon ng 1921–1924 ang sabay-sabay na paglitaw ng pagbangon ng ekonomiya, taggutom, at krisis sa pananalapi. Pagsapit ng 1924, ang malaking pag-unlad ng ekonomiya ay nakamit at noong 1926 ang pamahalaang Bolshevik ay nakamit ang mga antas ng produksyon ng ekonomiya na katumbas ng mga antas ng produksyon ng Rusya noong 1913. Ang mga paunang patakarang pang-ekonomiya ng Bolshevik mula 1917 hanggang 1918 ay maingat, na may limitadong nasyonalisasyon ng mga paraan ng produksyon na naging pribadong pag-aari ng aristokrasya ng Russia noong panahon ng Tsarist na monarkiya. Kaagad na ipinangako ni Lenin na iwasan ang pagsalungat sa uring magsasaka sa pamamagitan ng pagsisikap na hikayatin sila palayo sa mga Sosyalistang Rebolusyonaryo, na nagpapahintulot sa isang magsasaka na kunin ang mga ari-arian ng mga maharlika habang walang agarang nasyonalisasyon na ipinatupad sa pag-aari ng mga magsasaka. Tinupad ng Decree on Land (8 Nobyembre 1917) ang ipinangakong muling pamamahagi ni Lenin ng lupang taniman ng Russia sa mga magsasaka, na binawi ang kanilang mga lupang sakahan mula sa mga aristokrata, na tinitiyak ang katapatan ng mga magsasaka sa partido Bolshebista. Upang mapagtagumpayan ang mga pagkagambala sa ekonomiya ng digmaang sibil, ang patakaran ng pandigmang komunismo, isang regulated market, kontrolado ng estado na paraan ng pamamahagi at pagsasabansa ng mga malalaking sakahan, ay pinagtibay upang humiling at mamahagi ng butil upang pakainin ang mga manggagawang industriyal. sa mga lungsod habang ang Pulang Hukbo ay nakikipaglaban sa pagtatangka ng Hukbong Puti na ibalik ang [[dinastiyang Romanov]] bilang ganap na mga monarko ng Rusya. Higit pa rito, ang hindi popular sa pulitika na sapilitang paghingi ng butil ay nagpapahina sa mga magsasaka sa pagsasaka na nagresulta sa pagbawas ng ani at kakapusan sa pagkain na nagdulot ng mga welga sa paggawa at kaguluhan sa pagkain. Sa kaganapan, ang mga mamamayang Ruso ay lumikha ng isang ekonomiya ng barter at itim na merkado upang kontrahin ang pagpapawalang bisa ng pamahalaang komunista sa ekonomiya ng pananalapi. Ibinalik ng Bagong Ekonomikong Polisiya noong 1921 ang ilang pribadong negosyo upang bigyang-buhay ang ekonomiya ng Rusya. Bilang bahagi ng pragmatikong kompromiso ni Lenin sa panlabas na interes sa pananalapi noong 1918, pansamantalang ibinalik ng kapitalismo ng estadong Bolshebista ang 91% ng industriya sa pribadong pagmamay-ari o mga pinagkatiwalaan hanggang sa natunan ng mga Sobyetiko ang teknolohiya at pamamaraan na kinakailangan upang patakbuhin at pangasiwaan ang industriyal na sektor. Ang mahalaga, ipinahayag ni Lenin na ang pag-unlad ng sosyalismo ay hindi magagawang ituloy sa paraang orihinal na inakala ng mga Marxista. Ang isang mahalagang aspeto na nakaapekto sa rehimeng Bolshebista ay ang atrasadong kalagayang pang-ekonomiya ng Rusya na itinuring na di-pabor sa ortodoksong Marxistang teorya ng komunistang rebolusyon. Noong panahong iyon, inaangkin ng mga naunang Marxista na ang Rusya ay hinog na para sa pag-unlad ng kapitalismo, ngunit hindi pa para sa sosyalismo. Iminungkahi ni Lenin ang pangangailangan ng pag-unlad ng malalaking pangkat ng mga teknikal na intelihente upang tulungan ang industriyal na pag-unlad ng Rusya at isulong ang Marxistang yugto ng pag-uunlad sa ekonomiya dahil napakakaunti ng mga teknikal na eksperto noong panahong iyon. Ipinaliwanag ito ni Lenin sa sumusunod: "Napakatindi ng aming kahirapan na hindi namin, sa isang iglap, na maibalik ang buong-sukat na pabrika, estado, sosyalistang produksyon." Idinagdag niya na ang pag-unlad ng sosyalismo ay magpapatuloy ayon sa ang aktwal na materyal at sosyo-ekonomikong kondisyon ng Rusya at hindi tulad ng abstraktong inilarawan ni Marx para sa industriyalisadong Europa noong ika-19 na siglo. Upang mapagtagumpayan ang kakulangan ng mga edukadong Ruso na maaaring magpatakbo at mamahala sa industriya, itinaguyod ni Lenin ang pagbuo ng isang intelihensya na magtutulak sa bansa tungo sa pagsasarili. Nang malapit na siyang mamatay pagkatapos ng mga stroke, pinangalanan ng Testamento ni Lenin noong Disyembre 1922 sina Trotsky at Stalin bilang ang pinaka-mahusay na lalaki sa Komite Sentral, ngunit marahas niyang pinuna sila. Sinabi ni Lenin na dapat tanggalin si Stalin sa pagiging Pangkalahatang Kalihim ng partido at palitan siya ng "iba pang tao na nakahihigit kay Stalin sa isang aspeto lamang, ibig sabihin, sa pagiging mas mapagparaya, mas tapat, mas magalang, at higit pa, matulungin sa mga kasama". Sa kanyang kamatayan noong 21 Enero 1924, ang testamento ni Lenin ay binasa nang malakas sa Komite Sentral, ngunit piniling di-pansinin ang utos na tanggalin si Stalin bilang Pangkalahatang Kalihim dahil sapat na bilang ng mga miyembro ang naniniwala na si Stalin ay napanumbalik sa politika noong 1923. Dahil sa personal na mga pagtatalo tungkol sa praktika ng Leninismo, sinabi ng mga beterano ng Rebolusyong Oktubre na sina Lev Kamenev at Grigory Zinoviev na ang tunay na banta sa ideolohikal na integridad ng partido ay si Trotsky, na isang personal na karismatikong pinunong pampulitika pati na rin ang pinunong opisyal ng Hukbong Pula sa [[Digmaang Sibil ng Rusya]] at rebolusyonaryong kasosyo ni Lenin. Upang hadlangan ang malamang na halalan ni Trotsky na pamunuan ang partido, si Stalin, Kamenev at Zinoviev ay bumuo ng isang troika na nagtampok kay Stalin bilang Pangkalahatang Kalihim, ang de facto na sentro ng kapangyarihan sa partido at bansa. Napagpasyahan ang direksyon ng partido sa mga paghaharap ng politika at personalidad sa pagitan ng troika ni Stalin at Trotsky kung saan dapat ituloy ang patakarang Marxista, alinman sa patakarang permanenteng rebolusyon ni Trotsky o patakaran ng sosyalismo ni Stalin sa isang bansa. Ang permanenteng rebolusyon ni Trotsky ay nagtaguyod ng mabilis na industriyalisasyon, pag-aalis ng pribadong pagsasaka at pagkakaroon ng Unyong Sobyetiko na isulong ang paglaganap ng komunistang rebolusyon sa ibang bansa. Ang sosyalismo sa isang bansa ni Stalin ay nagbigay-diin sa pagmomoderato at pag-unlad ng mga positibong relasyon sa pagitan ng USSR at iba pang mga bansa upang mapataas ang kalakalan at dayuhang pamumuhunan. Upang ihiwalay sa politika at patalsikin si Trotsky mula sa partido, maingat na itinaguyod ni Stalin ang sosyalismo sa isang bansa, isang patakaran kung saan siya ay walang pakialam. Noong 1925, pinili ng ika-14 na Kongreso ng Buong Unyong Partido Komunista (Bolshebista) ang patakaran ni Stalin, na tinalo si Trotsky bilang posibleng pinuno ng partido at ng USSR. Sa panahon ng 1925–1927, binuwag ni Stalin ang troika at itinatakwil ang sentristang Kamenev at Zinoviev para sa isang kapaki-pakinabang na alyansa sa tatlong pinakakilalang pinuno ng tinatawag na Kanang Oposisyon, na sina Aleksei Rykov, Nikolai Bukharin, at Mikhail Tomsky. Noong 1927, inendorso ng partido ang patakaran ng sosyalismo ni Stalin sa isang bansa bilang pambansang patakaran ng Unyong Sobyetiko at pinatalsik ang makakaliwang Trotsky at ang mga sentrista na sina Kamenev at Zinoviev mula sa Politburo. Noong 1929, kontrolado na ni Stalin sa pulitika ang partido at ang Unyong Sobyetiko sa pamamagitan ng panlilinlang at katalinuhan sa pangangasiwa. Noong panahong iyon, ang sentralisadong sosyalismo ni Stalin sa isang bansang rehimen ay negatibong iniugnay ang rebolusyonaryong Bolshevismo ni Lenin sa [[Stalinismo]], ibig sabihin, pamahalaan sa pamamagitan ng komando-polisiya upang maisakatuparan ang mga proyekto tulad ng mabilis na industriyalisasyon ng mga lungsod at ang kolektibisasyon ng agrikultura. Isinailalim din ng naturang Stalinismo ang mga interes ng mga partido komunistang Asyano at Europeo sa heopolitikong interes ng USSR. Sa panahon naman ng 1928–1932 sa unang limang taong plano, isinagawa ni Stalin ang dekulakisasyon ng mga lupang sakahan ng Unyong Sobyetiko, isang radikal na politikal na pag-aalis ng uring kulak ng mga magsasaka-panginoong maylupa mula sa Tsaristang kaayusang panlipunan ng monarkiya. Bilang mga rebolusyonaryo na Lumang Bolshebista, inirekomenda nina Bukharin, Rykov at Tomsky ang pagpapahusay ng dekulakisasyon upang mabawasan ang negatibong epekto sa lipunan sa mga relasyon sa pagitan ng mga mamamayang Sobyetiko at ng partido, ngunit nadusta si Stalin at pagkatapos ay inakusahan sila ng mga di-komunistang pilosopikal na paglihis mula kina Lenin at Marx. Ang ipinapahiwatig na akusasyon na iyon ng ideolohikong debiyasyonismo ay nagbigay ng lisensya kay Stalin na akusahan sina Bukharin, Rykov at Tomsky ng pagbabalak laban sa partido at ang paglitaw ng hindi nararapat pagkatapos ay pinilit ang pagbibitiw ng mga Lumang Bolshebista mula sa pamahalaan at Politburo.Pagkatapos ay natapos ni Stalin ang kanyang pampulitikang paglilinis sa partido sa pamamagitan ng pagpapatapon kay Trotsky mula sa Unyong Sobyetiko noong 1929. Pagkatapos, ang pampulitikang oposisyon sa praktikal na rehimen ng Stalinismo ay tinuligsa bilang Trotskyismo (Bolshebista–Leninismo), na inilarawan bilang isang paglihis sa Marxismo–Leninismo, na naging ideolohiyang estatal na ng Unyong Sobyetiko. ==Sanggunian== {{reflist}} d545gjp17hwo76xgsz0cean90kb35bf 0 313961 2204821 2115351 2026-04-24T21:21:31Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204821 wikitext text/x-wiki {{See also|Listahan ng mga larangan}} [[File:Academic disciplines (collage).jpg|thumb|Mga iba't ibang larangan.]] Ang '''larangan''' o '''akadémikóng disiplína'''{{efn-lr|Ibang tawag: ''disiplinang akademiko'', ''larangang akademiko'', ''akademikong larangan'', ''disiplinang pang-akademiya'', ''larangang pang-akademiya''.}}<ref name="disiplina">{{cite web|title=disiplina|website=Diksiyonaryo.ph|url=https://diksiyonaryo.ph/search/disiplina|access-date=Disyembre 15, 2021}}</ref><ref name="akademiko">{{cite web|title=akademiko|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=Disyembre 15, 2021|url=https://diksiyonaryo.ph/search/akademiko}}</ref> ay ang bahagi ng [[kaalaman]] na [[Edukasyon|itinuturo]] at [[Pananaliksik|sinasaliksik]] sa mga kolehiyo at pamantasan. Binibigyang-kahulugan ang mga larangan ng mga [[akademikong dyornal]], kung saan inilalathala madalas ang mga pananaliksik, at sa [[lipunang may-alam]] at [[kagawarang pang-akademiko]] o ''faculty'' sa loob ng mga kolehiyo at pamantasan. Hinahati ang mga larangan sa dalawa: [[araling pantao]] (wika, sining, at araling pangkultura) at [[Sangay ng agham|larangang pang-agham]] ([[pisika]], [[kimika]], [[biyolohiya]]); itinuturing minsan ang [[agham panlipunan]] bilang isa pang kategorya nito. ''[[Eksperto]]'' at ''espesyalista'' ang madalas itawag sa mga taong nasa isang larangan (hal. [[Meteorolohiya|eksperto sa bagyo]], espesyalista ng [[mata]]). Ang tawag naman sa mga taong nag-aaral sa [[liberal na sining]] o [[teorya ng sistema]] imbes na mag-aral sa isang partikular na larangan ay tinatawag naman na ''heneralista''. Bagamat bihira lang na pag-aralan ang iisang larangan, pinagsasama ng mga maiskolar na paraan tulad ng [[interdisiplinaryo]], [[transdisiplinaryo]], at [[krus-disiplinaryo]] ang ibat ibang mga larangan, na pumipigil agad sa mga potensyal na problemang maaaring lumitaw dahil sa pagpokus lang sa iisang larangan. Halimbawa, maaaring mahirapan ang isang propesyonal na makipag-usap sa ibang mga larangan dahil sa pagkakaiba sa wika, konsepto, o kaparaanan. May mga ilang mananaliksik na nagsasabing maaaring mapalitan ang mga larangan ng tinatawag na ''[[Mode 2]]''<ref>{{cite book|last1=Gibbons|first1=Michael|last2=Limoges|first2=Camille|last3=Nowotny|first3=Helga|last4=Schwartzman|first4=Simon|last5=Scott|first5=Peter|last6=Trow|first6=Martin|title=The New Production of Knowledge: The Dynamics of Science and Research in Contemporary Societies|trans-title=Ang Bagong Produksiyon ng Kaalaman: Ang Daynamiks ng Agham at Pananaliksik sa mga Kontemporaryong Lipunan|lang=en|year=1994|publisher=Sage|location=London, Inglatera}}</ref> o "pos-akademikong agham,"<ref>{{cite book|last=Ziman|first=John|title=Real Science: What It Is, and What It Means|url=https://archive.org/details/isbn_9780521772297|trans-title=Totoong Agham: Ano Ito, at Anong Ibig Sabihin Nito|lang=en|year=2000|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, Inglatera}}</ref> na kinabibilangan ng pagkuha sa krus-disiplinaryong kaalaman sa pamamagitan ng mga espesyalista mula sa ibat ibang larangan. == Etimolohiya == Ang salitang ''larangan'' ay galing sa salitang ''lárang'' — isang disiplina o saklaw na pag-aaral na akademiko.<ref>{{cite web|title=larangan|lang=en|website=Tagalog Lang|access-date=December 15, 2021|url=https://www.tagaloglang.com/larangan/}}</ref> Samantala, parehong galing naman sa [[Wikang Kastila|Kastila]] ang salitang ''disiplina'' (mula ''disciplina'') at ''akademiko'' ([[kasariang pangbalarila|panlalaki]] ng ''academica'').<ref name="disiplina"/><ref name="akademiko"/> Ang mga salitang Kastila na ito ay nanggaling naman sa [[Wikang Latin|Latin]]: ''disciplīna'' ("paraan", "pag-aaral", o "pagtuturo")<ref name="brown">{{cite web|last=Brown|first=Bradford|title=What are Academic Disciplines? & What is the Discipline of History? plus A Quick Guide to Thinking Historically |trans-title=Ano ang mga Larangan? [at] Ano ang Larangan ng Kasaysayan? at Isang Mabilisang Gabay para sa Historikal na Pag-iisip|year=2016|url=https://www.academia.edu/34977159/What_are_Academic_Disciplines_and_What_is_the_Discipline_of_History_plus_A_Quick_Guide_to_Thinking_Historically|access-date=Disyembre 15, 2021|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=disciplina| lang=es|website=Diccionario de la lengua española|edition=23|publisher=Real Academia Española|access-date=Disyembre 15, 2021|year=2014|url=https://dle.rae.es/disciplina?m=form}}</ref> at ''academicus'', na nagmula naman sa [[Wikang Griyego|Griyego]] ''akadēmikós'' ({{lang-el|Ακαδημικός}}).<ref>{{cite web|title=académico, ca| lang=es|website=Diccionario de la lengua española|edition=23|publisher=Real Academia Española|access-date=Disyembre 15, 2021|year=2014|url=https://dle.rae.es/acad%C3%A9mico?m=form}}</ref> == Kasaysayan == Ang pinakaunang rekord ng mga larangang itinuturo ay nanggaling sa [[sinaunang Gresya]], partikular kay [[Socrates]]. [[Matematika]] at [[musika]] ang ilan sa mga unang tinuro sa Gresya noong panahong ito. Noong binuksan ni [[Plato]] ang [[Akademya (Plato)|Akademya]], kasama sa kurikulum niya ang [[pulitika]] at [[edukasyon]] bukod sa matematika ng panahong iyon. Samantala, nagpokus naman ang mga [[Sinaunang Roma|Romano]] sa [[batas]].<ref name="rebus">{{cite web|last1=Tobin|first1=Victoria|last2=Martin|first2=Taylor|last3=Damon|first3=Mickayla Bea|last4=Crate|first4=Nicole|last5=Godinez|first5=Andrew|last6=Bennett|first6=Andrew|editor-last=McElreavy|editor-first=Christine|title=The History of the Academy and the Disciplines|trans-title=Ang Kasaysayan ng Akademya at mga Disiplina|website=Rebus Community|access-date=Disyembre 15, 2021|lang=en|url=https://press.rebus.community/idsconnect/chapter/the-history-of-the-academy-and-the-disciplines/}}</ref> Itinuturo sa mga unang pamantasan sa [[Europa]] noong ika-12 siglo ang mga larangang may kinalaman sa trabaho, lalo na sa [[relihiyon]]. Sa siglong ito rin unti-unting umusbong ang mga pamantasan; ang ilan sa kanila, tulad ng [[Pamantasan ng Oxford]] at [[Pamantasan ng Cambridge|Cambridge]] sa [[Inglatera]] at [[Pamantasan ng Bologna]] sa [[Italya]], ay nananatiling bukás hanggang ngayon.<ref name="rebus"/> Sa ika-13 siglo, ang mataas na edukasyon ay kinabibilangan ng mga "liberal na sining," at kinabibilangan ng pasalitang sining ([[balarila]], [[retorika]], at [[lohika]]) at mga numerikal na sining ([[aritmetika]], [[heometriya]], [[astronomiya]], at [[teorya ng musika]]). Ang mga ito ay pinag-aaralan sa [[wikang Latin]], at may matinding pokus sa [[bibliya]] at [[simbahan]]. Para sa mga taong gusto pa lalong humusay sa kanilang pinag-aaralan (at maging mga ''master'' at ''doktor''), may tatlong larangan na pwede nilang kunin: [[batas]], [[medisina]], o [[teolohiya]].<ref name="brown"/> Sa mga sumunod na siglo, unti-unti rin pinag-aralan ang iba pang mga larangan, kabilang na ang moral at likas na pilosopiya. Bukod sa Latin, ginamit rin ang mga [[wikang Ebreo]], [[Wikang Griyego|Griyego]], at [[Wikang Arabe|Arabe]]. Noong ika-16 na siglo, idinagdag ng Pamantasan ng Cambridge at Oxford ang [[Anglo-Saxon]], [[botanika]], [[kimika]], [[pilosopiya]], [[heolohiya]], [[kasaysayan]], at [[ekonomiya]].<ref name="brown" /> Pagsapit ng ika-17 siglo, nagsulputan na rin ang mga pamantasan sa [[Bagong Mundo]], partikular na sa mga [[Amerikang Briton|kolonya ng Gran Britanya]]. Ang mga pamantasang ito ay rehiliyoso, at tumatanggap lang sila ng mga estudyante ng relihiyon nila. Pagdating naman ng sumunod na siglo, lalo pang lumawak ang mga larangang itinuturo: kasaysayan at nabigasyon, alhebra, heograpiya, at wika ang ilan sa mga nadagdag. Ang [[Rebolusyong Siyentipiko|rebolusyong]] naganap sa mga agham noong ika-19 na siglo ang nagbigay-daan upang dumami pa nang husto ang mga larangan.<ref name="rebus" /> Napagtanto ng mga mananaliksik sa pagpasok ng ika-20 siglo na ang bagong impormasyon ay sobrang malaki at malawak na, at ito ang nagbigay-daan upang dumami ang mga indibidwal na nakapokus na lang sa iisa o mga magkakaugnay na larangan, na humantong naman sa espesyalisasyon.<ref>{{cite journal|last1=Cohen|first1=Eli B.|last2=Lloyd|first2=Scott J.|title=Disciplinary Evolution and the Rise of the Transdiscipline |trans-title=Ebolusyon ng Disiplina at at Pag-angat ng Transdisiplina|format=PDF|url=http://www.inform.nu/Articles/Vol17/ISJv17p189-215Cohen0702.pdf|lang=en|journal=Informing Science: the International Journal of an Emerging Transdiscipline|volume=17|year=2014}}</ref> == Kritisismo == May isang maimpluwensyang naisulat na kritisismo na kontra sa konsepto ng larangan. Isinulat ito ni [[Michel Foucault]] noong 1975 sa kanyang librong ''[[Pagsubaybay at Pagparusa]]''. Ayon kay Foucault, nagmula ang mga larangan sa parehong mga kilusang panlipunan at mekanismo ng pagkontrol na nagtatag sa mga modernong sistemang penal at piitan ng [[Pransiya]] noong ika-18 siglo, at ang katotohanang ito ang nagpapakita sa kanilang pagkakapareho magpahanggang ngayon: "Ang mga larangan ay nagpapakilala, nag-uuri, nagpakadalubhasa; nagbabahagi sila ayon sa isang sukat, ayon sa isang pamantayan, nagpapailalim ng mga indibidwal sa isang hiyarkiya depende sa relasyon nila sa iba at, kung kakailanganin, nagdidiskwalipika at nagpapawalang-bisa."{{efn-lr|Orihinal na sinabi: "''The disciplines characterize, classify, specialize; they distribute along a scale, around a norm, hierarchize individuals in relation to one another and, if necessary, disqualify and invalidate.''"}}<ref>'''salin sa Ingles:''' {{cite book|last=Foucault|first=Michel|title=Discipline and Punish: The birth of the prison|url=https://archive.org/details/disciplinepunish0000fouc_j5k6|trans-title=Disiplina at Parusa: Ang kapanganakan ng piitan|lang=en|publisher=Vintage|year=1977|location=New York, Estados Unidos|translator-last=Sheridan|translator-first=Alan}}; '''orihinal:''' {{cite book|last=Foucault|first=Michel|title=Surveiller et punir : Naissance de la prison|trans-title=Pagsubaybay at Pagparusa: Ang kapanganakan ng piitan|lang=fr|publisher=Gallimard|year=1975|location=Paris, Pransiya}}</ref> == Talababa == {{notelist-lr}} == Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Larangan]] [[Kategorya:Kaalaman]] [[Kategorya:Edukasyon]] [[Kategorya:Mga pangunahing paksa]] jtupmp57s3xpevms2kjm7m45d5ls1d2 0 316187 2204835 2033862 2026-04-24T21:31:13Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204835 wikitext text/x-wiki Ang '''''Princess in the Suit of [[Katad|Leather]]''''' (''Ang Prinsesa sa Ternong Katad'') ay isang [[Ehipto]]ng [[Kuwentong-bayan|tradisyong-pambayan]]. Maaari rin itong tawagin bilang '''''Ang Prinsesa sa Balat na Burqa'''''. Ang kuwentong ito ay orihinal na inilathala sa pagsasalin sa 1986 na koleksyon ng ''Arab Folktales'' ni Inea Bushnaq.<ref>{{Cite book|title=Arab Folktales|url=https://archive.org/details/arabfolktales00inea|last=Bushnaq|first=Inea|publisher=Pantheon|year=1986|isbn=978-0394501048|location=New York|pages=}}</ref> == Buod == Sa gitna ng kahit saan ang isang hari ay may asawang mahal niya at isang anak na babae na siyang liwanag ng kaniyang mga mata. Bago umabot sa pagkababae ang prinsesa, nagkasakit ang reyna at namatay. Ang hari ay nagluksa nang isang taon habang siya ay nakaupo sa tabi ng kaniyang libingan. Sa kalaunan ay tumawag siya sa isang matchmaker, at sinabi sa kaniya na nais niyang magpakasal muli. Kinuha niya ang [[pulseras sa paa]] sa kaniyang namatay na asawa at sinabi sa matchmaker na papakasalan niya ang paa na kasya ang anklet. Hinanap ng matchmaker ang buong kaharian ngunit walang nakitang solong babae na kasya ang anklet. Sa wakas, nadulas ang anklet sa paa ng isang prinsesa. Pumayag ang prinsesang ito na pakasalan ang hari nang hindi alam kung sino ang papakasalan niya.<ref>{{Cite book|title=Angela Carter's Book Of Fairy Tales|last=Carter|first=Angela|publisher=Little, Brown Book Group|year=2015|isbn=9780349008219|location=|pages=43-49}}</ref> Noong gabi bago ang kasal, tinanong ng prinsesa ang anak ng ministro kung bakit napuno ng maraming usapan ang palasyo. Sinuhulan siya ng prinsesa ng kaniyang gintong [[pulseras sa kamay]], kaya sinabi sa kaniya ng anak na babae ng ministro na ang kasintahang lalaki ay ang kaniyang ama. Namutla ang prinsesa saka pinaalis ang lahat at tumakas. Pumunta muna siya sa bahay ng mangungulti at binigyan siya ng isang dakot ng ginto. Hiniling niya sa kaniya na gumawa siya ng isang suit ng katad mula ulo hanggang paa; umalis siya nang matapos ito. Sa umaga ang hari ay pumasok sa silid ng kasal upang malaman na umalis na ang prinsesa. Ang mga sundalo sa bawat tarangkahan ay nagtanong kung nakita niya ang anak na babae ng hari at siya ay sumagot:<blockquote>Ang pangalan ko ay Juleidah para sa aking mga balat Malabo ang mata ko, malabo ang paningin ko Bingi ang tainga ko, hindi ko marinig Wala akong pakialam sa malayo o malapit</blockquote>Tumakbo si Juleidah hanggang sa matumba siya. Namatay siya at napansin siya ng isang aliping babae. Nanawagan ang aliping babae sa kaniyang reyna upang ipakita sa kaniya ang malaking tumpok ng katad sa labas ng kaniyang palasyo. Tinanong nila siya kung sino siya at sinabi ng prinsesa na huminto siya muli. Inanyayahan siyang sumama sa mga alipin at alipin. Napansin siya ng anak ng reyna at gusto niyang pakasalan siya. Tinanong ng prinsipe niya si Juleidah kung saan siya nagmula at sumagot siya na siya ay mula sa lupain ng mga sagwan at mga sandok kaya nagpasya ang prinsipe na maglakbay doon. Nang hindi napapansin ng prinsipe, tinanggal ni Juleidah ang singsing sa kamay niya. Sa palasyo, gustong tulungan ni Juleidah ang tagapagluto ngunit nag-aatubili ang tagapagluto. Sa huli ay binigyan siya ng isang piraso ng kuwarta upang hubugin at inilagay niya ang singsing ng prinsipe sa loob nito. Para sa paglalakbay ng prinsipe, ibinigay sa kaniya ang tinapay na may hawak na singsing. Nang matuklasan niya ito ay inutusan niya ang lahat na bumalik. Hindi nagtagal ay nagpakasal ang dalawa. Inilagay ng hari ang posporo sa mga tanikala. Naghanap siya sa bawat lungsod hanggang sa marating niya ang lungsod na tinitirhan ni Juleidah. Nang makarating ang hari sa palasyo, pinapasok sila ni Juleidah. Binigyan niya sila ng pagkain at lugar na matutuluyan. Isiniwalat ni Juleidah sa kaniyang ama na anak niya ito. Matapos mabunyag na si Juleidah ang prinsesa, ang matchmaker ay itinapon sa bangin. Binigyan ng hari si Juleidah at ang prinsipe, kalahati ng kaharian at sila ay namuhay ng maligaya magpakailanman.<ref>{{Cite book|title=The Classic Fairy Tales (Second Edition) (Norton Critical Editions)|url=https://archive.org/details/classicfairytale0000unse_h9g5|last=Tatar|first=Maria|publisher=W. W. Norton & Company|year=2016|isbn=9780393602975|location=|pages=}}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Kuwentong bibit]] ad53t9z0e6hvhvxnr3pujvo3e4cw48l 0 316192 2204718 2153822 2026-04-24T19:58:59Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204718 wikitext text/x-wiki {{Infobox academic | honorific_prefix = | name = Francesca Stavrakopoulou | honorific_suffix = | native_name = | native_name_lang = | image = Francesca Stavrakopoulou 4.png | alt = | caption = Si Stavrakopoulou sa [[Conway Hall]] noong 2015 | birth_name = <!-- Use only if different from full/othernames --> | birth_date = {{birth date and age|1975|10|03|df=y}} | birth_place = [[Bromley]], [[Greater London]], [[England]], [[United Kingdom|UK]] | death_date = <!-- {{death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | death_place = | death_cause = | region = | nationality = British | period = | occupation = | title = Propesor ng [[Bibliya]]ng Hebro at Sinaunang Relihiyon | boards = <!-- Board or similar positions extraneous to main occupation --> | known_for = | spouse = | children = | signature = | signature_alt = | signature_size = | era = | language = | discipline = [[Mga pag-aaral sa Bibliya]] | education = | alma_mater = [[Oxford University]] | thesis_title = King [[Manasseh of Judah|Manasseh]] and Child Sacrifice: Biblical Distortions of Historical Realities | thesis_url = | thesis_year = 2002 | doctoral_advisor = | doctoral_students = | notable_students = <!--Only those with WP articles--> | main_interests = History of ancient Israel and Judah | workplaces = [[University of Exeter]]<!--full-time positions only, not student positions--> | notable_works = | notable_ideas = | influences = <!--Must be referenced from a third party source--> | influenced = <!--Must be referenced from a third party source--> | awards = <!--Notable national level awards only--> | website = | footnotes = }} Si '''Francesca Stavrakopoulou''' ({{IPAc-en|f|r|æ|n|ˈ|tʃ|ɛ|s|k|ə|_|ˌ|s|t|æ|v|r|æ|k|ə|ˈ|p|uː|l|uː}}; ipinanganak noong 3 Oktubre 1975) ay isang British na iskolar ng [[Bibliya]]. Siya ang Propesor ng Bibliyang Hebreo at Sinaunang [[Relihiyon]] sa [[University of Exeter]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://humanities.exeter.ac.uk/theology/staff/stavrakopoulou/|title=Professor Francesca Stavrakopoulou {{!}} Theology and Religion {{!}} University of Exeter|website=humanities.exeter.ac.uk|access-date=2019-06-19}}</ref> Ang kanyang pinagtutuunan ang Kasaysayan ng Sinaunang Israelita at relihiyon nito.<ref name=bloomsburybio>{{Cite web|url=http://www.bloomsbury.com/author/francesca-stavrakopoulou/|title = Francesca Stavrakopoulou: Bloomsbury Publishing (US)}}</ref> Siya ay palaging makikita sa mga palabas tungkol sa Bibliya at relihiyon sa [[BBC2]] at [[Channel 4]].{{fact}} Palagi siyang nagbibigay ng mga pahayag tungkol sa historisidad ng Bibliya, mga kababaihan sa bibliya at mga pinagmulan ng mga tekstong ito.{{fact}}<!--DO NOT RETURN "fabrications" WITHOUT A SOURCE FOR THIS STRONG WORD.--> Ang kanyang ina ay isang Inglest at ang kanyang ama ay isang Griyego/ Siya ay isang [[ateista]].<ref>{{cite web|url=http://biblio.ebagf.info/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=433269|title=Bibliothèque St Étienne de Jérusalem – École Biblique et Archéologique Française}}{{Dead link|date=Mayo 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Siya ay nag-aral sa [[Godolphin and Latymer School]] at nanalo ng [[exhibition (scholarship)|exhibition]] upang mag-aral sa [[Worcester College, Oxford]].<ref>{{Cite web|url=https://gazette.web.ox.ac.uk/31-october-1996-no-4415|title=31 October 1996 - No 4415|access-date=22 Marso 2022|archive-date=21 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220521031533/https://gazette.web.ox.ac.uk/31-october-1996-no-4415|url-status=dead}}</ref><ref>Worcester College Magazine, Trinity 2019, issue 24, ed. Coleen Day, Oxford University Press, p. 12</ref> ==Mga pangunahing inilimbag na akda == ===Thesis=== * {{ cite thesis | author1-last=Stavrakopoulou |author1-first=Francesca | author1-mask=3 |title=Discerning the Nature of Academic Theology |type=Dip. L.A.T.H.E. |location=Oxford, England |publisher=University of Oxford |date=2005 |oclc=66385438 }} * {{ cite thesis | author1-last=Stavrakopoulou |author1-first=Francesca | author1-mask=3 |title=Biblical Distortions of Historical Realities: a study with particular reference to King Manasseh and child sacrifice |type=PhD |location=Oxford, England |publisher=University of Oxford |date=2002 |oclc=59313595 }} ===Mga aklat=== Stavrakopoulou's dissertation-based monograph, and her subsequent authored book-length publications are: * {{ cite book | author1-last=Stavrakopoulou |author1-first=Francesca | year =2004 | title = King Manasseh and Child Sacrifice: Biblical Distortions of Historical Realities | url=https://archive.org/details/kingmanassehchil0000stav | ref = BZAW 338 | location = Berlin, GER | publisher = Walter de Gruyter | isbn = 3110179946 }} * {{ cite book | author1-last=Stavrakopoulou |author1-first=Francesca | author1-mask=3 | year =2010 | title = Land of our Fathers: The Roles of Ancestor Veneration in Biblical Land Claims | url=https://archive.org/details/landofourfathers0000stav | location = New York, NY | publisher = T&T Clark | isbn = 9780567028815 }} * {{ cite book | author1-last=Stavrakopoulou |author1-first=Francesca | author1-mask=3 |title=Reading the Hebrew Bible |publisher=Routledge |date=2012 |isbn=978-0-415-47141-1 }} * {{ cite book | author1-last=Stavrakopoulou |author1-first=Francesca | author1-mask=3 | year =2021 | title = God: An Anatomy | publisher = Penguin Random House | isbn = 9780525520450 }} ===Edited=== * {{ cite book | editor1-last=Stavrakopoulou |editor1-first=Francesca | editor1-mask=3 | editor2-last=Barton |editor2-first=J. | year = 2010 | title = Religious Diversity in Ancient Israel and Judah | location = New York, NY | publisher = T&T Clark | isbn = 9780567032157 }} * {{ cite book | editor1-last=Stavrakopoulou |editor1-first=Francesca | editor1-mask=3 | editor2-last=Horrell |editor2-first=D. G. | editor3-last=Hunt |editor3-first=C. | editor4-last=Southgate |editor4-first=C. | year = 2010 | title = Ecological Hermeneutics: Biblical, Historical and Theological Perspectives | location = New York, NY | publisher = T&T Clark | isbn = 9780567033031 }} ===Journal articles and book chapters=== Stavrakopoulou's major journal articles and her authored book chapters include: * {{cite journal | author1-last=Stavrakopoulou |author1-first=Francesca | author1-mask=3 | date = 2006 | title = Exploring the Garden of Uzza: Death, Burial and Ideologies of Kingship | journal = [[Biblica (journal)|Biblica]] | volume = 87 | issue = 1 | pages = 1–21 | jstor = 42614642 | quote = Quote: Given the important theological and narrative functions of the death and burial notices in emphasizing the continuity of the Davidic dynasty… variations [in the stated burial places] have proved problematic for many commentators. }} * {{ cite book | author1-last=Stavrakopoulou |author1-first=Francesca | author1-mask=3 | editor1-last=Barton | editor1-first=J. | year = 2010 | title = Religious Diversity in Ancient Israel and Judah | chapter = 'Popular' Religion and 'Official' Religion: Practice, Perception, Portrayal | location = New York, NY | publisher = T&T Clark | isbn = 9780567032157 | pages = 37–58 | url = https://books.google.com/books?isbn=0567032167 | access-date = 3 April 2016 }} * {{ cite book | author1-last=Stavrakopoulou |author1-first=Francesca | author1-mask=3 | editor1-last=Higton |editor1-first=M. |editor2-last=Rowland |editor2-first=C. |editor3-last=Law |editor3-first=J. | year = 2011 | title = Theology and Human Flourishing: Essays in Honor of Timothy J. Gorringe | chapter = Tree-Hogging in Eden: Divine Restriction and Royal Rejection in Genesis 2-3 | location = Eugene, OR, USA | publisher = Wipf and Stock | isbn = 978-1621898849 | pages = 41–53 | url = https://books.google.com/books?isbn=1621898849 | access-date = 3 April 2016 }} * {{ cite book | author1-last=Stavrakopoulou |author1-first=Francesca | author1-mask=3 | editor1-last=Niditch |editor1-first = S. | year = 2016 | title = The Wiley Blackwell Companion to Ancient Israel | chapter = Religion at Home: The Materiality of Practice [Ch. 19] | series = Wiley Blackwell Companions to Religion | location = New York, NY | publisher = John Wiley & Sons | isbn = 978-0470656778 | url = https://books.google.com/books?isbn=0470656778 | access-date = 3 April 2016 | pages = 347–365 | quote = Quote: For scholars of ancient Israel and Judah… the designation 'household religion' has particularly come to index a category of difference: on one level, it tends to be a label employed to describe and interrogate forms of religious practice that are distinct from religious activities associated with temples and other high-status religious sites. … On another (though related) level… the term… is also employed to designate a category of difference concerned with distinguishing the "real" religions of Israel and Judah from the somewhat caricatured biblical portrayal of 'ordinary' or 'normative' religious practice in these ancient societies. }} ==Mga Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga iskolar ng Bibliya]] [[Kategorya:Mga ateista]] 4ahoy4kptfak6rkdie8he43y9lovp96 0 316195 2204823 2084914 2026-04-24T21:23:17Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204823 wikitext text/x-wiki {{New Testament manuscript infobox | form = Uncial | number = '''01''' | image = Sinaiticus text.jpg | isize = 220 | caption = [[Book of Esther]] | name = Sinaiticus | sign = <math>\aleph</math> | text = [[Greek Old Testament]] and Greek New Testament | script = [[Greek language|Greek]] | date = 4th century (after 325 CE) | found = Sinai 1844 | now at = [[British Library]], [[Leipzig University]], [[Saint Catherine's Monastery]], [[Russian National Library|Russian Nat. Libr.]] | cite = Lake, K. (1911). ''Codex Sinaiticus Petropolitanus'', Oxford. | size = {{convert|38.1|xx|34.5|cm|in|1|abbr=on}} | type = [[Alexandrian text-type]] | cat = I | hand = | note = very close to [[Papyrus 66]] }} Ang '''Codex Sinaiticus''' ([[Shelfmark]]s and references: London, [[British Library]], Add MS 43725; [[Biblical manuscript#Gregory-Aland|Gregory-Aland]] nº <big>'''א'''</big> &#91;Aleph&#93; o '''01''', &#91;[[Biblical manuscript#Von Soden|Soden]] δ 2&#93;), or "Sinai Bible" ang isa sa apat na [[dakilang uncial codices]] na mga sulat kamay na kopya ng [[Bibliya]] sa [[Griyegong Koine]] at isa sa pinakamahalagang manuskrito kasama ng [[Codex Vaticanus]] sa pagtukoy ng pinakamalapit na teksto ng Bagong Tipan.<ref>''Sinai: The Site & the History'' by Mursi Saad El Din, Ayman Taher, Luciano Romano 1998 {{ISBN|0-8147-2203-2}} page 101</ref> Amg codex na ito ay isang [[uring-tekstong Alejandriano]] na isinulat sa mga titik na [[uncial]] sa parchment na mula ika-4 siglo CE. Bago ito matuklasan, ang [[Codex Vaticanus]] ang pinakamahalagang manuskrito ng Bagong Tipan. Amg Codex Sinaiticus ay natuklasan ni [[Constantin von Tischendorf]] noong 1844.<ref name = Scrivener>{{cite book |last = Scrivener |first = Frederick Henry Ambrose |author-link = Frederick Henry Ambrose Scrivener |title = ''Six Lectures on the Text of the New Testament and the Ancient Manuscripts'' |year = 1875 |location = Cambridge |page = 26 |url = https://books.google.com/books?id=vrIqgFRZx7wC&q=pl |isbn =978-1-4097-0826-1 }}</ref> Ito ay natagpuan sa [[Saint Catherine's Monastery]] sa [[Sinai Peninsula]] at ang karamihan nito ay kasalukuyang nakalagak sa[[British Library]] sa London.<ref>{{Cite book |last1 = Aland |first1 = Kurt |author-link = Kurt Aland |last2 = Aland |first2 = Barbara |author-link2 = Barbara Aland |others = Erroll F. Rhodes (trans.) |title = The Text of the New Testament: An Introduction to the Critical Editions and to the Theory and Practice of Modern Textual Criticism |url = https://archive.org/details/textofnewtestame0000alan_v4p7 |publisher = [[William B. Eerdmans Publishing Company]] |year = 1995 |location = Grand Rapids, Michigan |pages = [https://archive.org/details/textofnewtestame0000alan_v4p7/page/106 107]–108 |isbn = 978-0-8028-4098-1}}</ref><ref name = INTF>{{Cite web |url=http://intf.uni-muenster.de/vmr/NTVMR/ListeHandschriften.php?ObjID=20001 |title=Liste Handschriften |publisher=Institute for New Testament Textual Research |access-date=16 March 2013 |location=Münster}}</ref> Ang karamihan sa mga bahagi ng Lumang Tipan ay nawawala ngunit ito ay naglalaman ng buong [[Bagong Tipan]] kasama ng [[Sulat ni Barnabas]] at [[Pastol ni Hermas]] na itinuturing na kanon ng mga sinaunang Kristiyano.<ref name="Aland">{{Cite book |last=Aland |first=Kurt |title=The Text of the New Testament: An Introduction to the Critical Editions and to the Theory and Practice of Modern Textual Criticism, trans. Erroll F. Rhodes |url=https://archive.org/details/textofnewtestame0000alan_v4p7 |author2=Barbara Aland |publisher=[[William B. Eerdmans Publishing Company]] |year=1995 |isbn=978-0-8028-4098-1 |location=Grand Rapids, Michigan |page=[https://archive.org/details/textofnewtestame0000alan_v4p7/page/106 107] |author-link=Kurt Aland}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga manuskrito ng Bibliya]] [[Kategorya:Bibliya]] jowg3f624p8n3jrydz0ofs8h3175td5 0 316234 2204781 2085249 2026-04-24T20:48:09Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204781 wikitext text/x-wiki {{New Testament manuscript infobox | form = Uncial | number = '''03''' | image = Codex Vaticanus B, 2Thess. 3,11-18, Hebr. 1,1-2,2.jpg | isize = 220 px | caption= Page from ''Codex Vaticanus''; ending of 2 Thes and beginning of Heb | name = Vaticanus | sign = B | text = [[Greek Old Testament]] and Greek [[New Testament]] | language = [[Koine Greek]] | script = [[Greek alphabet|Greek]] | date = 4th Century | found = | now at = [[Vatican Library]] | cite = C. Vercellonis, J. Cozza, ''Bibliorum Sacrorum Graecus Codex Vaticanus'', Roma 1868. | size = {{convert|27|xx|27|cm|in|1|abbr=on}} | type = [[Alexandrian text-type]] | cat = I | hand = | note = very close to {{Papyrus link|66}}, {{Papyrus link|75}}, [[Uncial 0162|0162]] }} Ang '''Codex Vaticanus''' ([[Vatican Library|The Vatican]], [[Vatican Library|Bibl. Vat.]], Vat. gr. 1209; no. '''B''' or '''03''' [[Biblical manuscript#Gregory-Aland|Gregory-Aland]], δ 1 [[Biblical manuscript#Von Soden|von Soden]]) ang isa sa pinakamatandang kopya ng [[Bibliya]] at isa sa apat na [[dakilang uncial na codices]]. Ito ay tinawag na Vaticanus dahil sa konserbasyon nito sa [[Aklatang Vaticano]] mula ika-15 siglo CE. {{sfn|Metzger|Ehrman|2005|p=67}} Ito ay nasa 759 dahon ng [[velium]] sa mga titik na uncial at pinetsahan sa ika-4 siglo CE..<ref name = Aland>{{Cite book | last = Aland | first = Kurt | author-link = Kurt Aland |author2=Barbara Aland | title = The Text of the New Testament: An Introduction to the Critical Editions and to the Theory and Practice of Modern Textual Criticism, trans. Erroll F. Rhodes | url = https://archive.org/details/textofnewtestame0000alan_v4p7 | publisher = [[William B. Eerdmans Publishing Company]] | year = 1995 | location = Grand Rapids, Michigan | page = [https://archive.org/details/textofnewtestame0000alan_v4p7/page/108 109] | isbn = 978-0-8028-4098-1}}</ref><ref name = INTF>{{Cite web |url=http://intf.uni-muenster.de/vmr/NTVMR/ListeHandschriften.php?ObjID=20003 |title=Liste Handschriften |publisher=Institute for New Testament Textual Research |access-date=16 March 2013 |location=Münster}}</ref> Ang manuskrito ay nalaman ng mga kanularaning iskolar dahil sa pakikipagsulatan ni [[Erasmus]] at mga prepekto ng Aklatang Vaticano. Hindi malaman ang ugnayan nito sa [[Vulgata]].Ito ay iba sa teksto ng [[Textus Receptus]]. Kasama ng [[Codex Sinaiticus]], ang Codex Vaticanus ang isa sa pinakamahalagang manuskrito ng Bagong Tipan sa pagtukoy ng pinakamalapit na teksto ng Bagong Tipan. Ito ay nabibilang sa tradisyon ng mga pinakamaaagang manuskrito at mas malapit sa teksto ng mga orihinal na manuskrito na hindi na umiiral.<ref name = Scrivener>{{cite book | last = Scrivener | first = Frederick Henry Ambrose | author-link = Frederick Henry Ambrose Scrivener | title = ''Six Lectures on the Text of the New Testament and the Ancient Manuscripts'' | year = 1875 | location = Cambridge | page = 26 | url = https://books.google.com/books?id=vrIqgFRZx7wC&q=pl | isbn = 9781409708261}}</ref> Ito ay ginamit nina [[Brooke Foss Westcott|Westcott]] at [[Fenton John Anthony Hort|Hort]] isa kanilang edisyon ng ''[[The New Testament in the Original Greek]]'' noong 1881. Ang Codex Vaticanus ay itinuturing na pinakamtandang kopya ng Bibliya.<ref>{{cite web|url=http://www.newadvent.org/cathen/04086a.htm|title=CATHOLIC ENCYCLOPEDIA: Codex Vaticanus|website=newadvent.org|access-date=3 April 2018}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga manuskrito ng Bibliya]] [[Kategorya:Bibliya]] 098shwqowtfbx5p02gmeht4cey8thcl 0 317753 2204836 2112757 2026-04-24T21:32:28Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204836 wikitext text/x-wiki [[file:Gutierrez3.jpg|thumb|Isang panlolokng siruhiyang psychic.]] Ang '''Siruhiyang psychic''' (Ingles: '''Psychic surgery''' ay isang pseudosiyentipikong pandarayang [[medikal]] kung saan ang gumagawa nito ay lumilikha ng ilusyon na [[siruhiya]] gamit ang mga kamay at paggamit ng mabilis na kilos ng kamay gamit ang pekeng [[dugo]] o dugo ng isasng hayop at mga bahaging katawan ng [[hayop]] gaya ng [[manok]] upang kumbinsihin ang pasyente na ang may sakit na bahagi ng katawan o organo ay inalis at ang insisyon o hiwa ay biglaang gumaling nang walang pagtatahi.<ref name="FTCD6">{{Cite web|url= https://www.ftc.gov/sites/default/files/documents/commission_decision_volumes/volume-86/ftc_volume_decision_86_july_-_december_1975pages_715-825.pdf|title= FTC Decision, Volume 86, July–December 1975|access-date= 2017-08-11}}</ref><ref name=FTC1>{{Cite news|url= https://www.nytimes.com/1975/10/25/archives/ftc-curtails-the-promotion-of-all-psychic-surgery-tours.html |title= F.T.C. Curtails the Promotion Of All Psychic Surgery Tours - The New York Times |access-date= 2007-08-19 | date= 1975-10-25}}</ref><ref name="pmid2110023">{{Cite journal|last= American Cancer Society|author-link= American Cancer Society|year= 1990|title= Unproven methods of cancer management: "Psychic surgery"|journal= CA: A Cancer Journal for Clinicians|volume= 40|issue= 3|pages= 184–8|doi= 10.3322/canjclin.40.3.184|pmid= 2110023|s2cid= 7523589|doi-access= free}}</ref> Ito ay nilarawan ng [[United States|US]] [[Federal Trade Commission]] bilang isang "Buong panloloko". .<ref name=FTC1 /><ref>{{Cite book | last = Randi | first = James | author-link = James Randi | year = 1989 | title = The Faith Healers | publisher = Prometheus Books | isbn = 978-0-87975-535-5 | title-link = The Faith Healers }}</ref><ref>David Vernon in ''Skeptical - a Handbook of Pseudoscience and the Paranormal'', ed [[Donald Laycock]], [[David Vernon (writer)|David Vernon]], [[Colin Groves]], [[Simon Brown (author)|Simon Brown]], Imagecraft, Canberra, 1989, {{ISBN| 0-7316-5794-2}}, p47</ref><ref>{{Cite book | last = Evan | first = Dylan | title = Placebo. Mind over matter in modern medicine. | url = https://archive.org/details/placebomindoverm0000evan | publisher = Harper Collins Publishers | year = 2003 | location = Great Britain | isbn = 978-0-00-712613-2 }}</ref><ref>{{Cite book | last = Brody | first = Howard M.D. PhD | title = The Placebo response | publisher = Harper Collins Publishers | year = 2000 | location = New York | isbn = 978-0-06-019493-2 | url = https://archive.org/details/placeboresponseh00brod }}</ref> ==Kasaysayan== Ang siruhiyang psychic ay unang lumitaw sa mga pamayanang espiritwalista sa [[Pilipinas]] at [[Brazil]] noong mga gitnang 1900.<ref>[[Nevill Drury|Drury, Nevill]]. (2002). ''The Dictionary of the Esoteric: Over 3000 Entries on the Mystical and Occult Traditions''. Watkins Publishing. p. 259. {{ISBN|1-84293-041-9}}</ref> Ang eksplorador noong ika-16 siglo na si [[Álvar Núñez Cabeza de Vaca]] ay nagbigay ng salaysay na ikinuwento sa kanya ng mga [[Katutubong Amerikano]] ng isang may bigoteng pigura na tinatawag na "Mala Cosa"(Masamang Bagay" na hahawak sa isang tao, hihiwain ang kanilang tiyan ng isang kutsilyong [[flint]] at aalisin ang bahagi ng kanilang mga lamang loob na susunugin sa isang apoy at pagkatapos ang hiwa ay biglang magsasara ng walang pagtatahi. <ref>Narrative of the Narváez Expedition (The Lakeside Press) pp. 107-108.</ref> ==Andy Kaufman== Nang madiyagnos si [[Andy Kaufman]] ng malaking [[selula]]ng [[carcinoma]] sa [[baga]]. Siya at si Lynne Margulies ay tumungo sa Baguio sa Pilipinas kung saan tumanggap ng siruhiyang psyhic. Sinabi ni Kaufman na guminhawa siya at bumalik sa [[Estados Unidos]]. Si Kaufman ay namatay noong Mayo 16,1984 sa [[Cedars-Sinai Medical Center]] sa [[Los Angeles]] sa [[kanser sa baga]]. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Pandaraya]] [[Kategorya:Parasikolohiya]] [[Kategorya:Seudosiyensiya]] tsfxputpoqgk99076ny6ppvo7ebqws8 0 318428 2204704 2088597 2026-04-24T19:48:54Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204704 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Kaharian ng Aram-Damasco | common_name = Aram-Damasco | native_name = | capital = [[Damasco]] | religion = [[Sinaunang relihiyong Semitiko]] | demonym = [[Arameo]] | year_start = {{circa|ika-12 siglo BCE}} | event_end = [[Assyrian conquest of Aram|Assyrian conquest]] | year_end = 732 BCE | p1 = Mga estadong Arameo | s1 = Imperyong Neo-Asirya | flag_s1 = Map of Assyria.png | today = [[Syria]]<br/>[[Jordan]]<br/>[[Israel]]<br/>[[Lebanon]] | image_map = Kingdoms around Israel 830 map.svg | image_map_caption = Teoretikal na mapa sa [[Levant]] ca. 830&nbsp;BCE | common_languages = Lumang [[Aramaiko]] | title_leader = [[List of Aramean kings|hari]] | year_leader1 = {{nowrap|885 BCE–865 BCE}} | leader1 = [[Ben-Hadad I]] | year_leader2 = {{nowrap|865 BCE–842 BCE}} | leader2 = [[Ben-Hadad II]] | year_leader3 = {{nowrap|842 BCE–796 BCE}} | leader3 = [[Hazael]] | year_leader4 = {{nowrap|796 BCE–792 BCE}} | leader4 = [[Ben-Hadad III]] | year_leader5 = {{nowrap|754 BCE–732 BCE}} | leader5 = [[Rezin]] {{smaller|(last)}} }} Ang '''Kaharian ng Aram-Damasco''' ay isang [[politiya]] ng [[Aram]] na umiral noong huling ika-12 siglo BCE hanggang 732 BCE. Ito ay nakasentro sa [[Damasco]] sa katimugang [[Levant]].<ref>{{cite book |last=Pitard |first=Wayne T.|editor1=David Noel Freedman|editor2=Allen C. Myers|editor3=Astrid B. Beck |date=2000 |title=Eerdmans Dictionary of the Bible|url=https://archive.org/details/eerdmansdictiona0000unse_w9v5 |chapter=Arameans|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing Co.|page=[https://archive.org/details/eerdmansdictiona0000unse_w9v5/page/86 86] }}</ref> Ito ay napalibutan ng mga politiya ng [[Imperyong Neo-Asirya]] na [[Ammon]] at [[Kaharian ng Israel (Samaria)]]. Noong ca. ika-9 siglo BCE, si [[Hazael]] ay lumaban sa mga Asiryo at may implluwensiya sa estado ng Syria na [[Pattin|Unqi]] at sumakop sa [[Kaharian ng Israel (Samaria)]].<ref>James B. Pritchard, ed., ''Ancient Near Eastern Texts Relating to the Old Testament'' (3rd ed.; Princeton NJ: Princeton University Press, 1955) 246.</ref><ref>{{Cite book|title=Bible|publisher=Holman|isbn=978-0999989265|edition=Christian Standard|chapter=2 Kings 13:3}}</ref> ==Mga haring Arameo== *[[Ben-Hadad I]], 885–865 BCE *[[Hadadezer|Ben-Hadad II]], 865–842 BCE *[[Hazael]], 842–805/796 BCE *[[Ben-Hadad III]], 796–792 BCE *[[Rezin]], 754 BC–732 BCE ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga estadong Arameo]] 1yqvfcwaztm4ty6tts1k0otwjdflsii 0 319411 2204796 1969506 2026-04-24T21:00:45Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204796 wikitext text/x-wiki Ang '''''Der Tagesspiegel''''' (ibig sabihin ay '''''Ang Arawang Sumasalamin''''') ay isang Aleman na pang-araw-araw na [[pahayagan]]. Mayroon itong mga tanggapan ng korespondiyente sa rehiyon sa [[Washington, D.C.|Washington DC]] at [[Potsdam]]. Ito ang tanging pangunahing pahayagan sa kabesera na tumaas ang sirkulasyon nito, ngayon ay 148,000, mula noong [[Muling pag-iisang Aleman|muling pag-iisa]].{{Fact|date=September 2017}} ''Ang Der Tagesspiegel'' ay isang [[Liberalismo sa Alemanya|liberal]] na pahayagan<ref name="LCCC2">{{Cite book|author1=Annikki Koskensalo|author2=John Smeds|author3=Angel Huguet|author4=Rudolf De Cillia|title=Language: Competence-Change-Contact|publisher=LIT Verlag Münster|year=2012|page=90}}</ref> na inuri bilang [[Sentrismo|sentristang]] media sa konteksto ng politikang Aleman.<ref>{{cite book|editor=Craig R. Eisendrath|editor2=Melvin Allan Goodman|editor3=Melvin A. Goodman|title=The Phantom Defense: America's Pursuit of the Star Wars Illusion|url=https://archive.org/details/phantomdefenseam00crai|date=2001|page=[https://archive.org/details/phantomdefenseam00crai/page/135 136]|publisher=Greenwood Publishing Group}}</ref><ref>{{cite book|editor=Glen Segell|title=Disarming Iraq|date=2004|page=352|publisher=Glen Segell Publishers}}</ref><ref>{{cite book|editor=W. Pojmann|title=Migration and Activism in Europe since 1945|quote=This qualitative analysis was complemented by a quantitative media analysis of coverage of the two case studies in two major Berlin dailies; the leftist Berliner Zeitung and the more centrist Tagesspiegel.|date=2004|page=2008|publisher=Springer}}</ref> == Kasaysayan at kalagayan == Itinatag noong Setyembre 27, 1945 nina Erik Reger, Walther Karsch at Edwin Redslob, ang pangunahing tanggapan ng ''Der Tagesspiegel'' ay nakabase sa Berlin<ref>{{Cite web |title=Der Tagesspiegel |url=http://www.voxeurop.eu/en/content/source-information/34121-der-tagesspiegel |access-date=28 April 2015 |website=VoxEurop}}</ref> sa Askanischer Platz sa lokalidad ng [[Kreuzberg]], mga {{Convert|600|m}} mula sa [[Potsdamer Platz]] at ang dating lokasyon ng [[Pader ng Berlin]]. Sa loob ng higit sa 45 taon, ang ''Der Tagesspiegel ay'' pagmamay-ari ng isang independiyenteng [[Pinansyal na endowment|trust]]. Noong 1993, bilang tugon sa isang lalong mapagkompitensiyang kalagayan sa paglalathala, at upang maakit ang mga pamumuhunan na kinakailangan para sa teknikal na modernisasyon, tulad ng komisyon ng isang bagong planta ng paglalathala, at pinahusay na pamamahagi, binili ito ng [[Georg von Holtzbrinck Publishing Group]]. Ang kasalukuyang tagapaglathala nito ay si Dieter von Holtzbrinck kasama ang mga [[punong-patnugot]] na sina Stephan-Andreas Casdorff at {{Interlanguage link|Lorenz Maroldt|de}}. Sina Pierre Gerckens, [[Giovanni di Lorenzo]], at Hermann Rudolph ay mga patnugot ng pahayagan. Ang ilan sa mga kilalang manunulat ay sina [[Bas Kast]] at [[Harald Martenstein]]. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == {{Commons category}} * [http://www.tagesspiegel.de/ Opisyal na website] {{In lang|de}} * [https://web.archive.org/web/20070831195752/http://www.snd.org/competitions/contests.lasso?contest=26&ID=36853 Society for News Design Tagesspiegel World's Best-Designed Detail Page] s88bajgojng58rg0oc9wme4wfyj4h9q 0 320904 2204817 2143051 2026-04-24T21:17:06Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204817 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Silk_route.jpg|thumb|250x250px|Hinarangan ang [[Daan ng Sutla]] (pula) at [[ruta ng kalakalan]] ng espesya (bughaw) ng Imperyong Seljuk s. 1090, na nagpasimuno ng [[Mga Krusada]], at ng [[Imperyong Otomano]] s. 1453, na nagpasimula sa [[Panahon ng Pagtuklas]] at [[Kolonyalismo|Kolonyalismong Europeo]].]] Kinasangkutan ang '''kalakalan ng pampalasa''' ng mga makasaysayang sibilisasyon sa [[Asya]], [[Hilagang Aprika|Hilagang-Silangang Aprika]] at [[Europa]]. Kilala at ginamit sa sinaunang panahon ang mga espesya kagaya ng [[kanela]], kasiya, kardamomo, [[luya]], [[paminta]], [[moskada]], [[sangke]], [[Syzygium aromaticum|klabo]], at [[luyang-dilaw]], at ikinalakal ang mga ito sa [[Mundong Silanganin]].<ref name="EB1">{{cite web |date=2016 |title=Spice Trade |trans-title=Kalakal ng Espesya |url=http://www.britannica.com/topic/spice-trade |access-date=Abril 25, 2016 |publisher=Encyclopædia Britannica |language=en}}</ref> Nakarating ang mga espesyang ito sa Malapit na Silangan bago simula ng panahong Kristiyano, na may mga kamangha-manghang kuwento na nagtatago ng kanilang mga tunay na pinagmulan.<ref name="EB1" /> Dominado sa aspetong pandagat ng kalakalan ang [[mga Austronesyo]] sa [[Southeast Asia|Timog-silangang Asya]], lalo na ang mga Indones na mandaragat na nagtatag ng mga ruta mula Timog-silangang Asya pa-Sri Lanka at India (at kalaunan pa-Tsina) sa pagsapit ng 1500 BK.<ref>{{Cite journal |last=Dick-Read |first=Robert |date=Hulyo 2006 |title=Indonesia and Africa: questioning the origins of some of Africa's most famous icons |trans-title=Indonesia at Aprika: pagkukuwestiyon ng pinagmulan ng ilan sa mga pinakasikat na ikono ng Aprika |journal=The Journal for Transdisciplinary Research in Southern Africa |language=en |volume=2 |issue=1 |pages=23–45 |doi=10.4102/td.v2i1.307 |doi-access=free}}</ref> Ibiniyahe ang mga kalakal sa lupa patungo sa Mediteraneo at mundong Greko-Romano sa pamamagitan ng ruta ng insenso at rutang Romano–Indiyano ng mga Indiyano at [[Imperyong Akemenida|Persiyanong]] mangangalakal.<ref name="Fage 1975: 164">Fage 1975: 164</ref> Nadagdagan ang maritimong daanang pangkalakalan ng mga Austronesyo sa Gitnang Silangang at silangang Aprika sa pagsapit ng ika-1 milenyo PK, na nagbunga sa Austronesyong kolonisasyon ng [[Madagascar|Madagaskar]]. Sa loob ng mga partikular na rehiyon, pinayunir ng Kaharian ng Aksum (ika-5 siglo BK–PK ika-11 siglo) ang ruta ng [[Dagat Pula]] bago ang ika-1 siglo PK. Noong unang milenyo PK, naging maritimong kapangyarihan sa pangangalakal sa [[Dagat Pula]] ang mga Etiyope. Sa panahong ito, mayroon nang mga ruta ng kalakalan mula [[Sri Lanka]] (ang Romanong Taprobane) at India, na nakakuha ng teknolohiyang maritimo mula sa pakikipag-ugnayan sa mga Austronesyo. Pagsapit ng ika-7 siglo PK, pagkatapos ang pagbangon ng Islam, nagsimulang maglayag ang mga Arabeng mangangalakal sa mga rutang ito at nangibabaw sa mga maritimong ruta sa kanlurang [[Karagatang Indiyo]].{{citation needed|date=April 2022}} ==Mga pinagmulan== {{Further|Daan ng Sutla}} [[Talaksan:Spices in an Indian market.jpg|thumb|Ang kalakalan ng pampalasa mula sa India ay nakaakit sa dinastiyang Ptolemayka, at kasunod nito, sa [[imperyong Romano]].]] Nakipagkalakalan ang mga tao mula sa panahong [[Neolitiko]] ng mga [[pampalasa]], [[obsidiyano]], [[kabibe]], mamahaling bato at iba pang mahahalagang bagay noon pa mang mga ika-10 milenyong BK. [[Mga Ehipsiyo|Mga Ehipsyo]] ang unang nakapagbanggit sa kalakalan sa makasaysayang panahon. Sa ika-3 milenyong BK, nakipagkalakalan sila sa [[Lupain ng Punt]], na pinaniniwalaang matatagpuan sa isang lugar na sumasaklaw sa hilagang [[Somalya]], [[Hibuti]], [[Eritrea]] at baybayin ng [[Sudan]] sa may [[Red Sea|Dagat Pula]].<ref>Simson Najovits, ''Egypt, trunk of the tree, Volume 2'', (Algora Publishing: 2004), pa. 258.</ref><ref name="Rawlinson">{{cite book |last=Rawlinson |first=Hugh George |title=Intercourse Between India and the Western World: From the Earliest Times of the Fall of Rome |url=https://archive.org/details/intercoursebetwe00hgra |publisher=Asian Educational Services |year=2001 |isbn=978-8120615496 |language=en |trans-title=Ugnayan ng Indiya at Kanluraning Mundo: Mula sa Pinakamaagang Panahon ng Pagbagsak ng Roma}}</ref> [[Talaksan:Austronesian maritime trade network in the Indian Ocean.png|300px|thumb|left|Austronesyong protohistoriko at [[Maritime Silk Road|makasaysayang]] maritimong network ng kalakalan sa [[Karagatang Indiyo]].<ref name="Manguin2016">{{cite book |last1=Manguin |first1=Pierre-Yves |title=Early Exchange between Africa and the Wider Indian Ocean World |publisher=Palgrave Macmillan |year=2016 |isbn=9783319338224 |editor1-last=Campbell |editor1-first=Gwyn |pages=51–76 |language=en |trans-title=Maagang Pagpapalitan ng Aprika at ng Mas Malawak na Mundo ng Karagatang Indiyano |chapter=Austronesian Shipping in the Indian Ocean: From Outrigger Boats to Trading Ships |chapter-url=https://books.google.com/books?id=XsvDDQAAQBAJ&pg=PA50}}</ref>]] Noong una, nakaugnay ang kalakalan ng pampalasa sa mga ruta sa kalupaan, ngunit mga rutang pandagat ang naging salik na nakatulong sa paglago ng kalakalan.<ref name=EB1/> Mga taong Austronesyo ng [[Kapuluang Timog-silangang Asya]] ang mga unang nakipagkalakalan sa pamamagitan ng karagatang Indiyo.<ref name="Manguin2016" /> Nagtatag sila ng mga ruta ng kalakalan sa Timog Indiya at [[Sri Lanka]] mula mga 1500 BK hanggang 600 BK, na naging simula ng pagpapalitan ng materyal na kultura (tulad ng mga barkong katamaran, [[bangka]], [[balangay]], at pagnganganga) at mga kultihen (tulad ng [[buko]], sandalo, [[saging]], at [[tubo]]), pati mga pampalasang endemiko sa mga Kapuluan ng Espesya ([[Syzygium aromaticum|klabo]] at [[moskada]]). Kalaunan, ikinonekta rin nito ang mga materyal na kultura ng Indiya at Tsina sa pamamagitan ng Maritimong Daang Seda. Nakipagkalakalan ang mga Indones mismo ng mga pampalasa (pangunahin, ang [[kanela]] at kasiya) sa [[Silangang Aprika]] gamit ang mga katamaran at bangka na inilayag sa tulong ng mga pakanlurang hangin sa Karagatang Indiyo. Lumawak itong network ng kalakalan hanggang sa [[Aprika]] at [[Tangway ng Arabya]], na nagresulta sa pananakop ng [[Madagaskar]] ng mga Austronesyo sa unang kalahati ng unang milenyo PK. Nagpatuloy ito hanggang sa makasaysayang panahon, na kalaunan ay naging [[Maritimong Daang Seda]].<ref name="Olivera">{{cite journal |last1=Olivera |first1=Baldomero |last2=Hall |first2=Zach |last3=Granberg |first3=Bertrand |date=31 March 2024 |title=Reconstructing Philippine history before 1521: the Kalaga Putuan Crescent and the Austronesian maritime trade network |trans-title=Rekonstruksiyon ng kasaysayan ng Pilipinas bago ang 1521: ang Gasuklay ng Kalaga Putuan at ang Austronesyong network ng kalakalan sa dagat |journal=SciEnggJ |language=en |volume=17 |issue=1 |pages=71–85 |doi=10.54645/2024171ZAK-61}}</ref><ref name="Zumbroich2007">{{cite journal |last1=Zumbroich |first1=Thomas J. |date=2007–2008 |title=The origin and diffusion of betel chewing: a synthesis of evidence from South Asia, Southeast Asia and beyond |trans-title=Ang pinagmulan at pagkalat ng pagnganganga: sintesis ng ebidensiya mula Timog Asya, Timog-silangang Asya at higit pa |url=https://ugp.rug.nl/eJIM/article/download/24712/22162 |url-status=live |journal=eJournal of Indian Medicine |language=en |volume=1 |pages=87–140 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323014003/https://ugp.rug.nl/eJIM/article/download/24712/22162 |archive-date=23 Marso 2019 |access-date=22 Enero 2019}}</ref><ref name="Manguin2016" /><ref name="Doran1974">{{cite journal |last1=Doran |first1=Edwin Jr. |date=1974 |title=Outrigger Ages |trans-title=Mga Panahon ng Bangka |url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_83_1974/Volume_83%2C_No._2/Outrigger_ages%2C_by_Edwin_Doran_Jnr.%2C_p_130-140/p1 |journal=The Journal of the Polynesian Society |language=en |volume=83 |issue=2 |pages=130–140 |access-date=2024-12-19 |archive-date=2020-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200118071139/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_83_1974/Volume_83,_No._2/Outrigger_ages,_by_Edwin_Doran_Jnr.,_p_130-140/p1 |url-status=dead }}</ref><ref name="Mahdi1999">{{cite book |author=Mahdi, Waruno |title=Archaeology and Language III: Artefacts languages, and texts |publisher=Routledge |year=1999 |isbn=0415100542 |editor=Blench, Roger |series=One World Archaeology |volume=34 |pages=144–179 |language=en |trans-title=Arkeolohiya at Wika III: Mga artepaktong wika, at mga teksto |chapter=The Dispersal of Austronesian boat forms in the Indian Ocean |editor2=Spriggs, Matthew}}{{dead link|date=February 2020}}</ref><ref name="Doran1981">{{cite book |last1=Doran |first1=Edwin B. |title=Wangka: Austronesian Canoe Origins |url=https://archive.org/details/wangkaaustronesi0000dora |date=1981 |publisher=Texas A&M University Press |isbn=9780890961070 |language=en |trans-title=Wangka: Pinagmulan ng Mga Austronesyong Lunday}}</ref><ref name="BlenchFruits">{{cite journal |last1=Blench |first1=Roger |date=2004 |title=Fruits and arboriculture in the Indo-Pacific region |trans-title=Mga prutas at arborikultura sa rehiyon ng Indo-Pasipiko |url=https://journals.lib.washington.edu/index.php/BIPPA/article/viewFile/11869/10496 |journal=Bulletin of the Indo-Pacific Prehistory Association |language=en |volume=24 |issue=The Taipei Papers (Volume 2) |pages=31–50}}</ref><ref name="danielsmenzies1996">{{cite book |last1=Daniels |first1=Christian |url=https://books.google.com/books?id=DzqPvHlFkV4C&pg=PR8 |title=Science and Civilisation in China: Volume 6, Biology and Biological Technology, Part 3, Agro-Industries and Forestry |last2=Menzies |first2=Nicholas K. |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=9780521419994 |editor1-last=Needham |editor1-first=Joseph |pages=177–185 |language=en |trans-title=Agham at Kabihasnan sa Tsina: Bolyum 6, Biyolohiya at Biyolohikong Teknolohiya: Ika-3 Bahagi, Mga Agro-Industriya at Panggugubat}}</ref> Noong unang milenyo BK, nakibahagi rin ang [[mga Arabe]], Penisyo, at Indiyano sa pangangalakal sa dagat at lupa ng mga mamahaling produkto tulad ng pampalasa, ginto, mamahaling bato, balat ng mga kakaibang hayop, ebano at perlas. Naganap ang kalakalang dagat sa [[Dagat Pula]] at [[Karagatang Indiyo]]. Ang rutang dagat sa Dagat na Pula ay mula Bab-el-Mandeb hanggang Berenike, mula roon sa pamamagitan ng lupa hanggang sa [[Ilog Nilo|Nilo]], at pagkatapos, sa pamamagitan ng mga bangka patungong [[Alehandriya]]. Ikinalakal ang mga [[Luxury goods|karangyaan]] kabilang ang pampalasang Indiyano, ebono, sutla at pinong tela sa kahabaan ng rutang insenso sa lupa.<ref name=EB1/> ==Tingnan din== * [[Daan ng Sutla]] *[[Silangang Kaindiyahan]] == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Mga espesya]] [[Kategorya:Pandaigdigang kalakalan]] [[Kategorya:Ruta ng kalakalan]] 19yk6hcvjlabs55u0wo3vd0weebbywz 0 321239 2204701 2119337 2026-04-24T19:47:56Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204701 wikitext text/x-wiki Nagsimula ang '''[[Kristiyanismo]] sa [[Asya]]''' simula pa noong buhay pa si [[Hesus]]. Nanirahan at nagturo siya noong {{CE|unang siglo|link=y}} sa lalawigan ng [[Judea (lalawigang Romano)|Judea]] sa [[Imperyong Romano]] (ngayo'y [[Israel]] at [[Palestina]]). Matapos ng [[Pagpako kay Hesus|kanyang kamatayan]], ipinagpatuloy ng [[Mga apostol sa Bagong Tipan|mga apostol]] niya ang pangangaral sa mga karatig-lugar, simula sa [[Lebante]] at sa mga lungsod ng [[Herusalem]] at [[Antiokia]]. Kalaunan, umabot ito hanggang sa [[tangway ng India]] at sa [[Tsina]]. Gayunpaman, unti-unting nahati ang relihiyon dahil sa samu't saring interpretasyon sa teolohiya. Kabilang sa mga kumalas sa pangunahing sekta ng relihiyon ang [[Nestorianismo]], na nagsimula nang patalsikin ng mga arsobispo sa [[Unang Konsilyo sa Epeso]] noong {{CE|431}} ang arsobispo noon ng [[Konstantinopla]] na si [[Nestorio]]. Ang partikular na sektang ito ang unang lumaganap sa kontinente ng Asya, nang nakaabot ito sa [[Gitnang Asya]] hanggang sa [[Tsina]] at sa [[Imperyong Mongol]] sa [[Malayong Silangan]] noong 1300s. Gayunpaman, di nagtagal ang mabuting pakikitungo nito, at nakaranas ang relihiyon ng persekusyon mula sa mga sumunod dinastiya at imperyo sa lugar. Noong [[Panahon ng Pagtuklas]], unang dumating ang Kristiyanismo sa Pilipinas. Umabot din ang relihiyon sa Korea noong 1700s papuntang 1800s. {{multiple image | align = right | perrow = 2 | total_width = 280 | direction = horizontal | image1 = Christmas in Manger Square 2004.JPG | image2 = Front view of The Cathedral in Intramuros, Manila.jpg | image3 = Cathedral of Yerevan Armenia msu-2018-2640.jpg | image4 = Se’ Cathedral, Goa.jpg | footer = Mga simbahang Kristiyano sa Asya. Taas pababa, kaliwa pakanan: [[Simbahan ng Natibidad]] sa [[Belen]], [[Palestina]]. [[Katedral ng Maynila]] sa [[Maynila]], [[Pilipinas]]. [[Katedral ng Yerevan]] sa [[Yerevan]], [[Armenya]]. [[Katedral ng Se]] sa [[Goa]], [[India]]. }} [[Pilipinas]] ang nangungunang bansa sa Asya pagdating sa dami ng mga Kristiyano, na tinatayang nasa 84 milyon. Samantala, [[Silangang Timor]] naman ang nangunguna sa bahagdan ng populasyon na Kristiyano, na nasa 99.6%. Malaki rin ang populasyon ng mga Kristiyano sa [[Siberia]] ng [[Rusya]], sa [[Armenya]], ang unang bansang Kristiyano, at gayundin sa [[Tsipre]] at [[Heorhiya]]. Nananatili pa rin isang malaking isyu ang persekusyon sa mga Kristiyano sa kontinente, lalo na sa [[Tsina]], [[India]], [[Gitnang Silangan]], at [[Hilagang Korea]]. == Kasaysayan == {{main|Kasaysayan ng Kristiyanismo}} [[File:Jesus Christ - Hofmann.jpg|250px|thumb|Si [[Hesus]] ang nagtatag sa Kristiyanismo. Ipinanganak siya sa [[Belen]] sa ngayo'y [[Palestina]] noong tinatayang {{BCE|4}}.]] Nagsimula ang [[Kristiyanismo]] bilang isang sekta ng [[Judaismo]] sa Asya, partikular na sa [[Lebante]].<ref name="brit">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Christianity/Historical-views-of-the-essence|title=Christianity|trans-title=Kristiyanismo|lang=en|last=Hogg|first=William Richey|website=[[Britannica]]|access-date=28 Disyembre 2022}}</ref> Ang pangunahing tauhan ng relihiyon ay si [[Hesus]], na nanirahan sa ngayo'y [[Israel]] at [[Palestina]] noong {{CE|nang siglo}}. Matapos niyang mamatay noong tinatayang {{CE|33}}, ipinagpatuloy ng mga apostol niya ang mga pangangaral niya.<ref name="histCh">{{cite web|url=https://www.history.com/topics/religion/history-of-christianity|title=Christianity|trans-title=Kristiyanismo|lang=en|website=[[The History Channel|History]]|date=3 Agosto 2021|access-date=28 Disyembre 2022}}</ref> Kalaunan, lumaganap ang relihiyon sa [[Imperyong Romano]] at sa mga karatig-lugar nito. Bagamat nakaranas ang mga unang tagasunod nito ng mga persekusyon mula sa mga Romano, naging pambansang relihiyon ito ng imperyo simula noong panahon ni [[Dakilang Konstantino]].<ref name="histCh"/> Naging pambansang relihiyon din ito ng [[Armenya]] noong {{CE|301}}.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/travel/article/20170330-the-worlds-first-christian-country|title=The world's first Christian country?|trans-title=Ang unang bansang Kristiyano sa mundo?|lang=en|website=[[BBC|BBC Travel]]|last1=Santos|first1=Amanda Proença|last2=Contreras|first2=Rodolfo|date=7 Abril 2017|access-date=28 Disyembre 2022}}</ref> [[File:Concile-Ephese-Fourviere-detail.jpg|250px|thumb|Ang pagturing sa arsobispo ng [[Konstantinopla]] na si [[Nestorio]] bilang [[erehe]] sa [[Unang Konsilyo sa Epeso]] noong {{CE|431}} ang nagpasimula sa paghiwalay ng [[Nestorianismo]] mula sa Simbahan ng Kanluran.]] Ang pagkakaiba sa teolohiya ng relihiyon ang naging dahilan upang unti-unting mahati ito sa mga sekta. Sinubukang amyendahan ang mga ito sa pamamagitan ng pagtawag sa mga konsilyo. Gayunpaman, hindi nito napigilan ang [[Dakilang Paghahati|paghihiwalay ng dalawang simbahan]] noong {{CE|1054}}.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/event/East-West-Schism-1054|title=East-West Schism|trans-title=Paghahating Silangan-Kanluran|access-date=28 Disyembre 2022|website=[[Britannica]]|lang=en}}</ref> Isa sa mga sektang ito ang [[Nestorianismo]], isang sektang sinimulan ng arsobispo ng [[Konstantinopla]] na si [[Nestorio]] at umusbong bilang resulta ng [[Unang Konsilyo ng Epeso]] noong {{CE|431}}.<ref name="britNestorianism"/><ref name="chapmanAdvent">{{cite encyclopedia|url=https://www.newadvent.org/cathen/10755a.htm|title=Nestorius and Nestorianism|trans-title=Si Nestorio at ang Nestorianismo|last=Chapman|first=John|date=1911|encyclopedia=The Catholic Encyclopedia|publisher=Robert Appleton Company|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|via=New Advent|access-date=30 Disyembre 2022|lang=en}}</ref> Ang partikular na sektang ito ang naging dominanteng uri ng Kristiyanismo na kumalat sa Asya, kahit na itinuring itong [[erehe]] ng mga simbahan sa Kanluran.<ref name="britNestorianism">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Nestorianism|title=Nestorianism|trans-title=Nestorianismo|website=[[Britannica]]|lang=en|access-date=30 Disyembre 2022}}</ref> [[File:Nestorian-Stele-Budge-plate-III (cropped).jpg|250px|thumb|Ang [[Estelang Nestoriano]] sa [[Xi'an]], [[Tsina]] noong 1895.]] Dumating ang Nestorianismo sa Gitnang Asya noong mga bandang 600s, kung saan nagtagumpay itong maging relihiyon ng lugar sa mahaba-habang panahon.<ref name="britNestorianism"/> Umabot ito sa kapitbahay nitong Tsina, kung saan payapang lumaganap ito sa ilang mga komunidad sa loob ng imperyo. Bagamat hindi tiyak ng mga historyador ngayon kung gaano kalaki ang mga komunidad na ito, ipinagpapalagay nila na sapat ang laki nito upang kilalanin sila mismo ng mga emperador noong panahon na yon. Matibay na ebidensiya nito ang [[Estelang Nestoriano]] na itinayo sa [[Chang'an]], ang kabisera ng [[Dinastiyang Tang]].<ref name="chapmanAdvent"/> Sa batong ito nakatala ang isang paglalarawan sa mga komunidad na Kristiyano sa lugar, at inilalarawan ang pagdating ng isang pari na si [[Alopen]] sa korte ng emperador na si [[Taizong ng Tang]], kung saan malugod nila itong tinanggap.<ref>{{cite web|url=https://news.cgtn.com/news/3d3d514e32597a4e34457a6333566d54/index.html|title=Nestorian stone tablet traces early Christianity in China|trans-title=Tinutunton sa tabletang batong Nestoriano ang maagang [bahagi ng kasaysayan ng] Kristiyanismo sa Tsina|last1=Qingsheng|first1=Meng|last2=Yang|first2=Li|date=19 Mayo 2019|access-date=30 Disyembre 2022|website=[[CGTN]]}}</ref> Hindi nagtagal ang mabuting pakikitungo na ito sa mga Kristiyano sa Tsina. Kalaunan, nakaranas ang mga komunidad na ito ng persekusyon mula sa imperyo.<ref name="pbs"/> Gayunpaman, nang sinakop ng mga Mongol ang Tsina noong huling bahagi ng 1100s papuntang 1200s, lumaganap muli ito nang mapayapa.<ref name="britNestorianism"/> Kilala ang mga Mongol sa kanilang di-pakikialam sa mga relihiyon at paniniwala ng kanilang nasasakupan. Halimbawa nito ang kaso ni [[Genghis Khan]], ang nagtatag sa [[Imperyong Mongol]], na isang [[shamanista]], pero pumayag sa pagkasal sa mga anak niya sa mga Kristiyanong prinsesa ng ibang mga tribo.<ref>{{cite book|last=Weatherford|first=Jack|year=2004|title=Genghis Khan and the Making of the Modern World|url=https://archive.org/details/genghiskhanmaki00jack|trans-title=Si Genghis Khan at ang Paggawa sa Modernong Mundo|lang=en|publisher=Three Rivers Press|isbn=0-609-80964-4}}</ref> Dahil dito, naging maimpluwensiya sa politika ng imperyo ang mga Kristiyano, na humantong sa pagkonsidera ng ilang mga bansang Europeo na Kristiyano, partikular na ang [[Kaharian ng Pransiya]], sa posibilidad ng isang alyansa sa naturang imperyo upang labanan ang [[mga Muslim]] sa nagpapatuloy na [[Krusada]] noon.<ref>{{cite book|title=Histoire des Croisades III, 1188-1291|lang=fr|trans-title=Kasaysayan ng Ikatlong Krusada, 1188-1291|last=Grousset|first=René|publisher=Editions Perrin|year=2006 |isbn=978-2-262-02569-4}}</ref> Wala sa mga planong ito ang naisakatuparan. Gayunpaman, patuloy na nagpadala ang Santo Papa ng mga espirituwal na gabay sa Imperyong Mongol bilang tugon sa mga hiling ng korte ng imperyo. Nagpatuloy ito hanggang noong 1362, nang matagumpay na napatalsik ng mga Tsino ang mga Mongol at itinatag ang [[Dinastiyang Ming]].<ref name="pbs">{{cite web|url=https://www.pbs.org/frontlineworld/stories/china_705/history/china.html|title=A Brief History of Christianity in China|trans-title=Isang Maiksing Kasaysayan ng Kristiyanismo sa Tsina|lang=en|website=[[PBS]]|last=Fang|first=Serene|access-date=30 Disyembre 2022}}</ref> Pinatalsik kalaunan ng mga Tsino ang mga Kristiyano simula noong 1368. Hindi uusad muli ang pagkalat ng relihiyon sa kontinente nang may kalakihan hanggang noong pagdating ng manlalakbay na Portuges na si [[Ferdinand Magellan]] sa [[Kabisayaan]] sa [[Pilipinas]] noong 1521. 2,000 katutubo, kabilang na si [[Rajah Humabon]] ng [[Sugbu]] (ngayo'y [[Cebu]]), ang nagpabinyag sa kanila.<ref name="niles2021">{{cite web|url=https://drivethruhistory.com/christian-history-of-the-philippines/|title=Christian History of the Philippines|trans-title=Kasaysayan ng Kristiyanismo sa Pilipinas|last=Niles|first=Randall|website=Drive Thru History|date=23 Setyembre 2021|access-date=2 Enero 2023|lang=en}}</ref> Gayunpaman, napatay si Magellan sa [[Labanan sa Mactan]] sa kamay ng mga tauhan ni [[Lapulapu]], ang datu ng [[Mactan]] noong panahong yon. Itinatag ng mga sumunod na Espanyol sa pamumuno ni [[Miguel Lopez de Legazpi]] ang modernong lungsod ng [[Lungsod ng Cebu|Cebu]] at [[Maynila]], na nagsilbing sentro ng pagkalat ng Katolisismo sa bansa simula noong 1565.<ref name="niles2021"/><ref>{{cite web|url=https://asiasociety.org/education/religion-philippines|title=Religion in the Philippines|trans-title=Relihiyon sa Pilipinas|last=Miller|first=Jack|lang=en|website=Asia Society|access-date=2 Enero 2023|lang=en}}</ref> Samantala, noong 1784 unang naitalang nakarating ang Kristiyanismo sa [[tangway ng Korea]], nang nagpabinyag sa Tsina noong 1784 si [[Yi Sung-hun]] sa pangalang Kristiyano na Pedro.<ref name="rozario2021">{{cite web|url=https://www.ucanews.com/news/centuries-old-remains-of-first-korean-catholic-martyrs-recovered/93973|title=Centuries-old remains of first Korean Catholic martyrs recovered|trans-title=Narekober na ang mga siglo na'ng katawan ng mga unang Katolikong martir ng Korea|lang=en|website=Union of Catholic Asian News|last=Rozario|first=Rock Ronald|date=10 Setyembre 2021|access-date=2 Enero 2023|lang=en}}</ref> Ipinalaganap niya ang relihiyon sa Korea, at bininyagan ang marami sa mga tagasunod niya. Nanatili ang relihiyon sa lugar na may malaki-laking populasyon at walang pormal na misyon mula sa kahit anong sekta, hanggang noong 1836, nang dumating ang mga paring Pranses sa lugar upang mangaral.<ref>{{cite web|url=https://aci.archchicago.org/asian-icons/st-andrew-kim-taegon|title=St. Andrew Kim Taegon (Korean)|trans-title=San Andres Kim Taegon (Koreano)|website=Archbishop of Chicago|access-date=2 Enero 2023|lang=en}}</ref> Gayunpaman, nakaranas pa rin ang mga Kristiyano sa lugar ng persekusyon mula sa [[Dinastiyang Joseon]] dahil sa pagtanggi nila sa pagsamba sa relihiyon ng mga ninuno nila. Noong 1866, naganap ang pinakamalaking persekusyon sa mga Kristiyano sa Korea, kung saan 8,000 Koreanong Katoliko ang ipinapatay.<ref name="rozario2021"/> Pinakasikat sa mga ito ang [[Mga martir ng Korea|103 martir]], kasama na si [[Andrew Dae-gun Kim]], ang unang paring Koreano, na [[kanonisasyon|ginawang mga santo]] ni [[Juan Pablo II]] noong 1984.<ref name="rozario2021"/> Sa kasalukuyang panahon, nananatiling dominante ang Kristiyanismo sa [[Pilipinas]] at [[Silangang Timor]]. Malaki rin ang bahagdan ng mga Kristiyano sa populasyon ng [[Tsipre]], [[Rusya]], [[Armenya]], at [[Heorhiya]]. Bagamat sinisiguro ng maraming bansa sa Asya ang proteksyon ng Kristiyanismo at iba pang mga relihiyon laban sa diskriminasyon, nananatili pa ring isyu ang persekusyon sa mga Kristiyano sa maraming lugar sa kontinente, lalo na sa [[Gitnang Silangan]], [[Tsina]], [[India]], at [[Hilagang Korea]].<ref>{{cite web|url=https://www.christianitytoday.com/news/2019/january/50-worst-christian-persecution-open-doors-world-watch-list.html|title=Asia Rising: The Top 50 Countries Where It’s Hardest to Follow Jesus|trans-title=Asya Umaangat: Ang 50 Bansa Kung Saan Pinakamahirap Sundan si Hesus|lang=en|website=Christianity Today|last=Shellnutt|first=Kate|date=16 Enero 2019|access-date=2 Enero 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scmp.com/week-asia/politics/article/2182800/christians-asia-persecuted-oppressed-keeping-faith|title=Christians in Asia: persecuted, oppressed … but keeping the faith|trans-title=Mga Kristiyano sa Asya: inuusig, inaapi ...pero pinapanatili [pa rin] ang pananampalataya|lang=en|website=[[South China Morning Post]]|last=McDermid|first=Charles|date=18 Enero 2019|access-date=2 Enero 2023}}</ref> == Demograpiya == === Gitnang Asya === [[File:Zenkov cathedral.jpg|250px|thumb|Ang [[Katedral ng Zenkov]] sa [[Almaty]], [[Kasakistan]].]] {| class="wikitable sortable" |+ !Bansa !Kabuuan (pop) !Mga Kristiyano (%) !Mga Kristiyano (pop) |- |{{Flag|Kazakhstan|name=Kasakistan}} |19,200,000 |26.0%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/kazakhstan/|title=2021 Report on International Religious Freedom: Kazakhstan|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Kasakistan|lang=en|publisher=Office of International Religious Freedom|website=U.S. Department of State|date=2 Hunyo 2022|access-date=2 Enero 2023}}</ref> |4,992,000 |- |{{Flag|Kyrgyzstan|name=Kirgistan}} |6,000,000 |7.0%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/kyrgyzstan/|title=2021 Report on International Religious Freedom: Kyrgyz Republic|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Republikang Kirgis|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2022|access-date=2 Enero 2023|lang=en}}</ref> |420,000 |- |{{Flag|Tayikistan}} |9,000,000 |0.7%<ref>{{cite web|url=https://www.opendoorsuk.org/persecution/world-watch-list/tajikistan/|title=Tajikistan|trans-title=Tayikistan|website=[[Open Doors UK]]|access-date=2 Enero 2023|lang=en|archive-date=2 Enero 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102071509/https://www.opendoorsuk.org/persecution/world-watch-list/tajikistan/|url-status=dead}}</ref> |65,300 |- |{{Flag|Turkmenistan}} |5,600,000 |1.2%<ref>{{cite web|url=https://www.opendoorsuk.org/persecution/world-watch-list/turkmenistan/|title=Turkmenistan|website=[[Open Doors UK]]|access-date=2 Enero 2023|lang=en|archive-date=2 Enero 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102071508/https://www.opendoorsuk.org/persecution/world-watch-list/turkmenistan/|url-status=dead}}</ref> |67,300 |- |{{Flag|Uzbekistan|name=Usbekistan}} |35,000,000 |1.0%<ref>{{cite web|url=https://www.opendoorsuk.org/persecution/world-watch-list/uzbekistan/|title=Uzbekistan|trans-title=Usbekistan|website=[[Open Doors UK]]|access-date=2 Enero 2023|lang=en}}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |347,000 |- |'''Gitnang Asya''' |'''74,800,000''' |'''7.79%''' |'''5,824,300''' |} === Kanlurang Asya === [[File:Church of the Holy Sepulchre by Gerd Eichmann (cropped).jpg|250px|thumb|Ang [[Simbahan ng Banal na Sepulkro]] sa [[Lumang Lungsod]] ng [[Herusalem]]. Dito pinaniniwalaang inilibing at nabuhay muli si [[Hesus]].]] {| class="wikitable sortable" |+ !Bansa !Kabuuan (pop) !Mga Kristiyano (%) !Mga Kristiyano (pop) |- |{{Flag|Armenia|name=Armenya}} |3,000,000 |91.0%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/armenia/|title=2021 Report on International Religious Freedom: Armenia|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Armenya|lang=en|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2022|access-date=3 Enero 2023}}</ref> |2,730,000 |- |{{Flag|Azerbaijan|name=Aserbayan}} |10,300,000 |3.0%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/azerbaijan/|title=2021 Report on International Religious Freedom: Azerbaijan|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Aserbayan|lang=en|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2022|access-date=3 Enero 2023}}</ref> |309,000 |- |{{Flag|Bahrain|name=Bareyn}} |1,700,000 |10.2%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/bahrain/|title=2021 Report on International Religious Freedom: Bahrain|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Bareyn|lang=en|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2022|access-date=3 Enero 2023}}</ref> |173,400 |- |{{Flag|United Arab Emirates|name=Emiratos}} |9,900,000 |9.0%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/united-arab-emirates/|title=2021 Report on International Religious Freedom: United Arab Emirates|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Emiratos|lang=en|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2022|access-date=3 Enero 2023}}</ref> |891,000 |- |{{Flag|Georgia|name=Heorhiya}} |4,900,000 |87.3%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/georgia/|title=2021 Report on International Religious Freedom: Georgia|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Heorhiya|lang=en|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2022|access-date=3 Enero 2023}}</ref> |4,277,700 |- |{{Flag|Jordan|name=Hordanya}} |10,900,000 |2.1%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/jordan/|title=2021 Report on International Religious Freedom: Jordan|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Hordanya|lang=en|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2022|access-date=3 Enero 2023}}</ref> |228,900 |- |{{Flag|Iraq|name=Irak}} |39,700,000 |0.6%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/iraq/|title=2021 Report on International Religious Freedom: Iraq|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Irak|lang=en|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2022|access-date=3 Enero 2023 }}</ref> |250,000 |- |{{Flag|Iran}} |85,900,000 |0.1%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/iran/|title=2021 Report on International Religious Freedom: Iran|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Iran|lang=en|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2022|access-date=3 Enero 2023}}</ref> |117,700 |- |{{Flag|Israel}} |8,800,000 |2.0%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/israel/|title=2021 Report on International Religious Freedom: Israel|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Israel|lang=en|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2022|access-date=3 Enero 2023}}</ref> |176,000 |- |{{Flag|Qatar|name=Katar}} |2,500,000 |13.1%<ref>{{cite web|url=https://www.opendoorsuk.org/persecution/world-watch-list/qatar/|title=Qatar|trans-title=Katar|website=[[Open Doors UK]]|access-date=3 Enero 2023|lang=en|archive-date=3 Enero 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230103024550/https://www.opendoorsuk.org/persecution/world-watch-list/qatar/|url-status=dead}}</ref> |327,500 |- |{{Flag|Kuwait}} |4,600,000 |18.0%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/kuwait/|title=2021 Report on International Religious Freedom: Kuwait|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Kuwait|lang=en|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2022|access-date=3 Enero 2023}}</ref> |828,000 |- |{{Flag|Lebanon|name=Libano}} |5,300,000 |32.0%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/lebanon/|title=2021 Report on International Religious Freedom: Lebanon|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Libano|lang=en|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2022|access-date=3 Enero 2023}}</ref> |1,696,000 |- |{{Flag|Oman}} |4,500,000 |4.0%<ref>{{cite web|url=https://www.opendoorsuk.org/persecution/world-watch-list/oman/|title=Oman|website=[[Open Doors UK]]|access-date=3 Enero 2023|lang=en|archive-date=3 Enero 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230103024552/https://www.opendoorsuk.org/persecution/world-watch-list/oman/|url-status=dead}}</ref> |180,000 |- |{{Flag|Palestine|name=Palestina}} |6,000,000 |1.7%<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2017/12/27/israel-behind-christian-exodus-from-palestine|title=Israel behind ‘Christian exodus’ from Palestine|trans-title=Israel ang nasa likod ng 'pag-alis ng mga Kristiyano' mula sa Palestina|lang=en|last=Younes|first=Ali|date=27 Disyembre 2017|access-date=3 Enero 2023|website=[[Al Jazeera]]}}</ref> |102,000 |- |{{Flag|Saudi Arabia|name=Saudi}} |34,800,000 |6.0%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/saudi-arabia/|title=2021 Report on International Religious Freedom: Saudi Arabia|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Saudi|lang=en|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2022|access-date=3 Enero 2023}}</ref> |2,100,000 |- |{{Flag|Syria|name=Siria}} |20,400,000 |10.0%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/syria/|title=2021 Report on International Religious Freedom: Syria|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Siria|lang=en|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2022|access-date=3 Enero 2023}}</ref> |2,040,000 |- |{{Flag|Cyprus|name=Tsipre}} |1,300,000 |94.8%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/cyprus/|title=2021 Report on International Religious Freedom: Cyprus|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Tsipre|lang=en|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2022|access-date=3 Enero 2023}}</ref> |1,232,400 |- |{{Flag|Turkey|name=Turkiya}} |82,500,000 |0.2%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/turkey/|title=2021 Report on International Religious Freedom: Turkey|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Turkiya|lang=en|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2022|access-date=3 Enero 2023}}</ref> |175,500 |- |{{Flag|Yemen}} |26,000,000 |0.2%<ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2016/05/10/christians-among-victims-unstable-yemen|title=Christians Among The Victims in an Unstable Yemen|trans-title=Mga Kristiyano ang ilan sa mga Biktima ng isang Di Mapanatag na Yemen|lang=en|last=Wille|first=Belkis|date=10 Mayo 2016|access-date=3 Enero 2023|website=[[Human Rights Watch]]}}</ref> |41,000 |- |'''[[Kanlurang Asya]]''' |'''363,000,000''' |'''4.92%''' |'''17,876,100''' |} === Silangang Asya === [[File:HK Mid-Levels 堅道 Caine Road 明愛堅道中心 Caritas Centre 香港聖母無原罪主教座堂 Immaculate Conception Cathedral of Hong Kong January 2020 SS2 12.jpg|250px|thumb|Ang [[Katedral ng Immaculada Concepcion (Hong Kong)|Katedral ng Immaculada Concepcion]] sa [[Hong Kong]], [[Tsina]].]] {| class="wikitable sortable" |+ !Bansa !Kabuuan (pop) !Mga Kristiyano (%) !Mga Kristiyano (pop) |- |{{Flag|Japan|name=Hapon}} |124,700,000 |1.5%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/japan/|title=2021 Report on International Religious Freedom: Japan|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Hapon|lang=en|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2022|access-date=3 Enero 2023}}</ref> |1,900,000 |- |{{Flag|Hong Kong|name=''Hong Kong''}} |7,300,000 |16.5%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/china/hong-kong/|title=2021 Report on International Religious Freedom: China—Hong Kong|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Tsina—Hong Kong|lang=en|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2021|access-date=3 Enero 2023}}</ref> |1,204,000 |- |{{Flag|North Korea|name=Hilagang Korea}} |25,800,000 |1.6%<ref>{{cite web|url=https://www.opendoorsuk.org/persecution/world-watch-list/north-korea/|title=North Korea|trans-title=Hilagang Korea|website=[[Open Doors UK]]|lang=en|access-date=3 Enero 2023|archive-date=3 Enero 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230103043132/https://www.opendoorsuk.org/persecution/world-watch-list/north-korea/|url-status=dead}}</ref> |400,000 |- |{{Flag|South Korea|name=Timog Korea}} |51,700,000 |27.7%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/south-korea/|title=2021 Report on International Religious Freedom: South Korea|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Timog Korea|lang=en|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2022|access-date=3 Enero 2023}}</ref> |14,331,240 |- |{{Flag|Macau|name=''Macau''}} |630,000 |7.0%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/china/macau/|title=2021 Report on International Religious Freedom: China—Macau|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Tsina—Macau|lang=en|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2022|access-date=3 Enero 2023}}</ref> |44,100 |- |{{Flag|Mongolia}} |3,300,000 |1.3%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/mongolia/|title=2021 Report on International Religious Freedom: Mongolia|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Mongolia|lang=en|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2022|access-date=3 Enero 2023}}</ref> |43,125 |- |{{Flag|Taiwan}} |23,600,000 |6.8%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/taiwan/|title=2021 Report on International Religious Freedom: Taiwan|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Taiwan|lang=en|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2022|access-date=3 Enero 2023}}</ref> |1,604,800 |- |{{Flag|China|name=Tsina}} |1,400,000,000 |5.1%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/china/|title=2021 Report on International Religious Freedom: China (Includes Tibet, Xinjiang, Hong Kong, and Macau)|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Tsina (Kasama Tibet, Xinjiang, Hong Kong, at Macau)|lang=en|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2022|access-date=3 Enero 2023}}</ref> |71,400,000 |- |'''Silangang Asya''' |'''1,637,030,000''' |'''5.55%''' |'''90,927,265''' |} === Timog Asya === [[File:Santhome Basilica.jpg|250px|thumb|Ang [[Basilikang Katedral ng Santo Tomas, Chennai|Basilikang Katedral ng Santo Tomas]] sa [[Chennai]], [[India]].]] {| class="wikitable sortable" |+ !Bansa !Kabuuan (pop) !Mga Kristiyano (%) !Mga Kristiyano (pop) |- |{{Flag|Afghanistan|name=Apganistan}} |37,500,000 |0.03%<ref>{{cite web|url=https://www.voanews.com/a/taliban-say-no-christians-live-in-afghanistan-us-groups-concerned/6575680.html|title=Taliban Say No Christians Live in Afghanistan; US Groups Concerned|trans-title=Wala na daw Kristiyanong Naninirahan sa Apganistan, Sabi ng Taliban; Nag-aalala ang mga Grupo sa Amerika|lang=en|website=[[Voice of America]]|date=16 Mayo 2022|access-date=3 Enero 2023}}</ref> |12,000 |- |{{Flag|Bangladesh|name=Banglades}} |164,100,000 |0.7%<ref>{{cite web|url=https://www.opendoorsuk.org/persecution/world-watch-list/bangladesh/|title=Bangladesh|trans-title=Banglades|lang=en|website=[[Open Doors UK]]|access-date=3 Enero 2023|archive-date=3 Enero 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230103051724/https://www.opendoorsuk.org/persecution/world-watch-list/bangladesh/|url-status=dead}}</ref> |1,100,000 |- |{{Flag|Bhutan|name=Butan}} |857,000 |3.5%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/india/|title=2021 Report on International Religious Freedom: Bhutan|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Butan|lang=en|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2022|access-date=3 Enero 2023}}</ref> |30,000 |- |{{Flag|India}} |1,300,000,000 |2.3%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/india/|title=2021 Report on International Religious Freedom: India|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: India|lang=en|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2022|access-date=3 Enero 2023}}</ref> |29,900,000 |- |{{Flag|Maldives|name=Maldibas}} |391,000 |0.4%<ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of Christianity in Asia|trans-title=Ang Handbook ng Kristiyanismo sa Asya ng Oxford|first=Felix|last=Wilfred|year=2014|isbn= 9780199329069|page=45|publisher=Oxford University Press|lang=en}}</ref> |1,400 |- |{{Flag|Nepal}} |30,400,000 |1.4%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/nepal/|title=2021 Report on International Religious Freedom: Nepal|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Nepal|lang=en|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2022|access-date=3 Enero 2023}}</ref> |425,600 |- |{{Flag|Pakistan}} |238,200,000 |1.6%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/pakistan/|title=2021 Report on International Religious Freedom: Pakistan|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Pakistan|lang=en|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2022|access-date=3 Enero 2023}}</ref> |3,811,200 |- |{{Flag|Sri Lanka}} |23,000,000 |7.4%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/sri-lanka/|title=2021 Report on International Religious Freedom: Sri Lanka|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Sri Lanka|lang=en|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2022|access-date=3 Enero 2023}}</ref> |1,702,000 |- |'''Timog Asya''' |'''1,794,448,000''' |'''2.06%''' |'''36,982,200''' |} === Timog-silangang Asya === [[File:0196jfQuiapo Central Church Plaza Manila Bridge Riverfvf 03.jpg|250px|thumb|Ang [[Simbahan ng Quiapo]] sa [[Maynila]], [[Pilipinas]].]] {| class="wikitable sortable" |+ !Bansa !Kabuuan (pop) !Mga Kristiyano (%) !Mga Kristiyano (pop) |- |{{Flag|Vietnam|name=Biyetnam}} |102,000,000 |6.6%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/vietnam/|title=2021 Report on International Religious Freedom: Vietnam|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Biyetnam|lang=en|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2022|access-date=3 Enero 2023}}</ref> |6,761,000 |- |{{Flag|Brunei}} |471,000 |8.7%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/brunei/|title=2021 Report on International Religious Freedom: Brunei|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Brunei|lang=en|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2022|access-date=3 Enero 2023}}</ref> |40,977 |- |{{Flag|Indonesia}} |275,100,000 |9.9%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/indonesia/|title=2021 Report on International Religious Freedom: Indonesia|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Indonesia|lang=en|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2022|access-date=3 Enero 2023}}</ref> |27,234,900 |- |{{Flag|Cambodia|name=Kamboya}} |16,500,000 |2.4%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/cambodia/|title=2021 Report on International Religious Freedom: Cambodia|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Kamboya|lang=en|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2022|access-date=3 Enero 2023}}</ref> |396,000 |- |{{Flag|Laos}} |7,600,000 |2.8%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/laos/|title=2021 Report on International Religious Freedom: Laos|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Laos|lang=en|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2022|access-date=3 Enero 2023}}</ref> |212,800 |- |{{Flag|Malaysia|name=Malasya}} |33,500,000 |9.2%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/malaysia/|title=2021 Report on International Religious Freedom: Malaysia|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Malasya|lang=en|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2022|access-date=3 Enero 2023}}</ref> |3,082,000 |- |{{Flag|Myanmar}} |57,100,000 |6.0%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/burma/|title=2021 Report on International Religious Freedom: Burma|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Burma|lang=en|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2022|access-date=3 Enero 2023}}</ref> |3,426,000 |- |{{Flag|Philippines|name=Pilipinas}} |110,800,000 |88.5%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/philippines/|title=2021 Report on International Religious Freedom: Philippines|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Pilipinas|lang=en|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2022|access-date=3 Enero 2023}}</ref> |98,058,000 |- |{{Flag|Singapore|name=Singapura}} |5,900,000 |12.8%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/singapore/|title=2021 Report on International Religious Freedom: Singapore|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Singapura|lang=en|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2022|access-date=3 Enero 2023}}</ref> |756,000 |- |{{Flag|Thailand|name=Taylandiya}} |69,500,000 |1.13%<ref>{{cite web|url=http://statbbi.nso.go.th/nso/nso_center/project/table/files/S-soc-health/2561/000/00_S-soc-health_2561_000_000000_00100.xls|title=Population by religion, region and area, 2018|trans-title=Populasyon ayon sa relihiyon, rehiyon, at lugar, 2018|publisher=National Statistics Office (Taylandiya)|access-date=3 Enero 2023|format=XLS|archive-date=24 Abril 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210424172255/http://statbbi.nso.go.th/nso/nso_center/project/table/files/S-soc-health/2561/000/00_S-soc-health_2561_000_000000_00100.xls|url-status=dead}}</ref> |785,350 |- |{{Flag|East Timor|name=Silangang Timor}} |1,400,000 |99.6%<ref>{{cite report|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/timor-leste/|title=2021 Report on International Religious Freedom: Timor-Leste|trans-title=Ulat noong 2021 ukol sa Pandaigdigang Kalayaan sa relihiyon: Timor-Leste|lang=en|website=U.S. Department of State|publisher=Office of International Religious Freedom|date=2 Hunyo 2022|access-date=3 Enero 2023}}</ref> |1,394,400 |- |'''Timog-silangang Asya''' |'''679,871,000''' |'''20.91%''' |'''142,147,427''' |} == Sanggunian == {{reflist}} == Link sa labas == *{{cite web|url=http://www.eclj.org/pdf/ECLJ_ReportantiChristianpersecution20110120.pdf|publisher=European Centre for Law and Justice|date=2011|title=The Persecution of Oriental Christians, what answer from Europe?|trans-title=Ang Persekusyon sa mga Kristiyanong Oriental, anong sagot mula sa Europa?|lang=en|format=PDF}} [[Kategorya:Kristiyanismo]] fkv3au345h7wtqq2iwrdqi80bbg6d45 0 321334 2204668 2147747 2026-04-24T19:24:53Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204668 wikitext text/x-wiki {{Infobox food|name=Kari|image=Indiandishes.jpg|caption=Mga karing Indiyano|place_of_origin=[[Subkontinenteng Indiyano]]|region=Buong mundo|main_ingredient=Karne o gulay, langis o ghee, mga [[espesya]]}} Ang '''kari'''<ref name="Kari">{{cite web |title=kari - Diksiyonaryo |trans-title= |url=https://diksiyonaryo.ph/search/kari |access-date=9 Disyembre 2022 |work=Diksiyonaryo.ph |language=fil}}</ref> o '''curry''' ay pagkaing may sarsa na tinimplahan ng mga espesya, pangunahing nauugnay sa lutuing Timog Asyano.<ref>{{cite encyclopedia |title=Curry |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/curry |access-date=25 Agosto 2021 |language=en |trans-title=Kari}}</ref><ref>{{cite web |title=Definition of Curry |trans-title=Kahulugan ng Kari |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/curry |access-date=25 Agosto 2021 |publisher=Merriam-Webster |language=en}}</ref> Sa [[Indiya|timog Indiya]], maaaring idagdag ang mga dahon mula sa ''murraya koenigii'' (''curry tree'').<ref>{{cite news |date=28 Setyembre 2011 |title=Fresh Curry Leaves Add a Touch of India |language=en |trans-title=Sariwang Dahon ng Kari, Nagdaragdag ng Anino ng Indiya |publisher=NPR |url=https://www.npr.org/2011/09/28/140735689/fresh-curry-leaves-add-a-touch-of-india |url-status=live |access-date=6 Abril 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180411111413/https://www.npr.org/2011/09/28/140735689/fresh-curry-leaves-add-a-touch-of-india |archive-date=11 Abril 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=Curry definition and synonyms |trans-title=Kahulugan at mga kasingkahulugan ng kari |url=http://www.macmillandictionary.com/dictionary/british/curry_1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612162302/https://www.macmillandictionary.com/dictionary/british/curry_1 |archive-date=12 Hunyo 2018 |access-date=13 Disyembre 2016 |work=Macmillan Dictionary |language=en}}</ref><ref>{{cite book|last=Raghavan|first=S.|title=Handbook of Spices, Seasonings and Flavourings|publisher=CRC Press|date=2007|isbn=978-0-8493-2842-8|page=302|lang=en|trans-title=Muntaklat ng Espesya, Panimpla at Pampalasa}}</ref> May maraming uri ang kari. Nakadepende sa kultural na tradisyon ng rehiyon at mga personal na kagustuhan ang espesyang ginagamit sa bawat putahe sa tradisyonal na lutuin. May mga pangalan ang mga ganitong ulam na tumutukoy sa mga ginagamit na sangkap, espesya, at paraan ng pagluluto.<ref name="Oxford University">{{cite book|last=Collingham|first=Lizzie|title=Curry: A Tale of Cooks and Conquerors|url=https://archive.org/details/curry00lizz|url-access=registration|location=New York, NY|publisher=Oxford University Press|date=2006|page=[https://archive.org/details/curry00lizz/page/115 115]|access-date=16 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200416071823/https://archive.org/details/curry00lizz|archive-date=16 Abril 2020|url-status=live|quote=Walang Indiyano, gayunpaman, ang tutukoy sa kanyang mga pagkain bilang kari. Wala sa Indiya ang ideya ng kari bilang isang partikular na ulam. Tinukoy ng mga Indiyano ang kani-kanilang mga ulam gamit ang mga tiyak na pangalan. Subalit pinagsama-sama ang lahat ng ito ng mga Briton sa katawagang "curry"|lang=en|trans-title=Kari: Isang Kwento ng Mga Kusinero at Manlulupig}}</ref> Sa labas ng subkontinenteng Indiyano, ang kari ay ulam mula sa Timog-silangang Asya na gumagamit ng [[gata]] o minasang espesya, na sinasabayan ng kanin.<ref name="Van Esterik">{{cite book|last1=Van Esterik|first1=Penny|title=Food Culture in Southeast Asia|url=https://archive.org/details/foodcultureinsou0000vane|date=2008|publisher=ABC-CLIO|isbn=9780313344206|pages=[https://archive.org/details/foodcultureinsou0000vane/page/58 58]–59|lang=en|trans-title=Kultura ng Pagkain sa Timog-silangang Asya}}</ref> Maaaring maglaman ang mga kari ng isda, karne, poltri, o lamang-dagat, mag-isa man o may kasabay na gulay. May mga pambehetaryano rin. Niluluto ang mga tuyong kari sa kaunting likido na pinapasingaw, na maiwanang nakabalot ang mga ibang sangkap sa tinimplang espesya. Naglalaman naman ang mga basang kari ng makabuluhang halaga ng sarsa na gawa sa [[sabaw]], krema ng niyog o [[gata]], [[krema]]ng gatasin o [[yogurt]], o pinurée na [[legumbre]], dinurog at [[Gisa|ginisang]] sibuyas, o pinurée na kamatis. ==Etimolohiya== Nagmula ang salitang ''kari'' sa wikang {{lang-ta|கறி}} ''{{IAST|kaṟi}}'' na nangangahulugang 'sarsa' o 'pampasarap sa kanin' na gumagamit ng dahon ng ''murraya koenigii'' (''curry tree'').<ref>{{cite book|last=Senthil Kumar|first=A. S.|title=An Etymological Dictionary of Tamil Loanwords in English, Hindi, Sanskrit, Greek, Minoan, and Cypro-Minoan Languages|date=2017|publisher=Senthil Kumar A.S.|page=83|url=https://books.google.com/books?id=6PPEDgAAQBAJ&q=Murraya+koenigii+curry+tamil+kari+portuguese&pg=PA83|access-date=23 Enero 2020|language=en|trans-title=Isang Diksiyonaryo ng Etimolohiya ng mga Salitang Hiniram mula sa Tamil sa mga Wikang Ingles, Hindi, Sanskrito, Griyego, Minoiko, at Tsipro-Minoiko}}</ref><ref name="oed">{{cite web |year=2018 |title=Curry |trans-title=Kari |url=https://www.etymonline.com/word/curry#etymonline_v_491 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009013123/https://www.etymonline.com/word/curry#etymonline_v_491 |archive-date=9 Oktubre 2018 |access-date=8 Oktubre 2018 |publisher=Online Etymology Dictionary, Douglas Harper |language=en}}</ref> Ginamit din ang salitang ''kari'' sa mga ibang wikang Drabida, samakatuwid nga, sa [[Wikang Malayalam|Malayalam]], [[Wikang Kannada|Kannada]] at [[Wikang Kodava|Kodava]] na may kahulugang "anumang gulay (o karne), sariwa man o pinakuluan, kari".<ref>{{Cite web |title=kari – A Dravidian Etymological Dictionary |trans-title=kari – Isang Diksiyonaryo ng Etimolohiyang Drabida |url=https://dsalsrv04.uchicago.edu/cgi-bin/app/burrow_query.py?qs=ka%E1%B9%9Fi&searchhws=yes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200623031133/https://dsalsrv04.uchicago.edu/cgi-bin/app/burrow_query.py?qs=ka%E1%B9%9Fi&searchhws=yes |archive-date=23 Hunyo 2020 |language=en}}</ref> Inilarawan ang ''kaṟi'' sa isang Portuges na ''cookbook'' noong kalagitnaan ng ika-17 siglo ng mga miyembro ng [[Kagalanggalang na Kompanya sa Silangang Indiya]],<ref name="taylor">{{cite web |last=Taylor |first=Anna-Louise |date=11 Oktubre 2013 |title=Curry: Where did it come from? |trans-title=Kari: Saan ito nanggaling? |url=http://www.bbc.co.uk/food/0/24432750 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140329151125/http://www.bbc.co.uk/food/0/24432750 |archive-date=29 Marso 2014 |access-date=4 Enero 2017 |publisher=BBC: Food Knowledge and Learning |language=en}}</ref> na nakikipagkalakalan sa mga negosyanteng Tamil sa Baybayin ng Coromandel ng timog-silangang Indiya,<ref name="SahniCur">Sahni, Julie. ''Classic Indian Cooking'' [Klasikong Pagluluto sa Indiya] (sa wikang Ingles). (New York, NY: William Morrow and Company, Inc., c.1980), pa.39-40.</ref> at nakilala bilang "timpla ng espesya na ... tinatawag na ''kari podi'' o pinulbos na kari".<ref name = "SahniCur" /> Anyong [[Anglisisasyon|Ingles]] naman ang salitang ''curry'' na unang lumitaw (sa anyong ''currey'') sa aklat ni Hannah Glasse noong 1747, ''The Art of Cookery Made Plain and Easy'' (Ang Sining ng Pagluluto na Ginawang Simple at Madali).<ref name="oed" /><ref name="taylor"/> ==Galerya== <gallery mode="nolines" heights="180" widths="180"> Talaksan:Balti gosht.jpg|Isang ''balti'' ([[kawali]]) ng kinaring tupa Talaksan:Chicken makhani.jpg|Minantikilyang manok na inihain sa isang Indiyanong restawran Talaksan:Buttermilk curry in a vessel.jpg|Karing Buttermilk mula sa Kerala Talaksan:Chicken Curry 1.JPG|[[Chicken Curry|Kinaring manok]] mula sa Pakistan Talaksan:Homemade chicken tikka masala.jpg|Lutong-bahay na tikka masala na manok Talaksan:Meen curry 2.JPG|Kinaring isda ng mga Indiyano Talaksan:Karnatakadishes.jpg|Mga pagkain ng Karnataka Talaksan:Korean curry rice.jpg|Kinaring kanin ng mga Koreano Talaksan:Angamaly mango curry with mango.jpg|Kinaring Mangga mula sa Kerala Talaksan:Nihari.JPG|Nihari at ensaladang nihari Talaksan:Vindalho.jpg|Vindaloong Baboy sa isang restawran sa Goa Talaksan:Red roast duck curry.jpg|Pulang kinaring pato na inihaw (mainit at maanghang) mula sa Taylandia Talaksan:Rice and chenopodium album leaf curry with potatoes and onions40.JPG|Kanin at kinaring dahon ng ''chenopodium album'' na may kasamang sibuyas at patatas; isang karing behetaryano Talaksan:Rogan josh02.jpg|Karing Rogan Josh Talaksan:Kaeng kari kai.JPG|Karing dilaw Talaksan:Kadhi Chawal from India.jpg|Kinaring yoghurt at ''gram flour'' Talaksan:Chicken Curry in the Philippines.jpg|Manok na kari sa Pilipinas </gallery> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Lutuing Indones]] [[Kategorya:Lutuing Hapones]] [[Kategorya:Lutuing Koreano]] [[Kategorya:Lutuing Taylandes]] [[Kategorya:Lutuing Apgano]] [[Kategorya:Lutuing Biyetnames]] [[Kategorya:Lutuing Pakistani]] 3jsi5ir6xw5il6h4yolqd9u4mkonrk6 0 324775 2204708 2104848 2026-04-24T19:51:13Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204708 wikitext text/x-wiki {{About|isang mineral|olibano|Kamanyang}} [[Talaksan:Olivine-23909.jpg|thumb|right|Piraso ng olibin mula sa [[Noruwega]]]] Ang '''olibin''' ay isang [[mineral]] na [[silikato]] na nagtataglay ng [[magnisyo]] at [[bakal]] at may pormulang kemikal na (Mg,Fe)₂SiO₄. Pangunahing sangkap ito ng pang-itaas na [[mantel ng Daigdig]],<ref name="DCH2">{{cite book|title=Pocket Guide to the Rocks & Minerals of North America|url=https://archive.org/details/nationalgeograph0000garl|page=[https://archive.org/details/nationalgeograph0000garl/page/22 23]|first=Sarah|last=Garlick|publisher=[[National Geographic Society]]|year=2014|isbn=9781426212826}}</ref> isa itong karaniwang mineral sa ilalim ng Daigdig ngunit madaling kumupas sa mga kalagayan sa ibabaw ng daigdig.<ref>{{Cite journal |last=Goldich |first=Samuel S. |date=1938-01 |title=A Study in Rock-Weathering |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/624619 |journal=The Journal of Geology |language=en |volume=46 |issue=1 |pages=17–58 |doi=10.1086/624619 |issn=0022-1376}}</ref> Napakaraming gamit ang olibin sa kasaysayan, partikular ang isang uri nito na [[peridot]] na ginamit bilang alahas. [[Talaksan:Olivine_in_polarizing_light.jpg|thumb| Larawan ng olibin sa mikroskopyong nasisilawan ng ilaw na ''cross-polarized'' (XPL)]] Ipinahihiram ng olibin ang pangalan nito sa isang pangkat ng mga mineral (ang '''pangkat na olibin''') na kahawig nito ng istruktura. Ilan sa mga kabilang sa pangkat na ito ay ang mineral na [[Montiselayt|monticellite]] (CaMgSiO₄). == Pagtukoy at pinagmumulan == Umiiral ang olibin sa parehong mapiko at ultramapikong [[apuying bato]] at bilang pangunahing mineral sa ilang [[banyuhing bato]]. Ang olibing mayaman sa mangnisyo ay namumuo mula sa [[magma]] na mayaman din sa naturang elemento at mababa sa [[silika]]. Ang magmang ito ay siyang nagiging mapikong bato na [[gabro]] at [[basalto]].<ref><cite id="CITEREFKleinC._S._Hurlburt1985" class="citation book cs1">Klein, Cornelis; C. S. Hurlburt (1985). </cite></ref> Ang mga ultramapikong bato ay madalas naglalaman ng maraming olibin, at yaong may lamang 40% na olibin ay tinatawag na [[peridotayt]]. Ang [[dunayt]] naman ay may lamang 90% olibin.<ref>{{cite book|last1=Philpotts|first1=Anthony R.|last2=Ague|first2=Jay J.|title=Principles of igneous and metamorphic petrology|date=2009|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK|isbn=9780521880060|edition=2nd|pages=44, 138, 142, 385}}</ref> Ang olibin at mga kauri nitong umiiral sa mataas na presyur ay bumubuo sa 50% ng itaas na mantel ng Daigdig, at siya ring isa sa pinakakaraniwang mga mineral sa Daigdig ayon sa bolyum.<ref>{{cite journal |last1=McDonough |first1=W.F. |last2=Rudnick |first2=R.L. |year=1998 |title=Mineralogy and composition of the upper mantle |url=https://www.researchgate.net/publication/284507003 |journal=Reviews in Mineralogy |volume=37 |pages=139–164 |access-date=6 February 2021}}</ref> Ang metamorpismo ng di purong dolomita o iba pang [[tininging bato]] na may mataas na magnisyo at mababang silika ay nagbubuo naman sa uri ng olibin na mataas sa magnisyo, ang [[forsterayt]]. Ang uri ng olibin na mataas naman sa bakal o ang [[fayalita]] ay hindi kasing-karaniwan subalit umiiral sa mga apuying bato sa relatibong maliliit na bahagdan at maaari ring umiral kasabay ng [[kinyang]] at [[tridimita]]. Samantala, ang forsterayt naman ay hindi maaaring umiral kasabay ng iba pang mineral na mayaman sa silika dahil ito ay makikipagreaksyon upang bumuo ng [[ortopirokseno]] ((Mg,Fe)₂Si₂O₆). Ang forsterayt ay istable sa mga presyur sa lalim na 410 km sa loob ng daigdig. Dahil ito ang maaaring pinakamaraming mineral na matatagpuan sa mantel ng daigdig, ang mga katangian ng olibin ay may malaking impluwensya sa paraan ng pagdaloy o [[reolohiya]] ng bahaging ito ng daigdig, samakatuwid, ay may impluwensiya rin sa pagdaloy ng solidong mantel na nagpapagana ng [[tektonika ng plaka]]. Sa mga eksperimento, napakita na sa mataas na presyur (12 gigapascal, katumbas ng presyur sa lalim na 360 km), ang olibin ay kayang tumaglay ng 8,900 bahagi kada milyong timbang ng tubig, na siya namang maaaring makatulong sa pagdaloy ng solidong olibin sa naturang kalagayan. Mangyari pa, dahil napakasagana ng olibin sa mantel, maaaring ang tunaw na tubig na nakahalo rito ay mas marami pa kumpara sa dami ng tubig sa mga karagatan ng daigdig.<ref>{{Cite journal |last=Smyth |first=J. R. |last2=Frost |first2=D. J. |last3=Nestola |first3=F. |last4=Holl |first4=C. M. |last5=Bromiley |first5=G. |date=2006 |title=Olivine hydration in the deep upper mantle: Effects of temperature and silica activity |url=http://doi.wiley.com/10.1029/2006GL026194 |journal=Geophysical Research Letters |language=en |volume=33 |issue=15 |doi=10.1029/2006GL026194 |issn=0094-8276}}</ref>[[Talaksan:Météorite_Esquel,_exposition_Météorites,_Muséum_national_d'histoire_naturelle_de_Paris_05.jpg|right|thumb| Mga kristal ng olibin na nakabaon sa bakal, sa kapirasong hiwa ng Esquel, isang pallasite [[Taeng-bituin|meteorite]]]] Natuklasan din na mayroong olibin na mayaman sa magnisyo sa ilang mga [[meteorite]],<ref>[http://www.farlang.com/art/gemstone-meteorites Fukang and other Pallasites] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081221151620/http://www.farlang.com/art/gemstone-meteorites|date=2008-12-21}}.</ref> sa [[Buwan (astronomiya)|Buwan]],<ref name="MareBasalt12">{{cite web |author=Meyer, C. |date=2003 |title=Mare Basalt Volcanism |url=https://curator.jsc.nasa.gov/lunar/letss/mare3.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221110429/https://curator.jsc.nasa.gov/lunar/letss/mare3.pdf |archive-date=21 December 2016 |access-date=23 October 2016 |work=NASA Lunar Petrographic Educational Thin Section Set |publisher=[[NASA]]}}</ref> sa [[Marte]],<ref>[http://www.psrd.hawaii.edu/Nov03/olivine.html Pretty Green Mineral.]</ref><ref>Hoefen, T.M., et al. 2003.</ref> sa alikabok sa palibot ng mga bagong-buong bituin,<ref>{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/spitzer/news/spitzer20110526.html |title=Spitzer Sees Crystal Rain. |access-date=2023-08-20 |archive-date=2011-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110529000009/http://www.nasa.gov/mission_pages/spitzer/news/spitzer20110526.html |url-status=dead }}</ref> at sa [[asteroyd]] na 25144 Itokawa.<ref>[http://www.spaceflightnow.com/news/n1011/16hayabusa/ Japan says Hayabusa brought back asteroid grains.]</ref> Sa mga meteorite na may olibin, kasama rito ang mga [[kondrita]] (''chondrite''), mga piraso ng materyal mula sa maagang kasaysayan ng sistemang solar, at mga [[palasayt]] (''palassite''), na nagtataglay ng magkahalong bakal-nikel at olibin. Ang ibabaw ng bihirang uri ng mga asteroyd na "''A-type''" ay pinaghihinalaang mayaman din sa olibin.<ref>{{cite journal |last1=Sanchez |first1=Juan A. |last2=Reddy |first2=Vishnu |last3=Kelley |first3=Michael S. |last4=Cloutis |first4=Edward A. |last5=Bottke |first5=William F. |last6=Nesvorný |first6=David |last7=Lucas |first7=Michael P. |last8=Hardersen |first8=Paul S. |last9=Gaffey |first9=Michael J. |last10=Abell |first10=Paul A. |last11=Le Corre |first11=Lucille |display-authors=1 |date=January 2014 |title=Olivine-dominated asteroids: Mineralogy and origin |journal=Icarus |volume=228 |pages=288–300 |arxiv=1310.1080 |bibcode=2014Icar..228..288S |doi=10.1016/j.icarus.2013.10.006 |s2cid=42791787}}</ref> == Istruktura ng kristal == [[Talaksan:Atomic_structure_of_olivine_1.png|left|thumb| Ang istruktura ng olibin sa iskalang atomiko, mula sa axis ''a''. Ang pulang bilog ay oksiheno, ang silikon ay kalimbahin, at ang magnisyo (o bakal) ay bughaw. Ang ''projection'' ng yunit selula ay pinakikita ng itim na parihaba. ]] Ang mga mineral sa pangkat ng olibin ay namumuo sa [[sistemang ortorombiko]] (''orthorhombic''), sa ''space group'' na P''bnm'', na may hiwa-hiwalay na tetrahedrang silikato; ibig sabihin, ang olibin ay isang [[nesosilikato]]. Ang istrukturang ito ay maaaring ilarawan bilang mala-heksagon, na may mahigpit na magkakakawing na serye ng [[Ion|dagipik]] ng oksiheno, kung saan kalahati ng mga oktahedral na puwesto ay kinalalagyan ng dagipik ng magnisyo o bakal habang sangkat-walo naman ng mga tetrahedral na puwesto ay kinalalagakan naman ng mga dagipik ng silikon. == Mga polymorph sa matataas na presyur == Sa matataas na temperatura at presyur sa ilalim ng Daigdig, ang istruktura ng olibin ay hindi na matibay. Partikular sa mga lalim na mas malalim sa 410 km, sumasailalim ang olibin sa isang eksotermik na reaksyon ng pagbabago ng estado (''phase transition'') papuntang mineral na wadsleyite (na isang [[sorosilikato]]), habang sa lalim na 520 km, nagbabagong-anyo ang wadsleyite bilang [[ringwoodite]], na may istruktura ng [[spinel]]. Sa lalim na 660 km, nadudurog naman ang ringwoodite bilang mineral na [[perovskite]] ((Mg,Fe)SiO₃) at ferropericlase ((Mg,Fe)O) sa pamamagitan ng [[reaksyong endotermik]]. Ang mga pagbabago ng estado na ito ay nagdudulot ng paputol-putol na pagtaas sa densidad ng [[Mantel (Daigdig)|mantel ng Daigdig]] na naoobserbahan sa pamamagitan ng pagsuri sa alon ng mga lindol (''seismic waves'').<ref>{{cite journal |last=Christensen |first=U.R. |year=1995 |title=Effects of phase transitions on mantle convection |journal=Annu. Rev. Earth Planet. Sci. |volume=23 |pages=65–87 |bibcode=1995AREPS..23...65C |doi=10.1146/annurev.ea.23.050195.000433}}</ref> == Pagkupas == [[Talaksan:Iddingsite.JPG|thumb| Olibin na ''mantle xenolith'' na sumasailalim sa ''weathering'' o pagkupas tungo sa mineral na iddingsite]] Ang olibin ang isa sa mga karaniwang mineral na hindi gaano nagtatagal sa ibabaw ng daigdig batay sa ''[[Goldich stability series]]''. Dahil sa mabilis na pagkupas o ''weathering'' nito, bihira mahanap ang olibin sa [[tininging bato]] o ''sedimentary rocks''.<ref>{{cite journal |last1=Velbel |first1=Michael A. |date=October 2009 |title=Dissolution of olivine during natural weathering |journal=Geochimica et Cosmochimica Acta |volume=73 |issue=20 |pages=6098–6113 |bibcode=2009GeCoA..73.6098V |doi=10.1016/j.gca.2009.07.024}}</ref> Sa presensya ng tubig, kumukupas ito bilang iddingsite, isang mineral na may luwad, mga iron oxide, at ferrihydrite.<ref>{{cite journal |author1=Kuebler, K. |author2=Wang, A. |author3=Haskin, L. A. |author4=Jolliff, B. L. |year=2003 |title=A Study of Olivine Alteration to Iddingsite Using Raman Spectroscopy |url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2003/pdf/1953.pdf |url-status=live |journal=Lunar and Planetary Science |volume=34 |page=1953 |bibcode=2003LPI....34.1953K |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025024139/http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2003/pdf/1953.pdf |archive-date=2012-10-25}}</ref> Ang presensya ng iddingsite sa Marte ay maaaring indikasyon ng dating pag-iral ng likidong tubig doon, at maaaring makatulong sa mga siyentista na matukoy kung kailan pa huling nagkaroon ng likidong tubig sa nasabing planeta.<ref>{{cite journal |last1=Swindle |first1=T. D. |last2=Treiman |first2=A. H. |last3=Lindstrom |first3=D. J. |last4=Burkland |first4=M. K. |last5=Cohen |first5=B. A. |last6=Grier |first6=J. A. |last7=Li |first7=B. |last8=Olson |first8=E. K. |year=2000 |title=Noble Gases in Iddingsite from the Lafayette meteorite: Evidence for Liquid water on Mars in the last few hundred million years |journal=Meteoritics and Planetary Science |volume=35 |issue=1 |pages=107–15 |bibcode=2000M&PS...35..107S |doi=10.1111/j.1945-5100.2000.tb01978.x |doi-access=free}}</ref> == Mga silbi == Ang olibin ay inaaral na potensyal na mineral na maaaring magamit sa pagbuo ng mga paraan ng mas murang proseso ng pagsamsam ng [[carbon dioxide]] (''carbon sequestration'') mula sa atmospera. Napakadali kasi nitong makipagreaksyon sa carbon dioxide.<ref>{{cite journal |author1=Goldberg, P. |author2=Chen, Z.-Y. |author3=O'Connor, W. |author4=Walters, R. |author5=Ziock, H. |year=2000 |title=CO₂ Mineral Sequestration Studies in US |url=http://www.netl.doe.gov/publications/proceedings/01/carbon_seq/6c1.pdf |url-status=dead |journal=Technology |volume=1 |issue=1 |pages=1–10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031207120418/http://www.netl.doe.gov/publications/proceedings/01/carbon_seq/6c1.pdf |archive-date=2003-12-07 |access-date=2008-07-07}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Goldberg, P. |author2=Chen, Z.-Y. |author3=O'Connor, W. |author4=Walters, R. |author5=Ziock, H. |year=2000 |title=CO₂ Mineral Sequestration Studies in US |url=http://www.netl.doe.gov/publications/proceedings/01/carbon_seq/6c1.pdf |url-status=dead |journal=Technology |volume=1 |issue=1 |pages=1–10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031207120418/http://www.netl.doe.gov/publications/proceedings/01/carbon_seq/6c1.pdf |archive-date=2003-12-07 |access-date=2008-07-07}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Goldberg, P. |author2=Chen, Z.-Y. |author3=O'Connor, W. |author4=Walters, R. |author5=Ziock, H. |year=2000 |title=CO₂ Mineral Sequestration Studies in US |url=http://www.netl.doe.gov/publications/proceedings/01/carbon_seq/6c1.pdf |url-status=dead |journal=Technology |volume=1 |issue=1 |pages=1–10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031207120418/http://www.netl.doe.gov/publications/proceedings/01/carbon_seq/6c1.pdf |archive-date=2003-12-07 |access-date=2008-07-07}}</ref> Ginagamit din itong pamalit sa [[dolomite]] sa paggawa ng asero.<ref>''Mineralressurser i Norge ; Mineralstatistikk og bergverksberetning 2006.''</ref> Ginagamit naman sa pagpapanday ng [[aluminyo]] ang buhanging yari sa olibin sa paghuhulma ng mga produkto. Kailangan ng buhanging olibin nang mas kaunting tubig kumpara sa buhanging silika habang binubuhos ang tunaw na aluminyo sa molde. Ibig sabihin, mas kaunting singaw na tubig ang lalabas sa molde, na siya namang dahilan upang magkaroon ng mas kaunting mga depekto sa istruktura ang produktong hinulma.<ref>{{cite book|last=Ammen|first=C. W.|title=The Metal Caster's Bible|publisher=TAB|year=1980|location=Blue Ridge Summit PA|page=[https://archive.org/details/metalcastersbibl00amme/page/331 331]|isbn=978-0-8306-9970-4|url=https://archive.org/details/metalcastersbibl00amme/page/331}}</ref> Sa Finland naman, ginagamit ang olibin sa mga [[sauna]] dahil sa relatibong mataas na densidad nito at pagiging matibay sa paulit-ulit na pagbabago ng temperatura bunga ng pag-iinit at pagpapalamig.<ref>{{Cite web |title=The olivine stone |url=https://suomenkiuaskivi.fi/en/the-olivine-stone/ |access-date=14 February 2021 |website=Suomen Kiuaskivi |archive-date=5 Marso 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210305102844/https://suomenkiuaskivi.fi/en/the-olivine-stone/ |url-status=dead }}</ref> Ang isa namang uri ng olibin, ang [[peridot]], ay ginagamit na [[batong hiyas]].<ref>{{Cite web |title=Peridot History |url=https://www.americangemsociety.org/birthstones/august-birthstones/peridot-history/ |access-date=2023-08-20 |website=American Gem Society |language=en-US}}</ref> == Mga larawan == <gallery mode="packed"> Papakolea Beach sand high mag 052915.jpg|Mga buhangin ng olibin mula sa Hawaii Lunar Olivine Basalt 15555 from Apollo 15 in National Museum of Natural History.jpg|[[Basalto|Basaltong]] mula sa Buwan na mayaman sa olibin Dunite - Cleveland Museum of Natural History - 2014-12-26 (20884695069).jpg|[[Dunayt]], isang uri ng [[apuying bato]] na binubuo ng olibin Gemperidot.JPG|Piraso ng [[peridot]], isang uri ng olibin na ginagamit bilang alahas </gallery> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Heolohiya]] [[Kategorya:Mineralohiya]] [[Kategorya:Mineral]] sp6vtqzhsu0p8wqgr5pzrco3spmk9gl 0 324813 2204680 2204181 2026-04-24T19:32:18Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204680 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Frans_SNYDERS,_The_Pantry.JPG|right|thumb|400x400px| Frans Snyders, ''The Pantry'' (Ang Paminggalan)]] Ang '''pambansang putahe''' ay pagkain na may matinding kaugnayan sa isang partikular na bansa.<ref name="Natg">{{Cite web |date=13 Setyembre 2011 |title=Top Ten National Dishes |trans-title=Nangungunang Sampung Pambansang Pagkain |url=https://www.nationalgeographic.com/travel/top-10/national-food-dishes/ |access-date=6 Marso 2013 |publisher=National Geographic Magazine (Travel section) |language=en}}</ref> Maraming dahilan kung bakit maituturing na pambansang putahe ang isang pagkain: * Isa itong [[Pagkaing isteypol|isteypol]], na gawa sa seleksyon ng mga pagkain na lagap sa lokalidad na maaaring ihanda sa katangi-tanging paraan, tulad ng ''fruits de mer'', na inihahain sa kanlurang baybayin ng [[Pransiya]].<ref name="Natg" /> * Naglalaman ito ng sangkap na yaring-lokal, tulad ng [[paprika]] na itinatanim sa [[Pirineos]] sa Europa. <ref name="Natg" /> * Inihahain ito bilang pestibong kulinaryong tradisyon na bahagi ng pamanang kultural&#x2014;halimbawa, [[Barbikyu|barbikyuhan]] sa tag-init na kamping o ''fondue'' sa mga [[Pagdiriwang|handaang-hapunan]] &#x2014; o bilang bahagi ng [[Relihiyon|gawaing panrelihiyon]], gaya ng mga selebrasyon ng Korban Pesach o Iftar. <ref name="Natg" /> * Itinaguyod ito bilang isang pambansang pagkain ng bansa mismo, tulad ng pagtaguyod sa ''fondue'' bilang pambansang pagkain ng [[Suwisa]] ng Suwisang Unyon ng Keso (''Schweizerische Käseunion'') noong dekada 1930. Bahagi ng pambansang identidad at pagtingin sa sariling bansa ang mga putaheng ito.<ref name="Janer2008">{{Cite book|title=Latino food culture|url=https://archive.org/details/latinofoodcultur0000jane|series=Food cultures in America|author=Zilkia Janer|publisher=ABC-CLIO|year=2008|isbn=9780313340277|pages=[https://archive.org/details/latinofoodcultur0000jane/page/70 71]–73|lang=en|trans-title=Kulturang pagkain ng mga Latino}}</ref> Noong panahon ng mga imperyo sa Europa, bumuo ang mga bansa ng pambansang putahe upang maiba sila sa kani-kanilang mga karibal.<ref>{{Cite journal |last1=Howes |first1=David |last2=Lalonde |first2=Marc |date=Hunyo 1991 |title=The history of sensibilities: Of the standard of taste in mid-eighteenth century England and the circulation of smells in post-revolutionary France |trans-title=Ang kasaysayan ng mga sensibilidad: Ukol sa pamantayan ng lasa sa Inglatera noong gitna ng ikalabing walong siglo at sirkulasyon ng mga amoy sa post-rebolusyonaryong Pransiya |journal=Dialectical Anthropology |language=en |volume=16 |issue=2 |pages=125–135 |doi=10.1007/BF00250241 |issn=0304-4092 |s2cid=143715189}}</ref> Sa ilang bansa, tulad ng [[Mehiko]], [[Tsina]] o [[Indiya]], wala ni isang mang pambansang putahe dahil sa pagkasari-saring ng kani-kanilang populasyong etniko, kultura, at lutuin.<ref name=Janer2008 /> Isa pa, dahil nakahabi ang mga pambansang putahe sa diwa ng identidad ng bansa, maaaring lumitaw ang mga matitinding emosyon at salungatan sa pagbili ng pambansang putahe. ==Ayon sa bansa== Hindi ito tiyak na talaan ng mga pambansang putahe, ngunit listahan ng ilang mga pagkain na iminumungkahi bilang mga pambansang putahe. ===A=== [[Talaksan:Empanadas argentinas fritas.jpg|thumb|[[empanada|Empanadang]] [[Argentina|Arhentino]]]] [[Talaksan:Wiener-Schnitzel02.jpg|thumb|right|Wiener schnitzel]] * [[Albanya]]: tavë kosi,<ref>{{cite web |last1=Stein |first1=Rick |title=Albanian baked lamb with rice (Tavë kosi) |trans-title=Albanes na hinurnong tupa at kanin (Tavë kosi) |url=https://www.bbc.co.uk/food/recipes/albanian_baked_lamb_with_92485 |access-date=24 Hunyo 2020 |website=BBC |language=en}}</ref> flia * [[Alemanya]]: schnitzel, schweinshaxe, bratwurst, sauerbraten,<ref>{{cite web |title=What's On The Menu?: Germany's Favorite Dishes |trans-title=Anong Nasa Menu?: Mga Paboritong Pagkain ng Alemanya |url=http://www.germanfoods.org/schools/delicious/traditionaldishes.cfm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100707024527/http://www.germanfoods.org/schools/delicious/traditionaldishes.cfm |archive-date=7 Hulyo 2010 |access-date=8 Hulyo 2010 |publisher=German Foods |language=en}}</ref> [[Doner kebab|döner kebab]],<ref>{{cite web |author=Kinzer |first=Stephen |date=26 Hunyo 1996 |title=For Germans, a Kebab Filled With Social Significance |trans-title=Para sa Mga Aleman, isang Kebab na Nilalaman ng Kahalagahang Panlipunan |url=http://www.nytimes.com/1996/06/26/garden/for-germans-a-kebab-filled-with-social-significance.html |url-access=subscription |access-date=20 Agosto 2020 |work=[[The New York Times]] |language=en}}</ref> [[currywurst]],<ref>{{cite web |author=Slackman |first=Michael |date=26 Enero 2011 |title=National Dish Comes Wrapped in Foreign Flavoring |trans-title=Pambansang Pagkain, Nakabalot sa Banyagang Lasa |url=https://www.nytimes.com/2011/01/27/world/europe/27berlin.html |url-access=subscription |access-date=20 Agosto 2020 |work=[[The New York Times]] |language=en}}</ref> eisbein na may [[sauerkraut]]<ref>{{Cite book|author=Pierce|first=Eleanor B.|title=Menu Translator: Pan Am's Guide to Food and Drink Specialties Abroad and at Home|url=https://archive.org/details/menutranslatorpa0000elea|year=1968|page=[https://archive.org/details/menutranslatorpa0000elea/page/76 76]|lang=en|trans-title=Tagasalinwika ng Menu: Gabay ni Pan Am sa Espesyal na Pagkain at Inumin sa Ibang Bansa at sa Inang Bayan}}</ref><ref>{{Cite book |title=Fodor's 89 Germany |year=1989 |page=70}}</ref><ref>{{Cite book|author=Sinclair|first=Charles|title=Dictionary of Food: International Food and Cooking Terms from A to Z|publisher=A & C Black|page=324|lang=en|trans-title=Diksiyonaryo ng Pagkain: Pandaigdigang Pagkain at Salitang Panluto mula A hanggang Z}}</ref> * [[Alherya]]: [[couscous]],<ref name="Joe">{{Cite web |author=Knight |first=Ciara |date=9 Nobyembre 2017 |title=The national dish of every country at the World Cup, ranked from worst to best |trans-title=Ang pambansang pagkain ng mga bansa sa World Cup, niranggo mula pinakamasama hanggang pinakamahusay |url=https://www.joe.co.uk/food/the-national-dish-of-every-country-at-the-world-cup-ranked-from-worst-to-best-183729 |access-date=20 Agosto 2020 |website=JOE.co.uk |language=en-US}}</ref> rechta * [[Andora]]: escudella i carn d'olla<ref>{{cite web |author=Fox |first=Esme |date=23 Agosto 2017 |title=The 10 Most Traditional Dishes From Andorra |trans-title=Ang 10 Pinakatradisyonal na Pagkain mula sa Andora |url=https://theculturetrip.com/europe/andorra/articles/the-10-most-traditional-dishes-from-andorra/ |access-date=21 Agosto 2010 |publisher=Culture Trip |language=en |archive-date=27 Oktubre 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027125553/https://theculturetrip.com/europe/andorra/articles/the-10-most-traditional-dishes-from-andorra/ |url-status=dead }}</ref> * [[Angola]]: moamba de galinha<ref>Hamilton, Cherie (2001) ''Cuisines of Portuguese Encounters'' [Mga Lutuin ng Mga Engkuwentrong Portuges] (sa wikang Ingles)''.'' New York: Hippocrene Books. pa. 219</ref> * [[Apganistan]]: kabuli palaw<ref>{{cite web |last=Lee |first=Shoshanna |date=3 Nobyembre 2009 |title=Kabuli Pulao With Raisins And Carrots |trans-title=Kabuli Pulao na May Pasas at Karots |url=http://www.tastedefined.com/2009/11/kabuli-pulao-with-raisins-and-carrots.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100903190418/http://www.tastedefined.com/2009/11/kabuli-pulao-with-raisins-and-carrots.html |archive-date=3 Setyembre 2010 |access-date=15 Agosto 2011 |language=en}}</ref> * [[Arhentina]]: asado,<ref>{{cite web |date=28 Abril 2010 |title=El asado |url=http://www.viaresto.clarin.com/Notas/El-asado-660.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203103920/http://viaresto.com/Notas/El-asado-660.aspx |archive-date=3 Disyembre 2013 |access-date=25 Pebrero 2012}}</ref><ref name="Joe" /> [[empanada]],<ref>{{Cite news |last1=Genova |first1=Facundo Di |date=5 Oktubre 2018 |title=El mapa definitivo de las empanadas argentinas con sus 14 versiones |language=es |newspaper=La Nación |url=https://www.lanacion.com.ar/lifestyle/el-mapa-definitivo-empanadas-argentinas-sus-14-nid2175466 |access-date=3 Agosto 2020}}</ref> matambre,<ref>{{cite book|author=Goyan Kittler|first1=Pamela|url=https://books.google.com/books?id=N78aCgAAQBAJ&q=national+dish|title=Food and Culture|last2=Sucher|first2=Kathryn P.|last3=Nelms|first3=Marcia|publisher=Cengage Learning|year=2016|isbn=978-1-305-88687-2|page=307|access-date=23 Agosto 2020|trans-title=Pagkain at Kultura|lang=en}}</ref><ref>{{cite web |author=Hibberd |first=Amy |date=19 Enero 2006 |title=World traveler offers tips for making Argentinian specialty |trans-title=Biyaherong makamundo, nagbigay ng mga tip sa paggawa ng Arhentinong espesyalidad |url=https://www.heraldtribune.com/story/news/2006/01/19/world-traveler-offers-tips-for-making-argentinian-specialty/28457449007/ |access-date=9 Oktubre 2022 |publisher=[[Sarasota Herald-Tribune|Herald Tribune]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |date=21 Abril 2020 |title=How Different Countries Use Beef |trans-title=Paano Ginagamit ng mga Iba't Ibang Bansa Ang Baka |url=https://alanitrading.com/2020/04/21/how-different-countries-use-beef |access-date=23 Agosto 2020 |work=Alani Trading |language=en |archive-date=3 Pebrero 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203082626/https://alanitrading.com/2020/04/21/how-different-countries-use-beef |url-status=dead }}</ref> locro<ref>{{Cite web |date=6 Hunyo 2008 |title=Gastronomia |url=http://www.argentina.ar/_es/turismo/C791-gastronomia.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20080727003909/http://www.argentina.ar/_es/turismo/C791-gastronomia.php |archive-date=27 Hulyo 2008 |access-date=25 Pebrero 2012 |website=Argentina |language=es}}</ref> * [[Armenya]]: khorovats, harisa<ref name="Al Jazeera">{{cite web |author=Gaedtke |first1=Felix |last2=Parameswaran |first2=Gayatri |date=8 Mayo 2013 |title=Food feuds continue to simmer in the Caucasus |trans-title=Labanan sa pagkain, kumukulo pa rin sa Kaukaso |url=https://www.aljazeera.com/indepth/features/2013/05/201355102059629831.html |access-date=20 Agosto 2020 |publisher=[[Al Jazeera]] |language=en}}</ref> (hindi dapat ipagkamali sa harissa, masang [[Kampanang sili|kampana]] ng [[Hilagang Aprika]]) * [[Aserbayan]]: dolma<ref name="Al Jazeera" /> * [[Australya]]: litson tupa,<ref>{{Cite news |date=6 Marso 2013 |title=Roast Lamb crowned 'Australia's National Dish' |language=Liston Tupa, kinoronahang 'Pambansang Pagkain ng Australya' |trans-title=e |work=Sunshine Coast Daily |url=https://www.sunshinecoastdaily.com.au/news/roast-lamb-crowned-australias-national-dish/1781137/ |access-date=6 Oktubre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131006180221/https://www.sunshinecoastdaily.com.au/news/roast-lamb-crowned-australias-national-dish/1781137/ |archive-date=6 Oktubre 2013}}</ref> meat pie,<ref name="AU">{{cite news |date=1 Enero 2015 |title=The question that won't die: is the meat pie Australia's national dish? |language=en |trans-title=Ang tanong na hindi mawawala: pambansang pagkain ba ng Australya ang meat pie? |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/jan/02/the-question-that-wont-die-is-the-meat-pie-australias-national-dish |access-date=21 Agosto 2020}}</ref><ref>{{cite web |last=Lindsay |first=Emma |title=Our greatest Aussie recipes |trans-title=Ang aming mga pinakamahusay na resiping Australyano |url=http://www.weightwatchers.com.au/util/art/index_art.aspx?tabnum=1&art_id=42481 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100127182253/http://www.weightwatchers.com.au/util/art/index_art.aspx?tabnum=1&art_id=42481 |archive-date=27 Enero 2010 |access-date=5 Hunyo 2011 |website=Weight Watcher, Australia and New Zealand |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Harland |first1=Robert |date=4 Oktubre 2016 |title=Aussie meat pies |trans-title=Mga meat pie ng Australya |url=https://www.sunstar.com.ph/article/13106/Local-News/Aussie-meat-pies |access-date=24 Hunyo 2020 |website=[[SunStar]] |language=en}}</ref> pavlova,<ref name="Pavlova">{{cite journal |last1=Symons |first1=Michael |date=15 Abril 2010 |title=The confection of a nation the social invention and social construction of the Pavlova |trans-title=Ang kumpites ng nasyon ang imbensyong panlipunan at pagbubuong panlipunan ng Pavlova |url=https://www.academia.edu/11401553 |journal=Social Semiotics |language=en |volume=20 |issue=2 |page=197 |doi=10.1080/10350330903566004 |access-date=25 Nobyembre 2019 |s2cid=144496353}}</ref> [[vegemite]] sa tinapay<ref>{{cite web |last=Marks |first=Kathy |date=14 Hunyo 2009 |title=Cautious change to Australia's 'national dish' |trans-title=Maingat na pagbabago sa 'pambansang pagkain' ng Australya |url=https://www.independent.co.uk/news/world/australasia/cautious-change-to-australias-national-dish-1705216.html |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220618/https://www.independent.co.uk/news/world/australasia/cautious-change-to-australias-national-dish-1705216.html |archive-date=18 Hunyo 2022 |access-date=23 Setyembre 2018 |website=[[Independent.co.uk]] |language=en}}</ref> * [[Austria|Austriya]]: wiener schnitzel<ref name="Geographic">{{cite web |date=13 Setyembre 2011 |title=Top 10 National Dishes |trans-title=Unang 10 Pambansang Pagkain |url=https://www.nationalgeographic.com/travel/top-10/national-food-dishes/ |url-access=registration |access-date=20 Agosto 2020 |publisher=[[National Geographic]] |language=en}}</ref><br /> ===B=== * [[Bahamas]]: crack conch na may kani't gisantes<ref>{{cite web |title=National Dishes & Local Favorites from the Islands of the Caribbean |trans-title=Mga Pambansang Pagkain & Lokal na Paborito mula sa mga Kapuluang Karibe |url=http://www.caribbeanamericanfoods.com/?page=island_dishes |archive-url=https://web.archive.org/web/20100622063510/http://www.caribbeanamericanfoods.com/?page=island_dishes |archive-date=22 Hunyo 2010 |access-date=4 Hulyo 2010 |publisher=Caribbeanamericanfoods.com |language=en}}</ref> * [[Bahreyn]]: kabsa<ref>{{Cite web |last=Killebrew |first=Kimberly |date=25 Marso 2013 |title=Chicken Machboos (Bahraini Chicken & Rice) |trans-title=Manok na Machboos (Bahraines na Kani't Manok) |url=https://www.daringgourmet.com/chicken-machboos-bahraini-chicken-rice/ |access-date=17 Setyembre 2020 |website=The Daring Gourmet |language=en-US}}</ref><ref>[http://www.worldcuisine.org.uk/tag/bahrain-national-dish Bahrain's National Dish] [Pambansang Pagkain ng Bahreyn] (sa wikang Ingles). {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610155501/http://www.worldcuisine.org.uk/tag/bahrain-national-dish|date=06-10-11}}</ref> * [[Banglades]]: kani't isda (lalo na ilish)<ref>{{cite web |author=Banerji |first=Chitrita |date=3 Hulyo 2007 |title=A Bengali bounty |trans-title=Saganang Bengali |url=http://www.salon.com/life/food/eat_drink/2007/07/03/eating_india |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203204751/http://www.salon.com/life/food/eat_drink/2007/07/03/eating_india/ |archive-date=3 Disyembre 2010 |access-date=20 Agosto 2020 |work=Salon.com |language=en}}</ref> * [[Barbados]]: cou-cou at [[isdanlawin]]<ref name="Geographic"/> *[[Biyelorusya]]: draniki<ref>{{Cite web |last=Camilla |date=3 Hulyo 2014 |title=The national dish of Belarus is Draniki - See recipe |trans-title=Draniki ang pambansang ulam ng Belarus - Tingnan ang resipi |url=https://ingmar.app/blog/national-dish-of-belarus-draniki/ |access-date=19 Hulyo 2021 |website=Ingmar - Recipes with your ingredients |language=en}}</ref> * [[Belhika]]: frites<ref>{{Cite news |date=15 Marso 2020 |title=Belgium's national dish, fried potato sticks, are spared effects of national coronavirus lockdown |language=en |trans-title=Pambansang pagkain ng Belhika, mga pritong istik na patatas, naligtas mula sa epekto ng pambansang coronavirus lockdown |newspaper=Gulf Today |url=https://www.gulftoday.ae/lifestyle/2020/03/15/belgiums-national-dish-fried-potato-sticks-are-spared-from-the-national-coronavirus-lockdown |access-date=20 Agosto 2020}}</ref> (partikular ang pagpapares sa tahong<ref name="lonelypl">{{cite book|author=Masters|first=Tom|url=https://archive.org/details/isbn_9781741048551|title=Europe on a Shoestring|date=1 Oktubre 2009|publisher=Lonely planet|isbn=978-1-74104-855-1|access-date=15 Hulyo 2010|url-access=registration|trans-title=Europa habang nagtitipid}}</ref><ref name="Joe"/> o isteyk<ref name="SW158">{{cite book|last1=Schehr|first1=Lawrence R.|last2=Weiss|first2=Allen S.|title=French Food: On the Table On the Page and in French Culture|publisher=Routledge|location=Abingdon|year=2001|page=158|isbn=0-415-93628-4|lang=en|trans-title=Pagkaing Pranses: Sa Lamesa Sa Pahina at sa Kulturang Pranses}}</ref>), carbonade flamande,<ref name="Belgian">{{Cite journal |last=Scholliers |first=Peter |date=1 May 2010 |title=Upgrading the Local: Belgian Cuisine in Global Waves |trans-title=Pag-upgrade sa Lokal: Lutuing Belhiko sa Mga Pandaigdigang Alon |url=https://www.researchgate.net/publication/51094975 |journal=Gastronomica: The Journal of Food and Culture |language=en |volume=10 |issue=2 |pages=51–52 |doi=10.1525/gfc.2010.10.2.49 |pmid=21539048 |access-date=25 Agosto 2010}}</ref> waterzooi,<ref name=Belgian/> chocolate mousse<ref>{{Cite web |title=Belgian Chocolate Mousse |trans-title=Belhikong Chocolate Mousse |url=https://www.visitflanders.com/en/themes/flemish-food/flemish-dishes-and-specialities/flemish-dishes/belgian-chocolate-mousse/#:~:text=Chocolate%20mousse%20is%20one%20of,one%20and%20only%20national%20dessert. |access-date=25 Agosto 2020 |work=Belgium Tourist Office |language=en}}</ref> * [[Butan]]: ema datshi<ref>{{Cite web |date= |title=Food |trans-title=Pagkain |url=https://www.bhutan.travel/page/food |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117233846/https://www.bhutan.travel/page/food |archive-date=17 Nobyembre 2018 |publisher=Tourism Council of Bhutan |language=en}}</ref> * [[Bolibya]]: salteñas<ref name="Herald">{{cite web |author=Groundwater |first=Ben |date=24 Setyembre 2014 |title=The world's 12 best national dishes |trans-title=12 primerang pambansang pagkain ng mundo |url=http://www.theherald.com.au/story/2581479/the-worlds-12-best-national-dishes/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141003014838/http://www.theherald.com.au/story/2581479/the-worlds-12-best-national-dishes/ |archive-date=3 October 2014 |access-date=17 Setyembre 2020 |publisher=The Herald |language=en}}</ref> * [[Bosniya at Hersegobina]]: bosanski ionac,<ref>{{cite web |last=Ackerson |first=Eric |date=14 Pebrero 2010 |title=Bosanksi Lonac – Bosnia & Herzegovina National Dish |trans-title=Bosanksi Lonac – Pambansang Ulam ng Bosniya & Hersegobina |url=http://myhungrytum.com/2010/02/14/bosanksi-lonac-bosnia-herzegovina-national-dish-day-38dish-21/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20101118053858/http://myhungrytum.com/2010/02/14/bosanksi-lonac-bosnia-herzegovina-national-dish-day-38dish-21/ |archive-date=18 Nobyembre 2010 |access-date=18 Setyembre 2010 |language=en}}</ref> ćevapi<ref>{{cite web |author=Bedford |first=Sam |date=14 Agosto 2018 |title=The 21 Best Dishes to Eat in Bosnia and Herzegovina |trans-title=21 Pinakamainam Kainin sa Bosniya at Hersegobina |url=https://theculturetrip.com/europe/bosnia-herzegovina/articles/the-21-best-dishes-in-bosnia-and-herzegovina/ |access-date=8 Setyembre 2020 |publisher=Culture Trip |language=en |archive-date=19 Enero 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119182350/https://theculturetrip.com/europe/bosnia-herzegovina/articles/the-21-best-dishes-in-bosnia-and-herzegovina/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |author=Gamulin |first=Tamara |date=24 Marso 2018 |title=Ćevapi – the dish driving people crazy for decades |trans-title=Ćevapi – ulam na nakakabaliw sa mga tao nang ilang dekada na |url=https://www.croatiaweek.com/cevapi-the-dish-driving-people-crazy-for-decades/ |access-date=8 Setyembre 2020 |publisher=Croatia Week |language=en}}</ref> ===K=== * [[Cambodia|Kambodya]]: isdang amok,<ref>{{cite magazine|last=Gillan|first=Audrey|title=Cambodia: the art of amok|url=https://www.nationalgeographic.co.uk/2017/09/cambodia-art-amok|date=7 Setyembre 2017|magazine=[[National Geographic]]|access-date=4 Oktubre 2019|lang=en|trans-title=Kambodya: ang sining ng amok}}</ref><ref>{{cite news |last=Dunston |first=Lara |date=23 Mayo 2017 |title=Cambodian Fish Amok Recipe – an Authentic Steamed Fish Curry in the Old Style |language=en |trans-title=Resipi ng Kamboyanong Isdang Amok – isang Tunay na Pinasingawang Isdang Kinari sa Lumang Istilo |website=Grantourismo Travels |url=https://grantourismotravels.com/cambodian-fish-amok-recipe/ |access-date=4 Oktubre 2019}}</ref> num banhchok,<ref>{{cite web |last=Dunston |first=Lara |date=7 Pebrero 2020 |title=Nom Banh Chok Fermented Rice Noodles Are Cambodia in a Bowl |trans-title=Nom Banh Chok Binurong Misua Ay Kambodya sa Mangkok |url=https://grantourismotravels.com/nom-banh-chok-fermented-rice-noodles-cambodia/ |access-date=7 Enero 2021 |website=Grantourismo Travels |language=en}}</ref> samlar kako<ref>{{cite web |title=Khmer Foods |trans-title=Mga Pagkaing Khmer |url=http://www.tourismcambodia.com/tripplanner/food-and-drink/khmer-foods.htm |access-date=8 Agosto 2014 |work=Tourism of Cambodia |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Dunston |first=Lara |date=26 Hunyo 2020 |title=Samlor Korko Recipe - How to Make Cambodian Stirring Pot Soup |trans-title=Resipi ng Samlor Korko - Paano Gumawa ng Kalderong Sabaw ng mga Kamboyano |url=https://grantourismotravels.com/samlor-korko-recipe-cambodian-soup/ |access-date=7 Enero 2021 |website=Grantourismo Travels |language=en}}</ref> * [[Kamerun]]: ndolé<ref name="nyt">{{cite news |last=Brady |first=Emily |date=5 Nobyembre 2008 |title=The Years of Living Nervously |language=en |trans-title=Ang Mga Taon ng Pamumuhay na Kinakabahan |work=[[New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2008/12/07/nyregion/thecity/07asyl.html?pagewanted=1&ref=thecity |access-date=7 Disyembre 2008}}</ref> * [[Korea (Hilaga)|Korea, Hilaga]]: [[Naengmyeon|raengmyŏn]],<ref>{{cite web |last=Yoon |first=Tae |date=25 Setyembre 2018 |title=A Chef's Quest to Bring North Korean Cold Noodles to America |trans-title=Hangarin ng Kusinero na Dalhin Ang Malamig na Pansit ng Hilagang Korea sa Amerika |url=https://www.eater.com/2018/9/25/17855140/pyongyang-naengmyeon-jungsik-yim-north-korea-cold-noodles |access-date=20 Agosto 2020 |publisher=Eater.com |language=en}}</ref> [[kimchi]]<ref name="Kimchi">{{cite web |author=Jeong |first=Sophie |date=2 Nobyembre 2018 |title=North Korea's latest peace offering: Kimchi |trans-title=Pinakabagong handog ng North Korea para sa kapayapaan: Kimchi sa Amerika |url=https://edition.cnn.com/travel/article/north-korea-kimchi-festival/index.html |access-date=21 Agosto 2020 |publisher=CNN Travel |language=en}}</ref> * [[Korea (Timog)|Korea, Timog]]: [[kimchi]],<ref>{{Cite news |last=Williamson |first=Lucy |date=4 Pebrero 2014 |title=Kimchi: South Korea's efforts to boost its national dish |language=en |trans-title=Kimchi: Ang pagsisikap ng Timog Korea na pasikatin ang pambansang pagkain nito |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-25840493 |access-date=20 Mayo 2017}}<br />{{cite book |last=Ku |first=Robert Ji-Song |url=https://books.google.com/books?id=nh_HDwAAQBAJ&pg=PA6 |title=Dubious Gastronomy: The Cultural Politics of Eating Asian in the USA |date=31 Disyembre 2013 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-3921-5 |page=6 |language=en |trans-title=Kahina-hinalang Gastronomiya: Ang Pulitikang Kultural ng Pagkaing Asyano sa Amerika}}</ref> [[bulgogi]],<ref>{{Cite news |last=Govender |first=Serusha |date=6 Mayo 2014 |title=10 National Dishes Around the World |language=en |trans-title=10 Pambansang Pagkain sa Buong Mundo |work=The Daily Meal |url=https://www.thedailymeal.com/10-national-dishes-around-world/6514 |access-date=20 Mayo 2017}}</ref> [[bibimbap]],<ref>{{Cite news |last=Jeffery |first=Nicole |date=20 May 2017 |title=Pyeongchang Winter Olympics: the next cool spot |language=en |trans-title=Olimpikong Taglamig sa Pyeongchang: ang susunod na astig na lugar |work=The Australian |url=http://www.theaustralian.com.au/life/travel/pyeongchang-winter-olympics-the-next-cool-spot/news-story/4f5f9f25423111d937a01069722c0a37 |access-date=20 May 2017}}</ref> [[jajangmyeon]],<ref>{{Cite news |title=Jajangmyun (Noodles With Black Bean Sauce) |language=en |trans-title=Jajangmyun (Pansit Na May Sarsang Itim na Balatong) |work=Scott Meola |publisher=James Beard Foundation |url=https://www.jamesbeard.org/recipes/jajangmyun-noodles-with-black-bean-sauce |access-date=21 Agosto 2020}}</ref><ref>{{Cite web |author=Smith |first=K. Annabelle |date=13 Pebrero 2013 |title=Korea's Black Day: When Sad, Single People Get Together And Eat Black Food |trans-title=Itim na Araw ng Korea: Kapag Malungkot, Nagtitipun-tipon Ang Mga Nag-iisa at Kumakain ng Itim na Pagkain |url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/koreas-black-day-when-sad-single-people-get-together-and-eat-black-food-16537918/?no-ist |access-date=21 Agosto 2020 |publisher=Smithsonian Magazine |language=en}}</ref> [[bingsu]],<ref>{{cite news |author=Le |first=Joel |date=11 Hulyo 2017 |title=Beat the heat with bingsu, South Korea's national dessert of shaved ice, milk, condensed milk and toppings |language=en |trans-title=Magpalamig kasama ang bingsu, ang pambansang panghimagas ng Timog Korea na gawa sa ginadgad na yelo, gatas, kondensada at mga lahok |work=Straits Times |url=https://www.straitstimes.com/lifestyle/food/beat-the-heat-with-bingsu-south-koreas-national-dessert-of-shaved-ice-milk-condensed |access-date=26 Agosto 2020 |archive-date=11 Hulyo 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170711064518/https://www.straitstimes.com/lifestyle/food/beat-the-heat-with-bingsu-south-koreas-national-dessert-of-shaved-ice-milk-condensed |url-status=dead }}</ref> [[tteokbokki]] ===H=== * [[Hapon]]: [[sushi]],<ref>{{cite web |author=Ng |first=Karmun |date=30 May 2014 |title=10 things you need to know about sushi |url=https://my.asiatatler.com/dining/10-things-you-need-to-know-about-sushi#:~:text=Whether%20you're%20a%20sushi,you%20might%20not%20have%20known. |access-date=28 August 2020 |publisher=Malaysia Tatler |archive-date=21 Mayo 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521211100/https://my.asiatatler.com/dining/10-things-you-need-to-know-about-sushi#:~:text=Whether%20you're%20a%20sushi,you%20might%20not%20have%20known. |url-status=dead }}</ref> [[Japanese curry|karing Hapones]],<ref name="curry rice research">{{cite web |script-title = ja:「カレーライス」に関するアンケート |publisher = ネットリサーチ ディムスドライブ |url = http://www.dims.ne.jp/timelyresearch/2008/081014/ |language = ja |access-date = 16 October 2008 |archive-date = 23 Oktubre 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20211023222609/http://www.dims.ne.jp/timelyresearch/2008/081014/ |url-status = dead }}</ref> [[ramen]],<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2010/jun/18/ramen-japan-national-dish|title=Ramen: Japan's super slurpy noodles|access-date=5 June 2011 | location=London|work=The Guardian|first=Justin|last=McCurry|date=18 June 2010}}</ref> [[tempura]],<ref>{{cite web |last=Amoroso |first=Phoebe |date=14 November 2016 |title=Tempura temptations: How deep-fried seafood seduced Japan |url=https://www.nhk.or.jp/dwc/food/articles/42.html |access-date=21 August 2020 |publisher=[[NHK]] |archive-date=21 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521211058/https://www.nhk.or.jp/dwc/food/articles/42.html |url-status=dead }}</ref> [[wagashi]],<ref>{{cite news |url=https://www.bangkokpost.com/life/social-and-lifestyle/279145/sweet-treats-from-japan |title=Sweet treats from Japan |work=Bangkok Post |date= 10 February 2012|access-date=25 August 2020}}</ref> [[sashimi]], [[sinabawang miso]] ===L=== * [[Laos]]: [[Laab|laab/larb]],<ref>{{cite web |author=Andrews |first=Mark |date=16 Enero 2020 |title=Is that Thai food, or Lao? 5 typical dishes from Laos that will help you see the difference |url=https://www.scmp.com/magazines/style/leisure/article/3046167/thai-food-or-lao-5-typical-dishes-laos-will-help-you-see |access-date=23 Agosto 2020 |publisher=South China Morning Post|language=en|trans-title=Pagkaing Taylandes ba iyan, o Lao? 5 tipikal na putahe mula sa Laos na makakatulong sa iyo na makita ang pagkakaiba}}</ref> [[Malagkit|malagkit na kanin]],<ref>{{cite web |last=Ives |first=Mike |date=1 Pebrero 2011 |title=A Taste of Sticky Rice, Laos' National Dish |url=https://www.smithsonianmag.com/travel/a-taste-of-sticky-rice-laos-national-dish-136291/ |access-date=3 Oktubre 2013 |website=Smithsonianmag.com |publisher=Smithsonian Magazine|language=en|trans-title=Isang Tikim ng Malagkit na Kanin, Pambansang Putahe ng Laos}}</ref> tam mak hoong<ref>{{Cite web |last1=Schulz |first1=Daniela |last2=Drescher |first2=Stephanie |date=24 Mayo 2017 |title=Papaya salad with shrimp, Laos |url=https://www.dw.com/en/papaya-salad-with-shrimp-laos/a-37837972 |access-date=30 Nobyembre 2020 |publisher=[[Deutsche Welle]] |language=en-GB|trans-title=Ensaladang papaya na may hipon, Laos}}</ref> ===M=== [[Talaksan:Nasi Lemak, Mamak, Sydney.jpg|thumb|[[Nasi lemak]], isang pambansang putahe ng [[Malasya]].]] * [[Malasya]]: [[nasi lemak]],<ref>{{cite news |author=Rules |first=Dwayne A. |date=7 Abril 2011 |title=Nasi lemak, our 'national dish' |language=en |trans-title=Nasi lemak, aming 'pambansang putahe' |newspaper=[[The Star (Malaysia)|The Star]] |url=http://www.thestar.com.my/Travel/Malaysia/2011/04/07/Nasi-lemak-our-national-dish.aspx |access-date=6 Nobyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140702211527/http://www.thestar.com.my/Travel/Malaysia/2011/04/07/Nasi-lemak-our-national-dish.aspx/ |archive-date=2 Hulyo 2014}}</ref> [[Sate|satay]]<ref>{{cite news |author=Specter |first=Michael |date=2 Disyembre 1984 |title=In Malaysia, Spicy Satay |language=en |trans-title=Sa Malasya, Maanghang na Sate |work=[[The New York Times]] |url=http://www.nytimes.com/1984/12/02/travel/in-malaysia-spicy-satay.html}}</ref><ref>{{Cite book |last=Eliot |first=Joshua |title=Indonesia, Malaysia & Singapore Handbook |publisher=Trade & Travel Publications |year=1994 |place=New York |page=352 |language=en |trans-title=Hanbuk ng Indonesya, Malasya & Singapura}}</ref><ref>{{Cite book |last=Erickson|first=Joan|title=Southeast Asia Sunset travel guides|publisher=Lane Publishing Company |year=1982 |isbn=978-037-606-764-7 |page=78}}</ref> ===P=== [[Talaksan:Pork adobo with shallots.jpg|thumb|[[Adobo|Adobo,]] isang pambansang ulam ng [[Pilipinas]]]] * [[Pakistan]]: [[Biryani|bryani]], nihari, manok karahi, gulab jamun<ref>{{cite news |date=6 Enero 2019 |title=Gulab Jamun is now officially the national dessert of Pakistan |language=en |trans-title=Gulab Jamun, opisyal na pambansang panghimagas ng Pakistan ngayon |newspaper=Daily Times |url=https://dailytimes.com.pk/341045/gulab-jamun-is-now-officially-the-national-dessert-of-pakistan/ |access-date=20 Agosto 2020 |archive-date=21 Mayo 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521211112/https://dailytimes.com.pk/341045/gulab-jamun-is-now-officially-the-national-dessert-of-pakistan/ |url-status=dead }}</ref> * [[Palestina]]: maqluba,<ref>{{cite book|publisher=Rowman & Littlefield|date=15 Hulyo 2016|last=Long|first=Lucy|title=Ethnic American Cooking: Recipes for Living in a New World|url=https://books.google.com/books?id=HTWNDAAAQBAJ&q=papua+new+guinea+%22national+dish%22&pg=PA226|isbn=978-144-226-734-3|page=226|lang=en|trans-title=Pagluluto ng Etnikong Amerikano: Mga Resipi para sa Pamumuhay sa Bagong Mundo}}</ref> musakhan,<ref>{{cite web |last=Salah |first=Maha |date=4 Marso 2018 |title=Musakhan |url=https://www.middleeastmonitor.com/20180304-musakhan/ |access-date=20 Agosto 2020 |work=Memo Middle Earth Monitor |language=en}}</ref> falafel<ref>{{cite book|last=Williams|first=Emma|title=It's Easier to Reach Heaven than the End of the Street|year=2006|publisher=Bloomsbury Publishing|location=Great Britain|isbn=978-0-7475-8559-6|page=378|url=https://books.google.com/books?id=yve-_E5VwGAC&q=falafel+national+dish+palestine&pg=PA378|lang=en|trans-title=Mas Madaling Makapunta sa Langit kaysa sa Dulo ng Kalye}}</ref><ref>{{cite book|last=Karmi|first=Ghada|title=In Search of Fatima|year=2002|publisher=Verso New Left Books|location=U.S.|isbn=1-85984-561-4|page=39|url=https://books.google.com/books?id=DuiB5iJ26KcC&q=falafel+national+dish|lang=en|trans-title=Sa Paghahanap kay Fatima}}</ref> * [[Panama]]: sancocho<ref name="Joe"/> * [[Peru]]: [[ceviche]]<ref>{{cite web |title=Ceviche – the Peruvian national dish |trans-title=Ceviche – ang pambansang pagkain ng Peru |url=http://www.perutravelguide.org/ceviche-the-peruvian-national-dish.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080607073905/http://www.perutravelguide.org/ceviche-the-peruvian-national-dish.html |archive-date=7 Hunyo 2008 |access-date=11 Hulyo 2010 |publisher=Peru Travel Guide |language=en}}</ref> * [[Pidyi]]: fiji kokoda (ceviche ng Pidyi)<ref>{{cite web |date=2 Hulyo 2015 |title=Fiji Kokoda |url=https://www.internationalcuisine.com/fiji-kokoda/ |access-date=15 Disyembre 2021}}</ref> * [[Pilipinas]]: [[adobo]],<ref name="CNNP2017">{{cite news |last=Bueno |first=Anna |date=21 Hunyo 2017 |title=Adobo, sinigang, or sisig: What's your pick for the Philippines' national dish? |language=en |trans-title=Adobo, sinigang, o sisig: Ano ang pipiliin mo bilang pambansang pagkain ng Pilipinas? |work=CNN Philippines |url=https://cnnphilippines.com/life/leisure/food/2017/06/14/national-dish.html |access-date=26 Disyembre 2019 |archive-date=16 Disyembre 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191216023107/https://cnnphilippines.com/life/leisure/food/2017/06/14/national-dish.html |url-status=dead }}</ref><ref name="PhilStar2018">{{cite news |last=Gonzalez |first=Manny |date=12 Hulyo 2018 |title=Why don't we have official national dishes? |language=en |trans-title=Bakit wala tayong mga opisyal na pambansang pagkain? |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/lifestyle/food-and-leisure/2018/07/12/1832621/why-dont-we-have-official-national-dishes |access-date=26 December 2019}}</ref><ref name="Gapultos2013">{{cite book|last=Gapultos|first=Marvin|title=The Adobo Road Cookbook: A Filipino Food Journey|url=https://books.google.com/books?id=OBTQAgAAQBAJ&pg=PT210|date=23 Abril 2013|publisher=Tuttle Publishing|isbn=978-1-4629-1169-1|page=210|lang=en|trans-title=Ang Aklat-luto ng Kalyeng Adobo: Isang Lakbay sa Pagkaing Pilipino}}</ref><ref>{{cite book|author=DeWitt, Dave|title=1,001 Best Hot and Spicy Recipes|publisher=[[Agate Publishing]]|year=2010|page=428|isbn=978-1-57284-113-0|url=https://books.google.com/books?id=sNLKs8LO35kC&q=Philippine+Adobo+variation&pg=PA428|lang=en|trans-title=1,001 Pinakamahusay na Mainit at Maanghang na Resipi}}<br />{{cite book|last=Deere|first=Kiki|title=Journey Through the Philippines: An Unforgettable Journey from Manila to Mindanao|url=https://books.google.com/books?id=ZgbiDgAAQBAJ&pg=PT43|date=20 Hunyo 2017|publisher=Tuttle Publishing|isbn=978-1-4629-1886-7|page=43|lang=en|trans-title=Paglalakbay sa Pilipinas: Isang Di-malilimutang Biyahe mula Manila hanggang Mindanao}}<br />{{Cite news |last=Sifton |first=Sam |date=5 Enero 2011 |title=The Cheat: The Adobo Experiment |language=en |trans-title=The Cheat: Isang Eksperimento sa Adobo |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2011/01/09/magazine/09Food-t-000.html |access-date=5 Hunyo 2011}}<br />{{cite web |last=Dee |first=Ching |date=3 Setyembre 2019 |title=Your Foodie Guide To Manila |trans-title=Ang Gabay Foodie para sa Maynila |url=https://stories.forbestravelguide.com/your-foodie-guide-to-manila |access-date=26 Disyembre 2019 |website=Forbes Travel Guide |publisher=The Five Star Travel Corporation |language=en}}<br />{{cite news |last=Villafuerte |first=Sai |date=16 Setyembre 2019 |title=Filipino Chefs Are Taking Back Control of Their Cuisine |language=en |trans-title=Mga Kusinerong Pilipino, Sinusupilin Muli Ang Kanilang Lutuin |work=Vice |url=https://www.vice.com/en_us/article/wjwem4/filipino-chefs-are-taking-back-control-of-their-cuisine-v26n3 |access-date=26 Disyembre 2019}}</ref> [[sinigang]],<ref name=CNNP2017 /><ref name="Gapultos2013" /> [[sisig]],<ref name=CNNP2017 /><ref>{{cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=18 Setyembre 2018 |title=Try These Innovative Sisig Dishes That Might Just Win a National Competition |language=en |trans-title=Subukan Itong Mga Makabagong Sisig Na Posibleng Manalo sa Pambansang Paligsahan |work=Pepper |location=Philippines |url=https://www.pepper.ph/try-these-innovative-sisig-dishes-that-might-just-win-a-national-competition/ |access-date=26 Disyembre 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226152442/https://www.pepper.ph/try-these-innovative-sisig-dishes-that-might-just-win-a-national-competition/ |archive-date=26 Disyembre 2019}}<br />{{cite book|last1=Fecks|first1=Noah|last2=Wagtouicz|first2=Paul|title=The Way We Ate: 100 Chefs Celebrate a Century at the American Table|url=https://books.google.com/books?id=edabAQAAQBAJ&pg=PA154|date=29 October 2013|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-4767-3272-5|page=154}}</ref> [[pansit]],<ref name=CNNP2017 /><ref>{{cite book|last=McKinnon|first=Leila|title=Australia's Favourite Recipes|url=https://books.google.com/books?id=1kWIR605IsEC&pg=PT76|date=1 Nobyembre 2012|publisher=Pan Macmillan Australia|isbn=978-1-74334-955-7|page=76|lang=en|trans-title=Mga Paboritong Resipi ng Australya}}<br />{{cite magazine|last=Stafford|first=Paul|date=20 Agosto 2018|title=Like A Local: 10 Of The Most Unique Foods Of The Philippines|url=https://www.travelmag.com/articles/unique-foods-philippines/5/|magazine=Travel Magazine|access-date=26 Disyembre 2019|lang=en|trans-title=Parang Isang Lokal: 10 Mga Pinakatangi-tanging Pagkain ng Pilipinas|archive-date=26 Disyembre 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155519/https://www.travelmag.com/articles/unique-foods-philippines/5/|url-status=dead}}</ref> [[halo-halo]]<ref name=PhilStar2018 /> * [[Pinlandiya]]: ruisleipä,<ref>{{cite web|title=The people have spoken - rye bread is the national food|url=http://yle.fi/uutiset/osasto/news/the_people_have_spoken_-_rye_bread_is_the_national_food/9413195|website=yle.fi|publisher=Yle|access-date=8 February 2017|date=19 January 2017}}</ref> karjalanpaisti, lohikeitto * [[Polonya]]: bigos,<ref name="Joe"/> [[pierogi]],<ref>"Kapusta kiszona ([[sauerkraut]]) ang batayan ng pambansang pagkain ng Polonya, bigos (sauerkraut at samu't saring uri ng karne), kapuśniak (sabaw sa sauerkraut) (isinalin mula sa Ingles)" [sa:] Polish Holiday Cookery by Robert Strybel, 2003, p. 14; "Bigos, the national dish of Poland — a hunter's stew of mixed meats and vegetables" [in:] The food lover's companion to Portland by Lisa Shara Hall, Roger J. Porter, 1996</ref> kotlet schabowy,<ref>"Two national specialities you'll find everywhere are bigos (cabbage stewed with meat and spices) and pierogi" [in:] Poland: the rough guide, 1991 and kotlet schabowy is a close cousin of the Teutonic [[Wiener Schnitzel]]" [in:] Joey Porcelli, Clay Fong . The Gyros Journey: Affordable Ethnic Eateries Along the Front Range, 2006</ref> [[barszcz]], rosół * [[Portugal]]: bacalhau,<ref>{{cite news |title=PORTUGUESE CUISINE The Food of Portugal |language=en |trans-title=LUTUING PORTUGES Ang Pagkain ng Portugal |publisher=Go Lisbon |url=https://www.golisbon.com/food/food.html |access-date=20 Agosto 2020}}</ref> caldo verde,<ref>{{cite web |title=Top 10 foods to try in the Algarve |trans-title=Unang 10 pagkain na Susubukan sa Algarve |url=https://www.bbcgoodfood.com/howto/guide/top-10-foods-try-algarve |access-date=20 Agosto 2020 |website=BBC Goodfood |publisher=BBC |language=en}}</ref> cozido à portuguesa,<ref name="Joe"/><ref name="Holland">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9wm5BAAAQBAJ&pg=PT71|title=The World on a Plate: 40 Cuisines, 100 Recipes, and the Stories Behind Them|last=Holland|first=Mina|publisher=[[Penguin Books]]|year=2015|isbn=978-0-14-312765-9|location=New York|page=78|language=en|orig-date=2014|trans-title=Ang Mundo sa Plato: 40 Lutuin, 100 Resipi, at ang Mga Kuwento sa Likod Nila}}</ref><ref name="Poelzl">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=cRqJAAAAQBAJ&pg=PA150|title=Culture Shock! Portugal: A Survival Guide to Customs and Etiquette|last=Poelzl|first=Volker|publisher=[[Marshall Cavendish]]|year=2007|isbn=978-0-7614-5672-8|location=Tarrytown, NY|page=150|lang=en|trans-title=Gulat sa Kultura! Portugal: Gabay Pamuhay ukol sa Kaugalian at Etiketa}}</ref> pastel de belem, sardinha assada (Inihaw na sardinas)<ref>[https://wetravelportugal.com/national-dish-portugal/ National Dish of Portugal] [Pambansang Pagkain ng Portugal] (sa wikang Ingles). wetravelportugal.com. Retrieved 24 Abril 2021.</ref> * [[Pransiya]]: pot-au-feu,<ref>{{cite news |last=Apple Jr. |first=R. W. |date=18 Pebrero 2004 |title=Four Nations Where Forks Do Knives' Work |language=en |trans-title=Apat na Bansa Kung Saan Ipinangkukutsilyo Ang Tindor |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2004/02/18/dining/four-nations-where-forks-do-knives-work.html?pagewanted=2 |url-access=subscription |access-date=6 Hulyo 2011}}</ref><ref name="away.com">{{cite web |date=20 Oktubre 2009 |title=Food Journeys of a Lifetime: Top Ten Great National Dishes |trans-title=Mga Panghabambuhay na Biyaheng Pagkain: Sampung Pinakadakilang Pambansang Pagkain |url=http://away.com/feature/excerpt/national-geographic/top-ten-great-national-dishes-1.html?page=1 |archive-url=https://archive.today/20130117110045/http://away.com/feature/excerpt/national-geographic/top-ten-great-national-dishes-1.html?page=1 |archive-date=17 Enero 2013 |access-date=3 Oktubre 2013 |publisher=Away.com |language=en}}</ref> bœuf bourguignon,<ref name="LP">{{cite web |author=Butler |first=Alex |date=20 Nobyembre 2017 |title=If you want to eat like the French, reach for some beef bourguignon |trans-title=Kung gusto mo kumain tulad ng mga Pranses, kumuha ng bakang bourguignon |url=https://www.lonelyplanet.com/articles/beef-bourguignon-france |access-date=15 Nobyembre 2020 |work=[[Lonely Planet]] |language=en}}{{dead link|date=August 2023|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref><ref>{{cite web |author=Cloake |first=Felicity |date=24 Agosto 2020 |others=Photographs by Ant Duncan |title=The story behind the classic French dish boeuf bourguignon |trans-title=Ang kwento sa klasikong pagkaing Pranses boeuf bourguignon |url=https://www.nationalgeographic.co.uk/travel/2020/08/the-story-behind-the-classic-french-dish-boeuf-bourguignon |access-date=15 Nobyembre 2020 |publisher=National Geographic |language=en}}</ref> blanquette de veau,<ref name="LP"/> steak frites,<ref name="LP"/> baguette,<ref>{{cite news |author=Druckerman |first=Pamela |date=22 Enero 2019 |title=It's crunch-time for the baguette |language=en |trans-title=Crunch-time na para sa baguette |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/1843/2019/01/22/its-crunch-time-for-the-baguette |url-access=subscription |access-date=26 Agosto 2020}}</ref> [[crêpe]],<ref>{{cite web |author=Husain |first=Amna |date=8 Nobyembre 2012 |title=Sweet, savory concoctions whisk into city food scene |trans-title=Matamis, malinamnam na timpla, bumati sa eksena ng pagkaing lungsod |url=https://www.thesouthend.wayne.edu/article_6d0bd2f5-d2ce-5291-8a7b-980b948dc12e.html |access-date=21 Agosto 2020 |publisher=The South End |language=en}}</ref> crème caramel,<ref>{{Cite book|author=Potts|first=Olivia|url=https://books.google.com/books?id=_4J6DwAAQBAJ&q=france+%22national+dessert%22&pg=PT91|title=A Half Baked Idea|date=25 July 2019|publisher=Penguin UK|isbn=978-024-138-047-5|oclc=0241380472|access-date=25 August 2020|lang=en|trans-title=Isang Ideyang Hilaw}}</ref> poule au pot (makasaysayan) <ref>{{cite web |date=21 Nobyembre 2019 |title=Traditional recipe: Authentic poule au pot |trans-title=Tradisyonal na resipi: Awtentikong poule au pot |url=https://www.nouvelle-aquitaine-tourisme.com/en/news/traditional-recipe-authentic-poule-au-pot |access-date=23 Agosto 2020 |work=Nouvelle-Aquitaine Regional Tourism Board |language=en}}</ref> ===S=== * [[Singapura]]: [[alimango sa sili]],<ref>{{cite web |date=26 Enero 2010 |title=The quest for Singapore's next national dish |trans-title=Ang paghahanap para sa susunod na pambansang putahe ng Singapura |url=http://www.cnngo.com/singapore/none/hunt-singapores-next-national-dish-630473 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120614233721/http://www.cnngo.com/singapore/none/hunt-singapores-next-national-dish-630473 |archive-date=14 Hunyo 2012 |access-date=7 Hulyo 2010 |publisher=CNN |language=en}}</ref> kani't manok ng Hainan,<ref>{{cite news |last=Kugiya |first=Hugo |date=18 Marso 2010 |title=Singapore's national dish: Hainan chicken rice |language=en |trans-title=Pambansang ulam ng Singapura: kani't manok ng Hainan |work=Crosscut.com |url=http://crosscut.com/2010/03/18/food/19683/Singapore-s-national-dish:-Hainan-chicken-rice/ |access-date=3 Oktubre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831041040/http://crosscut.com/2010/03/18/food/19683/Singapore-s-national-dish%3A-Hainan-chicken-rice/ |archive-date=31 Agosto 2011}}</ref> Hokkien mee<ref>{{Cite book |author=Peter Turner |title=Malaysia, Singapore & Brunei: A Lonely Planet Travel Survival Kit |url=https://archive.org/details/malaysiasingapor0000turn |author2=Chris Taylor |author3=Hugh Finlay |publisher=Lonely Planet Publications |year=1996 |isbn=978-086-442-393-1 |page=[https://archive.org/details/malaysiasingapor0000turn/page/78 78] |language=en |trans-title=Malaysia, Singapura & Brunay: Travel Survival Kit ng Lonely Planet}}</ref> ===T=== * [[Taylandiya]]: [[pad thai]], pad gaprao, [[tom yum|tom yum kung]],<ref>{{cite web |title=Typical Thai Meals & Eating Habits |trans-title=Mga Tipikal na Pagkain & Kaugalian sa Pagkain ng Mga Taylandes |url=http://www.bangkok.com/thai-food/typical-thai-meals-and-eating-habits.htm |access-date=7 Hulyo 2010 |publisher=Bangkok.com |language=en}}</ref> som tam<ref>{{cite web |author=Phavitch Theeraphong and Sopida Rodsom |date=21 Pebrero 2018 |title=Best places to eat somtum in Bangkok |trans-title=Pinakamagandang mga lugar para kumain ng somtum sa Bangkok |url=https://www.timeout.com/bangkok/restaurants/best-somtum-places-in-bangkok |access-date=20 August 2020 |publisher=Time Out |language=en}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Mga pambansang lutuin]] [[Kategorya:Lutuin]] kirchkggjchoy3k5pm0o76laamoz4bg 0 326893 2204733 2172264 2026-04-24T20:11:27Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204733 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{MOS|date=Enero 2024}} {{cleanup|date=Enero 2024|reason=Kailangan ayusin ang balarila at pagkakasulat. Kailangan isalin din ang mga banyagang salita.}} }}{{Infobox legislature | name = State Duma | native_name = {{lang|ru|Государственная Дума|italics=no}} | transcription_name = {{small|{{transliteration|ru|Gosudarstvennaya duma}}}} | background_color = #447ACB | legislature = [[8th State Duma]] | coa_pic = Gosduma logo.svg | coa_res = 200px | coa-pic = | coa-res = | established = {{start date and age|df=yes|1993|12|12}} | preceded_by = [[Soviet of the Republic]]<br>[[Constitutional Conference of Russia]] | house_type = [[Federal Assembly of Russia|Lower house]] | body = | leader1_type = [[Chairman of the State Duma|Chairman]] | leader1 = [[Vyacheslav Volodin]] | party1 = [[United Russia]] | election1 = 5 October 2016 | leader2_type = [[List of Deputy Chairmen of the State Duma|First Deputy Chairman]] | leader2 = [[Alexander Zhukov]] | party2 = [[United Russia]] | election2 = 5 October 2016 | leader3_type = [[List of Deputy Chairmen of the State Duma|Deputy Chairman]] | leader3 = [[Ivan Melnikov (politician)|Ivan Melnikov]] | party3 = [[Communist Party of the Russian Federation|Communist Party]] | election3 = 5 October 2016 | members = 450 | term_length = 5 years | structure1 = Russian 8th State Duma (13.06.2022).svg | structure1_res = 250px | political_groups2 = '''[[Mikhail Mishustin's Cabinet|Government]] (325)''' *{{nowrap|{{Color box|{{party color|United Russia}}|border=silver}} [[United Russia]] (325)}} '''Other parties (125)''' * {{Color box|{{party color|Communist Party of the Russian Federation}}|border=silver}} [[Communist Party of the Russian Federation|CPRF]] ([[CPRF faction in the State Duma|57]]) ** {{Color box|#FF131C|border=silver}} [[Left Front (Russia)|Left Front]] ([[Anastasia Udaltsova|1]])<ref>{{Cite web|url=https://rtvi.com/news/moya-pozicziya-s-partijnoj-solidarna-udalczova-obyasnila-pochemu-ej-dostalsya-deputatskij-mandat-rashkina|title="Моя позиция с партийной солидарна". Удальцова объяснила, почему ей достался депутатский мандат Рашкина|website=RTVI|date=24 June 2022 }}</ref> * {{Color box|{{party color|A Just Russia}}|border=silver}} [[A Just Russia|SRZP]] (27) * {{Color box|{{party color|Liberal Democratic Party of Russia}}|border=silver}} [[Liberal Democratic Party of Russia|LDPR]] ([[List of Liberal Democratic Party of Russia deputies in the State Duma|23]]) ** {{Color box|{{party color|Civic Platform (Russia)}}|border=silver}} [[Civic Platform (Russia)|Civic Platform]] ([[Rifat Shaykhutdinov|1]]) ** {{Color box|{{party color|Rodina (political party)}}|border=silver}} [[Rodina (political party)|Rodina]] ([[Aleksey Zhuravlyov (politician)|1]]) * {{Color box|{{party color|New People (political party)}}|border=silver}} [[New People (political party)|New People]] (15) * {{Color box|{{party color|Party of Growth}}|border=silver}} [[Party of Growth]] ([[Oksana Dmitriyeva|1]]) * {{Color box|{{party color|Independent politician}}|border=silver}} [[Independent politician|Independent]] ([[Yevgeny Marchenko (politician)|1]]) | committees1 = | joint_committees = | voting_system1 = [[Parallel voting]] | voting_system2 = | first_election1 = [[1993 Russian legislative election|12 December 1993]] | last_election1 = [[2021 Russian legislative election|17–19 September 2021]] | next_election1 = | session_room = Последнее пленарное заседание весенней сессии Государственной Думы VII созыва.jpg | session_res = 250px | meeting_place = [[State Duma building]]<br />1 Okhotny Ryad Street, Moscow | website = {{URL|http://www.duma.gov.ru/en/}} | footnotes = }} Ang '''Pampamahalaang Duma''' ({{lang-ru|Госуда́рственная ду́ма|translit=Gosudárstvennaja dúma}}), karaniwang dinaglat sa Russian bilang '''Gosduma''' ({{lang-rus|Госду́ма}}) , ay ang [[lower house]] ng [[Federal Assembly of Russia]], habang ang [[upper house]] ay ang [[Federation Council of Russia|Federation Council]]. Ang [[Duma]] punong-tanggapan ay matatagpuan sa gitnang [[Moscow]], ilang hakbang mula sa [[Manezhnaya Square, Moscow|Manege Square]]. Ang mga miyembro nito ay tinutukoy bilang mga kinatawan. Pinalitan ng State Duma ang [[Supreme Soviet of Russia|Supreme Soviet]] bilang resulta ng bagong konstitusyon na ipinakilala ni [[Boris Yeltsin]] pagkatapos ng [[Russian constitutional crisis of 1993]], at inaprubahan noong isang [[1993 Russian constitutional referendum|pambansang referendum]]. Sa [[2007 Russian legislative election|2007]] at [[2011 Russian legislative election]] ay isang buong [[party-list proportional representation]] na may 7% [[electoral threshold]] na sistema ang ginamit, ngunit ito ay kasunod na pinawalang-bisa . Ang haba ng termino ng lehislatura sa simula ay 2 taon sa panahon ng halalan noong 1993–1995, at 4 na taon sa panahon ng halalan noong 1999–2007; mula noong 2011 elections ang haba ng termino ay 5 taon. ==Kasaysayan== ===Maagang kasaysayan=== {{Pangunahin|Boyar Duma|Russian Constituent Assembly|Russian Provisional Government|State Duma of the Russian Empire}} [[File:Building of Council of Labor and Defense, Moscow.jpg|thumb|left|230px|Duma Building sa Manege Square]] Ang kasaysayan ng [[duma]] ay nagsimula sa mga boyar dumas ng [[Kievan Rus']] at Muscovite Russia pati na rin ang Tsarist Russia.<ref>{{Cite book|title=Kievan Russia|last=Vernadsky |first=George|date= 1973|publisher=Yale University Press|isbn=0300016476|location=New Haven|pages=182|oclc=7985902}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/ topic/boyar|title=Boyar {{!}} Russian aristocrat|website=[[Encyclopedia Britannica]]|language=en|access-date=21 Hunyo 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url =https://www.encyclopedia.com/history/modern-europe/russian-soviet-and-cis-history/duma|title=Duma|website=Encyclopedia.com|access-date=21 Hunyo 2020}}</ ref> Itinatag ang State Duma ng Imperyong Ruso noong 1905 pagkatapos ng karahasan at kaguluhan sa [[Rebolusyong Ruso noong 1905]] at siya ang unang nahalal na parlyamento ng Russia. Ang unang dalawang pagtatangka ni Tsar [[Nicholas II]] (1868–1918) na gawin itong aktibo ay hindi epektibo. Kasunod nito, ang bawat isa sa mga Duma na ito ay natunaw pagkatapos lamang ng ilang buwan. Ang ikatlong Duma ang nag-iisang tumagal hanggang sa katapusan ng limang taong termino nito. [[File:Vremenniy komitet gozdumy 1917.jpg|thumb|350px|Sim na miyembro ng [[Provisional Committee of the State Duma]] noong Marso 1917. Mula kaliwa pakanan:<br /> Nakaupo: [[Vladimir Nikolaevich Lvov| V. N. Lvov]], V. A. Rzhevsky, S. I. Shidlovsky, at [[Mikhail Rodzianko|M. V. Rodzianko]] (Tagapangulo);<br /> Nakatayo: [[Vasily Shulgin|V. V. Shulgin]], B. A. Engelhardt, [[Alexander Kerensky|A. F. Kerensky]], at M. A. Karaulov.]] Pagkatapos ng 1907 elektoral na reporma, ang ikatlong Duma, na inihalal noong Nobyembre 1907, ay higit na binubuo ng mga miyembro ng matataas na uri, dahil ang mga radikal na impluwensya sa Duma ay halos ganap na naalis. Ang pagtatatag ng Duma pagkatapos ng [[1905 Revolution]] ay upang ipahayag ang mga makabuluhang pagbabago sa nakaraang sistemang autokratikong Imperyal ng Russia. Higit pa rito, ang Duma ay kalaunan ay nagkaroon ng mahalagang epekto sa kasaysayan ng Russia, dahil isa ito sa mga nag-aambag na salik sa [[Rebolusyong Pebrero]] ng 1917, ang una sa dalawa sa taong iyon, na humantong sa [[Pagpapawi ng monarkiya] |pagpawi]] ng [[Tsarist autocracy]] sa Russia at ang [[Oktubre Revolution|pagbagsak ng Tsardom]]. ===Kamakailang kasaysayan=== ====1990s==== Kasunod ng [[pagbuwag ng Unyong Sobyet]] at [[[krisis sa konstitusyon ng Russia]]], ang [[Republika ng Sobyet (sistema ng pamahalaan)|Sistema ng pamahalaang Sobyet]] ay inalis at isang [[Konstitusyon ng Russia|bagong Ang Konstitusyon]] ay ipinakilala at inaprubahan ng [[1993 Russian constitutional referendum|isang referendum]]. Binago ng bagong Charter ang Russian Federation sa isang federal semi-presidential republic, na may [[Federal Assembly (Russia)|bicameral parliament]] na binubuo ng State Duma at ng [[Federation Council (Russia)|Federation Council]]. Sa [[1993 Russian legislative election|December 1993 elections]] ang mga pro-Yeltsin na partido ay nanalo ng 175 na puwesto sa Duma laban sa 125 na puwesto para sa kaliwang bloke. Ang balanse ng kapangyarihan ay nasa animnapu't apat na kinatawan ng [[ultranationalist]] [[Political party LDPR|Liberal Democratic Party of Russia]]. Ang mga partido lamang na nanalo ng higit sa limang porsyento ng boto ang binigyan ng mga puwesto sa party-list: walo ang pumasa sa threshold noong 1993. Bilang karagdagan sa walong partidong iyon, isang grupo ng tatlumpu't limang kinatawan ang may karapatan na bumuo ng isang rehistradong grupo upang ipakita ang rehiyon o sektoral na interes. Ang negosyo ay pinamamahalaan ng isang steering committee, ang Duma Council, na binubuo ng isang tao mula sa bawat partido o grupo. Ang pinakamahalagang gawain ay ang paghahati-hati ng mga posisyon sa upuan sa dalawampu't tatlong komite ng Duma, na ginawa bilang bahagi ng power-sharing "package" deal. Sa kabila ng katotohanan na ang Konstitusyon ng Russia ay nagsasaad na ang Estado Duma ay inihalal sa loob ng apat na taon, napagpasyahan na ihalal ang [[1st State Duma|unang Estado Duma]] sa loob ng dalawang taon.<ref>{{cite web|url=http ://www.constitution.ru/en/10003000-10.htm#2222|title=Konstitusyon ng Russia. Ikalawang Seksyon. Concluding and Transitional Provisions|access-date=21 June 2020|website=Constitution.ru}}</ref> Ang halalan noong 1995 ay nagbunga ng malakas na pagsulong para sa Communist Party of the Russian Federation, na naging unang partidong pampulitika ng Russia at naghalal ng 157 na puwesto: isang Komunista, [[Gennadiy Seleznyov|Gennady Seleznyov]], ang nahalal bilang Speaker ng State Duma. Ang "presidente party" [[Our Home – Russia]] ay nanalo ng 55 na puwesto. Sa ikalawang kalahati ng 1990s, ang Duma ay naging isang mahalagang forum para sa lobbying ng mga pinuno ng rehiyon at mga negosyante na naghahanap ng mga tax break at pabor sa pambatasan. Ang gawain ng mga nangungunang komite, tulad ng para sa pagtatanggol, mga gawaing panlabas, o badyet, ay nakakuha ng maraming atensyon ng media at aktibidad ng lobbying. ====2000s==== Noong unang bahagi ng 2000s, kasunod ng [[1999 Russian legislative election|1999 parliamentary elections]], ang pro-presidential [[Unity (Russian political party)|Unity party]] at ang [[Communist Party of the Russian Federation|Communist Party| ]] ay ang mga nangungunang pwersa sa Estado Duma. Pagkatapos ng [[2003 Russian legislative election|2003 elections]], isang [[dominant-party system]] ang itinatag kung saan ang bagong tatag na pro-presidential [[United Russia]] na partido ang nangingibabaw. Sa lahat ng kasunod na halalan, ang United Russia ay palaging nakatanggap ng ganap na mayorya ng mga upuan (higit sa 226). Sa panahon ng pamumuno ni [[Vladimir Putin]], ang State Duma ay lalong tinawag bilang isang [[rubber stamp (politics)|rubber stamp]],<ref>{{cite book |last1=Roberts |first1=Sean P. |title=Putin's United Russia Party |url=https://archive.org/details/putinsunitedruss0000robe |date=2012 |publisher=Routledge |location=London |isbn=9780415728300}}</ref> na mayroong paglilipat sa [[electoral authoritarianism]].<ref>{{cite book | last1=Liebert |first1=Saltanat |last2=Condrey |first2=Stephen E. |last3=Goncharov |first3=Dmitry |title=Pampublikong Administrasyon sa mga Bansang Post-Komunista: Dating Unyong Sobyet, Central at Eastern Europe, at Mongolia |date= Setyembre 25, 2017 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-55269-1 |page=28 |url=https://books.google.com/books?id=TB03DwAAQBAJ |language=fil}}</ref > Pagkatapos ng [[2007 Russian legislative election|2007 elections]], nabuo ang isang four-party system na may [[United Russia]], [[Communist Party of the Russian Federation|Communist Party]], [[Liberal Democratic Party of Russia|Liberal Democratic Party]] at [[A Just Russia]]. Ang ibang mga partido ay hindi makakuha ng sapat na mga boto upang pumunta sa State Duma. Sa [[2016 Russian legislative election|2016 elections]] lang, dalawang partido, [[Rodina (political party)|Rodina]] at ang [[Civic Platform (Russia)|Civic Platform]], ang nakakuha ng isang upuan . Noong 2008, pagkatapos ng pag-ampon ng [[2008 na mga susog sa Konstitusyon ng Russia|mga susog sa Konstitusyon]], ang termino ng State Duma ay tinaasan mula apat hanggang limang taon. ====2010s==== Isang 2016 expose ng [[Dissernet]] ay nagpakita na isa sa siyam na miyembro ng State Duma ang nakakuha ng mga akademikong degree na may mga theses na malaki ang plagiarized at malamang na ghostwritten.<ref name=":0">{{Cite news|url=http ://www.slate.com/articles/news_and_politics/cover_story/2016/05/the_thriving_russian_black_market_in_dissertations_and_the_crusaders_fighting.html|title=The Craziest Black Market in Russia|last=Neyfakh|first=Leon|per20=22 May|balita language=en-US|issn=1091-2339|access-date=21 Hunyo 2020|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230022705/http://www./|archive-date=30 Disyembre 2016}}</ref> Noong 2018, nalaman na ang [[Gusali ng Estado Duma]] ay muling itatayo. Noong Marso 2019, nalaman na ang pagkukumpuni ay magsisimula sa Mayo 2019 at magtatapos sa Setyembre 2020. Sa panahong ito, ang State Duma ay pansamantalang nakalagay sa [[House of Unions]]. Bilang karagdagan, ipinakita ang draft ng bagong conference room, na magiging [[amphitheatre]].<ref>{{cite web|url=https://realty.ria.ru/20190307/1551627101.html| title=В Госдуме показали проект нового зала пленарных заседаний|trans-title=Nagpakita ang State Duma ng draft ng bagong plenaryo room|date=7 Marso 2019|access-date=21 Hunyo 2020|website=languRia=.ru|website=languRia }}</ref><ref>{{cite web|url=https://dailystorm.ru/news/predstavleny-eskizy-novogo-zala-zasedaniy-gosdumy|title=Представлены эскизы нового зала заседаний Г|trans-titleмы =Sketch ng bagong State Duma conference hall na ipinakita|date=7 Marso 2019|access-date=21 Hunyo 2020|website=Dailystorm.ru|language=ru}}</ref><ref>{{cite web|url= https://tass.ru/obschestvo/6197136|title=Ремонт зала в Госдуме планируют завершить к сентябрю 2020 года|date=7 Marso 2019|June 2website=201|access-date=201 |trans-title=Ang pagkukumpuni ng bulwagan sa State Duma ay binalak na matapos sa Setyembre 2020}}</ref> ==== 2020s ==== Pagkatapos ng [[2021 Russian legislative election|2021 elections]], bilang karagdagan sa apat na pangunahing partido, ang [[New People (political party)|New People]] party ay nahalal din sa State Duma. Kaya, sa unang pagkakataon mula noong 1999, nabuo ang isang limang partidong State Duma.<ref>{{Cite web|title=ЦИК утвердил окончательные итоги выборов в Госдуму|url=https://rg.ru/290 24/cik-utverdil-okonchatelnye-itogi-vyborov-v-gosdumu.html|access-date=2021-09-25|website=Российская Газета|date=24 Setyembre 2021 }}</ref> ==Mga Kapangyarihan ng Estado Duma == Ang State Duma ay may mga espesyal na kapangyarihan [[enumerated powers|enumerated]] ng [[Constitution of Russia]]. Sila ay: * Pahintulot sa paghirang ng [[Punong Ministro ng Russia]]. * Pagdinig ng mga taunang ulat mula sa Pamahalaan ng Russian Federation sa mga resulta ng trabaho nito, kabilang ang mga isyu na ibinangon ng State Duma. * Pagpapasya sa [[Motion of no confidence#Russia|issue of confidence]] sa [[Gobyerno ng Russia|Pamahalaan ng Russian Federation]]. * Paghirang at pagpapaalis ng Tagapangulo ng [[Central Bank of Russia]]. * Paghirang at pagpapaalis ng Tagapangulo at kalahati ng mga tagasuri ng Accounts Chamber. * Paghirang at pagtatanggal ng Komisyoner para sa [[Karapatang pantao sa Russia|Mga karapatang pantao]], na dapat kumilos ayon sa pederal na batas sa konstitusyon. * Anunsyo ng [[amnestiya]]. * Paghaharap ng mga kaso laban sa Pangulo ng Russian Federation para sa kanyang [[Impeachment in Russia|impeachment]] (nangangailangan ng dalawang-ikatlong mayorya). Ang Estado Duma ay nagpatibay ng mga utos sa mga isyu na may kaugnayan sa awtoridad nito sa pamamagitan ng Konstitusyon ng Russian Federation. == Halalan == [[File:Moon Jae-in sa Russian State Duma (2018-06-21) 15.jpg|thumb|Vyacheslav Volodin kasama ang South Korean President [[Moon Jae-in]] sa State Duma, 21 Hunyo 2018]] Ang legal na balangkas na ginamit upang ihalal si Duma ay nag-iba sa paglipas ng mga taon.<ref name=":1">{{Cite news|last=Herszenhorn|first=David M.|date=2013-01-02|title=Putin Orders Pagbabago sa Mga Panuntunan sa Halalan|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2013/01/03/world/europe/putin-orders-new-system-for- russian-parliamentary-elections.html|access-date=2021-09-28|issn=0362-4331}}</ref><ref name="History of the State Duma">{{Cite web|title=History of ang State Duma|url=http://duma.gov.ru/en/duma/about/history/information/|access-date=2021-09-28|website=The State Duma|language=en}}</ ref> Save to parliamentary [[2007 Russian legislative election|election of 2007]] at [[2011 Russian legislative election|election of 2011]] ang pinaghalong sistema ng [[parallel voting]] ay ginamit para ihalal ang Duma. Ang sistema ay naibalik noong Pebrero 2014 mula sa isang [[party-list na proporsyonal na representasyon]] na sistema na pinagtibay noong 2003 na may tumaas na [[Electoral threshold|threshold]] na 7% na ibinaba sa pagkakataong ito sa 5%.<ref name= "Kasaysayan ng Estado Duma"/><ref name=":1" /> === Mga nasasakupan === {{Pangunahing|Mga Constituencies ng Russia}} Ayon sa batas na pinagtibay noong 2014, ang teritoryo ng Russia ay nahahati sa mga nasasakupan na ginagamit para sa mga halalan ng mga nag-iisang kandidato sa bawat nasasakupan. Gayunpaman, ang isang "nagkaisang" constituency ay ginagamit para sa pamamahagi ng party-list.<ref>{{Cite web|date=February 14, 2014|title=Federal Law on Elections of Deputies to the State Duma of the Federal Assembly of ang Russian Federation|url=https://www.legislationline.org/download/id/6192/file/Law%20on%20Parliamentary%20Elections%20of%20the%20Russian%20Federation%20as%20of%20February%202014.pdf|url-status=dead|access-date=28 Setyembre 2021|archive-date=23 Oktubre 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023170830/https://www.legislationline.org/}}</ref> == Mga Pamamaraan == === Mga panukalang batas at batas === [[File:State Duma voting device.jpg|thumb|left|250px|Voting device]] Ang mga panukalang batas ng State Duma ay pinagtibay ng mayorya ng kabuuang bilang ng mga kinatawan ng Estado Duma, maliban kung ang isa pang pamamaraan ay naisip ng Konstitusyon. Ang lahat ng mga panukalang batas ay unang inaprubahan ng State Duma at higit pang pinagtatalunan at inaprubahan (o tinanggihan) ng Federation Council. Medyo ilang [[recorded vote|roll call vote]]s ang na-publish na tumutukoy sa mga boto ng indibidwal na kinatawan.<ref name=shocking/> Ang mga boto ng mga indibidwal ay naitala lamang kung ang pagboto ay bukas at ang elektronikong paraan ay ginagamit.< ref name=shocking>{{cite book|title=Shocking Mother Russia: Democratization, Social Rights, and Pension Reform in Russia, 1990-2001|first=Andrea|last=Chandler|year=2004|page=97|publisher=[ [University of Toronto Press]]|isbn=0-8020-8930-5|url=https://books.google.com/books?id=mMZf-2yawd8C&pg=PA97}}</ref> Bagama't hindi lahat ng boto ay opisyal na i-roll call ang mga boto, sa tuwing ang isang deputy ay elektronikong bumoto sa isang computer ay nagrerehistro ng boto ng indibidwal na representante.<ref>{{cite book |title=Paghahambing ng Post-Soviet Legislatures: A Theory of Institutional Design and Political Conflict |first=Joel M. | last=Ostrow |year=2000 |publisher=[[Ohio State University Press]] |pages=[https://archive.org/details/comparingpostsov0000ostr/page/24 24]–25 |isbn=0-8142-0841- X |lccn=99-059121 |url = https://archive.org/details/comparingpostsov0000ostr |url-access=registration}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{uncategorized}} 1xuxh4affa5lbc56knggmsbi13nroar 0 327720 2204684 2101836 2026-04-24T19:35:15Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204684 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Dorothy Day | image = Dorothy Day, 1916 (cropped).jpg | image_size = 200px | alt = | caption = Dorothy Day noong 1916 | birth_name = Dorothy Day | birth_date = 8 Nobyembre 1897 | birth_place = Brooklyn, [[New York]] sa [[Estados Unidos]] | death_date = 29 Nobyembre 1980 | death_place = | nationality = [[Amerikano]] | other_names = | occupation = [[mamamahayag]] | years_active = | known_for = | notable_works = }} Si '''Dorothy Day''' (8 Nobyembre 1897 - 29 Nobyembre 1980) ay isang Amerikanang [[mamamahayag]], [[Aktibismo|aktibista]] at lumipat sa [[Katolisismo ng Roma|Katolisismo]]. ==Unang yugto ng buhay== Ipinanganak si Dorothy Day noong Nobyembre 8, 1897 sa Brooklyn Heights sa [[Brooklyn]], [[Lungsod ng New York|New York]] sa [[Estados Unidos]]. Ang kanyang mga magulang ay sina John Day at Grace Satterlee Day. Mayroon siyang apat na kapatid.<ref name=":0">{{Cite web |title=The Life and Spirituality of Dorothy Day – Catholic Worker Movement |url=https://catholicworker.org/life-and-spirituality-dorothy-day/ |url-status=live |access-date=2024-03-09 |website=catholicworker.org}}</ref><ref name=":1" /><ref>{{Cite book|title=Dorothy Day Friend to the Forgotten|url=https://archive.org/details/dorothydayfriend0000debo|last=Kent|first=Deborah|date=1996|publisher=Eerdmans Books for Young Readers, Wm. B. Eerdmans Publishing Company|year=1996|isbn=0802852653|location=United Sates of America}}</ref> Kapag hindi inaalagaan ni Dorothy Day ang kanyang nakababatang kapatid ay binabasa niya ang mga gawa nina [[Victor Hugo|Hugo]], [[Charles Dickens|Dickens]], Stevenson, Cooper, [[Edgar Allan Poe|Poe]], at [[Sinclair Lewis]].<ref name=":0" /> Nakapag-enrol si Dorothy Day sa [[Unibersidad ng Illinois, Chicago|Unibersidad ng Illinois]] noong 1914 sa edad na 16 taong gulang dahil sa iskolarsip.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Noong 1918 ay nagsimulang magsanay si Dorothy Day ng pagiging nars sa Kings County Hospital sa Brooklyn noong siya'y 20 taong gulang.<ref name=":1" /> Sina Dorothy Day at Forster Battingham ay nagkaroon ng relasyon o ''common-law marriage''. Ipinanganak noong March 3, 1927 ang kanilang anak na pinangalanang Tamar Teresa.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ==Mamamahayag== Bilang malayang mamamahayag (Ingles: ''freelance journalist'') ay nagpunta si Dorothy Day sa [[Washington, D.C.|Washington]] noong 1932 para isulat ang nangyayaring ''National Hunger March'' doon kung saan 3,000 na walang trabahong kalalakihan ang nasa kalsada nang dalawang araw at gabi habang naghihintay ng permisong makapagmartsa para tumawag ng atensiyon sa kanilang pangangailangan ng tulong ng gobyerno.<ref name=":2" /> ===''Catholic Worker''=== Itinatag nina Dorothy Day at Peter Maurin ang ''Catholic Worker'' noong 1933 na naglathala ng unang isyu noong Mayo 1, 1933 na mayroong 2,500 na kopya.<ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name=":0" /> Umabot sa 190,000 ang subskripsiyon sa ''Catholic Worker'' noong 1938 bagamat bumaba ito sa 50,000 noong 1942 dahil sa pagsasapubliko ni Day ng kanyang mga puna tungkol sa digmaan.<ref name=":4" /> Naglalaman din ito ng mga artikulo na hindi kasiya-siya sa Simbahang Katolika.<ref name=":5">{{Cite web |last=Glickstein |first=Hannah |date=2023-11-03 |title=Let’s not canonize Dorothy Day |url=https://catholicherald.co.uk/lets-not-canonize-dorothy-day/ |url-status=live |access-date=2024-03-10 |website=Catholic Herald |language=}}</ref> ==Aktibista== Dahil sa isang protesta para sa pagboto ng mga kababaihan ay nasintensiyahan si Dorothy Day ng 30 na araw ng pagkakulong. Habang papunta siya sa isang malawakang protesta para sa kapayapan noong sumunod na taon ay sinaktan naman siya sa tadyang ng isang pulis.<ref name=":4">{{Cite web |last=Anglada |first=Eric |date=June 17, 2020 |title=New biography chronicles Dorothy Day's astonishing life in detail |url=https://www.ncronline.org/opinion/new-biography-chronicles-dorothy-days-astonishing-life-detail |url-status=live |access-date=2024-03-10 |website=National Catholic Reporter |language=}}</ref> Nanatiling pasipista si Dorothy Day noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig na naging dahilan para mangalap ng impormasyon tungkol kay Day na umabot sa tatlong dekada ang ''Federal Bureau of Investigation''.<ref name=":4" /> ==Paglipat sa Katolisismo== Pinabinyagan ni Dorothy Day ang anak nila ni Battingham na si Tamara bilang [[Simbahang Katolikong Romano|Katoliko]] sa kabila ng matinding pagtutol ni Battingham.<ref name=":2" /> Noong Disyembre 1927 ay nagpabinyag din si Dorothy Day bilang Katoliko sa isang nayon sa Tottenville sa [[Staten Island]] sa [[Lungsod ng New York|New York]] sa tulong ng isang madre at apat na pari.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Noong 1932 nang nagtungo si Dorothy Day sa [[Washington, D.C.|Washington]] para isulat ang nangyayaring ''National Hunger March'' ay nagpunta siya sa Pambansang Dambana ng [[Kalinis-linisang Paglilihi|Imakulada Konsepsiyon]] (Ingles: ''National Shrine of the Immaculate Conception'') para humiling sa Diyos na ipakita sa kanya kung paano maging higit na aktibo sa pagpapagaan ng pagdurusa na kanyang nakikita noong panahon ng [[Depresyon ng Dekada 1930|Depresyon]].<ref name=":2" /> Pagbalik ni Dorothy Day sa [[Lungsod ng New York|New York]] ay nakilala niya si Peter Maurin noong Disyembre 9, 1932. Naengganyo si Day sa mga sinasabi ni Maurin lalo na sa mga tanong nito tungkol sa pagdurusa ng tao, ang kaalaman nito sa Katolisismo at ang paniniwala nito sa kahalagahan ng edukasyon para sa pagbabago sa lipunan. Dahil sa pagiging mamamahayag ni Day ay naakit ito sa mga plano ni Maurin para sa isang pahayagang Katoliko na tutugon sa mga mahahalagang isyu ng simbahan at ng mundo. Itinuring ni Dorothy Day na ang tunay na paglipat niya sa Katolisismo ay noong araw na nakilala niya si Peter Maurin.<ref name=":2" /> ==''Catholic Worker Movement''== Itinatag nina Dorothy Day at Peter Maurin ang ''Catholic Worker Movement''.<ref name=":3">{{Cite web |title=Dorothy Day – Catholic Worker Movement |url=https://catholicworker.org/dorothy-day/ |url-status=live |access-date=2024-03-10 |website=catholicworker.org}}</ref> Mayroong tinatayang 203 na komunidad ang ''Catholic Worker'' at malapit sa 250 na mga bahay ng mabuting pakikitungo (Ingles: ''houses of hospitality'') ang naitayo bilang tugon sa mga pangangailangan ng mga nagugutom at naghihikahos na mga tao.<ref name=":3" /><ref name=":5" /> Walang iniwang anumang tuntunin o direksyon para sa mga komunidad ng ''Catholic Worker'' si Dorothy Day subalit ang isinasabuhay at itinataguyod niyang tuntunin ay nakapaloob sa [[Ebanghelyo]] lalo na sa [[Sermon sa Bundok]] at sa [[Ebanghelyo ni Mateo|kabanata 25]] ng [[Mateo ang Apostol|Mateo]].<ref name=":3" /> ==Kamatayan== Noong Setyembre 1976 ay nagkaroon ng banayad na atake sa puso si Dorothy Day na sinundan ng malubhang atake sa puso noong 1977. Namatay siya noong Nobyembre 29, 1980 sa [[Manhattan|Lower Manhattan]] sa edad na 83 taong gulang.<ref name=":1">{{Cite web |last=Miller |first=William |date=2022-12-08 |title=Dorothy Day’s obituary from 1980: ‘All Was Grace’ |url=https://www.americamagazine.org/faith/2022/12/08/dorothy-day-obituary-miller-244286 |url-status=live |access-date=2024-03-09 |website=America Magazine |language=}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Lefevere |first=Patricia |date=November 26, 2020 |title=The rumble in Dorothy Day's soul still quakes 40 years after her death |url=https://www.ncronline.org/opinion/guest-voices/rumble-dorothy-days-soul-still-quakes-40-years-after-her-death |url-status=live |access-date=2024-03-09 |website=National Catholic Reporter |language=}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://catholicworker.org/dorothy-day/ Si Dorothy Day sa ''Catholic Worker Movement''] * [https://catholicworker.org/pre30s-html/ Mga unang katha ni Dorothy Day] * [https://catholicworker.org/dorothy-day/dorothy-day-writing/ Mga sinulat ni Dorothy Day] [[Kategorya:Mga manunulat mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga mamamahayag mula sa Estados Unidos]] 2pp98b9uvsenylgym4xclbqjfzfsrk6 0 327861 2204682 2199655 2026-04-24T19:33:03Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204682 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{MOS|date=Marso 2024}} {{cleanup|date=Marso 2024|reason=Kailangan ayusin ang pagkakasulat at balarila. Kailangan din isalin ang mga banyagang salita.}} }}{{Infobox military person|honorific_prefix=|name=Binibining Triệu|honorific_suffix=|native_name={{lang|vi|Triệu Ẩu}} ({{lang|vi-Hani|{{linktext|趙|嫗}}}}); {{lang|vi|Bà Triệu}} ({{lang|vi-Hani|婆趙}})|native_name_lang=|image=Ba trieu cuoi voi.jpg|caption=[[Đông Hồ painting]] depiction of Lady Triệu|birth_date=8 November 226|death_date=4 April 248 (aged 22)|birth_place=[[Yên Định District]], [[Jiuzhen]], [[Jiaozhou (region)|Jiaozhou]]|death_place=[[Hậu Lộc District]], [[Jiuzhen]], [[Jiaozhou (region)|Jiaozhou]]|placeofburial=Tùng mountain (Triệu Lộc Commune, [[Hậu Lộc District]], nowaday [[Thanh Hóa province]])|placeofburial_label=|placeofburial_coordinates=<!-- {{Coord|LAT|LONG|display=inline,title}} -->|nickname=|birth_name=|allegiance=|branch=|serviceyears=|rank=|servicenumber=|unit=|commands=|battles=|battles_label=|awards=|relations=|laterwork=|signature=}} {{Infobox Chinese|title=Lady Triệu|qn=Bà Triệu<br>Triệu Ẩu|chunom=婆趙|chuhan=趙嫗}} Si '''Binibining Triệu''' (Vietnamese: Bà Triệu, [ɓàː t͡ɕiə̂ˀu], Chữ Nôm: 婆趙 226 - 248) o '''Triệu Ẩu''' siglo Vietnam na pinamamahalaan, para sa isang panahon , upang labanan ang pamumuno ng Chinese Eastern Wu dynasty. Tinatawag din siyang Triệu Thị Trinh, bagama't hindi alam ang kanyang aktwal na pangalan. Siya ay sinipi na nagsasabing, "Gusto kong sumakay sa mga bagyo, pumatay ng mga orca sa bukas na dagat, palayasin ang mga aggressor, muling sakupin ang bansa, alisin ang mga ugnayan ng pagkaalipin, at hindi kailanman yumuko ang aking likod upang maging asawa ng sinumang lalaki. " Ang pag-aalsa ng Binibining Triệu ay karaniwang inilalarawan sa modernong Vietnamese National History bilang isa sa maraming mga kabanata na bumubuo ng isang "mahabang pambansang pakikibaka para sa kalayaan upang wakasan ang dayuhang dominasyon." Kilala rin siya bilang Lệ Hải Bà Vương (chữ Hán: 麗海婆王, lit. "magandang sea's lady king").<ref>Minh Thảo Phạm (2003). ''Chuyện các bà hoàng trong lịch sử Việt Nam'' (in Vietnamese). Nhà xuất bản Văn hóa thông tin. Archived from the original on 2023-12-04. Retrieved 2023-10-30.</ref> == Background == Noong 226, nagpadala si Sun Quan ng 3,000 tropa upang muling igiit ang direktang kontrol ng mga Tsino sa Jiaozhi at upang lipulin din ang pamilyang Shi Xie . Hinuli at pinugutan ng mga pwersa ni Sun Quan si Shi Hui kasama ang lahat ng kanyang pamilya, pagkatapos ay nilusob si Jiuzhen at pinatay ang sampung libong tao, kasama ang mga nabubuhay na miyembro ng pamilya ni Shi Xie. {{Sfn|Kiernan|2019}} Hinati ni Sun Quan ang Jiaozhi sa dalawang magkahiwalay na lalawigan, ang Jiaozhou at Guangzhou. {{Sfn|Taylor|1983}} Noong 231, nagpadala muli ang Eastern Wu ng isang heneral sa Jiuzhen upang "lipulin at patahimikin ang mga barbarous na tribo ng Yue ." {{Sfn|Kiernan|2019}} == Talambuhay == Noong 248, ang mga tao ng Jiaozhi at Jiuzhen na distrito ng Jiaozhou province ay naghimagsik laban sa Wu Chinese. Isang lokal na babae na nagngangalang Triệu Ẩu sa Jiuzhen ang nanguna sa paghihimagsik, na sinundan ng isang daang pinuno na namuno sa limampung libong pamilya sa kanyang pag-aalsa. {{Sfn|Kiernan|2019}} Ipinadala ng Eastern Wu si Lu Yin upang harapin ang mga rebelde, at pinatay si Binibining Trieu pagkatapos ng ilang buwang pakikidigma. {{Sfn|Kiernan|2019}} {{Sfn|Taylor|1983}} Bagama't hindi binanggit ng mga rekord ng Tsino si Binibining Trieu, inilarawan siya ni Le Tac, isang iskolar na Vietnamese noong ika-13 siglo na ipinatapon sa [[Dinastiyang Yuan|Yuan China]] sa kanyang Annan zhilue bilang isang babae na may isang [[Yarda|bakuran]] na dibdib at nakipaglaban sa isang elepante sa labanan. {{Sfn|Taylor|1983}} Nagtalo si KW Taylor na "ang paglaban ng Binibining Trieu ay para sa kanila (Intsik) ay isang uri lamang ng matigas na barbarismo na nawasak bilang isang bagay at walang interes sa kasaysayan." {{Sfn|Taylor|1983}} Isinasaad ni Catherine Churchman (2016) na nagkakamali si Taylor tungkol sa mga rekord ng Tsino na hindi siya binanggit. Ayon kay Churchman, ang pinakamatanda at pinakadetalyadong talaan ng Binibining Trieu ay nagmula sa ''Jiaozhou ji'' ng Liu Xinqi, at sinipi sa ''Taiping Yulan'' (c. 980), na siyang pinagmulang teksto para sa lahat ng kasunod na mga account. {{Sfn|Churchman|2016}} == Tingnan din == * [[:en:History_of_Vietnam|History of Vietnam]] * [[:en:Trưng_Sisters|Trưng Sisters]] * [[:en:Bùi_Thị_Xuân|Bùi Thị Xuân]] * [[:en:Matriarchy|Matriarchy]] == Sanggunian == <references /> === Bibliograpiya ===  {{refbegin}} *{{cite book|last=Churchman|first=Catherine|year=2016|title=The People Between the Rivers: The Rise and Fall of a Bronze Drum Culture, 200–750 CE|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-1-442-25861-7}} * {{cite book|last=Kiernan|first=Ben|year=2019|title=Việt Nam: a history from earliest time to the present|url=https://archive.org/details/vietnamhistoryfr0000kier|publisher=[[Oxford University Press]]}} * {{cite book|title=Vietnamese Tradition on Trial, 1920-1945|url=https://archive.org/details/vietnamesetradit0000davi|first=David G.|last=Marr|publisher=University of California Press|year=1984|isbn=0-520-05081-9}} * {{cite book|title=Vietnam, a Long History|first=Khac Vien|last=Nguyen|publisher=Gioi Publishers|year=2002}} *{{cite book|last=Taylor|first=K. W.|year=1983|title=The Birth of Vietnam|url=https://archive.org/details/birthofvietnam0000tayl|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-07417-0}} *{{cite book|last=Rydstrøm|first=Helle|year=2003|title=Embodying Morality: Growing Up in Rural Northern Vietnam|url=https://archive.org/details/embodyingmoralit0000ryds|publisher=University of Hawaii Press}} {{Refend}} [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Biyetnames]] [[Kategorya:Kasaysayan ng Vietnam]] nn79ho023as211341fgiojro9la98f1 0 327932 2204712 2103499 2026-04-24T19:52:59Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204712 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{unreferenced|date=Marso 2024}} {{MOS|date=Marso 2024}} {{cleanup|date=Marso 2024|reason=Kailangan ayusin ang pagkakasulat at balarila. Kailangan din isalin ang mga banyagang salita}} }} {{Infobox person|image=A N Antonovych Kateryna.jpg|caption=|death_cause=|birth_date=23 October 1884|name=Kateryna Antonovych|birth_place=[[Kharkiv]], [[Russian Empire]]|death_date={{death date and age|1975|2|22|1884|10|23|df=y}}|education=[[Kharkiv State School of Art]] (part), [[First Pavlov State Medical University of St. Petersburg|Medical Institute for Women]]|death_place=[[Winnipeg]], Canada|nationality=[[Ukrainians|Ukrainian]]|occupation=artista}} Si Kateryna Mykhaylivna Antonovych (née Serebryakova Ukrainian: Katerina Mikhaylivna Antonovich (Serebryakova); 23 Oktubre 1884 - 22 Pebrero 1975) ay isang Ukrainian na artista, ilustrador ng aklat pambata at propesor ng kasaysayan ng sining. Aktibo siya sa mga organisasyon ng kababaihan at komunidad ng Ukrainian. == Buhay == Si Kateryna Serebryakova ay ipinanganak noong 1884 sa Kharkiv. Nag-aral siya sa Kharkiv State School of Art ngunit hindi nagtapos. Nang maglaon ay pumasok siya sa kursong natural science sa First Pavlov State Medical University of St. Petersburg (noon ay Medical Institute for Women) at nag-aral ng apat na taon. Interesado sa pulitika ng Ukrainian mula sa murang edad, naging miyembro siya ng Ukrainian Revolutionary Party (RUP). Matapos ang kanyang kasal kay Dmitro Antonovych, lumipat siya sa Kyiv kung saan nag-aral siya sa mga klase ng mga pintor na sina Vasyl Krychevsky at Mykhailo Boychuk sa National Academy of Visual Arts and Architecture. Nang maglaon ay nagturo siya ng pagguhit sa Rzhyshchev Pedagogical Institute at naglarawan ng ilang mga libro ng mga bata. [[Talaksan:Museum_of_the_Liberation_Struggle_of_Ukraine_in_Prague.webp|left|thumb| Postcard ng Museum of the Liberation Struggle ng Ukraine sa Prague na kinunan bago magtrabaho doon si Antonovych]] Noong 1923, kasama ang kanyang asawa at mga anak, sina Marko, <ref name="usbombprague">{{Cite web |title=Antonovych, Marko |url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CA%5CN%5CAntonovychMarko.htm#:~:text=Antonovych,%20Marko%20%5B%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87,%20%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE,Dmytro%20Antonovych%20and%20Kateryna%20Antonovych, |access-date=29 March 2022 |website=www.encyclopediaofukraine.com}}</ref> Mykhailo <ref>{{Cite web |title=Antonovych, Mykhailo |url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CA%5CN%5CAntonovychMykhailo.htm |access-date=29 March 2022 |website=www.encyclopediaofukraine.com}}</ref> at {{Interlanguage link|Антонович-Рудницька Марина Дмитрівна|uk}}, lumipat si Antonovych sa [[Praga|Prague]], kung saan ipinagpatuloy niya ang kanyang artistikong pagsasanay sa Ukrainian Studio of Plastic Arts (kilala bilang Ukrainian Academy). <ref>{{Cite journal |last=Mudrak |first=Myroslava M. |date=1990 |title=The Ukrainian Studio of Plastic Arts in Prague and the Art of Jan Kulec |url=https://www.jstor.org/stable/777178 |journal=Art Journal |volume=49 |issue=1 |pages=36–43 |doi=10.2307/777178 |issn=0004-3249 |jstor=777178}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web |title=Antonovych Kateryna |url=http://en.uartlib.org/ukrainian-artists/antonovych-kateryna/ |access-date=22 March 2022 |website=Ukrainian Art Library |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Ukrainian Studio of Plastic Arts |url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CU%5CK%5CUkrainianStudioofPlasticArts.htm |access-date=22 March 2022 |website=www.encyclopediaofukraine.com}}</ref> Noong 1927 nagsimula siyang magtrabaho sa {{Interlanguage link|Museum of Ukraine's Struggle for Independence|uk|Музей визвольної боротьби України (Прага)}} sa Prague. Nagtrabaho siya doon hanggang 1944 at noong sumunod na Pebrero ang museo ay binomba ng United States Army Air Forces na nag-aakalang binobomba nila ang German city of Dresden. <ref>{{Cite web |title=Бомбардуванням Праги у 1945 році був зруйнований Музей визвольної боротьби України |url=https://www.radiosvoboda.org/a/muzej-vyzvolnoji-borotby-u-prazi/30442089.html |access-date=29 March 2022 |website=Радіо Свобода |language=uk}}</ref> Tumulong siya sa pag-edit ng magasing pambata na ''Nashym ditiam'' ( ''Para sa Ating mga Bata'' ) at pinamunuan ang Committee on the Ukrainian Children's Orphanage sa Podëbrady mula 1929 hanggang 1939. <ref name=":2" /> Ipinakita ni Antonovych ang kanyang mga likhang sining sa Prague, Berlin at Roma. Lumipat si Antonovych sa [[Canada]] upang sumama sa kanyang anak na babae sa pagitan ng 1945 at 1949. Noong 1954 binuksan niya ang kanyang sariling pagguhit at pagpipinta ng paaralan sa [[Winnipeg]], [[Manitoba]] at nagtrabaho doon hanggang sa kanyang kamatayan noong 1975. <ref name=":2">{{Cite web |title=Antonovych Kateryna |url=http://en.uartlib.org/ukrainian-artists/antonovych-kateryna/ |access-date=22 March 2022 |website=Ukrainian Art Library |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://en.uartlib.org/ukrainian-artists/antonovych-kateryna/ "Antonovych Kateryna"]. ''Ukrainian Art Library''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">22 March</span> 2022</span>.</cite></ref> <ref name=":0">{{Cite web |title=Antonovych, Kateryna |url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CA%5CN%5CAntonovychKateryna.htm |access-date=22 March 2022 |website=www.encyclopediaofukraine.com}}</ref> == Trabaho == Nagtrabaho si Antonovych sa iba't ibang media, na gumagawa ng mga landscape ng langis, pastel, watercolor, at mga guhit. <ref name=":2">{{Cite web |title=Antonovych Kateryna |url=http://en.uartlib.org/ukrainian-artists/antonovych-kateryna/ |access-date=22 March 2022 |website=Ukrainian Art Library |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://en.uartlib.org/ukrainian-artists/antonovych-kateryna/ "Antonovych Kateryna"]. ''Ukrainian Art Library''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">22 March</span> 2022</span>.</cite></ref> Naglarawan siya ng mga librong pambata, mga aklat-aralin sa paaralan at mga magasin. Bilang aktibong miyembro ng ilang Ukrainian academic, community at women's organizations, regular siyang nag-ambag sa Ukrainian press. Noong 1917, kasama ang kanyang asawang si Dmitro, na-edit ni Antonovych ang magazine ng mga bata na ''[[Voloshky]]'' ( ''Cornflowers'' ). Si Antonovych ay nagpinta ng isang serye ng mga larawan ng mga kultural na figure kabilang sina Bernard Berenson, Mykhailo Hrushevskyi, Mykola Sadovskyi, at [[Taras Shevchenko]] . <ref name=":2">{{Cite web |title=Antonovych Kateryna |url=http://en.uartlib.org/ukrainian-artists/antonovych-kateryna/ |access-date=22 March 2022 |website=Ukrainian Art Library |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://en.uartlib.org/ukrainian-artists/antonovych-kateryna/ "Antonovych Kateryna"]. ''Ukrainian Art Library''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">22 March</span> 2022</span>.</cite></ref> Noong 1954, lumikha si Antonovych ng album ng mga kasuotang katutubong Ukrainian na pinamagatang ''Ukrayinskyj narodnij odyah (Kasuotang Katutubong Ukrainian)'' na inilathala ng Samahan ng Kababaihang Ukrainian ng Canada. Inilalarawan ng album ang mga katutubong kasuotan na isinusuot ng mga babaeng Ukrainian sa Ukraine at sa ibang bansa. Inilarawan ni Antonovych ang bawat bahagi ng kasuutan, kasama ang mga sample ng damit mula sa panahon ng Cossack, at nag-alok ng isang maikling makasaysayang buod ng kulturang Ukrainian. <ref>{{Cite journal |last=Rudnyckyj |first=J. B. |date=1956 |title=Review of Kateryna Antonovych: Ukrayinskyj narodnij odyah (Ukrainian Folk Costume) |url=https://www.jstor.org/stable/4317586 |journal=Midwest Folklore |volume=6 |issue=3 |pages=173 |issn=0544-0750 |jstor=4317586}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Антонович К. М. Український одяг (1976) |url=http://irbis-nbuv.gov.ua/ulib/item/UKR0009262 |access-date=29 March 2022 |website=irbis-nbuv.gov.ua}}</ref> Inayos ni Antonovych ang mga guhit para sa magazine ''na Veselka'' ( ''Rainbow'' ) at na-edit ang mga pagsasalin ng iba't ibang mga fairy tale. Kasama sa isyu ng ''Veselka'' noong Setyembre 1955 ang kanyang mga guhit para sa tulang "Two Suns". Sa artikulo, si Antonovych ay tinukoy bilang isang lola at pinasalamatan sa kanyang trabaho: <ref name=":3" /><blockquote>''Gustung-gusto ni Mrs Antonovych ang mga batang Ukrainiano, at kami, ang mga bata, ay nagpapasalamat sa aming mahal na Lola para sa kanyang mga ilustrasyon at mga kwentong engkanto.'' ''Napaka-interesante para sa amin na malaman ang tungkol sa magazine ng aming pagkabata na Voloshky.'' ''Nais namin si Mrs. Kateryna Antonovych ng marami pang taon ng buhay sa kalusugan at kagalakan! ''</blockquote>Ang mga larawan at tanawin ni Antonovych ay ipinakita sa [[Canada]] at sa [[Estados Unidos]] . <ref name=":0">{{Cite web |title=Antonovych, Kateryna |url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CA%5CN%5CAntonovychKateryna.htm |access-date=22 March 2022 |website=www.encyclopediaofukraine.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CA%5CN%5CAntonovychKateryna.htm "Antonovych, Kateryna"]. ''www.encyclopediaofukraine.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">22 March</span> 2022</span>.</cite></ref> == Tingnan din == === Mga archive === Mayroong Kateryna Antonovych fonds sa Library and Archives Canada . <ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=Kateryna Antonovych fonds description at Library and Archives Canada |url=http://central.bac-lac.gc.ca/.redirect?app=fonandcol&id=97649&lang=eng |archive-url= |archive-date= |access-date=November 24, 2022 |website=}}</ref> Ang archival reference number ay R4695. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Cite web |title=Antonovych, Kateryna |url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CA%5CN%5CAntonovychKateryna.htm |access-date=22 March 2022 |website=www.encyclopediaofukraine.com}} {{Cite book|location=Winnipeg|publisher=University of Manitoba Press|last=Bumsted|first=J. M.|title=Dictionary of Manitoba Biography|url=https://archive.org/details/isbn_9790887551696|year=1999|isbn=9780887551697|language=en}} {{Cite web |title=Кримська Свiтлиця :: Текст статти "КРИМСЬКІ СПОГАДИ КАТЕРИНИ АНТОНОВИЧ" |url=http://svitlytsia.crimea.ua/?section=article&artID=714 |access-date=22 March 2022 |website=svitlytsia.crimea.ua}} {{Authority control}} [[Kategorya:Namatay noong 1975]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1884]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] kuwes80zygioarwtmd71jc1a8wetu8u 0 329524 2204719 2182792 2026-04-24T20:00:08Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 3 books for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204719 wikitext text/x-wiki {{cleanup|date=Hunyo 2024|reason=Kailangan ayusin ang pagkakasalin at balarila. Kailangan din na isalin ang mga banyagang salita.}} {{Infobox Writer |image=Stephen King, Comicon.jpg |caption=King in 2007 | pseudonym = {{flatlist| * [[Richard Bachman]] * John Swithen * Beryl Evans }} | birth_name = Stephen Edwin King | birth_date = {{birth date and age|1947|9|21}} | birth_place = [[Portland, Maine|Portland]], [[Maine]], U.S.<!--As per WP:LINKDIRECT and Template:infobox person, birthplace indicates city, state, then country. No need to spell out "United States; 'U.S.' is fine.--> | occupation = Author | period = 1967–kasalukuyan | genre = {{flatlist| * [[Horror fiction|Horror]] * [[Fantasy fiction|fantasy]] * [[supernatural fiction]] * [[Drama (fiction)|drama]] * [[Gothic fiction|gothic]] * [[genre fiction]] * [[dark fantasy]] * [[post-apocalyptic fiction]] * [[crime fiction]] * [[Suspense fiction|suspense]] * [[Thriller fiction|thriller]] }} | alma_mater = [[University of Maine]] ([[Bachelor of Arts|BA]]) | movement = | spouse = {{marriage|[[Tabitha King|Tabitha Spruce]]|1971}} | children = 3, including [[Joe Hill (writer)|Joe]] and [[Owen King|Owen]] | signature = Stephen King Signature.svg }} Si '''Stephen Edwin King''' (ipinanganak noong Setyembre 21, 1947) ay isang Amerikanong may-akda. Tinaguriang "'''Hari ng Horror'''",<ref name="te2">{{cite news |author1=K.S.C. |date=September 7, 2017 |title=Why Stephen King's novels still resonate |newspaper=[[The Economist]] |url=https://www.economist.com/blogs/prospero/2017/09/subverting-american-dream |url-status=live |access-date=September 9, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170909015350/https://www.economist.com/blogs/prospero/2017/09/subverting-american-dream |archive-date=September 9, 2017}}</ref> sumulat siya ng mga akdang pumapasok sa iba't ibang genre tulad ng suspense, krimen, [[Kathang-isip na pang-agham|science-fiction]], [[fantasy]], at misteryo.<ref>Breznican, Anthony (September 3, 2019).[https://www.nytimes.com/2019/09/03/books/stephen-king-interview-the-institute.html "Life Is Imitating Stephen King's Art, and That Scares Him"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190903151422/https://www.nytimes.com/2019/09/03/books/stephen-king-interview-the-institute.html|date=September 3, 2019}}. [[New York Times]]. Retrieved September 3, 2019.</ref> Nakapagsulat din siya ng mahigit-kumulang 200 maikling kwento, karamihan sa mga ito ay nai-publish sa mga koleksyon.<ref name="Thrillist2">Jackson, Dan (February 18, 2016). [https://www.thrillist.com/entertainment/nation/stephen-king-books-a-beginners-guide "A Beginner's Guide to Stephen King Books"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190207020140/https://www.thrillist.com/entertainment/nation/stephen-king-books-a-beginners-guide|date=February 7, 2019}}. [[Thrillist]]. Retrieved February 5, 2019.</ref> Ang kanyang debut na Carrie (1974) ang nagpasikat sa kanya sa genre ng horror. Ang Different Seasons (1982), isang koleksyon ng apat na nobela, ang unang malaking pag-alis niya mula sa genre na iyon. Ilan sa mga pelikulang salin sa kanyang fiction ay ang Carrie, Christine, The Shining, The Dead Zone, Stand by Me, Misery, Dolores Claiborne, The Shawshank Redemption, The Green Mile, at It. Gumamit siya ng pseudonym na Richard Bachman at nagsulat ng mga akda kasama ang iba pang mga may-akda, lalo na ang kanyang kaibigan na si Peter Straub, at ang kanyang mga anak na sina Joe Hill at Owen King. Sumulat din siya ng nonfiction, partikular ang On Writing: A Memoir of the Craft. Ilang mga akda ni King ang nanalo ng Bram Stoker at August Derleth Awards. Kinilala rin siya sa kanyang malawak na kontribusyon sa panitikan, kabilang ang 2003 Medal for Distinguished Contribution to American Letters,<ref name="natbook2">{{cite web |date=2003 |title=Distinguished Contribution to American Letters |url=http://www.nationalbook.org/amerletters.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110310053959/http://www.nationalbook.org/amerletters.html |archive-date=March 10, 2011 |access-date=March 11, 2011 |website=National Book Foundation}}</ref><ref name="NBA2">{{Cite news |date=2003 |title=Stephen King Accepts the Medal for Distinguished Contribution to American Letters |work=[[National Book Foundation]] |url=https://www.nationalbook.org/tag/stephen-king/}}</ref> ang 2007 Grand Master Award mula sa Mystery Writers of America,<ref>{{cite web |title=FORUMS du CLUB STEPHEN KING (CSK) |url=http://clubstephenkinglille.forumactif.com/t1133-recompenses-litteraires-de-stephen-king |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120222211549/http://clubstephenkinglille.forumactif.com/t1133-recompenses-litteraires-de-stephen-king |archive-date=February 22, 2012 |access-date=March 8, 2012 |website=Forum Stephen King}}</ref> at ang 2014 National Medal of Arts.<ref name="auto42">{{Cite web |title=Stephen King |url=https://www.arts.gov/honors/medals/stephen-king |website=www.arts.gov}}</ref> Tinawag ni Joyce Carol Oates si King na "isang brilliantly rooted, psychologically 'realistic' na manunulat". == Mga Parangal at honors == {{Pangunahin|List of awards and nominations received by Stephen King}} <div class="div-col "> * [[August Derleth Award]], awarded by the [[British Fantasy Society]] ** 1981: Special Award<ref name="British Fantasy Society">[http://www.fantasticfiction.co.uk/awards/british_fantasy_society.htm British Fantasy Society Awards] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110516130519/http://www.fantasticfiction.co.uk/awards/british_fantasy_society.htm|date=May 16, 2011}}, Fantastic Fiction. Retrieved March 11, 2011.</ref> ** 1982: ''[[Cujo]]'''<ref>{{Cite web |title=sfadb: British Fantasy Awards 1982 |url=https://www.sfadb.com/British_Fantasy_Awards_1982 |website=www.sfadb.com}}</ref> ** 1987: ''[[It (novel)|It]]''<ref name="auto">{{Cite web |title=sfadb: British Fantasy Awards 1987 |url=https://www.sfadb.com/British_Fantasy_Awards_1987 |access-date=May 25, 2023 |website=www.sfadb.com}}</ref> ** 1999: ''[[Bag of Bones]]''<ref>{{Cite web |title=sfadb: British Fantasy Awards 1999 |url=https://www.sfadb.com/British_Fantasy_Awards_1999 |website=www.sfadb.com}}</ref> ** 2005: ''[[The Dark Tower VII: The Dark Tower]]''<ref>{{Cite web |title=sfadb: British Fantasy Awards 2005 |url=https://www.sfadb.com/British_Fantasy_Awards_2005 |website=www.sfadb.com}}</ref> *** British Fantasy Award For Best Short Fiction *** 1983: "[[The Breathing Method]]"<ref name="auto1">{{Cite web |date=1983 |title=British Fantasy Awards 1983 |url=https://www.sfadb.com/British_Fantasy_Awards_1983 |website=www.sfadb.com}}</ref> * Balrog Award Best Collection / Anthology 1980: ''[[Night Shift (short story collection)|Night Shift]]'' * Black Quill Award Best Dark Genre Novel 2009: ''Duma Key'' * [[Bram Stoker Award]], awarded by the [[Horror Writers Association]] ** Best Novel *** 1987: ''[[Misery (novel)|Misery]]''.<ref name="auto2">{{Cite web |title=1987 Bram Stoker Award Nominees & Winners – The Bram Stoker Awards |url=https://www.thebramstokerawards.com/uncategorized/1987-bram-stoker-award-nominees-winner/ |access-date=May 6, 2023 |language=en-US}}</ref> *** 1996: ''[[The Green Mile (novel)|The Green Mile]]''<ref>{{Cite web |title=1996 Bram Stoker Award Nominees & Winners – The Bram Stoker Awards |url=https://www.thebramstokerawards.com/uncategorized/1996-bram-stoker-award-winners-nominees/ |access-date=May 6, 2023 |language=en-US}}</ref> *** 1998: ''Bag of Bones''<ref>{{Cite web |title=1998 Bram Stoker Award Nominees & Winners – The Bram Stoker Awards |url=https://www.thebramstokerawards.com/uncategorized/1998-bram-stoker-award-winners-nominees/ |language=en-US}}</ref> *** 2006: ''[[Lisey's Story]]''<ref>{{Cite web |title=2006 Bram Stoker Award Nominees & Winners – The Bram Stoker Awards |url=https://www.thebramstokerawards.com/uncategorized/2006-bram-stoker-award-winners-nominees/ |language=en-US}}</ref> *** 2008: ''[[Duma Key]]''<ref>{{Cite web |title=2008 Bram Stoker Award Nominees & Winners – The Bram Stoker Awards |url=https://www.thebramstokerawards.com/uncategorized/2008-bram-stoker-award-winners-nominees-2/ |language=en-US}}</ref> *** 2013: ''[[Doctor Sleep (novel)|Doctor Sleep]]''<ref>[http://horror.org/winners-2013-bram-stoker-awards/ "The Winners of the 2013 Bram Stoker Awards"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140606044440/http://horror.org/winners-2013-bram-stoker-awards/|date=June 6, 2014}}. Horror Writers Association. May 11, 2014.</ref> ** Best Fiction Collection *** 1990: ''[[Four Past Midnight]]''<ref name="Bram Stoker Awards">[http://www.horror.org/stokerwinnom.htm Bram Stoker Awards] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080113132337/http://www.horror.org/stokerwinnom.htm|date=January 13, 2008}}, Horror Writer's Association. Retrieved April 13, 2011.</ref> *** 2009: ''[[Just After Sunset]]'' *** 2011: ''[[Full Dark, No Stars]]'' ** Best Short Fiction *** 1995: "[[Lunch at the Gotham Café]]"<ref>{{cite web |title=1995 Bram Stoker Award Winners & Nominees |url=https://www.thebramstokerawards.com/uncategorized/1995-bram-stoker-award-winners-nominees/}}</ref> *** 2000: "[[Riding the Bullet]]"<ref name="Bram Stoker Awards" /> *** 2011:"[[Herman Wouk is Still Alive]]"<ref>{{cite web |date=April 1, 2012 |title=Horror Writers Association Blog » Blog Archive » 2011 Bram Stoker Award™ winners and Vampire Novel of the Century Award winner |url=http://www.horror.org/blog/?p=2453 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120404155058/http://www.horror.org/blog/?p=2453 |archive-date=April 4, 2012 |access-date=April 14, 2012 |publisher=Horror.org}}</ref> ** Best Non-Fiction *** 2000: ''[[On Writing: A Memoir of the Craft]]'' ** 2002: [[Bram Stoker Award for Lifetime Achievement|Lifetime Achievement Award]]<ref name="Bram Stoker Awards" /> * [[Edgar Award]] for Best Novel, awarded by the [[Mystery Writers of America]] ** 2015: ''[[Mr. Mercedes]]''<ref>{{Cite web |date=2015 |title=2015 Edgar Award Winners |url=https://mysterywriters.org/2015-edgar-award-winners/}}</ref> * [[Mystery Writers of America]] 2007 [[MWA Grand Master Award|Grand Master Award]]<ref>King, Stephen. ''Full Dark, No Stars'' {{ISBN|978-1-4391-9256-6}}</ref> * 1982 [[Hugo Award for Best Related Work]]: ''[[Danse Macabre (book)|Danse Macabre]]''<ref name="Hugo82">{{cite web |date=July 26, 2007 |title=1982 Hugo Awards |url=http://www.thehugoawards.org/hugo-history/1982-hugo-awards/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110507164650/http://www.thehugoawards.org/hugo-history/1982-hugo-awards/ |archive-date=May 7, 2011 |access-date=April 19, 2010 |publisher=World Science Fiction Society}}</ref> * [[International Horror Guild Award|International Horror Guild Awards]] ** 1999: ''[[Storm of the Century]]''<ref name="ihg">[http://www.horroraward.org/prevrec.html International Horror Guild Awards] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141031061140/http://horroraward.org/prevrec.html|date=October 31, 2014}}, International Horror Guild. Retrieved April 13, 2011.</ref> ** 2003: Living Legend<ref name="ihg" /> * [[Locus Awards]] ** 1982: ''Danse Macabre''<ref name="Locus Award">[http://www.locusmag.com/SFAwards/Db/NomLit71.html#2853 Locus Awards] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150228114739/http://www.locusmag.com/SFAwards/Db/NomLit71.html#2853|date=February 28, 2015}}, ''Locus Magazine''. Retrieved April 13, 2011.</ref> ** 1986: ''[[Skeleton Crew (short story collection)|Skeleton Crew]]''<ref name="Locus Award" /> ** 1997: ''Desperation''<ref name="Locus Award" /> ** 1999: ''Bag of Bones''<ref name="Locus Award" /> ** 2001: ''On Writing''<ref name="Locus Award" /> * 2003 [[Medal for Distinguished Contribution to American Letters]]<ref name="natbook">{{cite web |date=2003 |title=Distinguished Contribution to American Letters |url=http://www.nationalbook.org/amerletters.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110310053959/http://www.nationalbook.org/amerletters.html |archive-date=March 10, 2011 |access-date=March 11, 2011 |website=National Book Foundation}}</ref> * 2014 [[National Medal of Arts]]<ref name="auto4">{{Cite web |title=Stephen King |url=https://www.arts.gov/honors/medals/stephen-king |website=www.arts.gov}}</ref> * [[National Magazine Awards]] ** 2004: "[[Rest Stop (short story)|Rest Stop]]" ** 2013: "[[Batman and Robin Have an Altercation]]"<ref>{{cite press release|url=http://www.magazine.org/about-asme/pressroom/asme-press-releases/asme/national-magazine-awards-2013-winners-announced|title=National Magazine Awards 2013 Winners Announced|publisher=American Society of Magazine Editors (ASME)|date=May 2, 2013|access-date=May 26, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130606011853/http://www.magazine.org/about-asme/pressroom/asme-press-releases/asme/national-magazine-awards-2013-winners-announced|archive-date=June 6, 2013|url-status=live}}</ref> * 1996 [[O. Henry Award]] "[[The Man in the Black Suit]]"<ref>{{Cite web |title=The O. Henry Prize Collection |url=https://www.penguinrandomhouse.com/series/C97/the-o-henry-prize-collection/ |access-date=May 17, 2023 |website=PenguinRandomhouse.com |language=en-US}}</ref> * 2005 [[Quill Award]] for ''[[Faithful (book)|Faithful]]'' (with [[Stewart O'Nan]]) * 2009 [[Shirley Jackson Award]] for "[[Morality (short story)|Morality]]"<ref>{{cite web |title=The Shirley Jackson Awards Website |url=http://www.shirleyjacksonawards.org/sja_2009_winners.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731073612/http://www.shirleyjacksonawards.org/sja_2009_winners.php |archive-date=July 31, 2012 |access-date=April 14, 2012 |publisher=Shirleyjacksonawards.org}}</ref> * Spokane Public Library Golden Pen Award 1986: Golden Pen Award * [[University of Maine]] 1980: Alumni Career Award * [[World Fantasy Award]] ** 1980: [[World Fantasy Convention Award|Convention Award]]<ref name="worldfantasy">{{cite web |title=World Fantasy Awards – Complete Listing |url=http://www.worldfantasy.org/awards/awardslist.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131015020014/http://www.worldfantasy.org/awards/awardslist.html |archive-date=October 15, 2013 |access-date=April 14, 2012 |publisher=Worldfantasy.org}}</ref> ** 1982: "[[Do the Dead Sing?]]"<ref name="worldfantasy" /> ** 1995: "The Man in the Black Suit"<ref name="worldfantasy" /> ** 2004: [[World Fantasy Award for Life Achievement|Lifetime Achievement]]<ref name="worldfantasy" /> * 1992 [[World Horror Convention]]: World Horror Grandmaster<ref>{{cite web |date=November 15, 2009 |title=Past WHCs |url=http://worldhorrorconvention.com/past-whcs/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415140121/http://worldhorrorconvention.com/past-whcs/ |archive-date=April 15, 2012 |access-date=April 14, 2012 |publisher=World Horror Convention}}</ref> * 1997 Writers For Writers Award, awarded by ''[[Poets & Writers Magazine]]''<ref>{{cite web |date=February 12, 2008 |title=Barnes & Noble Writers for Writers Award, Editors Award |url=https://www.pw.org/node/478827}}</ref> </div>''Si Carrie'' ay kasama sa listahan ng New York Public Library ng Books of the Century sa ilalim ng kategoryang "Pop Culture Mass & Entertainment".<ref>{{Cite web |date=1995 |title=The New York Public Library's Books of the Century |url=https://www.nypl.org/voices/print-publications/books-of-the-century |access-date=October 22, 2023 |website=}}</ref> Noong 2008, ''ang On Writing'' ay niraranggo sa ika-21 sa ''Entertainment Weekly'' 's list ng "The New Classics: The 100 Best Reads from 1983 to 2008".0<ref>{{Cite magazine|magazine=Entertainment Weekly}}</ref> Ginawa rin nito ang listahan ng [[Time|''Time'']] ng 100 pinakadakilang nonfiction na aklat na nai-publish mula noong itinatag ang magazine noong 1923. Sumulat si Gilbert Cruz, "ito ang pinakapraktikal at hindi mapagpanggap na manwal ng manunulat sa paligid - kasing praktikal at hindi mapagpanggap bilang may-akda nito, na, oo, nagkataon na isa sa mga pinakatanyag na nobelista sa mundo."<ref>{{Cite magazine|magazine=Time}}</ref> ''Ang 11/22/63'' (2011) ay pinangalanang isa sa limang pinakamahusay na aklat ng fiction ng taon sa ''The New York Times'' : "Sa kabuuan ng kanyang karera, si King ay nag-explore ng mga bagong paraan upang pagsamahin ang karaniwan at ang supernatural. Ang kanyang bagong nobela ay nag-iisip ng isang panahon portal sa isang kainan sa Maine na hinahayaan ang isang guro sa Ingles na bumalik sa 1958 sa pagsisikap na pigilan si Lee Harvey Oswald at — kapaki-pakinabang para sa mga mambabasa — ay nagbibigay-daan din kay King na pag-isipan ang mga tanong tungkol sa memorya, kapalaran at [[malayang kalooban]] habang sagana niyang ibinubunga ang midcentury America ang nakaraan ay nagbabantay ng mga lihim nito, ang nobelang ito ay nagpapaalala sa atin, at ang kakila-kilabot sa likod ng quotidian ay ang oras mismo."<ref>{{Cite news |date=November 30, 2011 |title=10 Best Books of 2011 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/12/11/books/10-best-books-of-2011.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120105191319/https://www.nytimes.com/2011/12/11/books/10-best-books-of-2011.html |archive-date=January 5, 2012}}</ref> == Bibliograpiya == === Mga Audiobook === * 2000: ''On Writing: A Memoir of the Craft'' (binasa ni Stephen King), Simon & Schuster Audio. . * 2004: ''Salem's Lot'' (pagpapakilala), Simon & Schuster Audio.{{ISBN|978-0-7435-3696-7}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-7435-3696-7|978-0-7435-3696-7]] . * 2005 ( Audible : 2000): ''Bag of Bones'' (binasa ni Stephen King). Simon at Schuster Audio.{{ISBN|978-0743551755}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0743551755|978-0743551755]] . * 2008: ''Mga Kailangang Bagay'' (binasa ni Stephen King), Highbridge Audio.{{ISBN|978-1598877540}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1598877540|978-1598877540]] . * 2012: ''The Wind Through The Keyhole - A Dark Tower Novel'' (binasa ni Stephen King), Simon & Schuster Audio.{{ISBN|978-1-4423-4697-0}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-4423-4697-0|978-1-4423-4697-0]] . * 2016: ''Desperasyon'' (binasa ni Stephen King), Simon at Schuster Audio.{{ISBN|978-1508218661}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1508218661|978-1508218661]] . * 2018: ''Elevation'' (binasa ni Stephen King), Simon at Schuster Audio.{{ISBN|978-1508260479}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1508260479|978-1508260479]] . == Tingnan din == {{Portada|Literature}} {{clear}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Karagdagang pagbabasa == * {{Cite book |last=Brooks |first=Justin |title=Stephen King: A Primary Bibliography of the World's Most Popular Author |publisher=Cemetery Dance |year=2008 |isbn=978-1-58767-153-1}} * {{Cite book |last=Collings |first=Michael R. |author-link=Michael R. Collings |title=The Many Facets of Stephen King |url=https://archive.org/details/manyfacetsofstep0000coll |publisher=Starmont House |year=1985 |isbn=0-930261-14-3}} * {{Cite book |last=Collings |first=Michael R. |author-link=Michael R. Collings |title=The Shorter Works of Stephen King |url=https://archive.org/details/isbn_093026102 |last2=Engebretson |first2=David A. |publisher=Starmont House |year=1985 |isbn=0-930261-02-X}} * {{Cite book |last=Collings |first=Michael R. |author-link=Michael R. Collings |url=https://archive.org/details/stephenkingasric0000coll |title=Stephen King as Richard Bachman |publisher=Starmont House |year=1985 |isbn=0-930261-00-3 |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Collings |first=Michael R. |title=The Films of Stephen King |url=https://archive.org/details/filmsofstephenki0000coll |publisher=Starmont House |year=1986 |isbn=0-930261-10-0}} * {{Cite book |last=Collings |first=Michael R. |author-link=Michael R. Collings |title=The Annotated Guide to Stephen King: A Primary and Secondary Bibliography of the Works of America's Premier Horror Writer |url=https://archive.org/details/annotatedguideto0000coll |publisher=Starmont House |year=1986 |isbn=0-930261-80-1}} * {{Cite book |last=Collings |first=Michael R. |title=The Stephen King Phenomenon |url=https://archive.org/details/stephenkingpheno0000coll |publisher=Starmont House |year=1987 |isbn=0-930261-12-7}} * {{Cite book |last=Collings |first=Michael R. |title=Horror Plum'd: An International Stephen King Bibliography and Guide 1960–2000 |url=https://archive.org/details/horrorplumdinter0000mich |publisher=Overlook Connection Press |year=2003 |isbn=1-892950-45-6}} * {{Cite book |last=Collings |first=Michael R. |author-link=Michael R. Collings |title=Stephen King Is Richard Bachman |url=https://archive.org/details/stephenkingisric0000unse |publisher=Overlook Connection Press |year=2008 |isbn=978-1-892950-74-1}} * {{Cite book |title=Stephen King |url=https://archive.org/details/stephenking0000unse_u2z6 |publisher=Salem Press |year=2010 |isbn=978-1-58765-685-9 |editor-last=Hoppenstand |editor-first=Gary}} * {{Cite book |last=Spignesi |first=Stephen |title=The Complete Stephen King Encyclopedia |url=https://archive.org/details/completestephenk00spig |publisher=Contemporary Books |year=1991 |isbn=978-0-8092-3818-7}} * {{Cite book |last=Spignesi |first=Stephen |title=The Lost Work of Stephen King |url=https://archive.org/details/lostworkofstephe0000spig |publisher=Birch Lane Press |year=1998 |isbn=978-1-55972-469-2}} * {{Cite book |last=Spignesi |first=Stephen |title=The Essential Stephen King |publisher=Career Press |year=2001 |isbn=978-1-56414-710-3}} * {{Cite book |last=Wood |first=Rocky |author-link=Rocky Wood |title=The Complete Guide to the Works of Stephen King |last2=Rawsthorne |first2=David |last3=Blackburn |first3=Norma |publisher=Kanrock Partners |isbn=0-9750593-3-5}} * {{Cite book |last=Wood |first=Rocky |author-link=Rocky Wood |title=Stephen King: Uncollected, Unpublished |publisher=Cemetery Dance |year=2006 |isbn=1-58767-130-1}} * {{Cite book |last=Wood |first=Rocky |author-link=Rocky Wood |title=The Stephen King Collector's Guide |last2=Brooks |first2=Justin |publisher=Kanrock Partners |isbn=978-0-9750593-5-7}} * {{Cite book |last=Wood |first=Rocky |author-link=Rocky Wood |title=Stephen King: The Non-Fiction |url=https://archive.org/details/stephenkingnonfi0000wood |last2=Brooks |first2=Justin |publisher=Cemetery Dance |year=2008 |isbn=978-1-58767-160-9}} == Mga panlabas na link == * {{Official website}} * {{Twitter}} * {{IMDb name}} * [http://www.shotsmag.co.uk/interview_view.aspx?interview_id=229 Working with the King – Shotsmag Ezine Interview with Philippa Pride, King's UK editor] * {{Cite journal |last=Lehmann-Haupt |first=Christopher |last2=Rich |first2=Nathaniel |date=Fall 2006 |title=Stephen King, The Art of Fiction No. 189 |url=http://www.theparisreview.org/interviews/5653/the-art-of-fiction-no-189-stephen-king |journal=The Paris Review |volume=Fall 2006 |issue=178}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:King, Stephen}} [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1947]] 9alll4j9wi0ycqp4hqu0u3y40uiwmqo 0 330604 2204687 2138989 2026-04-24T19:38:42Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204687 wikitext text/x-wiki {{Infobox artwork|image_file=Tsunami by hokusai 19th century.jpg|image_size=350px|title=Ang Dakilang Alon sa Labas ng Kanagawa|other_title_1={{lang|ja|神奈川沖浪裏|italics=no}}|other_title_2={{transliteration|ja|Hepburn|Kanagawa-oki Nami Ura}}|artist=[[Hokusai|Katsushika Hokusai]]|year=1831|type=''[[Ukiyo-e]]'' (Impresyon)|caption=Limbag sa ''Metropolitan Museum of Art''|height_metric=25.7|width_metric=37.9|metric_unit=cm|imperial_unit=in|city=|museum=}} {{Nihongo|'''''Ang Dakilang Alon sa Labas ng Kanagawa'''''|神奈川沖浪裏|Kanagawa-oki Nami Ura|{{lit|Sa Ilalim ng Alon sa Labas ng Kanagawa|lk=yes}}|lead=yes}} ay isang impresyon ni [[Hokusai]], isang Hapones na alagad ng ''[[ukiyo-e]]'', na inilikha noong patapos ng 1831 noong [[panahong Edo]] sa [[kasaysayan ng Hapon]]. Naglalarawan ang limbag ng tatlong bangka na dumadaan sa binabagyong dagat, na may malaking, [[gasuklay]] na alon na bumubuo ng ispayral sa gitna sa ibabaw ng mga bangka, at kita ang [[Bundok Fuji]] sa likuran. Ang limbag ay ang pinakakilalang gawa ni Hokusai at ang una sa kanyang seryeng ''Tatlumpu't anim na Tanawin ng Bundok Fuji'', kung saan napabago ang mga imprentang Hapones dahil sa paggamit ng Prusong bughaw. Ang komposisyon ng ''Ang Dakilang Alon'' ay isang sintesis ng tradisyonal na imprentang Hapones at paggamit ng perspektibong grapikal na nilinang sa Europa, at umani siya ng agarang tagumpay sa Hapon at kalaunan sa Europa, kung saan ang sining ni Hokusai ay nagbigay-inspirasyon sa mga gawa ng mga Impresyonista. Sa buong mundo, may mga kopya ang ilang mga museo ng ''Ang Dakilang Alon'', na nagmula ang marami sa mga ito sa mga pribadong koleksyon ng mga imprentang Hapones noong ika-19 na siglo. Mga 100 limbag lamang, sa iba't ibang kondisyon, ang inaakalang nakaligtas hanggang sa ika-21 siglo. Nailarawan ''Ang Dakilang Alon sa Labas ng Kanagawa'' bilang "posible na ang pinakanakopyang larawan sa buong kasaysayan ng sining",<ref name="ABC">{{cite web |last1=Wood |first1=Patrick |date=20 Hulyo 2017 |title=Is this the most reproduced artwork in history? |trans-title=Ito ba ang pinakanakopyang likhang sining sa kasaysayan? |url=https://www.abc.net.au/news/2017-07-20/hokusai-the-wave:-is-this-the-most-reproduced-artwork/8720070 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109032529/https://www.abc.net.au/news/2017-07-20/hokusai-the-wave:-is-this-the-most-reproduced-artwork/8720070 |archive-date=9 Nobyembre 2020 |access-date=20 Mayo 2022 |website=ABC News |language=en-AU}}</ref> pati na rin ang pagiging kontringkante para sa "pinakatanyag na likhang sining sa kasaysayan ng Hapon".<ref name="wsj">{{cite news |last=Gamerman |first=Ellen |date=18 Marso 2015 |title=How Hokusai's "The Great Wave" Went Viral |trans-title=Paano Nagin Viral ang "Ang Dakilang Alon" ni Hokusai |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/how-hokusais-the-great-wave-went-viral-1426698151 |url-status=live |access-date=11 Marso 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170112193920/http://www.wsj.com/articles/how-hokusais-the-great-wave-went-viral-1426698151 |archive-date=12 Enero 2017}}</ref> Nag-impluwensiya itong impresyon sa ilang mga Kanluraning alagad-sining at musikero, kabilang dito sina [[Claude Debussy]], [[Vincent van Gogh]] at [[Claude Monet]]. Nabigyang-inspirasyon din ang mga nakababatang kolega ni Hokusai, Hiroshige at Kuniyoshi, na gumawa ng kanilang sariling mga sining na tuong-alon. == Konteksto == === Sining na ''ukiyo-e'' === {{Main|Ukiyo-e}} [[Talaksan:Ukiyo-e dsc04680.jpg|thumb|250px|Pohas na ginagamit sa pag-iimprenta ng ''ukiyo-e'']] Ang ''ukiyo-e'' ay paraang Hapones sa pag-iimprenta na umunlad noong ika-17 hanggang ika-19 na siglo. Nakagawa ang mga alagad nito ng mga impresyon at mga ipinintang larawan ng mga paksa tulad ng mga magagandang babae; mga artista sa kabuki at mga mambubuno sa sumo; mga eksena mula sa kasaysayan at [[kuwentong-bayan]]; mga eksena sa biyahe at mga tanawin; [[sanghalamanan]] at [[sanghayupan]] ng Hapon; at [[erotika]]. Isinasalin ang {{nihongo||[[wikt:浮世絵#Japanese|浮世絵]]|ukiyo-e}} bilang "[mga] larawan ng mundong lumulutang". Matapos maging luklukan ng namahalang [[shogunatong Tokugawa]] ang [[Edo]] (o [[Tokyo]] ngayon) noong 1603,<ref name="Penkoff">{{cite book |last=Penkoff |first=Ronald |url=http://dmr.bsu.edu/utils/getfile/collection/BSMngrph/id/11/filename/2.pdf |title=Roots of the Ukiyo-e; Early Woodcuts of the Floating World |publisher=[[Ball State University|Ball State Teachers College]] |year=1964 |language=en |trans-title=Mga Ugat ng Ukiyo-e; Mga Maagang Impresyon ng Mundong Lumulutang |oclc=681751700 |access-date=21 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602165548/http://dmr.bsu.edu/utils/getfile/collection/BSMngrph/id/11/filename/2.pdf |archive-date=2 June 2022 |url-status=live}}</ref>{{Rp|4-5}} pinakanakinabang ang klaseng ''chōnin'' na binuo ng mga mangangalakal, artesano, at manggagawa sa mabilisang paglago ng ekonomiya ng lungsod,<ref name="Singer">{{cite journal |last=Singer |first=Robert T. |date=Marso–Abril 1986 |title=Japanese Painting of the Edo Period |trans-title=Pintang Hapones ng Panahong Edo |journal=Archaeology |language=en |publisher=[[Archaeological Institute of America]] |volume=39 |issue=2 |pages=64–67 |jstor=41731745}}</ref>{{Rp|66}} at nagsimulang magpakasawa at tumangkilik sa aliwan ng teatrong kabuki, [[geisha]], at mga kortesana ng mga distrito ng aliwan;<ref name="Penkoff" />{{Rp|4-5}} naging pantukoy ang salitang ''{{transliteration|ja|ukiyo}}'' sa ganitong hedonistikong pamumuhay. Pumatok ang mga imprenta o pinturang ukiyo-e sa klaseng ''chōnin'', na yumaman nang sapat na kayang palamutian ang kani-kanilang mga bahay ng mga dekorasyong ito.<ref name="Penkoff" />{{Rp|6}} Lumitaw ang mga pinakaunang gawang ''ukiyo-e'', mga pinta at mga monokromatikong imprenta ng mga babae, noong d. 1670.<ref name="Kikuchi">{{cite book |last1=Kikuchi |first1=Sadao |last2=Kenny |first2=Don |year=1969 |title=A Treasury of Japanese Wood Block Prints (Ukiyo-e) |url=https://archive.org/details/treasuryofjapane0000sada |publisher=[[Crown Publishing Group|Crown Publishers]] |oclc=21250}}</ref>{{Rp|31}} Unti-unting nagkaroon ng mga de-kolor na imprenta, at noong umpisa ay ginamit lang sa mga espesyal na komisyon. Pagsapit ng d. 1740, gumamit ang mga alagad-sining tulad ni Okumura Masanobu ng maraming bloke ng kahoy para makapagimprenta ng mga kulay.<ref name="Kobayashi">{{cite book |last1=Kobayashi |first1=Tadashi |editor1-last=Harbison |editor1-first=Mark A. |title=Ukiyo-e: An Introduction to Japanese Woodblock Prints |date=1997 |publisher=Kodansha International |isbn=978-4-7700-2182-3 |language=en}}</ref>{{Rp|77}} Noong d. 1760, humantong ang pagtagumpay ng mga "imprentang brokado" ni [[Suzuki Harunobu]] sa pagiging karaniwan ng buong-kulay na produksiyon, kung saan ginagamit ang sampu o higit pang mga bloke sa paggawa ng bawat limbag. Nagdalubhasa ang ilang alagad ng ''ukiyo-e'' sa paggawa ng pintura, ngunit imprenta ang karamihan ng gawa.<ref name="Kobayashi"/>{{Rp|81}} Bihirang nag-ukit ang mga alagad mismo ng kanilang mga blokeng kahoy; sa halip, nakahati ang produksiyon sa alagad, na nagdisenyo ng mga imprenta, sa mang-uukit, na nag-ukit ng mga blokeng kahoy, sa manlilimbag, na nagtinta at naglapag ng mga blokeng kahoy sa [[Washi|yaring-kamay na papel]], at sa tagapaglathala, na tumustos, nagtaguyod, at namahagi ng mga gawa. Dahil de-kamay ang pag-imprenta, nagawa ng mga manlilimbag ang mga epekto na hindi praktikal sa paggamit ng makina, tulad ng paghahalo o gradasyon ng kulay sa bloke ng pag-imprenta.<ref name="Salter">{{cite book |last=Salter |first=Rebecca |url=https://books.google.com/books?id=WqmzsLn9ww0C |title=Japanese Woodblock Printing |publisher=[[University of Hawaii Press]] |year=2001 |isbn=978-0-8248-2553-9 |language=en |trans-title=Hapones na Impresyon |access-date=2022-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517225615/https://books.google.com/books?id=WqmzsLn9ww0C |archive-date=2022-05-17 |url-status=live}}</ref>{{Rp|11}} === Alagad === {{Main|Katsushika Hokusai}} [[Talaksan:Hokusai as an old man.jpg|thumb|200px|Hokusai, guhit ng sarili noong 1839]] Ipinanganak si Katsushika Hokusai sa [[Katsushika]], Hapon, noong 1760 sa isang distritong pasilangan ng Edo.<ref name="CartwrightNakamura">{{cite journal |last1=Cartwright |first1=Julyan H. E. |author1-link=Julyan Cartwright |last2=Nakamura |first2=Hisami |date=20 Hunyo 2009 |title=What kind of a wave is Hokusai's Great wave off Kanagawa? |trans-title=Anong uri ng alon ang Dakilang alon sa labas ng Kanagawa ni Hokusai? |journal=Notes and Records of the Royal Society |language=en |volume=63 |issue=2 |pages=119–135 |doi=10.1098/rsnr.2007.0039 |s2cid=35033146}}</ref>{{Rp|120}} Anak siya ng isang [[shogun|shogung]] tagagawa ng salamin, at sa edad na 14, pinangalanan siyang ''Tokitarō''.<ref name="epdlp">{{cite web |title=Katsushika Hokusai |url=https://www.epdlp.com/pintor.php?id=2884 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210617200205/https://www.epdlp.com/pintor.php?id=2884 |archive-date=17 Hunyo 2021 |access-date=3 Hunyo 2022 |website=El Poder de La Palabra |language=es}}</ref> Hindi kailanman kinilala si Hokusai bilang tagapagmana, kaya malamang na kerida ang kanyang nanay.<ref name="Weston">{{cite book |last1=Weston |first1=Mark |author-link1=Mark Weston (journalist) |title=Giants of Japan: The Lives of Japan's Greatest Men and Women |url=https://archive.org/details/giantsofjapanliv0000west |date=2002 |publisher=Kodansha International |isbn=978-1-56836-324-0 |language=en |trans-title=Mga Higante ng Hapon: Ang Buhay ng Mga Pinakadakilang Lalaki at Babae sa Hapon}}</ref>{{Rp|116}} Nag-umpisang magpinta si Hokusai noong siya ay anim na taong gulang, at noong siya ay labindalawa, ipinadala siya ng kanyang ama upang magtrabaho sa isang tindahan ng aklat. Sa edad na labing-anim, siya ay naging aprentis ng mang-uukit. Nanatili siya roon ng tatlong taon habang nagsimulang lumikha ng sarili niyang mga ilustrasyon. Sa edad na labing-walo, tinanggap si Hokusai bilang aprentis ni alagad Katsukawa Shunshō, isa sa mga pinakadakilang alagad ng ''ukiyo-e'' sa kanyang panahon.<ref name="CartwrightNakamura"/>{{Rp|120}} Noong namatay si Shunshō noong 1793, pinag-aralan ni Hokusai nang mag-isa ang mga istilong Hapones at Tsino, pati ang ilang mga pintang Olandes at Pranses. Noong 1800, inilathala niya ang ''Mga Sikat na Tanawin ng Silangang Kabisera at Walong Tanawin ng Edo'', at nag-umpisang magtanggap ng mga aprentis.<ref name="Weston"/>{{Rp|117}} Noong panahong ito, sinimulan niya ang paggamit ng pangalang Hokusai; sa panahon ng kanyang buhay, gumamit siya ng higit sa 30 [[palayaw]].<ref name="Weston"/>{{Rp|116}} Noong 1804, sumikat si Hokusai nang gumawa siya ng 240 metro kuwadradong (2,600 pi kuw) guhit ng isang Budistang monghe na si Daruma para sa isang pista sa Tokyo.<ref name="epdlp" /> Dahil nagkaproblema siya sa pera, noong 1812, inilathala niya ang ''Mga Mabilisang Aralin sa Pinasimpleng Pagguhit'', at nagsimulang maglakbay sa [[Nagoya]] at [[Kyoto]] upang makapangalap ng mas maraming estudyante. Noong 1814, inilathala niya ang una sa 15 ''[[manga]]''; mga bolyum ng guhit-guhit ng mga paksang kinaiinteresan niya, tulad ng mga tao, hayop, at [[Buddha]]. Inilathala niya ang kanyang tanyag na seryeng ''Tatlumpu't anim na Tanawin ng Bundok Fuji'' noong huling bahagi d. 1820; naging napakapopular ito kaya kinailangan niyang magdagdag ng sampu pang limbag.<ref name="Weston"/>{{Rp|118}} Namatay si Hokusai noong 1849 sa edad na 89.<ref name="Guth">{{cite journal |last1=Guth |first1=Christine |date=2011 |title=Hokusai's Great Waves in Nineteenth-Century Japanese Visual Culture |trans-title=Mga Dakilang Alon ni Hokusai sa Kulturang Biswal ng Hapon Noong Ikalabinsiyam na Siglo |url=http://researchonline.rca.ac.uk/1014/1/guthgreatwaves2011.pdf |url-status=live |journal=The Art Bulletin |language=en |volume=93 |issue=4 |pages=468–485 |doi=10.1080/00043079.2011.10786019 |issn=0004-3079 |pmid=00043079 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200720000518/https://researchonline.rca.ac.uk/1014/1/guthgreatwaves2011.pdf |archive-date=20 Hulyo 2020 |access-date=14 Disyembre 2019 |s2cid=191470775}}</ref>{{Rp|468}}<ref name="Weston"/>{{Rp|120}} Ayon kay Calza (2003), sinabi ni Hokusai ilang taon bago siya namatay ang sumusunod: {{blockquote|Mula sa edad na anim, nagkahilig ako sa pagkopya ng anyo ng mga bagay at mula sa edad na limampu, naglathala ako ng maraming mga guhit, gayunpaman sa lahat ng aking iginuhit pagsapit ng aking ikapitumpung taon, wala nang dapat bigyan ng pansin. Sa pitumpu't tatlong taon, bahagyang naunawaan ko ang istraktura ng mga hayop, ibon, insekto at isda, at ang buhay ng mga damo at halaman. At sa gayon, sa ikawalumpu't anim ay aasenso pa ako; sa siyamnapu, lalo ko pang matutuklasan ang kanilang lihim na kahulugan, at sa isang daan, maaabot ko na ata ang kinahahangaan at kabanalang antas. Kapag isang daan at sampu na ako, magkakaroon ng sariling buhay ang bawat tuldok, bawat linya.<ref name="Calza">{{cite book |last1=Calza |first1=Gian Carlo |title=Hokusai |date=2003 |publisher=Phaidon |location=London |isbn=978-0-7148-4304-9 |language=en}}</ref>{{Rp|7}}}} == Paglalarawan == ''Ang Dakilang Alon sa Labas ng Kanagawa'' ay isang imprentang pahiga o ''yoko-e'' na ginawa sa malaking sukat o sukat ''ōban'' na {{convert|25|x|37|cm|in|abbr=on}}.<ref name="metmuseum">{{cite web |title=Under the Wave off Kanagawa (Kanagawa oki nami ura), also known as The Great Wave, from the series Thirty-six Views of Mount Fuji (Fugaku sanjūrokkei) |trans-title=Sa Ilalim ng Alon sa Labas ng Kanagawa (Kanagawa oki nami ura), kilala rin bilang Ang Dakilang Alon, mula sa seryeng Tatlumpu't anim na Tanawin ng Bundok Fuji (Fugaku sanjūrokkei) |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/60013238 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220514165156/https://www.metmuseum.org/art/collection/search/60013238 |archive-date=2022-05-14 |access-date=14 Mayo 2022 |website=[[Metropolitan Museum of Art]] |language=en}}</ref><ref name="Hillier">{{cite book |last1=Hillier |first1=Jack |author-link1=Jack Hillier (art historian) |title=Gale Catalogue of Japanese Paintings and Prints in the Collection of Mr. & Mrs. Richard P. Gale |date=1970 |publisher=Routledge |isbn=978-0-7100-6913-9 |volume=2 |language=en |trans-title=Katalogong Gale ng Mga Hapones na Pinta at Limbag sa Koleksiyon nina G. & Gng. Richard P. Gale}}</ref>{{Rp|230}} Binubuo ang tanawin ng tatlong elemento: mabagyong dagat, tatlong bangka, at isang bundok. Kita ang lagda ng alagad-sining sa kaliwang sulok sa itaas. === Bundok === [[Talaksan:Kanagawa-oki nami-ura - huge wave against human.jpg|thumb|200px|Detalye ng gitna ng larawan. Nasa likuran ang [[Bundok Fuji]] na kulay bughaw at may tuktok na nabalutan ng [[niyebe]].]] Nasa likuran ang [[Bundok Fuji]] na may tuktok na nabalutan ng [[niyebe]];<ref name="Ornes">{{cite journal |last1=Ornes |first1=Stephen |title=Science and Culture: Dissecting the "Great Wave" |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |date=2014 |volume=111 |issue=37 |pages=13245 |doi=10.1073/pnas.1413975111 |pmid=25228754 |pmc=4169912 |bibcode=2014PNAS..11113245O |issn=0027-8424|doi-access=free }}</ref>{{Rp|13245}} Ang Bundok Fuji ay ang sentral na pigura ng seryeng ''Tatlumpu't anim na Tanawin ng Bundok Fuji'', kung saan nakalarawan ang bundok sa mga iba't ibang anggulo. Sa ''Ang Dakilang Alon sa Labas ng Kanagawa'', ang Bundok Fuji ay kulay bughaw at may puting tuktok na kahawig sa alon sa harapan.<ref name="CartwrightNakamura" />{{Rp|119}} Napapalibutan ang bundok ng kadiliman na nagpapahiwatig na nakatakda ang pintura sa madaling araw, kasabay ng pagsikat ng araw mula sa kinatatayuan ng manonood at simula ng iluminasyon ng maniyebeng tuktok. May mga kumulonimbong ulap sa pagitan ng bundok at manonood; bagaman karaniwang senyales ng bagyo ang ganitong mga ulan, walang ulan sa Fuji o sa pangunahing eksena.<ref name="CartwrightNakamura" />{{Rp|122-123}} === Mga bangka === Sa eksena, may tatlong ''oshiokuri-bune'', mga mabibilis na bangka na ginamit upang maghatid ng mga buhay na isda mula sa mga tangway ng Izu at Bōsō patungo sa mga merkado sa Look ng Edo.<ref name="Kobayashi"/>{{Rp|47}}<ref name="CartwrightNakamura"/>{{Rp|121}} Ayon sa pagsusuri nina Cartwright at Nakamura (2009), ang mga bangka ay nasa Look ng Edo (Tokyo) sa may labas ng tinatawag ngayon na Kanagawa-ku, [[Yokohama]]. Nasa hilaga ang Edo at nasa kanluran ang Bundok Fuji. Nakaharap sa timog ang mga bangka, malamang na patungo sa Look ng Sagami upang mangolekta ng kargamento ng isda para maibenta sa Edo.<ref name="CartwrightNakamura"/>{{Rp|121}} Ang bawat bangka ay may walong manggagaod na may hawak na sagwan. Sa harap ng bawat bangka, may dalawa pang tagapawi; 30 lalaki ang kinakatawan sa larawan ngunit 22 lamang ang nakikita. Maaaring tantiyahin ang laki ng alon gamit ang mga bangka bilang pagbabatayan: karaniwan {{Convert|12|and|15|metres|ft|abbr=out}} ang haba ng mga ''oshiokuri-bune''. Kung isasaalang-alang na binawasan ng Hokusai ang patayong sukat ng 30%, mga {{Convert|10|to|12|metres|ft|abbr=out}} ang taas ng alon.<ref name="CartwrightNakamura"/>{{Rp|123}} === Dagat at alon === Nangingibabaw ang dagat sa komposisyon, na nakabatay sa hugis ng isang along palaki nang palaki bago bumagsak. Sa puntong ito, bumubuo ang alon ng perpektong [[pilipit]] na ang gitna nito ay dumadaan sa gitna ng disenyo, kaya makikita ng mga tagamasid ang Bundok Fuji sa likuran. Binubuo ang larawan ng mga kurba, na ang ibabaw ng tubig ay ekstensiyon ng mga kurba sa loob ng mga alon. Ang mga mabulang kurba ng malaking alon ay nakakalikha ng iba pang alon, na nakahati sa maraming munting alon na umuulit sa imahe ng malaking alon.<ref name="CartwrightNakamura"/>{{Rp|119}} == Mga sanggunian == {{reflist|25em}} [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Pranses ng CS1 (fr)]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Hapones]] fdimr15ucl4xzvh7qdaoyex8spr5bcg 0 330939 2204640 2134167 2026-04-24T13:06:03Z Superastig 11141 Update. 2204640 wikitext text/x-wiki {{Infobox radio station | name = Barangay LS Lucena | callsign = DWQL | logo = | city = [[Lucena]] | area = [[Quezon]] at mga karatig na lugar | branding = Barangay LS 91.1 | airdate = August 1998 | frequency = 91.1 MHz | format = [[:en:Middle of the road (music)|Contemporary MOR]], [[Original Pilipino Music|OPM]] | language = [[Filipino language|Filipino]] | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission (Philippines)|NTC]] | power = 10,000 [[watt]]s | erp = 20,000 [[watt]]s | class = | callsign_meaning = Kabaligtaran ng Lucena, Quezon | network = Barangay LS | owner = [[GMA Network (company)|GMA Network Inc.]] | website = [http://campusradiolucena911.blogspot.com/ Official Website] | coordinates = 13°55'58"N 121°36'49"E }} Ang '''DWQL''' (91.1 [[:en:FM broadcasting|FM]]), sumasahimpapawid bilang '''Barangay LS 91.1''', ay isang himpilan ng radyo na pagmamay-ari at pinamamahalaan ng [[GMA Network (kompanya)|GMA Network]]. Ang estudyo at transmiter nito ay matatagpuan sa Merchant St., [[Lucena]].<ref>[https://www.philstar.com/entertainment/2014/03/24/1304255/barangay-ls-one-country-one-barangay-one-sound Barangay LS: One country, one barangay, one sound]</ref><ref>[https://lifestyle.inquirer.net/204918/juan-big-idea-a-voyage-towards-marketing-eminence-south-luzon-edition/ Juan Big Idea: A voyage towards marketing eminence, South Luzon edition]</ref><ref>[http://www.showbizportal.net/2011/09/get-to-know-real-papa-kiko-of-ls-fm.html Get to know the real Papa Kiko of LS FM ]</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [https://www.facebook.com/BarangayFM91.1Lucena/ Barangay LS 91.1 Lucena Facebook Page] {{Lucena Radio}} [[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa lalawigan ng Quezon]] 53isl3vr96k5bn8ncppuy292k0pfgme 0 331160 2204717 2138985 2026-04-24T19:58:28Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204717 wikitext text/x-wiki {{Infobox document | document_name = Golden Bull of 1222<br>{{native name|hu|1222-es Aranybulla}} | image = II. András aranybullája.jpg | image_size = 350px | image_caption = <div style="font-size:95%; margin:0.3em 0 0.3em; line-height:1.3em">The golden seal that earned the decree the name</div> | date_created = 1222 | date_ratified = | location_of_document = | writer = [[Andres II ng Hungriya]] | signers = }} Ang '''Gintong Bula ng 1222''' ay isang edikto na inilabas ni [[Andres II ng Hungriya]] sa diyetang 1222 sa [[Fehérvár]]. Itinatag nito ang mga karapatan ng mga maharlikang Hungaro, kabilang ang karapatang sumuway sa Hari kapag siya ay kumilos nang labag sa batas. Pinalaya ang nobilidad at simbahan mula sa lahat ng buwis at hindi mapipilitang pumunta sa digmaan sa labas ng Hungriya, kabilang na ang hindi obligadong tustusan ito. Isa rin itong mahalagang dokumento sa kasaysayan dahil itinakda nito ang mga prinsipyo ng pagkakapantay-pantay para sa lahat ng maharlika ng bansa.' Ang paglikha ng karta ay naiimpluwensyahan ng paglitaw ng isang maharlika na gitnang uri, na hindi karaniwan sa sistemang pyudal ng bansa. Bilang isang regular na kilos ng pagkabukas-palad, si Haring Andres ay madalas na nag-aabuloy ng ari-arian sa partikular na tapat na mga lingkod, na pagkatapos noon ay nagkamit ng bagong kapangyarihan sa ekonomiya at uri. Sa pagbabago ng sistema ng uri ng bansa at ng estadong pang-ekonomiya, napilitan si Andres II na mag-atas sa Gintong Bula upang paluwagin ang mga tensyon sa pagitan ng namamana na mga maharlika at ng namumuong gitnang uri na maharlika. ==Kasaysayan== Ang Gintong Bula na inilabas ni Andres II ng Hungriya noong tagsibol ng 1222 ay "isa sa isang bilang ng mga karta na inilathala sa ikalabintatlong siglong Sangkakristiyanuhan na naghangad na hadlangan ang maharlikang kapangyarihan". Si Pedro II ng Aragon ay nagplano na noong 1205 na gumawa ng konsesyon sa kanyang mga nasasakupan. Si Simon de Montfort, kataas-taasang komandante ng [[Krusadang Albigense]], ay naglabas ng Statute of Pamiers noong 1212, na nagpapatunay sa mga pribilehiyo ng mga klero at nililimitahan ang awtoridad ng mga magiging pinuno ng Toulouse at Carcassonne. Naimpluwensyahan ng batas ang Magna Carta ni Juan I ng Inglatera, na nakakuha din ng mga kalayaan ng Simbahan at kinokontrol ang mga pyudal na relasyon noong 1215.<ref>{{cite book |last=Vincent |first=Nicholas |title=Magna Carta: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/magnacartaverysh0000vinc |year=2012 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-958287-7 }}</ref> Pinalakas ng Banal na Emperador Romano, si Federico II, ang awtoridad ng mga prelatang imperyal noong 1220. Ang mga pakikipag-ugnayan sa pagitan ng Hungriya at mga bansang ito ay maaaring ipakita sa panahong ito. Ang mga maharlikang Aragonese ay nanirahan sa Hungriya noong unang bahagi ng ika-13 siglo. Ang mga kalahok na Hungaro ng Ikalimang Krusada ay maaaring makipagkita kay Robert Fitzwalter at iba pang mga pinuno ng kilusan na nakamit ang isyu ng Magna Karta. Dalawang prelatong Hungaro ang bumisita sa [[Canterbury]] noong 1220. Gayunpaman, walang direktang koneksyon sa pagitan ng mga teksto ng Gintong Bula at iba pang unang bahagi ng ika-13 siglong mga gawad ng kalayaan ang maipapakita. Sinabi ng mananalaysay na si James Clarke Holt, hindi na kailangang ipagpalagay na ang mga may-akda ng mga dokumentong ito ay humiram sa isa't isa, dahil ang lahat ng mga karta na ito ay naglalaman ng "natural na reaksyon ng mga pyudal na lipunan sa monarkikal na importunidad".<ref>{{cite book |last=Holt |first=James Clarke |author-link=J. C. Holt |title=Magna Carta |url=https://archive.org/details/magnacarta0000holt_l1c7 |year=1992 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-27778-7}}</ref> ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Hungary]] 0hpyfkq29oqmcnqqa30y1pi39n49sos 0 331260 2204780 2172288 2026-04-24T20:47:48Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204780 wikitext text/x-wiki {{Infobox book|name=Sikretong Kasaysayan ng mga Monggol|image=SecretHistoryMongols1947.jpg|caption=Edisyong 1947 sa modernong sulat Monggol, na isinalin ni Tsendiin Damdinsüren|author=Hindi kilala|title_orig={{noitalic|{{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ<br>ᠨᠢᠭᠤᠴᠠ<br>ᠲᠣᠪᠴᠢᠶᠠᠨ}}}}|country=[[Imperyong Monggol]]|language=Gitnang Monggol|subject=Kasaysayan ng [[Imperyong Monggol]]|pub_date=[[Daga (sodyak)|Taon ng Daga]] sa ika-13 siglo (s. 1228/1229, 1240, 1252, 1264)}} Ang '''''Sikretong Kasaysayan ng mga Monggol''''' ([[Wikang Mongol|Monggol]]:{{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ<br>ᠨᠢᠭᠤᠴᠠ<br>ᠲᠣᠪᠴᠢᠶᠠᠨ}}, Halhang Monggol: {{Lang|khk|Монголын нууц товчоо}}, {{Lang|mn-latn|Mongoliin nuuc tobhchoo}}) ay ang pinakalumang natitirang akdang pampanitikan sa wikang Monggol. Isinulat para sa maharlikang pamilya ng mga Monggol ilang panahon pagkaraan ng pagkamatay ni [[Genghis Khan]] noong 1227, isinasalaysay nito ang kanyang buhay at mga pananakop, at bahagya, ang paghahari ng kanyang kahalili na si [[Ögedei Khan]]. Hindi kilala ang may-akda, at sumulat siya sa wikang Gitnang Monggol gamit ang [[sulat Monggol]]. Hindi tiyak ang petsa ng teksto, dahil ayon sa kolopon sa teksto, natapos ang aklat sa [[Daga (sodyak)|Taon ng Daga]], sa pampang ng Ilog Kerulen sa Khodoe Aral. 1228 ang pinakamaagang taon kung kailan posible itong naisulat.<ref name=":1">{{Cite book |title=The Secret History of the Mongols |url=https://archive.org/details/secrethistoryofm0000chri |date=2023 |publisher=[[Penguin Books]] |isbn=978-0-241-19791-2 |series=Penguin Classics |location=Dublin |pages= |language=en |translator-last=Atwood |translator-first=Christopher Pratt |trans-title=Ang Sikretong Kasaysayan ng mga Monggol}}</ref> Habang napreserba ang ''Sikretong Kasaysayan'' sa bahagi bilang basehan ng ilang kronika tulad ng ''Jami' al-tawarikh'', ''Shengwu qinzheng lu'', at ''Altan Tobchi'', ang buong gawaing Monggol ay nakaligtas lamang sa isang bersiyon na ginawa noong mga siglong 1400 sa simula ng [[dinastiyang Ming]], kung saan isinatitik ang pagbigkas sa mga titik Tsino bilang pantulong sa mga tagapagsalin<ref name=":1" /> sa ilalim ng pamagat na ''Ang Sikretong Kasaysayan ng Dinastiyang Yuan'' ({{zh|c=元朝秘史|p=Yuáncháo Mìshǐ}}). Lumitaw rin ang halos dalawang-katlo ng ''Sikretong Kasaysayan'' sa mga bersiyong nag-iiba nang kaunti sa ika-17 siglong kronikang Monggol na ''Altan Tobchi'' ({{Lit|Gintong Kronika}}) ni Lubsang-Danzin. Itinuturing ang ''Sikretong Kasaysayan'' bilang ang nag-iisang pinakamahalagang katutubong [[Mga Mongol|Monggol]] na salaysay ni Genghis Khan. Sa lingguwistika, ito ang pinakamayamang mapagkukunan ng pre-Klasikong Monggol at Gitnang Monggol.<ref>{{cite book |last1=Rachewiltz |first1=Igor de |author1-link=Igor de Rachewiltz |url=https://books.google.com/books?id=Y0gAAAAACAAJ |title=Secret History of the Mongols: A Mongolian Epic Chronicle of the Thirteenth Century |date=2004 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-13159-0 |page=xxvi |language=en |trans-title=Ang Sikretong Kasaysayan ng mga Monggol: Isang Epikong Kronika ng mga Monggol ng Ikalabintatlong Siglo}}</ref> Kinokonsidera ang ''Sikretong Kasaysayan'' bilang klasikong panitikan sa [[Mongolya|Monggolya]] at ibang bahagi ng mundo, at naisalin na sa higit sa 40 wika.<ref name=":2">{{Cite web |date=2023-07-28 |title=Г.Билгүүдэй: "Монголын нууц товчоо"-г 30 гаруй оронд, 40 гаруй хэл рүү орчуулсан |url=https://www.unuudur.mn/a/258327 |access-date=2023-12-10 |website=www.unuudur.mn |language=mn}}</ref> == Nilalaman == Nag-uumpisa ang akda sa semi-mitikong talaangkanan ni [[Genghis Khan]], ipinanganak sa pangalang Temüjin. Ayon sa alamat, isinilang ng bughaw-abong lobo at usang babae ang unang [[Mga Mongol|Monggol]], na ipinangalang Batachiqan. Labing-isang henerasyon pagkatapos ni Batachiqan, inabandona ang isang biyuda na si Alan Gua ng kanyang mga biyenan at iniwan kasama ang kanyang dalawang anak na lalaki na sina Bügünütei at Belgünütei. Kalaunan, nagkaroon siya ng tatlo pang anak na lalaki sa kahima-himalang lalaking kumikinang na pumasok sa labasan ng usok sa tuktok ng ger. Si Bodonchar ang bunso sa tatlong anak ni Alan Gua na may banal na pagsisilang, at siya ang naging tagapagtatag ng Borjigin.<ref>{{cite book |last=De Nicola |first=Bruno |title=Women in Mongol Iran: The Khatuns, 1206-1335 |url=https://archive.org/details/womeninmongolira0000deni |publisher=Edinburgh University Press |year=2017 |isbn=9781474415477 |page=[https://archive.org/details/womeninmongolira0000deni/page/n51 36] |language=en |trans-title=Mga Kababaihan sa Monggol na Iran: Ang Mga Khatun, 1206-1335}}</ref> Nagsisimula ang paglalarawan ng buhay ni Temüjin sa pagkidnap ng kanyang ina, Hoelun, ng kanyang ama na si Yesügei. Tinatalakay nito ang maagang buhay ni Temüjin kasunod ng kanyang kapanganakan noong mga 1160; ang mahihirap na panahon pagkatapos ng pagpaslang sa kanyang ama; at ang maraming pakikipagbanggaan sa kanya, mga digmaan, at mga pakana bago niya makuha ang titulong [[Genghis Khan]] noong 1206. Tumatalakay ang mga kasunod na bahagi ng akda sa mga kampanya ng pananakop ni Genghis at ang kanyang ikatlong anak na si [[Ögedei Khan|Ögedei]] sa Eurasya; nagtatapos ang teksto sa mga pagmumuni-muni ni Ögedei sa kung ano ang mabuti niyang nagawa at kung ano ang mali niyang nagawa. == Kahalagahan == [[Talaksan:OrdonMNT.png|thumbnail|right|Kopya ng ''Ang Sikretong Kasaysayan ng mga Monggol'' sa gusali ng pamahalaan sa Ulaanbaatar. Nasa larawan din si Baldandorjiin Sumiyabaatar.]] Itinuturing ng mga iskolar ng kasaysayan ng Monggolya na napakahalaga ang teksto para sa kayamanan ng impormasyong nilalaman nito sa [[etnograpiya]], wika, panitikan at iba't ibang aspeto ng kulturang Monggol.<ref name="grousset">{{Cite journal |last1=Fazy |first1=Robert |last2=Grousset |first2=René |last3=Grousset |first3=Rene |date=1946 |title=Le Conquérant du Monde (Vie de Gengis-Khan) |url=http://dx.doi.org/10.2307/3247970 |journal=Artibus Asiae |language=fr |volume=9 |issue=1/3 |pages=258 |doi=10.2307/3247970 |issn=0004-3648 |jstor=3247970}}</ref><ref name=":0">{{cite journal |last=de Rachewiltz |first=Igor |year=2015 |title=The Secret History of the Mongols: A Mongolian Epic Chronicle of the Thirteenth Century |trans-title=Ang Sikretong Kasaysayan ng mga Monggol: Monggol na Epikong Salaysay ng Ikalabintatlong Siglo |url=http://cedar.wwu.edu/cedarbooks/4/ |journal=A Collection of Open Access Books and Monographs |language=en |publisher=Western Washington University |doi=10.25710/31qa-rh81}}</ref> Kung tungkol sa halaga nito sa larangan ng lingguwistika, kinokonsidera itong natatangi sa mga tekstong Monggol bilang halimbawa na malaya sa impluwensya ng [[Budismo]] na laganap sa mga nahuhuling teksto. Lalo itong pinahahalagahan para sa malinaw at makatotohanang mga paglalarawan ng pang-araw-araw na buhay at organisasyong tribo ng sibilisasyong Monggol noong ika-12 at ika-13 siglo, na nagsisilbing kapupunan ng mga iba pang pangunahing sanggunian sa mga wikang [[Wikang Persa|Persa]] at [[Wikang Tsino|Tsino]].<ref>Bela Kempf, ''Review'' [Pagsusuri] (Acta Orientalia Vol. 59 No 4, 2006), pa. 493.</ref> Mas kontrobersyal ang kahalagahan nito bilang sangguniang tumpak ayon sa kasaysayan: habang positibo rin ang pananaw ng ilang eksperto, tulad ni René Grousset, sa bagay na ito, pinaniniwalaan ng iba, tulad ni Igor de Rachewiltz, pangunahing nakasalalay ang kahalagahan ng sanggunian sa "tapat na paglalarawan nito ng buhay-tribo ng mga Monggol",<ref name=":0" /> at itinuring ni Arthur Waley na "halos wala ang makasaysayang halaga" ng ''Sikretong Kasaysayan''.<ref>{{Cite book |last=Arthur. |first=Waley |url=http://worldcat.org/oclc/47062433 |title=The secret history of the Mongols : and other pieces |date=2002 |publisher=House of Stratus |isbn=1-84232-370-9 |language=en |trans-title=Ang sikretong kasaysayan ng mga Monggol : at mga ibang akda |oclc=47062433}}</ref> Noong 2004, ipinag-utos ng Pamahalaan ng Monggolya na ang isang kopya ng ''Ang Sikretong Kasaysayan ng mga Monggol'' na natatakpan ng gintong lamina ay ipupuwesto sa likurang bahagi ng Palasyo ng Pamahalaan sa [[Ulaanbaatar]].<ref>{{cite web |date=2004-02-18 |title="Монголын нууц товчоо"-г мөнхөд эрхэмлэн дээдлэх тухай &#124; Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Цахиагийн Элбэгдорж |url=http://www.president.mn/mongolian/node/1026 |access-date=2013-10-13 |website=President.mn |language=mn}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Epiko]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Tsino]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Tsinong tradisyonal]] [[Kategorya:Imperyong Monggol]] 0k6bakdgkpahqzijl9gst4yc9d86z2q 0 331490 2204678 2138700 2026-04-24T19:31:12Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204678 wikitext text/x-wiki [[File:Zhu xi.jpg|thumb|Zhu Xi]] Si '''Zhu Xi''' (Oktubre 18, 1130 - Abril 23, 1200) ay isang [[Mga Tsino|Tsino]] na dalubhasa sa [[pilosopiya]]. ==Mga yugto ng buhay== ===Pagsilang at kabataan=== Ipinanganak si Zhu Xi noong Oktubre 18, 1130 sa distrito ng Youqi sa probinsiya ng [[Fujian]] sa bansang [[Tsina]] sa panahon ng Timog Song (Inggles: ''Southern Song'').<ref name=":0">{{Citation |last=Thompson |first=Kirill |title=Zhu Xi |date=2021 |url=https://plato.stanford.edu/entries/zhu-xi/ |url-status=live |work=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |edition=Summer 2021 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2024-11-21}}</ref><ref name=":1">{{Cite book |last=Ivanhoe |first=Philip J. |title=Zhu Xi: Selected Writings |date=2019 |publisher=Oxford University Press |year=2019 |isbn=9780190861261 |location=United States of America}}</ref><ref name=":2">{{Cite book |last=Cua |first=Antonio S. |title=Encyclopedia of Chinese Philosophy |url=https://archive.org/details/bwb_P8-AHO-388 |date=2003 |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=9781135367480 |location=New York}}</ref> Ang kanyang ama ay si Zhu Song.<ref name=":0" /> Noong limang taong gulang si Zhu Xi ay tinanong niya sa kanyang ama kung ano ang nasa itaas ng Langit (Inggles: “''What lies above Heaven?''”) noong itinuro sa kanya ng kanyang ama ang langit.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Naiintindihan na ni Zhu Xi ang kahalagahan ng ''Classic of Filial Piety'' (''Xiaojing'') noong siya ay walong taong gulang.<ref name=":0" /> Pagkatapos basahin ng isang beses ang ''Classic of Filial Piety'' noong siya ay walong taong gulang ay isinulat ni Zhu Xi sa itaas ng pamagat ang mga salitang "Ang mga hindi sumunod dito ay hindi ganap na tao". (Inggles: ''“Those who fail to follow this are not fully human”'').<ref name=":1" /> Noong binasa niya ang Mengzi (Inggles: ''Mencius'') noong siya ay sampung taon ay naramdaman niya kung gaano kahirap maging pantas noong nabasa niya ang linyang "Ang mga pantas at ako ay magkapareho ng uri" (Inggles: ''“The sages and I are the same in kind”'').<ref name=":1" /> Naging inspirasyon ni Zhu Xi ang panukala ni [[Mencius]] na ang lahat ng tao ay maaaring maging isang pantas.<ref name=":0" /> Sa sariling tahanan natanggap ni Zhu Xi ang kanyang maagang edukasyon mula sa kanyang ama na si Zhu Song. Sinimulang turuan ni Zhu Song ang kanyang anak matapos siyang matanggal sa trabaho nang sapilitan dahil sa kanyang pagtutol sa patakaran ng hukumang Song sa pagpapatahimik sa mga Jurchen noong 1140.<ref name=":1" /> Pagkamatay ng kanyang ama noong 1143 ay nagpatuloy si Zhu Xi na mag-aral kasama ang tatlong kaibigan ng kanyang ama na sina Liu Zihui, Liu Mianzhi at Hu Xian bilang kanyang mga guro.<ref name=":1" /> Itinuro ng mga ito ang [[Taoismo]], [[Budismo]] at [[Confucianismo]] kay Zhu Xi.<ref name=":0" /> Nang maglaon ay nag-aral si Zhu Xi ng Chan (Inggles: ''Zen'') na Budismo kasama si Dao Qian na isang monghe ng Kaishan Temple.<ref name=":0" /> ===Opisyal ng pamahalaan=== [[File:延宾馆.JPG|thumb|Rebulto ni Zhu Xi sa ''White Deer Grotto Academy'' sa paanan ng Bundok Lu]] Sa edad na labing siyam na taong gulang ay napasahan ni Zhu Xi ang opisyal na ''Presented Scholar'' na pagsusulit o ''jinshi'' noong 1148. Habang naghihintay sa kanyang unang posisyon sa pamahalaan ay ipinagpatuloy niya ang kanyang pag-aaral.<ref name=":1" /> Simula 1153 hanggang 1156 ay naging ''Registrar'' si Zhu Xi sa distrito ng Tong'an. Kasabay nito ay sinimulan niya ang seryosong pag-aaral ng Confucianismo kasama si Li Tong. Noong 1160 ay pormal na naging estudyante ni Li Tong si Zhu Xi sa edad na tatlumpung taon. Itinuon ni Zhu Xi ang kanyang pag-aaral partikular sa mga interpretasyon ng magkapatid na sina Cheng Hao at Cheng Yi.<ref name=":1" /> Noong 1179 ay naging ''Prefect'' si Zhu Xi ng militar na distrito ng Nankang. Binuhay niyang muli ang ''White Deer Grotto Academy'' sa paanan ng ''Wulao Peak'' sa Bundok ng Lu. Ibinaba ang kanyang posisyon pagkalipas ng tatlong taon dahil sa pag-atake niya sa integridad at mga ginawa ng ilang maimpluwensyang opisyal.<ref name=":1" /> Mula sa puntong ito ay nahirang at ibinaba ang posisyon ni Zhu Xi hanggang siya ay natanggal sa kanilang huling posisyon sa pamahalaan. Naakusahan siya ng ilang malubhang krimen at may ginawang petisyon para sa kanyang pagbitay.<ref name=":1" /> ===Kamatayan=== Pumanaw si Zhu Xi noong Abril 23, 1200 dahil sa natural na mga sanhi.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |date=2024-10-15 |title=Zhu Xi {{!}} Chinese Neo-Confucianism, Philosophy & Education {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Zhu-Xi |url-status=live |access-date=2024-11-22 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ==Bilang pilosopo== Namayani ang interpretasyon ni Zhu Xi ng ''neo''-Confucianismo sa hukuman ng Song. Noong 1208 ay pinarangalan ni Emperor Ningzong si Zhu Xi sa pamamagitan ng pagbibigay sa kanya ng titulong "Duke ng Kultura" (Inggles: ''"Duke of Culture"'').<ref name=":1" /> Noong 1228 ay binigyan ni Emperor Lizong ng karagdagang titulo si Zhu Xi bilang "Duke ng Estado ng Hui" (Inggles: ''"Duke of the State of Hui"'').<ref name=":1" /> Ibinigay kay Zhu Xi noong 1241 ang pinakamataas na karangalan na matatanggap ng isang disipulo ni [[Confucio]] noong inilagay ang kanyang ''spirit tablet'' sa ''Hall of the Complete Symphony''.<ref name=":1" /> Naging batayan ng mga pagsusuri sa serbisyo sibil simula 1313 hanggang 1905 ang mga komentaryo ni Zhu Xi sa Apat na Aklat - ang ''Analects'', ''Book of Mencius'', ''Great Learning'', at ''Doctrine of the Mean''.<ref name=":2" /> Iginagalang si Zhu Xi bilang isa sa "Labindalawang Matalinong Nilalang" (Inggles: ''"Twelve Wise Ones"'') na binubuo ng mga pinakamahusay, maimpluwensiya at hinahangaang mga iskolar sa tradisyon ng Confucianismo.<ref name=":1" /> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga pilosopo]] [[Kategorya:Mga Tsino]] 4mi6jpcmxg1mge1bhnj6imar9zpk4t2 0 331551 2204735 2168227 2026-04-24T20:12:45Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204735 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist|name=Brahmagupta|image=[[File:Hindu astronomer, 19th-century illustration.jpg|Hindu_astronomer,_19th-century_illustration]]|caption=|birth_date={{circa|598 CE}}|birth_place=Bhillamala, Gurjaradesa, kaharian ng Chavda <br/> (makabagong-panahong Bhinmal, [[Rajasthan]], [[Indya]])|death_date={{circa|668 CE}} (edad c. 69–70)|death_place=Ujjain, Imperyong Chalukya <br/> (makabagong-panahong [[Madhya Pradesh]], [[Indya]])|fields=[[Astronomiya]], [[matematika]]|known_for={{ubl | Patakaran para sa pakalkula na may [[Sero]] | Makabagong [[sistemang pamilang]] | Teorema ni Brahmagupta | Identidad ni Brahmagupta | Problema ni Brahmagupta | Identidad ni Brahmagupta–Fibonacci | Pormulang interpolasyon ni Brahmagupta | Pormula ni Brahmagupta}}}} Ang '''Brahmagupta''' ({{Circa|598}} – {{Circa|668 [[Common Era|CE]]}}) ay isang [[matematiko]] at [[astronomo]] mula sa [[Indiya]]. Siya ang may-akda ng dalawang maagang gawa sa [[matematika]] at [[astronomiya]]: ang ''Brāhmasphuṭasiddhānta'' (BSS, "tama na itinatag ang doktrina ng [[Brahma]]", na may petsang 628), isang teoretikal na [[sanaysay]], at ang ''Khandakhadyaka'' ("nakakain sa kagat", na may petsang 665), isang mas praktikal na teksto. Noong 628 CE, unang inilarawan ni Brahmagupta ang [[Grabedad|grabidad]] bilang isang puwersang atraksyon, at ginamit ang terminong "gurutvākarṣaṇam (गुरुत्वाकर्षणम्)" sa [[Sanskrito]] upang ilarawan ito.<ref name="Oxford">{{Cite book |last=Pickover |first=Clifford |url=https://books.google.com/books?id=SQXcpvjcJBUC&pg=PA105 |title=Archimedes to Hawking: Laws of Science and the Great Minds Behind Them |date=2008 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-979268-9 |page=105 |language=en}}</ref><ref name="Sen">{{Cite book |last=Sen |first=Amartya |title=The Argumentative Indian |url=https://archive.org/details/nlsiu.954.sen.20388 |date=2005 |publisher=Allen Lane |isbn=978-0-7139-9687-6 |page=[https://archive.org/details/nlsiu.954.sen.20388/page/n52 29] |language=en}}</ref> Binigay din sa kanya ang kredito sa unang malinaw na paglalarawan ng [[Kwadratikong pormula|pormulng kuwadratiko]] (ang solusyon ng ekwasyong kuwadratiko) sa kanyang pangunahing gawa, ang ''Brāhma-sphuṭa-siddhānta''. == Buhay at karera == Si Brahmagupta, ayon sa kanyang sariling pahayag, ay isinilang noong 598 CE. Ipinanganak sa ''Bhillamāla'' sa Gurjaradesa<ref name="Sachau2013">{{Citation |last=Sachau |first=Edward C. |title=Alberuni's India, Volume I |url=https://archive.org/details/alberunisindiaac01biru/page/152/mode/2up |page=153 |year=1910 |place=London |publisher=Kegan Paul, Trench and Trubner |language=en |quote=''Brahma-siddhānta'', so-called from Brahman, composed by Brahmagupta, the son of Jishnu, from the town of Bhillamāla between Multān and Anhilwāra, 16 ''yojana'' from the latter place (?)}}</ref> (modernong-panahong Bhinmal sa [[Rajasthan]], Indiya) sa panahon ng paghahari ng pinuno ng dinastiyang Chavda na si Vyagrahamukha. Anak siya ni Jishnugupta at [[Hindu]] ang [[relihiyon]], partikular, isang Shaivite.<ref name="Bhattacharyya">{{Harvard citation no brackets|Bhattacharyya|2011}}: "Brahmagupta, one of the most celebrated mathematicians of the East, indeed of the world, was born in the year 598 CE, in the town of Bhillamala during the reign of King Vyaghramukh of the Chapa Dynasty." (sa Ingles)</ref> Nanirahan at nagtrabaho siya doon para sa isang magandang bahagi ng kanyang buhay. Tinawag siya ni Prithudaka Svamin, isang komentarista sa kalaunan, bilang ''Bhillamalacharya'', ang guro mula sa Bhillamala.{{Sfn|Gupta|2008}} Ang Bhillamala ay ang kabisera ng Gurjaradesa, ang pangalawang pinakamalaking kaharian ng Kanlurang Indiya, na binubuo ng timog [[Rajasthan]] at hilagang [[Gujarat]] sa modernong-panahong Indiya. Ito rin ang sentro ng pag-aaral para sa matematika at astronomiya. Naging astronomo siya ng paaralang ''Brahmapaksha'', isa sa apat na pangunahing paaralan ng astronomiyang Indiyano sa panahong ito. Pinag-aralan niya ang limang tradisyonal na mga ''Siddhanta'' sa astronomiya ng Indiya gayundin ang mga gawa ng iba pang mga astronomo kabilang sina Aryabhata I, Latadeva, Pradyumna, Varahamihira, Simha, Srisena, Vijayanandin at Vishnuchandra.{{Sfn|Gupta|2008}} Noong taong 628, sa edad na 30, binuo niya ang ''Brāhmasphuṭasiddhānta'' ("pinahusay na sanaysay ng Brahma") na pinaniniwalaang isang binagong bersyon ng natanggap na ''Siddhanta'' ng paaralang ''Brahmapaksha'' ng astronomiya. Sinasabi ng mga iskolar na isinama niya ang napakaraming orihinalidad sa kanyang rebisyon, na nagdagdag ng malaking halaga ng bagong materyal. Binubuo ang aklat ng 24 na mga kabanata na may 1008 na mga taludtod sa ''ārya meter''. Ang isang magandang panukala dito ay astronomiya, subalit naglalaman din ito ng mga pangunahing kabanata sa matematika, kabilang ang [[alhebra]], [[heometriya]], [[trigonometriya]] at algoritmiya, na pinaniniwalaang naglalaman ng mga bagong pananaw dahil mismo kay Brahmagupta.{{Sfn|Gupta|2008}}{{Sfn|Bhattacharyya|2011}}{{Sfn|Bose|Sen|Subbarayappa|1971}} Nang maglaon, lumipat si Brahmagupta sa Ujjaini, Avanti,{{Sfn|Gupta|2008}} isang pangunahing sentro ng astronomiya sa gitnang Indiya. Sa edad na 67, binuo niya ang kanyang susunod na kilalang akda na ''Khanda-khādyaka'', isang praktikal na manwal ng astronomiya ng Indiya sa kategoryang ''karana'' na nilalayong gamitin ng mga mag-aaral.{{Sfn|Gupta|2008}} Namatay si Brahmagupta noong 668 CE, at ipinapalagay na namatay siya sa Ujjain. == Mga gawa == Binubuo ni Brahmagupta ang mga sumusunod na sanaysay: * ''Brāhmasphuṭasiddhānta'',<ref name=":0">{{Cite book |last=Pingree |first=David E. |url=http://archive.org/details/PingreeCESS |title=Pingree's Census of the Exact Sciences in Sanskrit |publisher=APS |year=1970–1994 |pages=A4, 256 ff.; A5, 239–240 et passim |language=en}}</ref> binubuo noong 628 CE. * ''Khaṇḍakhādyaka'',<ref name=":0" /> binubuo noong 665 CE. * ''Grahaṇārkajñāna'',<ref name=":0" /> (na inilarawan sa isang manuskrito) == Pagtanggap == Ang mga pagsulong sa matematika ni Brahmagupta ay isinagawa pa ni Bhāskara II, isang angkan na inapo sa Ujjain, na inilarawan si Brahmagupta bilang ''ganaka-chakra-chudamani'' (ang hiyas ng pangkat ng mga matematiko). Nagsulat si Prithudaka Svamin ng mga komentaryo sa parehong kanyang mga gawa, na gumagawa ng mahihirap na talata sa mas simpleng wika at nagdagdag ng mga ilustrasyon. Nagsulat sina Lalla at Bhattotpala noong ika-8 at ika-9 na dantaon ng mga komentaryo sa ''Khanda-khadyaka''.{{Sfn|Bhattacharyya|2011}} Patuloy na naisulat ang karagdagang mga komentaryo noong ika-12 dantaon.{{Sfn|Gupta|2008}} Ilang dekada pagkatapos ng kamatayan ni Brahmagupta, sumailalim ang [[Sindh]] sa [[Kalipato|Kalipatong]] [[Arabe]] noong 712 CE. Ipinadala ang mga ekspedisyon sa ''Gurjaradesa'' ("''Al-Baylaman'' sa ''Jurz''", ayon sa mga Arabong [[historyador]]). Tila nalipol ang kaharian ng Bhillamala subalit tinanggihan ng Ujjain ang mga pag-atake. Tumanggap ang hukuman ni [[Kalipa]] Al-Mansur (754–775) ng isang embahada mula sa Sindh, kabilang ang isang astrologo na tinatawag na Kanaka, na nagdala (maaaring naisaulo) ng mga astronomikal na teksto, kabilang ang mga gawa mula kay Brahmagupta. Isinalin ang mga teksto ni Brahmagupta sa [[Wikang Arabe|Arabe]] ni Muḥammad ibn Ibrāhīm al-Fazārī, isang astronomo sa korte ni Al-Mansur, sa ilalim ng mga pangalang ''Sindhind'' at ''Arakhand''. Ang isang agarang resulta ay ang pagkalat ng sistemang desimal na ginamit sa mga teksto. Sumulat ang matematikong si [[Muhammad ibn Mūsā al-Khwārizmī|Al-Khwarizmi]] (800–850 CE) ng isang teksto na tinatawag na ''al-Jam wal-tafriq bi hisal-al-Hind'' ([[Pagdaragdag]] at [[Pagbabawas]] sa [[Aritmetika|Aritmetikong]] Indiyano), na isinalin sa [[Latin]] noong ika-13 danton bilang ''Algorithmi de numero indorum''. Sa pamamagitan ng mga tekstong ito, kumalat sa buong mundo ang sistemang desimal na numero at ang mga algoritmo ni Brahmagupta para sa aritmetika. Nagsulat din si Al-Khwarizmi ng sarili niyang bersyon ng ''Sindhind'', iginuhit ang bersyon ni Al-Fazari at isinasama ang mga elementong [[Ptolomeo|Ptolemaiko]]. Malawakang kumalat ang materyal na astronomiko ng Indiya sa loob ng maraming siglo, kahit na nakapasok sa mga [[medyebal]] na tekstong Latin.{{Sfn|Avari|2013}}<ref name="YoungLatham2006"> {{Citation |last=Young |first=M. J. L. |title=Religion, Learning and Science in the 'Abbasid Period |date=2 Nobyembre 2006 |url=https://books.google.com/books?id=cJuDafHpk3oC&pg=PA302 |pages=302–303 |publisher=Cambridge University Press |language=en |isbn=978-0-521-02887-5 |last2=Latham |first2=J. D. |last3=Serjeant |first3=R. B.}}</ref><ref name="van Bladel">{{Citation |last=van Bladel |first=Kevin |title=Islamic Cultures, Islamic Contexts: Essays in Honor of Professor Patricia Crone |date=28 Nobyembre 2014 |pages=257–294 |editor-last=Asad Q. Ahmed |chapter=Eighth Century Indian Astronomy in the Two Cities of Peace |chapter-url=https://books.google.com/books?id=7nSjBQAAQBAJ&pg=PA260 |publisher=BRILL |language=en |isbn=978-90-04-28171-4 |editor2-last=Benham Sadeghi |editor3-last=Robert G. Hoyland}} </ref> Tinawag ng mananalaysay ng [[agham]] na si George Sarton si Brahmagupta na "isa sa mga pinakadakilang siyentipiko sa kanyang lahi at pinakadakila sa kanyang panahon."{{Sfn|Gupta|2008}} == Mathematika == === Alhebra === Ibinigay ni Brahmagupta ang solusyon ng pangkalahatang [[linyar na ekwasyon]] sa ika-labingwalong kabanata ng ''Brahmasphuṭasiddhānta'',<blockquote>Ang pagkakaiba sa pagitan ng ''rupas'', kapag binaligtd at hinati sa pagkakaiba ng [<nowiki/>[[Koepisyente|koepisiyente]]] ng [mga di-alam], ay ang hindi alam sa [[ekwasyon]]. Ang ''rupas'' ay [ibawas sa gilid] sa ibaba ng kung saan ang parisukat at ang hindi alam ay dapat ibawas.</blockquote>na isang solusyon para sa ekwasyong {{Math|''bx'' + ''c'' {{=}} ''dx'' + ''e''}} kung saan ''ang rupas'' ay tumutukoy sa mga di-nagbabagong {{Math|''c''}} at {{Math|''e''}}. Ang ibinigay na solusyon ay katumbas ng {{Math|''x'' {{=}} {{sfrac|''e'' − ''c''|''b'' − ''d''}}}}. Nagbigay pa siya ng dalawang katumbas na solusyon sa pangkalahatang ekwasyong kuwadratiko:<blockquote>18.44. Bawasan ng gitnang [bilang] ang [[pariugat]] ng ''rupas'' na pinarami ng apat na beses ng parisukat at nadagdagan ng parisukat ng gitnang [bilang]; hatiin ang natitira sa dalawang beses sa parisukat. [Ang resulta ay] ang gitnang [bilang]. 18.45. Anuman ang pariugat ng ''rupas'' na pinarami ng parisukat [at] nadagdagan ng parisukat ng kalahati ng hindi alam, nabawasan na sa kalahati ng hindi alam [at] [[Paghahati|hatiin]] [ang natitira] sa parisukat nito. [Ang resulta ay] hindi alam. </blockquote>na, ayon sa pagkakabanggit, mga solusyon para sa ekwasyon na {{Math|''ax''² + ''bx'' {{=}} ''c''}} katumbas ng, : <math>x = \frac{\pm\sqrt{4ac+b^2}-b}{2a} </math> at : <math>x = \frac{\pm\sqrt{ac+\tfrac{b^2}{4}}-\tfrac{b}{2}}{a} </math> === Aritmetika === Ang apat na pangunahing operasyon ([[pagdaragdag]], [[pagbabawas]], [[pagpaparami]], at [[paghahati]]) ay kilala sa maraming [[kalinangan]] bago si Brahmagupta. Ang kasalukuyang sistemang ito ay batay sa [[sistemang pamilang]] na Hindu–Arabe at unang lumitaw sa ''Brāhmasphuṭasiddhānta''. Inilalarawan ng Brahmagupta ang pagpaparami sa sumusunod na paraan:<blockquote>Inuulit ang multiplikando tulad ng tali ng baka, kung gaano kadalas mayroong mga integrante na bahagi sa multiplikador at inuulit ang pagpaparami nito sa pamamagitan nila at ang mga produkto ay dinadagdag ng magkasama. Multiplikasyon ito. O inuulit ng maraming beses ang multiplikando hanggang mayroong bahagi sa multiplikador.<ref name="Brahmagupta18172">{{cite book |author1=Brahmagupta |url=https://books.google.com/books?id=ebZIAAAAcAAJ&pg=PA319 |title=Algebra, with Arithmetic and Mensuration, from the Sanscrit of Brahmegupta and Bháscara |author2=Bhāskara II |publisher=John Murray |year=1817 |page=319 |language=en |translator=Henry Thomas Colebrooke}}</ref></blockquote> ==== Sero ==== Ang ''Brahmasphuṭasiddhānta'' ni Brahmagupta ay ang unang aklat na nagbibigay ng mga panuntunan para sa mga manipulasyon sa aritmetika na nalalapat sa [[0 (bilang)|sero]] at sa mga negatibong numero.<ref>{{Cite book |last=Kaplan |first=Robert |title=The Nothing That Is: A Natural History of Zero |url=https://archive.org/details/nothingthatisnat0000kapl |publisher=Allen Lane/The Penguin Press |year=1999 |location=London |pages=[https://archive.org/details/nothingthatisnat0000kapl/page/68 68]–75 |language=en |bibcode=2000tnti.book.....K}}</ref> Ang ''Brāhmasphuṭasiddhānta'' ay ang pinakaunang kilalang teksto na tinatrato ang sero bilang isang numero sa sarili nito, sa halip na isang pamalit na tambilang na kumakatawan sa isa pang numero tulad ng ginawa ng mga [[Babilonya|taga-Babilonya]] o bilang isang simbolo para sa kakulangan ng dami tulad ng ginawa ni [[Ptolomeo]] at ng [[Sinaunang Roma|mga Romano]]. Sa ika-labingwalong kabanata ng kanyang ''Brāhmasphuṭasiddhānta'', inilalarawan ni Brahmagupta ang mga operasyon sa mga negatibong numero. Una niyang inilalarawan ang pagdaragdag at pagbabawas,<blockquote>18.30. [Ang kabuuan] ng dalawang positibo ay positibo, ng dalawang negatibong negatibo; ng isang positibo at isang negatibo [ang kabuuan] ay ang kanilang pagkakaiba; kung sila ay pantay ito ay sero. Ang kabuuan ng negatibo at sero ay negatibo, [na] ng positibo at sero na positibo, [at iyon] ng dalawang sero na sero. [...] 18.32. Ang negatibong binawasan ng sero ay negatibo, ang isang positibong [binawasan ng sero] ay positibo; ang sero [binawasan ng sero] ay sero. Kapag ang isang positibo ay ibawas mula sa isang negatibo o isang negatibo mula sa isang positibo, pagkatapos ito ay dapat idagdag.</blockquote>Nagpatuloy siya sa paglalarawan ng pagpaparami,<blockquote>18.33. Ang produkto ng isang negatibo at isang positibo ay negatibo, ng dalawang negatibong positibo, at ng mga positibong positibo; ang produkto ng sero at negatibo, ng sero at positibo, o ng dalawang sero ay sero.</blockquote>Subalit ang kanyang paglalarawan ng [[Paghahati sa sero|paghahati sa pamamagitan ng sero]] ay naiiba sa ating modernong pag-unawa:<blockquote>18.34. Ang positibong hinati sa positibo o negatibong hinati sa negatibo ay positibo; ang sero na hinati sa sero ay sero; ang positibong hinati sa negatibo ay negatibo; ang negatibong hinati sa positibo ay negatibo [din]. 18.35. Ang isang negatibo o isang positibong hinati sa sero ay mayroong [sero] na iyon bilang [[panghati]] nito, o sero na hinati sa isang negatibo o isang positibo [may negatibo o positibong iyon bilang panghati nito]. Ang parisukat ng isang negatibo o positibo ay positibo; [ang parisukat] ng sero ay sero. Yaong kung saan [ang parisukat] ay ang parisukat ay [nito] parisukat na ugat [o pariugat].</blockquote>Dito sinabi ni Brahmagupta na {{sfrac|0|0}} = 0 at para sa tanong ng {{sfrac|{{math|''a''}}|0}} kung saan {{Math|''a''}} ≠ 0 hindi niya pinasyahan ito. Ang kanyang mga alituntunin para sa [[aritmetika]] sa mga negatibong numero at sero ay medyo malapit sa makabagong pag-unawa, maliban na sa modernong matematika dibisyon sa pamamagitan ng sero ay naiwang hindi natukoy. === Heometriya === ==== Pormula ni Brahmagupta ==== [[Talaksan:Brahmaguptas_formula.svg|right|thumb|200x200px| Diagrama para sa reperensya]] Ang pinakatanyag na resulta ni Brahmagupta sa [[heometriya]] ay ang kanyang [[pormula]] para sa kuwadilaterong sikliko. Dahil sa haba ng mga gilid ng anumang kuwadilaterong sikliko, nagbigay si Brahmagupta ng tinatayang at eksaktong pormula para sa lugar ng pigura,<blockquote>12.21. Ang tinatayang lugar ay ang produkto ng mga kalahati ng mga kabuuan ng mga gilid at magkasalungat na gilid ng isang [[tatsulok]] at isang kuwadralatero. Ang tumpak na [sukat] ay ang pariugat mula sa produkto ng mga kalahati ng mga kabuuan ng mga gilid na pinaliit ng [bawat] gilid ng kuwadralatero.</blockquote>Kung ibinigay ang mga haba {{Math|''p''}}, {{Math|''q''}}, {{Math|''r''}} at {{Math|''s''}} ng isang kuwadralatero sikliko, ang tinatayang sukat ay {{math|{{sfrac|''p'' + ''r''|2}} · {{sfrac|''q'' + ''s''|2}}}} habang, hinahayaan ang {{math|''t'' {{=}} {{sfrac|''p'' + ''q'' + ''r'' + ''s''|2}}}}. ang eksakstong sukat ay : {{Math|{{sqrt|(''t'' − ''p'')(''t'' − ''q'')(''t'' − ''r'')(''t'' − ''s'')}}}}. Bagaman hindi tahasang sinabi ni Brahmagupta na sikliko ang mga kuwadralatero, maliwanag sa kanyang mga tuntunin na ito ang kaso. Ang [[pormula ni Heron]] ay isang espesyal na kaso ng pormula na ito at maaari itong makuha sa pamamagitan ng pagtatakda ng isa sa mga panig na katumbas ng sero. === Mga tatsulok === Inilaan ni Brahmagupta ang isang malaking bahagi ng kanyang gawa sa heometriya. Nagbibigay ang isang teorama ng mga haba ng dalawang piraso na ang base ng [[tatsulok]] ay nahahati sa [[altitud]] nito:<blockquote>12.22. Ang base ay nabawasan at nadagdagan ng pagkakaiba sa pagitan ng mga parisukat ng mga gilid na hinati ng base; kapag hinati sa dalawa sila ang tunay na mga piraso [o segmente]. Ang [altitud] na patayo ay ang pariugat mula sa parisukat ng isang gilid na pinaliit ng parisukat ng piraso nito.</blockquote>Kaya ang haba ng dalawang segmente ay {{math|{{sfrac|1|2}}(''b'' ± {{sfrac|''c''² − ''a''²|''b''}})}} ==== Teorama ni Brahmagupta ==== [[Talaksan:Brahmaguptra's_theorem.svg|right|thumb| Ang teorama ni Brahmagupta ay nagsasaad na ''AF'' = ''FD'' .]] Patuloy ni Brahmagupta,<blockquote>12.23. Ang pariugat ng kabuuan ng dalawang produkto ng mga gilid at magkasalungat na gilid ng isang hindi pantay na kuwadralatero ay ang dayagonal. Ang parisukat ng diyagonal ay pinaliit ng parisukat ng kalahati ng kabuuan ng base at tuktok; ang pariugat ay ang [altitud] na patayo.</blockquote>Kaya, sa isang "hindi pantay" na kuwadralaterong sikliko (iyon ay, isang [[trapesoid]] na isosseles), ang haba ng bawat diyagonal ay {{Math|{{sqrt|''pr'' + ''qs''}}}}. ==== Pi ==== Sa taludtod 40, nagbibigay siya ng mga halaga ng [[Pi|{{Pi}}]],<blockquote>12.40. Ang diyametero at ang parisukat ng [[Radius|radyo]] [bawat isa] na pinarami ng 3 ay [ayon sa pagkakabanggit] ang praktikal na [[sirkumperensya]] at ang lugar [ng isang [[bilog]]]. Ang tumpak na [mga halaga] ay ang mga pariguat mula sa mga parisukat ng dalawang iyon na pinarami ng sampu.</blockquote>Kaya ginagamit ni Brahmagupta ang 3 bilang isang "praktikal" na halaga ng {{Pi}}, at <math>\sqrt{10} \approx 3.1622\ldots</math> bilang isang "tumpak" na halaga ng {{Pi}}, na may kamalian na mas mababa sa 1%. == Maagang konsepto ng grabidad == Unang inilarawan ni Brahmagupta noong 628 ang [[grabidad]] bilang isang puwersang atraksyon, gamit ang katawagang "[[wiktionary:गुरुत्वाकर्षणम्|gurutvākarṣaṇam (गुरुत्वाकर्षणम्)]]" upang ilarawan ito:<ref name="Oxford"/><ref name="Sen"/> <blockquote>Ang lupa sa lahat ng panig nito ay pareho; lahat ng tao sa lupa ay tumayo nang tuwid, at lahat ng mabibigat na bagay ay nahuhulog sa lupa sa pamamagitan ng batas ng kalikasan, dahil likas na katangian ng mundo ang umakit at panatilihin ang mga bagay, dahil likas na katangian ng tubig ang dumaloy ... Kung nais ng isang bagay na mas malalim kaysa sa lupa, hayaang subukan ito. Ang lupa ay ang tanging ''mababang'' bagay, at ang mga [[Buto ng halaman|buto]] ay palaging bumabalik dito, sa anumang direksyon maaari mong itapon ang mga ito, at hindi kailanman tumaas mula sa lupa.<ref name="Alberuni">{{Cite book |url=http://www.columbia.edu/cu/lweb/digital/collections/cul/texts/ldpd_5949073_001/pages/ldpd_5949073_001_00000328.html?toggle=image&menu=maximize&top=&left= |title=Alberuni's India |publisher=London: Kegan Paul, Trench, Trübner & Co., 1910. Electronic reproduction. Vol. 1 and 2. New York: Columbia University Libraries, 2006 |page=272 |language=en |access-date=3 June 2014}}</ref><ref>{{Cite book |title=Kitāb al-Jawharatayn al-'atīqatayn al-mā'i'atayn min al-ṣafrā' wa-al-bayḍā': al-dhahab wa-al-fiḍḍah |date=2004 |publisher=Maṭba'at Dār al-Kutub wa-al-Wathā'iq al-Qawmīyah bi-al-Qāhirah |location=Cairo |pages=43–44, 87 |language=ar |script-title=ar:كتاب الجوهرتين العتيقتين المائعتين من الصفراء والبيضاء : الذهب والفضة |oclc=607846741}}</ref>{{Efn|Ang pinagmulan ng sipi ay sa ''Al-Biruni's India'' (c.&nbsp;1030).<ref name=Alberuni/>}}</blockquote> == Astronomiya == Itinuro ni Brahmagupta ang maraming [[kritisismo]] sa gawain ng mga karibal na astronomo, at nagpapakita ang kanyang ''Brāhmasphuṭasiddhānta'' ng isa sa mga pinakaunang paghahati sa mga matematikong Indiyano. Pangunahing tungkol ang dibisyon sa aplikasyon ng matematika sa pisikal na mundo, sa halip na tungkol sa matematika mismo. Sa kaso ni Brahmagupta, ang mga hindi pagkakasundo ay nagmula sa pagpili ng mga astronomikal na parametro at teorya.<ref name="Plofker 418-419">{{harvtxt|Plofker|2007|pp=418–419}}</ref> Lumilitaw ang mga kritika sa mga karibal na [[teorya]] sa buong unang sampung astronomikal na kabanata at ganap na nakatuon ang ikalabing-isang kabanata sa pagpuna sa mga teoryang ito, bagama't walang mga pagpuna na lumilitaw sa ikalabindalawa at ikalabinwalong kabanata.<ref name="Plofker 418-419" /> == Mga sanggunian == === Mga pananda === {{Notelist}} === Mga pagsipi === {{Reflist|30em}} === Bibliograpiya === * {{Citation |last=Avari |first=Burjor |title=Islamic Civilization in South Asia: A history of Muslim power and presence in the Indian subcontinent |year=2013 |publisher=Routledge |language=en |isbn=978-0-415-58061-8}} * {{Citation |last=Bose |first=D. M. |title=A Concise History of Science in India |url=http://www.dli.gov.in/scripts/FullindexDefault.htm?path1=/data_copy/upload/0080/243&first=114&last=1168&barcode=1040010080238 |pages=95–97 |year=1971 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208075132/http://www.dli.gov.in/scripts/FullindexDefault.htm?path1=%2Fdata_copy%2Fupload%2F0080%2F243&first=114&last=1168&barcode=1040010080238 |place=New Delhi |publisher=Indian National Academy of Science |language=en |archive-date=Disyembre 8, 2015 |last2=Sen |first2=S. N. |last3=Subbarayappa |first3=B. V.}} * {{Citation |last=Bhattacharyya |first=R. K. |title=Ancient Indian Leaps into Mathematics |url=https://books.google.com/books?id=nwrw0Lv1vXIC |pages=185–192 |year=2011 |editor-last=B. S. Yadav |chapter=Brahmagupta: The Ancient Indian Mathematician |publisher=Springer Science & Business Media |language=en |isbn=978-0-8176-4695-0 |editor2-last=Man Mohan}} * {{citation |last=Gupta |first=Radha Charan |title=Brahmagupta |url=https://books.google.com/books?id=raKRY3KQspsC&pg=PA162 |encyclopedia=Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures |pages=162–163 |year=2008 |editor-last=Selin |editor-first=Helaine |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-4559-2}} * {{Citation |last=Plofker |first=Kim |title=The Mathematics of Egypt, Mesopotamia, China, India, and Islam: A Sourcebook |year=2007 |editor-last=Victor Katz |chapter=Mathematics in India |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3ullzl036UEC |publisher=Princeton University Press |language=en |isbn=978-0-691-11485-9}} == Karagdagang pagbabasa == * {{Cite book |last=Setsuro Ikeyama |title=Brāhmasphuṭasiddhānta (Chapter 21) of Brahmagupta with Commentary of Pṛthūdhakasvāmin, critically edited with English translation and notes |publisher=INSA |year=2003 |language=en}} * {{Cite book |last=David Pingree |title=Census of the Exact Sciences in Sanskrit (CESS) |publisher=American Philosophical Society |at=A4, p. 254 |language=en}} * {{Cite book |last=Shashi S. Sharma |url=https://books.google.com/books?id=g9ykYZlzV1oC |title=Mathematics & Astronomers of Ancient India |publisher=Pitambar Publishing |isbn=9788120914216 |language=en}} [[Kategorya:Mga matematikong Indiano]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 598]] [[Kategorya:Mga siyentipiko mula sa India]] owfdonb8ox1hotew4w0qrjqfvhg7xyk 0 331733 2204637 2140783 2026-04-24T13:00:02Z Superastig 11141 Update. 2204637 wikitext text/x-wiki {{infobox radio station | name = Barangay LS Baguio | callsign = DWRA | logo = | city = [[Baguio]] | area = [[Benguet]], [[La Union]] at mga karatig na lugar | branding = Barangay LS 92.7 | airdate = {{start date|1996|10|6}} | frequency = 92.7 MHz | format = [[:en:Middle of the road (music)|Contemporary MOR]], [[Original Pilipino Music|OPM]] | language = [[Ilocano language|Ilocano]], [[Filipino language|Filipino]] | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission (Philippines)|NTC]] | power = 10,000 watts | erp = 25,000 watts | class = | callsign_meaning = Radio | former_names = Campus Radio (1996–2014) | network = Barangay FM | owner = [[GMA Network]] | sister_stations = [[DZEA-TV|GMA TV-10 North Central Luzon]]<br>[[DWDG-TV|GTV 22 Benguet]] | website = [http://www.gmanetwork.com www.gmanetwork.com] }} Ang '''DWRA''' (92.7 [[:en:FM broadcasting|FM]]), sumasahimpapawid bilang '''Barangay LS 92.7''', ay isang himpilan ng radyo na pagmamay-ari at pinamamahalaan ng [[GMA Network (kompanya)|GMA Network Inc.]] Ang estudyo ng istasyon ay matatagpuan sa 2nd Floor, Baguio Midland Courier, #16 Kisad Rd., [[Baguio]], at ang transmiter nito ay matatagpuan sa Brgy. Lamut, Bekel, [[La Trinidad]].<ref>{{Cite web |date=October 6, 2001 |title=Campus Radio Baguio Celebrates 5th Anniversary |url=https://news.google.com/newspapers?id=jZQVAAAAIBAJ&sjid=mQsEAAAAIBAJ&pg=2343%2C657696 |website=Manila Standard}}</ref><ref>{{Cite web |date=March 24, 2014 |title=Barangay LS: One country, one barangay, one sound |url=https://www.philstar.com/entertainment/2014/03/24/1304255/barangay-ls-one-country-one-barangay-one-sound |website=Philstar}}</ref><ref>{{Cite web |title=City commends honest individuals |url=https://baguio.gov.ph/content/city-commends-honest-individuals |website=Baguio Government}}</ref> == Mga parangal at pagkilala == Noong 2002 at 2003, napiling finalist ang istasyon sa KBP Golden Dove Awards para sa Best Provincial Radio Variety Show (Campus Centerfold) at Provincial Radio Variety Show Host (Bobby Boom). Noong 2010 at 2011, napiling finalist ang programa ng istasyon na "Talk To Papa" para sa Best Radio Counseling Program sa Catholic Mass Media Awards. Noong 2011, napiling finalist ang "Mga Kuwentong Karnero" ng istasyon (ngayon ay Pelikulang Panradyo) para sa Best Radio Drama program. Ang Campus Radio DJ na "Papa Boom" ay binoto rin bilang Best Male DJ noong 2011 at 2012 ng UP Baguio Dap-ay Awards for Media.<ref>{{Cite web |date=February 24, 2015 |title=Barangay 92.7 |url=https://prezi.com/vqijuazz_wah/barangay-927/ |website=Prezi}}</ref> == Mga kaganapan == Kilala ang himpilang ito sa pagtatanghal nito, "Bulaklak Rock" na nagsimula noong 2004 hanggang 2011. Noong 2012, inilunsad nila ang "Bulaklak Rock: Acoustic Session" sa Session Road In Bloom ng [[Pista ng Panagbenga]]. Noong 2013, itinanghal nila ang unang "Campus Radio Streetjump Session: Baguio's Ultimate Dance Battle" para sa mga tagasayaw ng Hilagang Luzon.<ref>{{Cite web |date=February 19, 2012 |title=Panagbenga Festival 2012 Schedule |url=https://www.flowgalindez.com/2012/02/panagbenga-festival-2012-schedule |website=Flowgalindez}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Baguio Radio}} [[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Benguet]] 2ylkznr3h1qqzu2m9ci83o8yk6qd0iu 0 331818 2204649 2199716 2026-04-24T19:10:55Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204649 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:A Chinese Feng-Shui Shop.jpg|right|thumb|317x317px|Isang tindahang pang-''feng shui'' sa [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]] na nagbebenta ng mga Tsinong parol, estatwa at anting-anting]] {{infobox Chinese |t ={{linktext|風水}} |s ={{linktext|风水}} |bpmf =ㄈㄥ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄕㄨㄟˇ |kanji ={{linktext|風水}} |hiragana =ふうすい |revhep =fūsui |kunrei =hûsui |p =fēngshuǐ |w =fêng¹-shui³ |myr =fēngshwěi |tp =fongshuěi |mi ={{IPAc-cmn|f|eng|1|.|sh|ui|3}} |hanja =風水 |hangul =풍수 |rr =pungsu |mr =p'ungsu |qn =phong thủy |chuhan =風水 |tha =ฮวงจุ้ย (Huang chui) |khm =ហុងស៊ុយ (hŏng sŭy) |j =fung1seoi2 |y =fùngséui ''or'' fūngséui |ci ={{IPAc-yue|f|ung|7|.|s|eoi|2|}} ''or'' {{IPAc-yue|f|ung|1|.|s|eoi|2|}} |gan =Fung¹ sui³ |poj =hong-suí |buc =hŭng-cūi |h =fung²⁴ sui³¹ |wuu =fon^平 sy^上 |l ="hangin-tubig" }} Ang '''feng shui''' ({{IPAc-en|ˈ|f|ʌ|ŋ|ˌ|ʃ|uː|i}}<ref>{{Cite OED|feng shui|1095858841}}</ref> o {{IPAc-en|ˌ|f|ʌ|ŋ|ˈ|ʃ|w|eɪ}}<ref>{{Cite LPD|2}}</ref>), minsan tinatawag na '''heomansiyang Tsino''', ay isang tradisyonal na anyo ng heomansiya na nagmula sa Sinaunang Tsina at nag-aangkin ng paggamit ng mga maenerhiyang puwersa upang isaarmonya ang mga indibidwal sa kanilang kapaligiran. Ang literal na kahulugan ng ''feng shui'' ay "hangin-tubig" (i.e. likido). Mula noong sinaunang panahon, ipinapalagay na nagdidirekta ang mga tanawin at [[anyong tubig]] sa daloy ng unibersal na Q i– "kosmikong agos" o enerhiya – sa pamamagitan ng mga lugar at istruktura. Kung palalawakin pa, kabilang sa feng shui ang mga dimensyong [[Astronomiya|astronomikal]], [[Astrolohiya|astrolohikal]], [[Arkitektura|arkitektural]], [[Kosmolohiya|kosmolohikal]], [[Heograpiya|heograpikal]], at [[Topograpiya|topograpikal]].<ref name=":0">{{Cite book |last=Bruun |first=Ole |url=https://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:norden:org:diva-4033 |title=Fengshui in China : Geomantic Divination between State, Orthodoxy and Popular Religion |publisher=NIAS Press |year=2011 |isbn=978-87-91114-79-3 |edition=2nd |language=en |trans-title=Fengshui sa Tsina : Heomantikong Dibinasyon sa pagitan ng Estado, Ortodoksiya at Sikat na Relihiyon}}</ref><ref name="Komjathy">{{cite encyclopedia |year=2012 |title=Encyclopedia of Global Religion |encyclopedia= |publisher=SAGE Reference |location=Los Angeles, CA |last=Komjathy |first=Louis |editor1-last=Juergensmeyer |editor1-first=Mark |series= |volume=1 |pages=395–396 |language=en |trans-title=Ensiklopedya ng Pandaigdigang Relihiyon |isbn= |chapter=Feng Shui (Geomancy) |editor2-first=Wade Clark |editor2-last=Roof |chapter-url= |trans-chapter=Feng Shui (Heomansiya)}}</ref> Sa kasaysayan, pati na rin sa maraming bahagi ng mundong Tsino sa kasalukuyan, ginamit ang feng shui upang pumili ng oryentasyon ng mga gusali, tirahan, at mga istraktura na may espirituwal na kahalagahan tulad ng mga [[puntod]]. Isinulat ng isang iskolar na sa mga [[Kalinangang Kanluranin|kontemporaryong Kanluraning]] lipunan, gayunpaman, "madalas nagagamit lang ang feng shui sa [[disenyong panloob]] para sa kalusugan at kayamanan. Lalo itong nakikita sa pamamagitan ng mga 'kasangguni sa feng shui' at mga arkitekto na naniningil ng maraming pera para sa kanilang pagsusuri, payo at disenyo."<ref name="Komjathy"/> Naituring ang feng shui bilang di-makaagham at [[Seudosiyensiya|seudosiyentipiko]] ng mga siyentipiko at pilosopo,<ref name="Fernandez-Beanato pp. 1333–1351">{{cite journal |last=Fernandez-Beanato |first=Damian |date=23 Agosto 2021 |title=Feng Shui and the Demarcation Project |trans-title=Feng Shui at ang Proyekto ng Demarkasyon |journal=Science & Education |language=en |publisher=Springer Science and Business Media LLC |volume=30 |issue=6 |pages=1333–1351 |bibcode=2021Sc&Ed..30.1333F |doi=10.1007/s11191-021-00240-z |issn=0926-7220 |doi-access=free |s2cid=238736339}}</ref> at nailarawan ito bilang paradigmatikong halimbawa ng seudosiyensiya.<ref name="McCain Kampourakis 2019">{{cite book |last1=McCain |first1=K. |url=https://books.google.com/books?id=DwadDwAAQBAJ |title=What is Scientific Knowledge?: An Introduction to Contemporary Epistemology of Science |last2=Kampourakis |first2=K. |publisher=Taylor & Francis |year=2019 |isbn=978-1-351-33660-4 |page= |language=en |trans-title=Ano ang Kaalaman sa Siyentipiko?: Isang Panimula sa Kontemporaryong Epistemolohiya ng Agham |access-date=18 Disyembre 2021}}</ref> Nagpapakita ito ng ilang klasikong seudosiyentipikong aspeto, tulad ng pag-aangkin tungkol sa paggana ng mundo na hindi katanggap-tanggap sa pagsusuri gamit ang [[pamamaraang makaagham]].<ref name="Matthews">{{cite book |last1=Matthews |first1=Michael R. |title=History, Philosophy and Science Teaching: New Perspectives |publisher=Springer |year=2018 |isbn=978-3-319-62616-1 |editor-last=Matthews |editor-first=Michael R. |series=Science: Philosophy, History and Education |location=Cham, Switzerland |pages=31 |language=en |trans-title=Pagtuturo sa Kasaysayan, Pilosopiya at Agham: Mga Bagong Pananaw |chapter=Feng Shui: Educational Responsibilities and Opportunities |trans-chapter=Feng Shui: Mga Responsibilidad at Oportunidad sa Pagtuturo |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_3IzDwAAQBAJ&pg=PA31}}</ref> ==Mga batikos== Nagsulat si [[Matteo Ricci]] (1552–1610), isa sa mga nagtatag ng mga misyon ng Heswita sa Tsina, hinggil sa mga kasanayan sa feng shui. Isinasalaysay ng kaniyang kuwento, na nakatala sa ''[[De Christiana expeditione apud Sinas]]'',{{sfn|Ricci|1617|p=103–104}} ang mga dalubhasa sa feng shui (''geologi'' sa wikang Latin) na nagsusuri ng panghinaharap na mga lugar ng mga konstruksiyon o puntod "na may kinalaman sa ulo at buntot at mga paa ng mga partikular na dragon na inaasahang naninirahan sa ilalim ng mga lugar na iyon." Mariing pinuna ni Ricci, bilang isang Katolikong misyonero, ang heomansiya (na tinuringan niyang "''recondite science''" kasama ang astrolohiya) bilang isa pang ''superstitio absurdissima'' ng mga pagano: "Ano pa ang mas katawa-tawa kaysa sa kanilang kaisipan na dapat nakasalalay ang kaligtasan ng pamilya, ng mga karangalan, at ng kanilang buong buhay sa mga bagay na walang katuturan, tulad ng isang pinto na nagbubukas mula sa kabilang ibayo, ng pagbagsak ng ulan mula sa kanan o sa kaliwa ng isang patyo, ng pagbukas dito o doon ng isang bintana, o ng isang bubong na mas mataas dapat sa isa pa?"{{sfn|Gallagher|1953|loc=Book I, ch. 9, pp. 84–85}} Sinisisi ang malaking bilang ng mga nasawi sa [[sunog sa Ozone Disco]], ang pinakamalalang sunog sa kasaysayan ng Pilipinas na naganap noong 1996, sa mga pintong papaloob ang pagbukas, na sinadyang ginamit sa dating gusali dahil sa paniniwalang feng shui na "magdadala ang mga ito ng pera".<ref>{{cite news |url=https://newsinfo.inquirer.net/652226/nightclub-door-that-trapped-fire-victims-supposedly-good-feng-shui |title=Nightclub door that trapped fire victims supposedly 'good feng shui' |last=Gamil |first=Jaymee T. |date=Nobyembre 22, 2014 |website=Inquirer.net |access-date=Hulyo 24, 2025}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist|15em}} ===Mga aklat=== {{refbegin|30em}} * {{cite book |last1=Allan |first1=Sarah |title=Shape of the Turtle, The: Myth, Art, and Cosmos in Early China |url=https://archive.org/details/shapeofturtlemyt0000alla |date=1991 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0-7914-9449-3 }} * {{cite book |last=Bruun |first=Ole |year=2011 |title=Fengshui in China: Geomantic Divination Between State Orthodoxy and Popular Religion |publisher=NIAS Press |edition=2nd |location= |url=https://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:norden:org:diva-4033 |isbn=978-87-91114-79-3 }} * {{cite book |last = Bruun |first = Ole |year = 2008 |title = An Introduction to Feng Shui |publisher = Cambridge University Press| location = Cambridge|url=https://archive.org/details/introductiontofe0000bruu|isbn = 9780521863520}} * {{cite book |last1=Campbell |first1=Wallace H. |title=Earth Magnetism: A Guided Tour through Magnetic Fields |date=Pebrero 7, 2001 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-08-050490-2 |page=2 |quote=Written records show that a Chinese compass, Si Nan, had already been fabricated between 300 and 200 BE and used for the alignment of constructions to be magically harmonious with the natural Earth forces. }} * {{cite book |last1=Cheng |first1=Jian Jun |first2=Adriana |last2=Fernandes-Gonçalves |title=Chinese Feng Shui Compass: Step by Step Guide |year=1998|ref={{harvid|Cheng et al.|1998}} }} * {{cite book|last1=de Groot|first1=Jan Jakob Maria|publisher=E.J. Brill|year=1892|title=The Religious System of China|url=https://archive.org/details/religioussystemo03groo|ref={{harvid|deGroot|1892}}}}, various years, vol I-II-III-IV-V-VI * {{cite web|author=Guo Pu|translator-last1=Field|translator-first=Stephen L.|title=''The Zangshu, or Book of Burial''.|website=Professor Field's Fengshui Gate|url=http://fengshuigate.com/zangshu.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20200521055635/https://fengshuigate.com/zangshu.html|archive-date=2020-05-21|url-status=live|ref={{harvid|Guo Pu, Zangshu}}}}. * {{cite book|last1=Lang|first1=Kenneth R.|url=https://books.google.com/books?id=S4xDhVCxAQIC|title=The Cambridge Guide to the Solar System|edition=2|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2011|isbn=978-1-139-49417-5}} * {{cite book |last1=Lewis |first1=Mark Edward |title=The Construction of Space in Early China |date=Hunyo 2006 |publisher=Suny Press |isbn=978-0-7914-6608-7 }} * {{cite book |last1=Liu |first1=Li |title=The Chinese Neolithic: Trajectories to Early States |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |isbn=978-0-521-81184-2 }} * {{cite book |last1=Lu |first1=Hui-Chen |title=A Comparative analysis between western-based environmental design and feng-shui for housing sites |date=2002 |oclc=49999768|ref={{harvid|Lu Hui-Chen|2002}} }} * {{cite book|last1=Magli|first1=Giulio|url=https://books.google.com/books?id=67frDwAAQBAJ|title=Sacred Landscapes of Imperial China: Astronomy, Feng Shui, and the Mandate of Heaven|date=2020|publisher=Springer Nature|isbn=978-3-030-49324-0}} * {{Cite Q|Q116742539}} * {{cite book|last1=Moran|first1=Elizabeth|title=The Complete Idiot's Guide to Feng Shui|author2=Joseph Yu|author3=Val Biktashev|publisher=Pearson Education|year=2002|url=https://www.academia.edu/9574670|access-date=Hunyo 21, 2021|ref={{harvid|Moran et al.|2002}}|archive-date=Marso 17, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317002945/https://www.academia.edu/9574670|url-status=dead}} * {{cite book|last1=Nguyen|first1=Phil N.|url=https://books.google.com/books?id=8UCNAAAAQBAJ|title=Feng Shui for the Curious and Serious|volume=1|publisher=[[Xlibris Corporation]]|year=2008|isbn=978-1-4691-1882-6}} * {{cite book |last=Paton |first=Michael John |translator= |year=2013 |title=Five Classics of Fengshui: Chinese Spiritual Geography in Historical and Environmental Perspective |url=https://books.google.com/books?id=OcGmg5g9i7QC&q=paton+fengshui |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=978-90-04-24986-8 }}. Includes translations of ''Archetypal burial classic of Qing Wu''; ''The inner chapter of the Book of burial rooted in antiquity ''; ''The yellow emperor's classic of house siting''; ''Twenty four difficult problems''; ''The secretly passed down water dragon classic''. * {{cite book |last1=Porter |first1=Deborah Lynn |title=From Deluge to Discourse: Myth, History, and the Generation of Chinese Fiction |url=https://archive.org/details/fromdelugetodisc0000port |date=Enero 1996 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0-7914-3033-0 }} * {{cite book |last1=Puro |first1=Jon |chapter=Feng Shui |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Gr4snwg7iaEC&pg=PA108 |editor1-last=Shermer |editor1-first=Michael |title=The Skeptic Encyclopedia of Pseudoscience |year=2002 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-57607-653-8 }} * {{cite book|last1=Ricci|first1=Matteo|author2=Nicolas Trigault|title=China in the Sixteenth Century: The Journals of Matthew Ricci, 1583-1610 |url=https://archive.org/details/chinainsixteenth00ricc|translator=Louis Joseph Gallagher|publisher=Random House|year=1953|ref={{harvid|Gallagher|1953}} }}, length=616 pages ## 71 * {{cite book|title=De Christiana expeditione apud Sinas|author=Matteo Ricci|editor=Nicolas Trigault|publisher=Gualterus|year=1617|url=https://books.google.com/books?id=iLsWAAAAQAAJ&pg=PA103|ref={{harvid|Ricci|1617}}}} * {{cite book|last1=Sang|first1=Larry|translator-last=Sylvia Lam|title=Feng Shui Facts and Myths|publisher=American Feng Shui Institute (www.amfengshui.com)|year=2004|isbn=978-0-9644583-4-5|page=75|url=https://books.google.com/books?id=-mV09cvO8sYC&q=Qing+Wuzi&pg=PA75}}, length=150 pages * {{cite book|last1=Skinner|first1=Stephen|title=Guide to the Feng Shui Compass: A Compendium of Classical Feng Shui|publisher=[[Golden Hoard]]|year=2008|isbn=978-0-9547639-9-2|url=https://books.google.com/books?id=NqU2uQAACAAJ}} * {{cite book |last1=Sun |first1=Xiaochun |last2=Kistemaker |first2=Jacob |title=The Chinese Sky During the Han: Constellating Stars and Society |year=1997 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-10737-3 |pages=15–18|ref={{harvid|Sun Xiaochun|1997}} }} * {{cite book |last1=Sun|first1=Xiaochun|doi=10.1007/978-94-011-4179-6_15 |chapter=Crossing the Boundaries Between Heaven and Man: Astronomy in Ancient China |title=Astronomy Across Cultures |series=Science Across Cultures: The History of Non-Western Science |year=2000 |volume=1 |pages=423–454 |isbn=978-94-010-5820-9|ref={{harvid|Sun Xiaochun|2000}} }} * {{cite book |last1=Swetz |first1=Frank J. |year=2002 |title=The Legacy of the Luoshu: the 4,000 year search for the meaning of the magic square of order three |publisher=Open Court |isbn=978-0-8126-9448-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/legacyofluoshu400000swet }} * {{Cite book|last=Tsang|first=A. Katat|url=https://www.jstor.org/stable/10.3138/j.ctt2ttqpq|title=Learning to Change Lives: The Strategies and Skills Learning and Development Approach|date=2013|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-1-4426-1401-7|chapter=Problem Translation|jstor=10.3138/j.ctt2ttqpq}} * {{cite book|last1=Vyse|first1=Stuart|url=https://books.google.com/books?id=s3LKDwAAQBAJ&q=%22feng+shui%22+superstitious&pg=PA86|title=Superstition: A Very Short Introduction|date=2020-01-23|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-255131-3|pages=86|language=en|ref={{harvid|Vyse|2020b}}}} * {{cite book |last1=Wang |first1=Aihe |title=Cosmology and Political Culture in Early China |year=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-02749-6 }} * {{cite book|last1=Werner|first1=E. T. C.|title=Myths and Legends of China|publisher=George G. Harrap & Co. Ltd.|year=1922|location=London Bombay Sydney|url=https://archive.org/details/mythslegendsofch00wern_0}} Dover reprint ISBN 0-486-28092-6 * {{cite book |last1=Wheatley |first1=Paul |year=1971 |title=The Pivot of the Four Quarters: A Preliminary Enquiry Into the Origins and Character of the Ancient Chinese City |url=https://archive.org/details/pivotoffourquart0000whea |publisher=Aldine Publishing Company |isbn=978-0-85224-174-5 |page=[https://archive.org/details/pivotoffourquart0000whea/page/46 46]}} * {{cite book|last1=Xu|first1=Zhenoao|author2=W. Pankenier|author3=Yaotiao Jiang|title=East-Asian Archaeoastronomy: Historical Records of Astronomical Observations of China, Japan and Korea|series=Earth Space Institute Book Series|publisher=CRC Press|year=2000|isbn=978-90-5699-302-3|url=https://books.google.com/books?id=9JatFvikiwQC|ref={{harvid|Xu et al.|2000}}}}, length=440, Review= https://physicstoday.scitation.org/doi/full/10.1063/1.1445553 * {{Cite book|last1=Zhang|first1=Li|url=https://www.jstor.org/stable/j.ctv125js0p|title=Anxious China: Inner Revolution and Politics of Psychotherapy|date=2020|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-34418-1|edition=1|chapter=Cultivating Happiness|doi=10.2307/j.ctv125js0p|jstor=j.ctv125js0p|s2cid=242967723}} {{refend}} [[Kategorya:Kosmolohiyang Taoista]] [[Kategorya:Pamahiin]] [[Kategorya:Seudosiyensiya]] [[Kategorya:Dibinasyon]] [[Kategorya:Estetika]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Tsinong pinapayak]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Tsinong tradisyonal]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Khmer]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Hapones]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Koreano]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Thai]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Biyetnames]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Tsino]] l0ggbdlcl45qjzgqequh2x3ksa0fk3j 0 331959 2204639 2142664 2026-04-24T13:03:03Z Superastig 11141 Update. 2204639 wikitext text/x-wiki {{Infobox radio station | name = Barangay LS Dagupan | callsign = DWTL | logo = | city = [[Dagupan]] | area = [[Pangasinan]] at mga karatig na lugar | branding = Barangay LS 93.5 | airdate = {{start date|1986|03|01}} | frequency = 93.5 MHz | format = [[:en:Middle of the road (music)|Contemporary MOR]], [[Original Pilipino Music|OPM]] | language = [[Pangasinan language|Pangasinense]], [[Filipino language|Filipino]] | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission (Philippines)|NTC]] | power = 10,000 watts | erp = 30,000 watts | class = | former_callsigns = DWDJ (1986–1992) | former_names = {{ubl|The Giant WDJ FM (Marso 1, 1986–Abril 29, 1992)|Campus Radio (Abril 30, 1992–Pebrero 16, 2014)}} | network = Barangay LS | owner = [[GMA Network Inc.]] | sister_stations = [[DWGD-TV|GMA TV-10 North Central Luzon]] (Pangasinan)<br>[[DWRA-TV|GTV 22 Pangasinan]]<br>[[DZBB-AM|GMA Super Radyo DZSD]] | website = [http://www.gmanetwork.com gmanetwork.com] }} Ang '''DWTL''' (93.5 [[:en:FM broadcasting|FM]]), sumasahimpapawid bilang '''Barangay LS 93.5''', ay isang himpilan ng radyo na pagmamay-ari at pinamamahalaan ng [[GMA Network (kompanya)|GMA Network Inc.]] Ang estudyo at transmiter nito ay matatagpuan sa GMA Complex, Claveria Rd., Brgy. Malued, [[Dagupan]].<ref>[https://www.philstar.com/entertainment/2014/03/24/1304255/barangay-ls-one-country-one-barangay-one-sound Barangay LS: One country, one barangay, one sound]</ref><ref>[https://www.gmanetwork.com/radio/articles/2016-07-27/522/rgma-dominates-cebu-radio-tops-iloilo-dagupan-fm RGMA dominates Cebu Radio; Tops Iloilo, Dagupan FM]</ref><ref>[https://radioonlinenow.com/2016/10/10/dj-papa-chito-handles-5-7-slot-on-dagupans-no-1-station-barangay-93-5/ DJ Papa Chito Handles 5-7 Slot on Dagupan’s No 1 Station Barangay 93.5]</ref> == Kasaysayan == Itinatag ang himpilang noong Marso 1, 1986 sa ilalim ng call letters na DWDJ. Una ito kilala bilang '''The Giant 93.5 WDJ FM''' na binansagang "Where The Music Is". Noong Abril 30, 1992, naging '''Campus Radio 93.5''' ito na may pang-masa na format na binansagang "Forever". Nagpalit din ang call letters nito sa DWTL. Noong Pebrero 17, 2014, naging '''Barangay 93.5''' ito na may pangalawang bansag na "Isang Bansa, Isang Barangay". Mula noon, ilan sa mga programa ng [[DWLS|punong himpilan nito]] na nakabase sa Maynila ay napapakinggan dito. Noong Abril 5, 2026, naging '''Barangay LS''' ito (mula sa [[DWLS|pangunahing himpilan]] nito). == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Dagupan Radio}} [[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Pangasinan]] f9yva5792w0vk8gmax4o9p4fr565g1b 0 333511 2204812 2152788 2026-04-24T21:12:04Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204812 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable floatright" |+ style="text-align: left;" |Talay ni Cayley para sa D<sub id="mwDw">4</sub> kung saan ipinapakita ang mga elemento ng gitna, {e, a²}, na palitin sa lahat ng ibang elemento ng grupo. !∘ !e !b !a !a² !a³ !ab !a²b !a³b |- align="center" !e | style="background: green; color: white;" |'''e''' |b |a | style="background: red; color: white;" |a² |a³ |ab |a²b |a³b |- align="center" !b |b | style="background: green; color: white;" |'''e''' |a³b |a²b |ab |a³ | style="background: red; color: white;" |a² |a |- align="center" !a |a |ab | style="background: red; color: white;" |a² |a³ | style="background: green; color: white;" |'''e''' |a²b |a³b |b |- align="center" !a² | style="background: red; color: white;" |a² |a²b |a³ | style="background: green; color: white;" |'''e''' |a |a³b |b |ab |- align="center" !a³ |a³ |a³b | style="background: green; color: white;" |'''e''' |a | style="background: red; color: white;" |a² |b |ab |a²b |- align="center" !ab |ab |a |b |a³b |a²b | style="background: green; color: white;" |'''e''' |a³ | style="background: red; color: white;" |a² |- align="center" !a²b |a²b | style="background: red; color: white;" |a² |ab |b |a³b |a | style="background: green; color: white;" |'''e''' |a³ |- align="center" !a³b |a³b |a³ |a²b |ab |b | style="background: red; color: white;" |a² |a | style="background: green; color: white;" |'''e''' |} Sa [[alhebrang basal]], ang '''gitna''' (Ingles: ''center'') ng isang [[Grupo (matematika)|grupo]]ng {{Math|''G''}} ay ang [[Pangkat (matematika)|tangkas]] ng mga elemento na [[palitin]]<ref>{{Maugnayin|palitin}}</ref> sa bawa't [[Elemento (matematika)|elemento]] ng {{Math|''G''}}. Isinusulat ito bilang {{Math|Z(''G'')}}, mula sa salitang ''[[wiktionary:Zentrum|Zentrum]],'' na salin ng "sentro" sa [[wikang Aleman]]. Sa notasyong [[tagagawa ng tangkas]], <math display = "block"> Z(G) := \{ z \in G | \forall g \in G, zg =gz \}.</math> Ang grupong {{Math|''G''}} ay abelhin kung at kung lamang {{Math|1=Z(''G'') = ''G''}} . Sa kabilang sukdulan naman, ang isang grupo ay sinasabing ''centerless'' kung ang kasiyangaang elemento lamang ang nilalalaman ng {{Math|Z(''G'')}}. Ang mga elemento ng gitna ay ang mga '''gitnang elemento''' nito. == Mga sanggunian == <references /> == Mga panlabas na kawing == * {{Cite book |last=Fraleigh |first=John B. |author-link= |title=A First Course in Abstract Algebra |url=https://archive.org/details/firstcourseinabs0000fral_o1w6 |publisher=Pearson |year=2014 |isbn=978-1-292-02496-7 |edition=7}} * {{Springer|title=Centre of a group|id=p/c021250}} [[Kategorya:Teoriya ng grupo]] {{Usbong|Matematika}} gd8s0e2hlhlk4k5pkfrbp1sy94gan6n 0 334071 2204632 2204518 2026-04-24T12:48:54Z Tabilay 153890 Madrid 2026 Isahan 2204632 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=April 2025}} {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image =File:Alex Eala (2024 US Open) 02 (cropped).jpg |caption =Alex Eala sa 2024 US Open |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |birth_date = {{birth date and age|2005|05|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], [[Pilipinas]] |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = March 4, 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-hawak na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br><br>Lluc Bauza (Fitness Coach) |careerprizemoney = US 1,882,099 |singlesrecord = {{tennis record|won=209|lost=127}} |singlestitles = 0 |highestsinglesranking = 29 (March 16, 2026) |currentsinglesranking = No. 44 (April 20, 2026) |AustralianOpenresult = 1R ([[:en:2026 Australian Open – Women's singles qualifying|2026]]) |FrenchOpenresult = 1R ([[:en:2025 French Open – Women's singles|2025]]) |Wimbledonresult = 1R ([[:en:2025 Wimbledon Championships – Women's singles|2025]]) |USOpenresult = 2R ([[:en:2025 US Open – Women's singles|2025]]) |doublesrecord = {{tennis record|won=47|lost=44}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = No. 99 (February 9, 2026) |currentdoublesranking = No. 101 (April 20, 2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R ([[:en:2025 French Open – Women's doubles|2025]]) |WimbledonDoublesresult = 1R ([[:en:2025 Wimbledon Championships – Women's doubles|2025]]) |updated = April 20, 2026 |medaltemplates-expand =no |medaltemplates = {{MedalSport | Women's [[:en:tennis|Tennis]]}} {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{MedalCompetition | [[:en:Asian Games|Asian Games]]}} {{MedalBronze | [[:en:Tennis at the 2022 Asian Games|2022 Hangzhou]] | [[:en:Tennis at the 2022 Asian Games – Women's singles|Singles]] }} {{MedalBronze|2022 Hangzhou|[[:en:Tennis at the 2022 Asian Games – Mixed doubles|Mixed doubles]]}} {{MedalCompetition | [[:en:Southeast Asian Games|Southeast Asian Games]]}} {{MedalGold | [[:en:2025 Southeast Asian Games|2025 Thailand]] | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Singles]] }} {{MedalBronze | [[:en:2021 Southeast Asian Games|2021 Vietnam]] | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Singles]] }} {{MedalBronze | 2021 Vietnam | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Mixed doubles]] }} {{MedalBronze | 2021 Vietnam | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Team]] }} {{MedalBronze | [[:en:2025 SEA Games|2025 Thailand]] | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Team]] }} {{MedalBronze | 2025 Thailand | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Mixed doubles]] }} |AustralianOpenDoublesresult=1R ([[:en:2026 Australian Open – Women's doubles|2026]])}} Si '''Alexandra Eala''' (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Quezon City]]) ay Pilipinong manlalaro ng [[tenis]]. Siya ang pinakamataas na ranggong Pilipino, umabot sa pandaigdigang bilang na 29 noong Marso 16, 2026.<ref name=":11">{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=March 16, 2026 |title=Alex Eala rises to career-high World No. 29 |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/16/eala-rises-to-career-high-world-no-29-in-latest-wta-rankings-1032}}</ref> Nagwagi siya ng junior Grand Slam titles: doubles sa 2020 Australian Open at 2021French Open, at singles sa 2022 US Open.<ref name=":1">{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=September 10, 2022 |title=Eala captures US Open girls' singles crown |url=https://www.rappler.com/sports/final-results-alex-eala-lucie-havlickova-us-open-september-10-2022/}}</ref> Mayroon siyang 5 ITF singles at 3 ITF doubles titles, at noong 2025 umabot sa Semifinal ng Miami Open, final ng Eastbourne Open, at nagwagi sa WTA 125 Guadalajara Open.<ref name=":62">{{Cite web |title=ITF: Alexanda Eala Singles Titles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/d/titles/ |access-date=2025-12-03 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":72">{{Cite web |title=ITF: Alexanda Eala Doubles Titles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/titles/ |access-date=December 3, 2025 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":63">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala Singles Matches |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches#main-content |access-date=2026-03-26 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> Simula noong 2023, lumahok si Eala sa mga Grand Slam tournaments bilang propesyonal, kung saan nakapasok siya sa main draw mula 2025 French Open hanggang 2026 Australian Open at umabot sa ikalawang round ng 2025 US Open sa singles.<ref name=":63" /> Sa doubles naman, nakapaglaro siya noong 2025 at 2026, na ang pinakamataas na resulta ay ang ikalawang round ng 2025 French Open.<ref name=":6" /> Si Eala ay nagwagi ng mga pilak na medalya sa 2021 SEA Games at 2022Asian Games, at pinangunahan ang koponan sa promosyon sa Group I noong 2024. Noong 2025 SEA Games, nakamit niya ang gintong medalya sa women’s singles at dalawang tansong medalya sa mixed doubles at team events.<ref name=":7" /><ref name=":8" /><ref name=":12" /><ref name=":13" /> == Maagang Buhay == Si '''Alexandra Maniego Eala''' ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang business executive,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 March 2026}}</ref> at [[:en:Rizza_Maniego-Eala|Rosemarie Maniego-Eala]], dating [[Globe Telecom]] CFO hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[:en:1985_SEA_Games|1985 SEA Games]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina [[:en:Noli_Eala|Noli Eala]], dating chairperson ng [[:en:Philippine_Sports_Commission|Philippine Sports Commission]] at commissioner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=August 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=March 28, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=August 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=November 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]}}</ref> at ang fashion designer na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=April 23, 2026}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tennis para sa [[:en:Penn_State_Nittany_Lions|Penn State Nittany Lions]] mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=May 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=March 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal}}</ref> Nagsimula si Eala sa tennis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=[[Gulf News]] |date=August 28, 2025}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang coach.<ref>{{Cite web |date=November 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=August 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at [[:en:Colegio_San_Agustin_–_Makati|Colegio San Agustin]] sa [[Makati]], bago lumipat sa [[:en:Rafa_Nadal_Academy|Rafa Nadal Academy]] sa [[:en:Manacor|Manacor]], Espanya, kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=October 22, 2022}}</ref><ref>{{Cite web |date=December 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]}}</ref> == Personal na buhay == Ang paboritong pagkain ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=February 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala’s Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=February 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref> Mas gusto niyang inumin ang [[matcha|tsa na matcha]] kaysa sa [[kape]].<ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |access-date=31 March 2026}}</ref> Bihasa siya sa pakikipag-usap gamit ang iba’t ibang wika: [[Wikang Kastila|kastila]], [[Wikang Ingles|ingles]], at [[tagalog]].<ref>{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |website=The Athletic |publisher=The New York Times |access-date=25 March 2026}}</ref> Ang paborito niyang [[:en:Grand_Slam|pangunahing paligsahan sa larong tenis]] ay ang [[:en:Wimbledon_Championships|Paligsahan ng Wimbledon]], at tinuturing niya itong pinakamagandang lugar sa tenis.<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=July 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=July 3, 2025 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=December 24, 2025 |title=Vogue Rapid-Fire interview with Alex Eala |url=https://www.instagram.com/reels/DSoxP5lk1bS/ |access-date=December 24, 2025 |website=Instagram |language=en}}</ref> Idolo niya ang [[:en:champion|kampon]] sa tenis na si [[:en:Maria_Sharapova|Maria Sharapova]], at nakapagsanay diya kasama si [[:en:Rafael_Nadal|Rafael Nadal]].<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=July 19, 2025 |title=Sharapova’s influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=February 23, 2026 |website=[[Manila Standard]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=November 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=February 23, 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=August 27, 2025 |title=Before the big crowds, Alex Eala always had bro Miko by her side |url=https://www.spin.ph/tennis/get-to-know-alex-eala-older-brother-and-avid-supporter-miko-a6035-20250827 |access-date=February 23, 2026 |website=Spin.ph |language=en}}</ref> Ang pag-angat ni Eala sa WTA Tour matapos ang [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|2025 Miami Open]] ay nagbigay sa kanya ng malaking impluwensiya sa Pilipinas, inihahambing sa pag-usbong ni [[Manny Pacquiao]].<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 March 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times}}</ref> Ayon kay [[:en:Dyan_Castillejo|Dyan Castillejo]], tinatrato na siya ng kanyang mga tagahanga na "parang kampeon ng isang Grand Slam" .<ref name="mo"/> Ang kanyang tagumpay ay muling nagpasigla ng interes sa tennis sa Pilipinas at sa [[Overseas Filipinos|mga Pilipinong nakatira sa ibang bansa]], kahit may hamon sa oras sa panonood.<ref name="mo"/><ref>{{cite web |title=Nearly a Century on Court: Filipino Trailblazers Who Took on Tennis’ Biggest Stage |url=https://asianjournal.com/entertainment/sports/a-century-on-court-filipino-trailblazers-who-took-on-tennis-biggest-stage/#:~:text=Dyan%20Castillejo%20%E2%80%93%20Former%20Fed%20Cup,and%20contemporary%20of%20Felicisimo%20Ampon. |website=Asian Journal |publisher=Asian Journal News |access-date=27 March 2026}}</ref><ref>{{Cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=April 19, 2025 |title=The rich history of Philippine tennis, decades before Alex Eala |url=https://www.rappler.com/sports/rich-history-philippine-tennis-decades-before-alex-eala/ |access-date=March 28, 2026 |website=Rappler |language=en}}</ref> == Karera == === Juniors === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ Singles ! Tournament !! 2019 !! 2020 !! 2021 !! 2022 |- | Australian Open || R2 || R3 || A || A |- | French Open || A || SF || A || A |- | Wimbledon || A || A || R2 || A |- | US Open || A || A || A || W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ Doubles ! Tournament !! 2019 !! 2020 !! 2021 !! 2022 |- | Australian Open || A || W || A || A |- | French Open || A || A || W || A |- | Wimbledon || A || A || R2 || A |- | US Open || A || A || SF || – |} Sa edad na 12, nagwagi si Eala sa 2018 [[:en:Les_Petit_As|Les Petits As]] sa Pransya,<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/cookies/?returnurl=%2Fnews%2F117748%2FLilov-Eala-win-at-Les-Petits-As |access-date=November 14, 2024 |website=Tennis Europe}}</ref> at nakuha ang kanyang unang under‑18 singles at doubles titles sa ITF Trofeo David Ferrer sa Alicante, Spain.<ref>{{Cite web |last=Payo |first=Jasmine |date=April 25, 2025 |title=Building blocks to success: Rundown of Alex Eala’s best tennis campaigns |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-best-tennis-campaigns/ |access-date=November 14, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Noong 2019, napanalunan ni Eala ang [[:en:Orange_Bowl_(tennis)|Orange Bowl]] girls’ doubles title kasama si [[:en:Evialina_Laskevich|Laskevich]].<ref>{{Cite news |last=Reyes |first=Kate |date=December 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |language=en |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217 |access-date=January 12, 2026}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa [[:en:2020_Australian_Open_–_Girls'_doubles|Australian Open]] girls’ doubles kasama si [[:en:Priska_Madelyn_Nugroho|Nugroho]].<ref>{{Cite web |date=2020-01-31 |title=Eala, Nugroho capture Australian Open girls' doubles title |url=https://www.espn.com/story/_/id/28604688/eala-nugroho-capture-australian-open-girls-doubles-title |access-date=2025-10-08 |website=ESPN.com |language=en}}</ref> Sa 2021 [[:en:2021_French_Open_–_Girls'_doubles|French Open]], nakuha niya ang ikalawang junior Grand Slam doubles title kasama si [[:en:Oksana_Selekhmeteva|Selekhmeteva]].<ref>{{Cite news |last=Go |first=Beatrice |date=April 5, 2023 |title=Alex Eala clinches juniors world No. 2 after French Open romp |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-ranking-itf-world-juniors-2020/ |access-date=November 16, 2025}}</ref> Noong Hulyo 2021, nagwagi siya ng isahan at dalawahan (kasama si Madison Sieg) sa [[:en:Trofeo_Bonfiglio|Trofeo Bonfiglio]] sa Milan.<ref>{{Cite news |last=Mina |first=Rosy |date=July 17, 2021 |title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors |work=ABS CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior Grand Slam singles title sa [[:en:2022_US_Open_–_Girls'_singles|US Open]].<ref>{{Cite web |last=Levinsohn |first=Dan |date=September 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title at the 2022 US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html |access-date=November 14, 2025 |website=US Open}}</ref> === Prupesyonal na karera === ==== 2020 ==== '''Isahan''' Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]] sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto sa W25 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Las Palmas]], W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Castellón]], at W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|Monastir]]. Natapos naman siya sa unang yugto sa W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Las Palmas]] at W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|Melilla]]. ==== 2021 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2021_WTA_Tour|WTA Tour]], unang sumabak si Eala sa [[:en:2021_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami Open]] ngunit hindi siya nakalusot sa qualifying. Gayunpaman, sa [[:en:2021_Winners_Open_–_Singles|Cluj-Napoca 250]], nakapasok siya sa pangunahing draw at umabot hanggang sa pangalawang yugto bago natalo kay [[:en:Mayar_Sherif|Sherif]].<ref name=":5">{{Cite web |title=Tennis Abstract: Alexandra Eala |url=https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 |access-date=December 3, 2025 |website=www.tennisabstract.com}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=ITF: Alex Eala Singles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/activity/ |access-date=December 3, 2025 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala |access-date=February 2, 2026 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> '''Dalawahan''' Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang paligsahan ng [[:en:2021_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]] sa dalawahan. Sa W25 Madrid, kasama si [[:en:Victoria_Jiménez_Kasintseva|Kasintseva]], nakarating sila sa quarterfinals. Samantala, sa W25 Platja d’Aro, nakipag‑pares siya kay [[:en:Oksana_Selekhmeteva|Selekhmeteva]] at umabot sila hanggang sa finals.<ref name=":6">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala Doubles Matches |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches?type=D#main-content |access-date=2026-03-26 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> ==== 2022 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2022_WTA_Tour|WTA Tour]], tampok ang kaniyang pagsabak sa [[:en:2022_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]] at [[:en:2022_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]], subalit natalo siya sa unang yugto at sa qualifying na yugto.<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2022_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa semifinals ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Nakapasok siya sa quarterfinals ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> '''Dalawahan''' Sa WTA Tour, nakapaglaro siya sa [[:en:2022_Miami_Open_–_Women's_doubles|Miami 1000]] at sa qualifying ng [[:en:2022_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_doubles|Madrid 1000]].<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times}}</ref> Sa ITF circuit, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang semifinals sa W25 Palma del Río kasama si [[:en:Marina_Bassols_Ribera|Ribera]]. Nakarating din siya sa quarterfinals ng pitong torneo at dalawang torneo na nabigo sa maagang yugto.<ref name=":6" /> ==== 2023 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2023_WTA_Tour|WTA Tour]], lumahok siya sa qualifying ugtong [[:en:2023_Australian_Open_–_Women's_singles_qualifying|Australian Open]] ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng [[:en:2023_Thailand_Open_–_Singles|Thailand 250]], [[:en:2023_Japan_Women's_Open_–_Singles|Osaka 250]], [[:en:2023_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]], at [[:en:2023_Jasmin_Open_–_Singles|Monastir 250]]. Lumaban din siya bilang wildcard sa [[:en:2023_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]] at [[:en:2023_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(April–June)|W15 Yecla]] at kasunod sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|W25 Roehampton]].<ref>{{Cite news |last=Mina |first=Rosy |date=June 4, 2023 |title=Alex Eala claims third ITF crown at W25 Yecla in Spain |url=https://www.abs-cbn.com/sports/06/04/23/tennis-alex-eala-claims-third-itf-crown-at-w25-yecla |access-date=November 7, 2025 |work=ABS CBN News}}</ref><ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=August 13, 2023 |title=Alex Eala wins fourth ITF title, rules W25 Roehampton |url=https://sports.inquirer.net/523461/alex-eala-wins-fourth-itf-title-rules-w25-roehampton |access-date=November 7, 2025 |website=Inquirer.net |language=en-US}}</ref> Nakarating siya sa finals ng [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|W25 Aldershot]] at [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|W40 Petange]]; sa semifinals ng [[:en:2023_Open_Araba_en_Femenino_–_Singles|W100 Vitoria-Gasteiz]] at [[:en:2023_Engie_Open_Nantes_Atlantique_–_Singles|W60 Nantes]]; at sa quarterfinals ng [[:en:2023_Women's_TEC_Cup_–_Singles|W60 Barcelona]] at [[:en:2023_Ando_Securities_Open_–_Singles|W100 Tokyo]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Nagtapos siya sa ika-191 na puwesto sa pagtatapos ng taon.<ref>{{Cite news |last=Satumbaga-Villar |first=Kristel |date=September 20, 2023 |title=Eala improves to career-high No. 191 in WTA rankings |url=https://mb.com.ph/2023/9/20/eala-improves-to-career-high-no-191-in-wta-rankings |access-date=November 7, 2025 |website=Manila Bulletin}}</ref> '''Dalawahan''' Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan. Umabot siya sa apat na semifinals (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange), nakapasok sa apat na quarterfinals (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow), at ilang beses na nakarating sa nangyugto kabilang ang [[:en:2023_Jasmin_Open_–_Doubles|Monastir 250]]. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na korte maliban sa W60 Chiasso, isang palaro na ginanap sa luwad .<ref name=":6" /> ==== 2024 ==== '''Isahan''' Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa qualifiers ng apat na Grand Slam ([[:en:2024_Australian_Open_–_Women's_singles_qualifying|Australian Open]], [[:en:2024_French_Open_–_Women's_singles_qualifying|French Open]], [[:en:2024_Wimbledon_Championships_–_Women's_singles_qualifying|Wimbledon]], [[:en:2024_US_Open_–_Women's_singles_qualifying|US Open]]). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang quarterfinal sa [[:en:2024_Veneto_Open_–_Singles|Veneto 125]] laban kay [[:en:Sara_Errani|Errani]].<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2024_WTA_Tour|WTA Tour]], umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2024_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]], ngunit natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]] at [[:en:2024_Wuhan_Open_–_Singles|Wuhan 1000]]. abigo siya sa unang yugto ng [[:en:2024_Guadalajara_Open_Akron_–_Singles|Guadalajara 500]], [[:en:2024_Abu_Dhabi_Open_–_Singles|Abu Dhabi 500]], at sa qualifiers ng [[:en:2024_Ningbo_Open_–_Singles|Ningbo 500]]. Hindi siya nakalusot sa qualifiers ng [[:en:2024_Nottingham_Open_–_Women's_singles|Nottingham 250]], at natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]] at [[:en:2024_Jiangxi_Open_–_Singles|Jiangxi 250]]. bukod sa semifinals sa [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Canberra 125]], umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Oeiras 125]] at [[:en:2024_Guadalajara_125_Open_–_Singles|Guadalajara 125]], ngunit natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Makarska_International_Championships_–_Singles|Makarska 125]] at [[:en:2024_Polish_Open_–_Singles|Warsaw 125]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 [[:en:2024_Open_Araba_en_Femenino_–_Singles|Vitoria-Gasteiz]], tinalo si [[:en:Victoria_Jiménez_Kasintseva|Kasintseva]] sa final. Umabot din siya sa semifinals ng W100 [https://en.wikipedia.org/wiki/2024_Al_Habtoor_Tennis_Challenge_%E2%80%93_Singles Dubai] at W50 [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|Indore]], at sa quarterfinals ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> '''Dalawahan''' Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan. Sa WTA, ang pinakamalalim niyang resulta ay ang semifinals sa [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_doubles|Canberra 125]] kasama si [[:en:Laura_Pigossi|Pigossi]]. Nagkaroon din siya ng limang quarterfinal finishes: sa [[:en:2024_Ningbo_Open|Ningbo 500]] kasama si [[:en:Liang_En-shuo|Liang]], sa [[:en:2024_Polish_Open_–_Doubles|Warsaw 125]] kasama si [[:en:Darja_Semeņistaja|Semenistaja]], sa [[:en:2024_Guadalajara_125_Open_–_Doubles|Guadalajara 125]] kasama si [[:en:Kimberly_Birrell|Birrell]], sa [[:en:2024_Al_Habtoor_Tennis_Challenge_–_Doubles|W100 Dubai]] kasama si [[:en:Valentini_Grammatikopoulou|Grammatikopoulou]], at sa [[:en:2024_Porto_Women's_Indoor_ITF_3_–_Doubles|W75 Porto 3]] kasama si [[:en:Alicia_Barnett|Barnett]]. Bukod dito, nagtalo siya sa unang yugto sa [[:en:2024_Oeiras_Ladies_Open_–_Doubles|Oeiras 125]] (kasama si [[:en:Taylah_Preston|Preston]]).<ref name=":72" /><ref name=":0" /> Sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|W50 Pune]] kasama si [[:en:Darja_Semeņistaja|Semenistaja]], sinundan ng magkasunod na panalo kasama si [[:en:Estelle_Cascino|Cascino]] sa [[:en:2024_Open_de_Seine-et-Marne_–_Doubles|W75 Croissy-Beaubourg]] at [[:en:2024_Open_Araba_en_Femenino_–_Doubles|W100 Vitoria-Gasteiz]]—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa semifinals ng [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|W75 Trnava]] kasama si [[:en:Zeynep_Sönmez|Sönmez]].<ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 27, 2024 |title=Alex Eala cops W50 Pune doubles title with Latvian partner |language=en |website=INQUIRER.net |url=https://sports.inquirer.net/549446/alex-eala-cops-w50-pune-doubles-title-with-latvian-partner |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=March 31, 2024 |title=Eala, partner rule W75 Croissy-Beaubourg doubles tilt |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2024/03/31/2344255/eala-partner-rule-w75-croissy-beaubourg-doubles-tilt |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=July 21, 2024 |title=Alex Eala wins singles and doubles titles at W100 Vitoria-Gasteiz |language=en |website=INQUIRER.net |url=https://sports.inquirer.net/575666/alex-eala-also-wins-singles-title-at-w100-vitoria-gasteiz |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref name=":6" /> ==== 2025 ==== '''Isahan''' Noong 2025, umakyat si Eala mula No. 147 tungo sa career-high No. 50 matapos lumahok sa 27 torneo.<ref name=":4" /> Ang pinakamalaking tagumpay ay dumating sa [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]], kung saan tinalo ang world No. 2 [[:en:Iga_Świątek|Świątek]] sa quarterfinals bago matalo kay [[:en:Jessica_Pegula|Pegula]] sa semifinals. Sa damo, nakarating sa unang WTA final sa [[:en:2025_Eastbourne_Open_–_Women's_singles|Eastbourne 250]], ngunit natalo kay [[:en:Maya_Joint|Joint]]. Sa [[:en:2025_US_Open_–_Women's_singles|US Open]], nakamit ang unang panalo sa main draw at umabot sa ikalawang ugtolaban kay [[:en:Cristina_Bucșa|Bucșa]]. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa [[:en:2025_Guadalajara_125_Open_–_Singles|Guadalajara 125]], tinalo si [[:en:Panna_Udvardy|Udvardy]] sa final.<ref name=":4" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: quarterfinals sa [[:en:2025_SP_Open_–_Singles|São Paulo 250]] laban kay [[:en:Janice_Tjen|Tjen]], semifinal sa [[:en:2025_Jingshan_Tennis_Open_–_Women's_singles|Jingshan 125]] laban kay [[:en:Lulu_Sun|Sun]] at sa [[:en:2025_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Canberra 125]] laban kay [[:en:Wei_Sijia|Sijia]], at quarterfinals sa [[:en:2025_Ilkley_Open_–_Women's_singles|Ilkley 125]] laban kay [[:en:Rebecca_Marino|Marino]] at sa [[:en:2025_Suzhou_WTA_125_–_Singles|Suzhou 125]] laban kay [[:en:Viktorija_Golubic|Golubic]]. Umabot sa pangalawang yugto sa [[:en:2025_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]] laban kay Świątek, at sa [[:en:2025_Hong_Kong_Tennis_Open_–_Singles|Hong Kong 250]] laban kay [[:en:Victoria_Mboko|Mboko]]. Sa iba pang palihsahan nakarating sa pangalawang yugto ng [[:en:2025_Mumbai_Open_–_Singles|Mumbai 125]] laban kay [[:en:Mai_Hontama|Hontama]] at sa [[:en:2025_Oeiras_Ladies_Open_–_Singles|Oeiras 125]] laban kay Udvardy.<ref name=":4" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo sa unang ugtong [[:en:2025_French_Open_–_Women's_singles|French Open]] kay [[:en:Emiliana_Arango|Arango]], ng [[:en:2025_Wimbledon_Championships_–_Women's_singles|Wimbledon]] kay [[:en:Barbora_Krejčíková|Krejčíková]], at ng [[:en:2025_Australian_Open_–_Women's_singles|Australian Open]] sa qualifying kay [[:en:Jana_Fett|Fett]]. Natalo siya sa unang yugtong [[:en:2025_Italian_Open_–_Women's_singles|Rome 1000]] kay [[:en:Marta_Kostyuk|Kostyuk]], ng [[:en:2025_Canadian_Open_–_Women's_singles|Montreal 1000]] kay [[:en:Markéta_Vondroušová|Vondroušová]], at sa qualifying ng [[:en:2025_Wuhan_Open_–_Singles|Wuhan 1000]] kay [[:en:Moyuka_Uchijima|Uchijima]]. Natalo siys sa unang yugto ng [[:en:2025_Nottingham_Open_–_Women's_singles|Nottingham 250]] kay [[:en:Magda_Linette|Linette]], ng [[:en:2025_Singapore_Tennis_Open_–_Singles|Singapore 250]] kay [[:en:Simona_Waltert|Waltert]], ng [[:en:2025_Japan_Women's_Open_–_Singles|Osaka 250]] kay [[:en:Tereza_Valentová|Valentová]], ng [[:en:2025_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]] kay [[:en:Claire_Liu|Liu]], at sa [[:en:2025_Birmingham_Open_–_Women's_singles|Birmingham 250]] kay [[:en:Linda_Fruhvirtová|Fruhvirtová]].<ref name=":4" /> Sa [[:en:2025_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]], tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 [[:en:2025_Bengaluru_Open_–_Singles|Bengaluru]] laban kay [[:en:Dalila_Jakupović|Jakupović]], W75 Trnava 1 laban kay [[:en:Céline_Naef|Naef]], at W75 Trnava 2 laban kay [[:en:Valentina_Ryser|Ryser]].<ref name=":2" /> '''Dalawahan''' Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name=":6" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa [[:en:2025_Guangzhou_Open_–_Doubles|Guangzhou 250]], kung saan umabot siya sa semifinals kasama si [[:en:Nadiia_Kichenok|Kichenok]]. Nakarating din siya sa quarterfinals ng [[:en:2025_Italian_Open_–_Women's_doubles|Italian 1000]] kapareha si [[:en:_Coco_Gauff|Coco Gauff]].<ref name=":6" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2025_French_Open_–_Women's_doubles|French Open]] kasama si [[:en:Renata_Zarazúa|Zarazúa]], at natalo sa unang yugto ng [[:en:2025_Wimbledon_Championships_–_Women's_doubles|Wimbledon]] kasama si [[:en:Eva_Lys|Lys]].<ref name=":6" /> Lumahok din siya sa [[:en:2025_Birmingham_Open_–_Women's_doubles|Birmingham 250]] kasama si [[:en:Rebeka_Masarova|Masarova]] at sa [[:en:2025_Hong_Kong_Tennis_Open_–_Doubles|Hong Kong 250]] kasama si [[:en:Chan_Hao-ching|Hao-ching]], kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name=":6" /> Sa mga challengers, nakapaglaro siya sa [[:en:2025_Mumbai_Open_–_Doubles|Mumbai 125]] kasama si [[:en:_Tsao_Chia-yi|Chia-yi]] at sa [[:en:2025_Oeiras_Ladies_Open_–_Doubles|Oeiras 125]] kasama si [[:en:Katie_Volynets|Volynets]], na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name=":6" /> ==== 2026 ==== '''Isahan''' Sinimulan ni Eala ang kanyang [[:en:2026_WTA_Tour|2026 season]] nang may matibay na simula sa ''[[:en:2026_ASB_Classic_–_Women's_singles|Auckland 250]]'', kung saan umabot siya sa semifinals bago natalo kay [[:en:Wang_Xinyu|Wang]].<ref>{{cite news |last=Satumbaga-Villar|first=Krystel|date=January 10, 2026|title=Alex Eala succumbs to Chinese rival in Auckland semis|url=https://mb.com.ph/2026/01/10/alex-eala-succumbs-to-chinese-rival-in-auckland-semis|work=The Manila Bulletin|access-date=January 10, 2026}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Australian_Open_–_Women's_singles|Australian Open]]'', nabigo siya sa unang round ng singles.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks}}</ref> Lumaban siya sa ''[[:en:2026_Philippine_Women's_Open_–_Singles|Philippines 125]]'' bilang wildcard at nakapasok sa quarterfinals bago matalo kay [[:en:Camila_Osorio|Osorio]].<ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 29, 2026 |title=Alex Eala exits WTA Philippine Open, bows to Camila Osorio |url=https://sports.inquirer.net/660715/alex-eala-exits-wta-philippine-open-bows-to-camila-osorio |work=Philippine Daily Inquirer |access-date=January 29, 2026}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Abu_Dhabi_Open|Abu Dhabi 1000]]'', umabot siya sa quarterfinals ngunit natalo kay [[:en:Ekaterina_Alexandrova|Alexandrova]].<ref>{{Cite news |last=Gasgonia |first=Dennis |date=February 5, 2026 |title=Natalo si Alex Eala sa quarterfinals ng Abu Dhabi laban kay Alexandrova ng Russia |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2026/2/5/alex-eala-bows-out-of-abu-dhabi-quarterfinals-in-loss-to-russia-s-alexandrova-2244 |work=ABS-CBN News}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Qatar_TotalEnergies_Open_–_Singles|Qatar 1000]]'', nabigo siya sa unang yugto.<ref>{{Cite news |last=Reyes |first=Kate |date=February 9, 2026 |title=Alex Eala exits Qatar Open after falling to Tereza Valentova |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-exits-qatar-open-after-falling-to-tereza-valentova-a5019-20260209 |access-date=February 9, 2026}}</ref> Nakapasok siya sa quarterfinals ng ''[[:en:2026_Dubai_Tennis_Championships_–_Women's_singles|Dubai 1000]]'' bago natalo kay [[:en:Coco_Gauff|Gauff]].<ref>{{Cite news |last=Ballesteros |first=Jan |date=February 19, 2026 |title=Alex Eala succumbs to world No. 4 Coco Gauff in Dubai quarterfinals |website=onesports.ph |url=https://onesports.ph/more-sports/article/41325/alex-eala-succumbs-to-world-no-4-coco-gauff-in-dubai-quarterfinals-1 |access-date=February 19, 2026}}</ref> Sa tinaguriang ''Sunshine Double'' na ''[[:en:2026_BNP_Paribas_Open|Indian Wells 1000]]'' at ''[[:en:2026_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]]'', umabot siya sa ika-apat na round sa parehong torneo bago natalo kina [[:en:Linda_Noskova|Noskova]] at [[:en:Karolína_Muchová|Muchová]].<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=March 11, 2026 |title=Alex Eala bows out of Indian Wells with loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/11/tennis-alex-eala-bows-out-of-indian-wells-with-loss-to-linda-noskov-1231 |access-date=March 11, 2026 |work=ABS-CBN News}}</ref><ref>{{Cite news |date=Marso 24, 2026 |title=Alex Eala natanggal sa Miami Open matapos matalo kay Karolína Muchová |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/24/alex-eala-bows-out-of-miami-open-0012 |access-date=Marso 24, 2026}}</ref> Sa mga korteng luwad ng Europa, umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2025_Upper_Austria_Ladies_Linz_–_Singles|Linz Open]] laban kay Jelena Ostapenko.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=2026-04-08 |title=Eala nabigo matapos manguna ng 5-1 sa ikalawang set kontra Ostapenko, lumabas sa Linz Open |url=https://www.philstar.com/sports/2026/04/08/2519713/eala-squanders-5-1-second-set-lead-vs-ostapenko-exits-linz-open |access-date=2026-04-08 |website=Philstar.com}}</ref> Si [[:en:Leylah_Fernandez|Leylah Fernandez]] ang nakatalo sa kanya sa unang yugto ng [[:en:2026_Porsche_Tennis_Grand_Prix_–_Singles|Stuttgart Open]].<ref>{{Cite news |date=2026-04-15 |title=Alex Eala natanggal sa Stuttgart Open matapos matalo kay Leylah Fernandez |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/15/alex-eala-stuttgart-open-0040 |access-date=2026-04-15 |work=ABS-CBN News}}</ref> Nabigoksiya ay [[:en:Elise_Mertens|Elise Mertens]] sa ikalawang ugto ng [[:en:2026_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid Open]].<ref>{{Cite news |last= |first= |date=April 24, 2026 |title=Nagpatuloy ang hirap ni Alex Eala sa clay matapos ang pagkatalo sa Round of 64 laban kay Elise Mertens sa Madrid Open |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/985231/alex-eala-s-clay-struggles-continue-after-round-of-64-loss-to-elise-mertens-in-madrid-open/story/ |access-date=April 24, 2026 |website=GMA News Online |language=en}}</ref> ''' Dalawahan''' Sa ''[[:en:2026_ASB_Classic_–_Women's_doubles|Auckland 250]]'', nakipagtambal si Eala kay [[:en:Iva_Jovic|Jović]] at umabot sila sa semifinals bago natalo kina [[:en:Xu_Yifan|Xu]] at [[:en:Yang_Zhaoxuan|Yang]].<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=January 9, 2026|access-date=January 9, 2026|work=ABS-CBN News}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Australian_Open_–_Women's_doubles|Australian Open]]'', nakipares siya kay [[:en:Ingrid_Martins|Martins]], ngunit hindi sila nakalusot sa unang round matapos matalo sa kanilang pambungad na laban.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=January 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=January 20, 2026 |work=ABS-CBN News}}</ref> Samantala, sa ''[[:en:2026_Abu_Dhabi_Open_–_Doubles|Abu Dhabi 1000]]'', nakipagtambal siya kay [[:en:Janice_Tjen|Tjen]] at nakaabot sila sa semifinal, ngunit natalo sa duo nina [[:en:Tereza_Mihalíková|Mihalíková]] at [[:en:Olivia_Nicholls|Nicholls]].<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=February 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=February 6, 2026}}</ref> == Estilo ng Paglalaro == Si Eala ay isang agresibong baseliner, gamit ang kanyang forehand upang kontrolin ang mga rally at ang kanyang matatag na two‑handed backhand upang pamahalaan ang mga palitan.<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=March 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |website=Tennis.com |language=en|access-date=January 24, 2026}}</ref> Ang kanyang kaliwang kamay na topspin ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim, habang ang kanyang return game ay isang lakas dahil sa mahusay na pagbabasa ng galaw. Ang kanyang serve ang nananatiling pangunahing kahinaan, madalas kulang sa bilis at pagbabago, bagaman mahusay siya sa hard courts.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=January 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |website=ESPN |language=en|access-date=January 24, 2026}}</ref> Binibigyang-diin ng mga analyst ang pagpapabuti ng kanyang serve, pagdaragdag ng taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng pisikal na lakas bilang susi sa karagdagang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=February 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=February 6, 2026 |website=Sports News Philippines |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang ilang mahahalagang tagumpay, kabilang ang pagiging unang Pilipino na umabot sa WTA 1000 Semifinals at tinalo ang tatlong major champions sa [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|2025 Miami Open]]<ref name=":Gulf">{{Cite web |title=What Alexandra Eala Needs to Win Titles and Beat Top Players |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/what-alexandra-eala-needs-to-win-titles-and-beat-top-players-1.500440043 |access-date=March 11, 2026 |website=Gulf News}}</ref> Itinatampok ng mga dating propesyonal na sina [[:en:Greg_Rusedski|Greg Rusedski]], [[:en:Andrea_Petkovic|Andrea Petkovic]], at [[:en:Martina_Navratilova|Martina Navratilova]] ang pangangailangan ng mas malakas na serve, mas maaasahang laro, at mas maraming pagkakaiba-iba, kasabay ng mas mahusay na kondisyon ng katawan.<ref>{{Cite web |date=March 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=March 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> Sa kanyang matibay na baseline game, katatagan, at suporta ng mga tagahanga, kinokonklusyon ng mga analyst na mayroon siyang pundasyon upang makipagtagisan para sa malalaking titulo, ngunit ang kanyang pangmatagalang tagumpay ay nakasalalay sa pagbabagong-anyo ng kanyang serve bilang isang sandata.<ref name=":Gulf" /> == Pagganap Laban sa Nangungunang Manlalaro == === Paghahambing ng Performance ni Eala sa mga Laban === {| class="wikitable sortable" ! Antas ! Rekord ! Panalo % ! DR (avg) ! Ace % ! DF % ! 1st Serve In ! 1st Serve Won % ! 2nd Serve Won % ! RPW (Return Points Won) |- | vs Top 10 | 4–3 | 57% | 0.61–1.46 | 0–3% | 0–5% | 57–72% | 30–73% | 41–52% | ~48 |- | vs Top 20 | 6–7 | 46% | 0.36–1.32 | 0–3% | 1–6% | 52–69% | 36–73% | 42–52% | ~44 |- | vs Top 50 | 12–20 | 38% | 0.30–1.48 | 0–4% | 1–7% | 51–74% | 45–72% | 30–63% | ~43 |- | vs Top 100 | 28–38 | 42% | 0.36–1.37 | 0–3% | 1–7% | 54–72% | 50–71% | 39–57% | ~44.5 |- | Kabuuang Karera | 204–125 | 62% | ~1.00 | 0.0% | 0.4% | 59.9% | – | – | 46.3 |} Ang rekord ni '''Eala''' ay nagpapakita ng malinaw na mga pattern laban sa iba’t ibang antas ng kalaban. Laban sa '''Top 10 players''' hawak niya ang 4–3 rekord (57% win rate). Ang kanyang '''dominance ratio (DR)'''—sukatan ng puntos na napanalo kumpara sa nawala—ay mula 0.61 sa pagkatalo hanggang 1.46 sa panalo laban kay Coco Gauff. Ang kanyang unang serve ay nasa pagitan ng 57–72%, na may 30–73% puntos na napanalo, habang ang ikalawang serve ay nasa 41–52%. Mababa ang '''Ace %''' (0–3%), tanda ng pag-asa sa rallies kaysa free points, habang tumataas ang '''double faults''' (hanggang 5%). Laban sa '''Top 20 opponents''' siya ay 6–7 (46%), na may DR mula 0.36 hanggang 1.32. Nanatiling matatag ang unang serve (52–69%), ngunit pabagu-bago ang puntos na napanalo. Laban sa '''Top 50''' bumaba ang rekord sa 12–20 (38%), na may DR mula 0.30 hanggang 1.48. Tumataas ang double faults (1–7%), at ang ikalawang serve ay maaaring bumaba hanggang 30%. Laban sa '''Top 100''' siya ay 28–38 (42%), na may DR mula 0.36 hanggang 1.37. Nanatiling katulad ang serve stats, ngunit may volatility. Sa kabuuan ng kanyang '''karera''' (204–125, 62% win rate), ang average DR ay halos 1.00, tanda ng balanseng puntos na napanalo at nawala. Ang '''return points won (RPW)''' ay nasa ~46, na nagpapakita ng kakayahang mag-pressure sa kalaban kahit hindi matibay ang kanyang serve. Mababa ang Ace %, tanda ng pag-asa sa rallies, habang kontrolado ang double faults (mas mababa sa 1%). Ipinapakita ng mga datos na kaya niyang itaas ang antas laban sa elite opponents, ngunit may inconsistency sa serve laban sa mid-tier competition. ==== Pinakamagagandang Panalo ==== {| class="wikitable sortable" ! Taon ! Torneo ! Surface ! Round ! Kalaban (Ranggo) ! Iskor ! Resulta ! DR ! Ace % ! DF % ! 1st Serve In ! 1st Serve Won % ! 2nd Serve Won % |- | 2025 | US Open | Hard | R128 | Clara Tauson [Rank 14] | 6–3, 2–6, 7–6(11) | Panalo | 0.97 | 0.0% | 5.3% | 68.1% | 59.4% | 43.3% |- | 2025 | Miami Open | Hard | Quarterfinals | Iga Świątek [Rank 2] | 6–2, 7–5 | Panalo | 1.27 | 1.5% | 4.5% | 66.7% | 52.3% | 50.0% |- | 2025 | Eastbourne | Grass | R16 | Jelena Ostapenko [Rank 3] | 0–6, 6–2, 3–2 RET | Panalo | 1.08 | 0.0% | 3.8% | 63.5% | 57.6% | 63.2% |- | 2026 | Indian Wells | Hard | R32 | Coco Gauff [Rank 4] | 6–2, 2–0 RET | Panalo | 1.46 | 0.0% | 0.0% | 68.0% | 58.8% | 50.0% |} ==== Pinakamasasamang Pagkatalo ==== {| class="wikitable sortable" ! Taon ! Torneo ! Surface ! Round ! Kalaban (Ranggo) ! Iskor ! Resulta ! DR ! Ace % ! DF % ! 1st Serve In ! 1st Serve Won % ! 2nd Serve Won % |- | 2022 | Madrid Open | Clay | Q1 | Anna Bondar [Rank 68] | 0–6, 0–6 | Talo | 0.49 | 2.5% | 10.0% | 50.0% | 30.0% | 35.0% |- | 2023 | Monastir | Hard | R32 | Elise Mertens [Rank 36] | 5–7, 0–6 | Talo | 0.72 | 2.5% | 10.0% | 60.0% | 52.1% | 28.1% |- | 2025 | Rome | Clay | R128 | Marta Kostyuk [Rank 27] | 0–6, 1–6 | Talo | 0.30 | 0.0% | 3.3% | 66.7% | 47.5% | 30.0% |- | 2024 | Wuhan | Hard | R64 | Katerina Siniaková [Rank 37] | 3–6, 1–6 | Talo | 0.68 | 0.0% | 6.5% | 65.2% | 33.3% | 31.3% |- | 2025 | Wimbledon | Grass | R128 | Barbora Krejčíková [Rank 17] | 6–3, 2–6, 1–6 | Talo | 0.82 | 1.1% | 1.1% | 54.3% | 50.0% | 50.0% |- | 2026 | Miami Open | Hard | R16 | Karolína Muchová [Rank 13] | 0–6, 2–6 | Talo | 0.39 | 0.0% | 4.8% | 52.4% | 36.4% | 50.0% |- | 2026 | Indian Wells | Hard | R16 | Linda Nosková [Rank 14] | 2–6, 0–6 | Talo | 0.36 | 0.0% | 6.8% | 56.8% | 36.0% | 47.4% |} Ang kanyang pinakamalalaking pagkatalo ay nagpapakita ng volatility sa kanyang serve. Sa '''Madrid Open 2022''', nakaranas siya ng double bagel (0–6, 0–6) laban kay Anna Bondar, na may DR na 0.49 at double faults na 10%. Sa '''Rome 2025''', natalo siya kay Marta Kostyuk (0–6, 1–6) na may pinakamababang DR (0.30). Ang iba pang mabibigat na pagkatalo ay laban kina Elise Mertens (Monastir 2023), Karolína Muchová (Miami 2026), at Linda Nosková (Indian Wells 2026), kung saan bumaba ang kanyang DR sa ilalim ng 0.40 at ang ikalawang serve points won ay bumagsak sa mas mababa sa 35%. Ipinapakita ng mga laban na ito na kapag bumibigay ang kanyang serve—lalo na sa mataas na double faults at mahina ang ikalawang serve—nahihirapan siyang manatiling kompetitibo. Ang karera ni Eala ay nagpapakita ng mga '''peak performances''' laban sa mga top‑ranked players na nababalanse ng mabibigat na pagkatalo kapag bumibigay ang kanyang serve. Ang kanyang pinakamagagandang panalo ay nagpapakita ng taktikal na tibay at kakayahang makipagsabayan sa pinakamagagaling sa mundo, habang ang pinakamasasamang pagkatalo ay nagpapakita ng pangangailangan para sa mas matatag na serve at mas mahusay na konstruksyon ng puntos laban sa mid‑tier opponents. == Ibang larangan == ===Pambansang koponan=== Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[:en:Tennis_at_the_2021_SEA_Games|SEA Games 2021]] (pilak sa singles, team, at mixed doubles), at sa [[:en:Tennis_at_the_2022_Asian_Games|Asian Games 2022]] (pilak sa singles at mixed doubles).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=May 20, 2022 |title=Tennis ace Alex Eala settles for bronze in women's singles |work=[[GMA News]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=March 25, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601005101/https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |archive-date=June 1, 2022}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=September 29, 2023 |title=Alex Eala bags 2nd Asian Games bronze with Alcantara in doubles |language=en-US |work=[[Rappler]] |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-Semifinals-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=September 10, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250910045902/https://www.rappler.com/sports/tennis-Semifinals-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |archive-date=September 10, 2025}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa Group II, na nagresulta sa promosyon sa Group I.<ref name=":12">{{Cite web |last=Morales |first=Luisa |date=December 2, 2024 |title=Alex Eala relishes leading Team Philippines to BJK Cup promotion in Bahrain |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114191842/https://www.onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |archive-date=November 14, 2025 |access-date=October 13, 2025 |website=One Sports |language=en}}</ref> Sa [[:en:Tennis_at_the_2025_SEA_Games|SEA Games 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa women's singles, pati tansong medalya sa mixed doubles at team events.<ref name=":13">{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=December 18, 2025 |title=Alex Eala wins SEA Games tennis gold, ends long drought for PH |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |archive-url=https://web.archive.org/web/20260128021547/https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |archive-date=January 28, 2026 |access-date=December 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> ===Mga Eksibisyon na Laro=== ====Singles: 1 (titles)==== {|class="wikitable" !Resulta !{{ns}}Petsa{{ns}} !Torneo !Uri ng Korte !Kalaban !Iskor |- |Panalo | Enero 2026 |[[:en:Kooyong_Classic|Kooyong Classic]], Melbourne, Australia |Matigas na Korte |[[:en:Donna Vekić|Donna Vekić]] |6–3, 6–4 |} === Mga sponsorship === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[:en:Globe_Telecom|Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=July 25, 2025 |title=Alex Eala Opens Up About Life |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga endorsement mula sa [[:en:Babolat|Babolat]], [[:en:Nike,_Inc.|Nike]], at [[:en:Bank_of_the_Philippine_Islands|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Champ’s choice: Alex Eala signs up as BPI’s newest endorser|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/}}</ref> bago naging brand ambassador ng [[:en:Milo_(drink)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=February 23, 2026 |title=MILO Active Pilipinas launched with Eala as new ambassador |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html}}</ref> === Mga parangal === Kinilala si Eala ng [[:en:Philippine_Sportswriters_Association|Philippine Sportswriters Association]] sa walong pagkakataon sa [[:en:PSA_Annual_Awards|PSA Annual Awards]], kabilang ang parangal na ''Athlete of the Year'' noong 2026.<ref>Citations for Eala's PSA Annual Awards: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=February 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=February 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=March 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=February 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=October 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=May 7, 2023}} * {{Cite news |date=February 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=February 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=January 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=October 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=October 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=February 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=February 17, 2026}}</ref> Noong 2021, isinama siya ng [[:en:Tatler_Asia|''Tatler Asia'']] sa talaan ng mga pinakamataas ang impluwensya na tao sa Asya.<ref>{{cite news |title=Asia's Most Influential Philippines 2021 |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021}}</ref> Noong Abril 2025, ginawaran si Eala ng ''Premios Tanglaw'' ng [[:en:Embassy_of_the_Philippines|Embahada ng Pilipinas]] sa Madrid bilang pagkilala sa kanyang ambag sa [[:en:Philippines–Spain_relations|ugnayan ng Pilipinas at Espanya]].<ref>{{cite news |date=April 2025 |title=Premios Tanglaw honoring Alex Eala |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/premios-tanglaw-eala}}</ref> ==Nota== ==== Women's World Tour Titles ==== {| class="wikitable" ! Taon !! Paligsahan !! Tier !! Paligsahan !! Katungali |- | 2021 || W15 Manacor || ITF || Isahan || – |- | 2022 || W25 Chiang Rai || ITF || Isahan || – |- | 2023 || W25 Yecla || ITF || Isahan || – |- | 2023 || W25 Roehampton || ITF || Isahan || – |- | 2024 || W100 Vitoria-Gasteiz || ITF || Isahan || – |- | 2024 || W50 Pune || ITF || Dalawahan || Darja Semeņistaja |- | 2024 || W75 Croissy-Beaubourg || ITF || Dalawahan || Estelle Cascino |- | 2024 || W100 Vitoria-Gasteiz || ITF || Dalawahan || Estelle Cascino |} ==== 2020 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Las Palmas de Gran Canaria 2 || W15 || Luwad || Unang Yugto || Anna Zarycka || 2–6, 4–6 |- | Las Palmas de Gran Canaria || W25 || Luwad || Pangalawang Yugto || Lara Salden || 0–6, 6–2, 2–6 |- | Melilla || W15 || Luwad || Unang Yugto || Anastasia Charaeva || 3–6, 3–6 |- | Monastir 9 || W15 || Matigas || Pangalawang Yugto || Nina Stadler || 6–4, 6–7, 5–7 |} ==== 2021 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Korte !! Tier !! Kalaban !! Yugto !! Iskor |- | Miami Open || Matigas || WTA 1000 || Viktória Hrunčáková || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || 6–4, 4–6, 2–6 |- | Romanian Open (Cluj-Napoca) || Luwad || WTA 250 || Mayar Sherif || Pangalawang Yugto || 2–6, 2–6 |- | W15 Manacor 1 || W15 || Matigas || Yvonne Cavalle-Reimers || Final || 5–7, 6–1, 6–2 |- | W15 Manacor 2 || W15 || Matigas || Ylena In-Albon || Kwarterpinals || 0–6, 3–6 |- | W15 Manacor 3 || W15 || Matigas || Oksana Selekhmeteva || Kwarterpinals || 2–6, 3–6 |- | W25 Grenoble || W25 || Matigas || Maja Chwalińska || Kwarterpinals || 0–6, 4–6 |- | W25 Manacor 4 || W25 || Matigas || Jana Fett || Pangalawang Yugto || 6–4, 3–6, 5–7 |- | W15 Manacor 5 || W15 || Matigas || Simona Waltert || Unang Yugto || 4–6, 6–2, 5–7 |- | W60 Bellinzona || W60 || Luwad || Simona Waltert || Pangalawang Yugto || 5–7, 6–3, 2–6 |- | W25 Platja d’Aro || W25 || Luwad || Irene Burillo Escorihuela || Pangalawang Yugto || 2–6, 4–6 |- | W25 Madrid 2 || W25 || Matigas || Andrea Lázaro García || Unang Yugto || 6–2, 4–6, 4–6 |- | W25 Milovice || W25 || Matigas || Daria Astakhova || Unang Yugto || 2–6, 2–6 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | W25 Madrid || W25 || Matigas || Victoria Jiménez Kasintseva || Kwarterpinals || Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey || 5–7, 6–4, 6–10 |- | W25 Platja d’Aro || W25 || Luwad || Oksana Selekhmeteva || Final || Justina Mikulskytė / Oana Simion || 3–6, 5–7 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Madison Brengle || 2–6, 1–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Anna Bondár || 0–6, 0–6 |- | Manacor 1 || W25 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Alice Rame || 2–6, 4–6 |- | Manacor 3 || W25 || Matigas || Unang Yugto || Giulia Gatto-Monticone || 2–6, 1–6 |- | Grenoble || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Chloé Paquet || 6–4, 5–7, 3–6 |- | Macon || W25 || Matigas || Unang Yugto || Anna Ukolova || 6–1, 2–6, 6–7(3) |- | Joue-les-Tours || W25 || Matigas || Pangalawang Yugto || Oksana Selekhmeteva || 3–6, 3–6 |- | Chiang Rai 1 || W25 || Matigas || Final || Luksika Kumkhum || 6–4, 6–2 |- | Chiang Rai 2 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Erika Sema || 3–6, 6–2, 3–6 |- | Madrid 1 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Anna-Lena Robbe || 6–7(3), 3–6 |- | Madrid 2 || W60 || Matigas || Final || Marina Bassols Ribera || 4–6, 5–7 |- | Palma del Río || W25 || Luwad || Pangalawang Yugto || Jessika Ponchet || 2–6, 1–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Pangalawang Yugto || Alexandra Bozovic || 6–1, 4–6, 5–7 |- | Vitoria-Gasteiz || W60 || Matigas || Semipaynal || Jessika Ponchet || 4–6, 4–6 |- | El Espinar || W25 || Matigas || Semipaynal || Eva Guerrero Alvarez || 2–6, 6–3, 2–6 |- | Grodzisk Mazowiecki || W100 || Matigas || Unang Yugto || Katharina Hobgarski || 4–6, 3–6 |- | Templeton || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Katarzyna Kawa || 6–2, 4–6, 0–6 |- | Rancho Santa Fe || W80 || Matigas || Kwarterpinals || Marcela Zacarías || 2–6, 5–7 |- | Hamburg || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Ysaline Bonaventure || 4–6, 0–6 |- | Poitiers || W80 || Matigas || Semipaynal || Ysaline Bonaventure || 1–6, 6–3, 3–6 |- | Shrewsbury || W100 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Maia Lumsden || 1–6, 5–7 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Manacor || W25 || Matigas || Elsa Jacquemot || Kwarterpinals || Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi || 6–2, 4–6, 3–10 |- | Macon || W25 || Matigas || Jéssica Bouzas Maneiro || Kwarterpinals || Audrey Albie / Aubane Droguet || 4–6, 2–6 |- | Chiang Rai 1 || W25 || Matigas || Indy De Vroome || Unang Yugto || Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted || 6–4, 5–7, 6–10 |- | Chiang Rai 2 || W25 || Matigas || Kyōka Okamura || Kwarterpinals || Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova || 6–4, 7–6(4), 2–6 |- | Madrid 1 || W25 || Matigas || Jéssica Bouzas Maneiro || Kwarterpinals || Olga Helmi / Adithya Karunaratne || 0–6, 4–6 |- | Madrid 2 || W60 || Matigas || Liang En-shuo || Kwarterpinals || Tímea Babos / Valeria Savinykh || 2–6, 4–6 |- | Palma del Río || W25 || Luwad || Marina Bassols Ribera || Semipaynal || Valeria Savinykh / Fanny Stollár || 2–6, 0–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Lizette Cabrera || Kwarterpinals || Justina Mikulskyte / Hong Yi Cody Wong || 5–7, 4–6 |- | Templeton || W60 || Matigas || Annaëlle Robbe || Pangalawang Yugto || Madison Brengle || 6–3, 6–7, 6–10 |- | Poitiers || W80 || Matigas || Petra Marcinko || Kwarterpinals || Miriam Skoch / Markéta Vondroušová || 5–7, 2–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Misaki Doi || 6–4, 1–6, 3–6 |- | Thailand Open (Hua Hin) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tatjana Maria (6) || 2–6, 2–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Irina-Camelia Begu || 2–6, 5–7 |- | Mutua Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Tatjana Maria || 1–6, 1–6 |- | Japan Open (Osaka) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Himari Sakatsume (Q) || 0–6, 3–6 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tatjana Maria (3) || 3–6, 0–6 |- | Jasmin Open (Monastir) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Elise Mertens (2) || 5–7, 0–6 |- | Canberra || W60 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Oksana Selekhmeteva (7) || 6–3, 4–6, 4–6 |- | Trnava || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Sonay Kartal || 2–6, 2–6 |- | Chiasso || W60 || Luwad || Unang Yugto || Alexandra Cadantu-Ignatik || 0–6, 2–6 |- | Bellinzona || W60 || Luwad || Unang Yugto || Ioana Ghioroaie || 5–7, 1–6 |- | Monastir || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Jia-Jing Wang (Q) || 6–0, 4–6, 3–6 |- | Yecla || W15 || Matigas || Final || Valentina Ryser || 6–3, 7–5 |- | Madrid || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Makenna Jones (5) || 6–2, 4–6, 4–6 |- | Zaragoza || W25 || Matigas || Unang Yugto || Destanee Aiava || 1–6, 2–6 |- | Palma del Río || W40 || Matigas || Kwarterpinals || Valeria Savinykh (3) || 4–6, 2–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Unang Yugto || Sohyun Park || 4–6, 3–6 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Semipaynal || Jessika Ponchet (3) || 6–2, 4–6, 2–6 |- | Barcelona || W60 || Matigas || Kwarterpinals || Georgina García Pérez || 4–6, 3–6 |- | Roehampton || W25 || Matigas || Final || Arina Rodionova (2) || 6–2, 6–3 |- | Aldershot || W25 || Matigas || Final || Destanee Aiava (6) || 6–3, 4–6, 1–6 |- | Tokyo || W100 || Matigas || Pangalawang Yugto || Kimberly Birrell (5) || 6–4, 6–7, 2–6 |- | Glasgow || W60 || Matigas || Unang Yugto || Suzan Lamens || 6–2, 4–6, 1–6 |- | Nantes || W60 || Matigas || Semipaynal || Gabriela Knutson || 6–2, 3–6, 1–6 |- | Petange || W40 || Matigas || Final || Océane Dodin (3) || 1–6, 5–7 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Trnava 2 || W60 || Matigas || Semipaynal || Alicia Barnett / Olivia Nicholls || 4–6, 1–6 |- | Chiasso || W60 || Luwad || Unang Yugto || Beatrice Gumulya / Anna Sisková || 3–6, 6–4, 11–13 |- | Zaragoza || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Alana Parnaby / Victoria Rodríguez || 6–4, 3–6, 6–10 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča || 5–7, 6–1, 9–11 |- | Barcelona || W60 || Matigas || Unang Yugto || Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča || 6–4, 3–6, 3–10 |- | Roehampton 2 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Talia Gibson / Petra Hule || 1–6, 5–7 |- | Aldershot || W25 || Matigas || Semipaynal || Erina Hayashi / Saki Imamura || 4–6, 4–6 |- | Tokyo 2 || W100 || Matigas || Semipaynal || Alicia Barnett / Olivia Nicholls || 0–6, 7–5, 6–10 |- | Jasmin Open (Monastir) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs || 3–6, 4–6 |- | Glasgow 2 || W60 || Matigas || Kwarterpinals || Freya Christie / Olivia Gadecki || — |- | Nantes || W60 || Matigas || Unang Yugto || Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold || 6–1, 3–6, 6–10 |- | Petange || W40 || Matigas || Semipaynal || Danielle Collins / Isabelle Haverlag || 2–6, 4–7 |} ==== 2024 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Rebecca Peterson (18) || 2–6, 5–7 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Julia Riera (2) || 6–4, 6–7, 4–6 |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Lulu Sun (23) || 6–7, 5–7 |- | US Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Elena-Gabriela Ruse (20) || 6–3, 1–6, 4–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Emiliana Arango || 6–2, 5–7, 1–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Sorana Cîrstea (27) || 3–6, 7–6, 4–6 |- | Wuhan Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Kateřina Siniaková || 3–6, 1–6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Unang Yugto || Magda Linette || 6–7, 1–6 |- | Guadalajara Open || WTA 500 || Matigas || Unang Yugto || Marie Bouzková (6) || 2–6, 2–6 |- | Ningbo Open || WTA 500 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Priscilla Hon || 4–6, 3–6 |- | Jiangxi Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Marie Bouzková (1) || 5–7, 6–7 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Bernarda Pera || 0–6, 3–6 |- | Nottingham Open || WTA 250 || Damo || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Ena Shibahara || 7–6, 0–6, 2–6 |- | Canberra International || WTA 125 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Céline Naef (5) || 4–6, 5–7 |- | Guadalajara 125 Open || WTA 125 || Matigas || Pangalawang Yugto || Tatjana Maria (4) || 5–7, 2–6 |- | Polish Open (Warsaw) || WTA 125 || Matigas || Unang Yugto || Isabella Shinikova || 2–6, 4–6 |- | Veneto Open (Gaiba) || WTA 125 || Damo || Kwarterpinals || Sara Errani (4) || 0–6, 6–7 |- | Makarska Open || WTA 125 || Luwad || Unang Yugto || Maria Timofeeva (Q) || 6–1, 3–6, 2–6 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Final (Winner) || Victoria Jiménez Kasintseva (7) || 6–4, 6–4 |- | Dubai || W100 || Matigas || Semipaynal || Polina Kudermetova (1) || 6–4, 2–6, 2–6 |- | Takasaki || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Mananchaya Sawangkaew (3) || 6–4, 1–6, 2–6 |- | Cary || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Renata Zarazúa (2) || 6–3, 4–6, 3–6 |- | Landisville || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Olivia Gadecki || 1–6, 6–0, 3–6 |- | Porto || W75 || Matigas || Kwarterpinals || Anna Bondar (2) || 4–6, 7–6, 1–6 |- | Trnava 1 || W75 || Matigas || Kwarterpinals || Anastasia Gureva || 2–6, 6–3, 6–7 |- | Trnava 2 || W75 || Matigas || Unang Yugto || Tereza Martincová (7) || 6–3, 4–6, 6–7 |- | Croissy-Beaubourg || W75 || Matigas || Pangalawang Yugto || Mona Barthel || 6–4, 4–6, 1–6 |- | Zagreb || W75 || Luwad || Unang Yugto || Tena Lukas || 5–7, 6–3, 4–6 |- | Bellinzona || W60 || Luwad || Unang Yugto || Selena Janicijevic || 3–6, 1–6 |- | Indore || W50 || Matigas || Semipaynal || Polina Kudermetova (2) || 4–6, 7–6, 2–6 |- | Pune || W50 || Matigas || Kwarterpinals || Darja Semenistaja (1) || 6–7, 0–6 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Paligsahan !Level !Korte !Katungali !Yugto !Kalaban !Iskor |- |Canberra International |WTA 125 |Matigas |Laura Pigossi |Semipaynal |Kaylah McP/ Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Pune |W50 |Matigas |Daniela Semenistaja |Final |Naiktha Bains / Fanny Stollar |7–6(8), 6–3 |- |Porto 3 |W75 |Matigas |Alicia Barnett |Kwarterpinals |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |Trnava |W75 |Matigas |Zeynep Sönmez |Semipaynal |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas |Estelle Cascino |Final |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |Oeiras Ladies Open |WTA 125 |Luwad |Taylah Preston |Unang Yugto |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas |Estelle Cascino |Final |Lia Karatancheva / Diana Marcinkevica |6–3, 2–6, 10–4 |- |Polish Open |WTA 125 |Matigas |Daniela Semenistaja |Kwarterpinals |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |WTA 125 |Matigas |Kimberly Birrell |Kwarterpinals |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |WTA 500 |Matigas |En Shuo Liang |Kwarterpinals |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |- |Dubai |W100 |Matigas |Valentini Grammatikopoulou |Kwarterpinals |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} ==== 2025 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Jana Fett (133) || 5–7, 2–6 |- | Singapore Open || WTA 250 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Simona Waltert (179) || 3–6, 2–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Semipaynal || Jessica Pegula (4) || 6–7, 7–5, 3–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Pangalawang Yugto || Iga Świątek (2) || 6–4, 4–6, 2–6 |- | Italian Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Marta Kostyuk (27) || 0–6, 1–6 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Unang Yugto || Emiliana Arango (85) || 0–6, 6–2, 3–6 |- | Nottingham Open || WTA 250 || Damo || Unang Yugto || Magda Linette (31) || 4–6, 3–6 |- | Eastbourne Open || WTA 250 || Damo || Finals (Pangalawang Puwesto) || Maya Joint || 4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Unang Yugto || Barbora Krejčíková (16) || 6–3, 2–6, 1–6 |- | National Bank Open (Montreal) || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Markéta Vondroušová (63) || 6–3, 1–6, 2–6 |- | US Open || Grand Slam || Matigas || Pangalawang Yugto || Cristina Bucșa (95) || 4–6, 3–6 |- | São Paulo Open || WTA 250 || Matigas || Kwarterpinals || Janice Tjen (130) || 4–6, 1–6 |- | China Open (Wuhan) || WTA 1000 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Moyuka Uchijima (91) || 4–6, 6–3, 2–6 |- | Japan Women's Open (Osaka) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tereza Valentová (78) || 1–6, 2–6 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Claire Liu (305) || 6–2, 4–6, 4–6 |- | Hong Kong Tennis Open || WTA 250 || Matigas || Pangalawang Yugto || Victoria Mboko (21) || 6–3, 3–6, 4–6 |- | Canberra International || WTA 125 || Matigas || Semipaynal || Shuai Wei (134) || 5–7, 2–6 |- | Mumbai Open || WTA 125 || Matigas || Pangalawang Yugto || Mai Hontama (166) || 6–7, 2–6 |- | Oeiras Ladies Open || WTA 125 || Luwad || Pangalawang Yugto || Panna Udvardy (137) || 6–7, 4–6 |- | Birmingham Open || WTA 125 || Damo || Unang Yugto || Linda Fruhvirtová (152) || 5–7, 7–6, 1–6 |- | Ilkley Open || WTA 125 || Damo || Kwarterpinals || Rebecca Marino (107) || 6–1, 0–6, 6–7 |- | Guadalajara 125 Open || WTA 125 || Matigas || Kampeon || Panna Udvardy (134) || 1–6, 7–5, 6–3 |- | Jingshan Tennis Open || WTA 125 || Matigas || Semipaynal || Lulu Sun (146) || 6–3, 4–6, 2–6 |- | Suzhou Open || WTA 125 || Matigas || Kwarterpinals || Viktorija Golubic (70) || 6–2, 2–6, 6–7 |} '''Withdrawals''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Reason |- | Cincinnati Open || WTA 1000 || Matigas || Pinsala sa balikat |- | Monterrey Open || WTA 500 || Matigas || Pinsala sa balikat |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Nadiia Kichenok || Semipaynal || Katarzyna Piter / Janice Tjen || 7–6(4), 3–6, 5–10 |- | Italian Open || WTA 1000 || Luwad || Coco Gauff || Kwarterpinals || Jasmine Paolini / Sara Errani || 5–7, 6–3, 7–10 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Renata Zarazúa || Pangalawang Yugto || Olga Danilović / Anastasia Potapova || 1–6, 3–6 |- | Hong Kong Open || WTA 250 || Matigas || Chan Hao‑ching || Unang Yugto || Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich || 6–3, 1–6, 7–10 |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Eva Lys || Unang Yugto || Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason || 4–6, 2–6 |- | Birmingham Open || WTA 250 || Damo || Rebeka Masarova || Unang Yugto || Storm Hunter / Ellen Perez || 4–6, 4–6 |- | Mumbai Open || WTA 125 || Matigas || Tsao Chia‑yi || Unang Yugto || Amina Anshba / Elena Pridankina || 4–6, 4–6 |- | Oeiras Ladies Open || WTA 125 || Luwad || Katie Volynets || Unang Yugto || Carmen Corley / Olivia Gadecki || 3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Auckland Open || WTA 250 || Matigas || Semipaynal || Wang Xinyu || 7–5, 5–7, 6–4 |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Unang Yugto || Alycia Parks || 6–0, 3–6, 2–6 |- | Philippines Womens Open || WTA 125 || Matigas || Kwarterpinals|| Camila Osorio || 4-6, 4-6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Kwarterpinals || Ekaterina Alexandrova|| 3-6, 3-6 |- | Qatar Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto|| Tereza Valentová|| 6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |WTA 1000 |Matigas |Kwarterpinals |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |WTA 1000 |Matigas |Ikaapat na Yugto |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |WTA 1000 |Matigas |Ikaapat na Yugto |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |WTA 500 |Luwad |Pangalawang Yugto |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |WTA 500 |Luwad | Unang Yugto | Leylah Fernandez | 1-6, 4-6 |- |Madrid Open |WTA 1000 |Luwad | | | |- |Italian Open |WTA 1000 |Luwad | | | |- |French Open |Grand Slam |Luwad | | | |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Auckland Open || WTA 250 || Matigas || Iva Jovic || Semipaynal || Xu Yifan / Yang Zhaoxuan || 5–7, 3–6 |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Ingrid Martins || Unang Yugto || Shuko Aoyama / Magda Linette || 6–7(3), 6–2, 3–6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Janice Tjen|| Semipaynal|| Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls|| 4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |WTA 1000 |Matigas |Iva Jovic |Unang Yugto |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |WTA 1000 |Luwad |Zeynep Sönmez | | | |- |} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na kawing== [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Alexandra Eala Official WTA Page] [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Alexandra Eala Official ITF Women's World Tennis Page] [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alexandra Eala's Tennis Abstract page] [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alexandra Eala on Fandom] {{BD|2005||Eala, Alexandra}} [[:simple:Alexandra_Eala|Alexandra Eala on Simple Wikipedia (English)]] [[:en:Alexandra_Eala|Alexandra Eala on English Wikipedia (English)]] [[bcl:Alexandra Eala]] d0uzwhls6d9xs8ntzlb8yg3wrgmhwky 2204633 2204632 2026-04-24T12:50:38Z Tabilay 153890 Nota 2204633 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=April 2025}} {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image =File:Alex Eala (2024 US Open) 02 (cropped).jpg |caption =Alex Eala sa 2024 US Open |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |birth_date = {{birth date and age|2005|05|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], [[Pilipinas]] |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = March 4, 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-hawak na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br><br>Lluc Bauza (Fitness Coach) |careerprizemoney = US 1,882,099 |singlesrecord = {{tennis record|won=209|lost=127}} |singlestitles = 0 |highestsinglesranking = 29 (March 16, 2026) |currentsinglesranking = No. 44 (April 20, 2026) |AustralianOpenresult = 1R ([[:en:2026 Australian Open – Women's singles qualifying|2026]]) |FrenchOpenresult = 1R ([[:en:2025 French Open – Women's singles|2025]]) |Wimbledonresult = 1R ([[:en:2025 Wimbledon Championships – Women's singles|2025]]) |USOpenresult = 2R ([[:en:2025 US Open – Women's singles|2025]]) |doublesrecord = {{tennis record|won=47|lost=44}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = No. 99 (February 9, 2026) |currentdoublesranking = No. 101 (April 20, 2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R ([[:en:2025 French Open – Women's doubles|2025]]) |WimbledonDoublesresult = 1R ([[:en:2025 Wimbledon Championships – Women's doubles|2025]]) |updated = April 20, 2026 |medaltemplates-expand =no |medaltemplates = {{MedalSport | Women's [[:en:tennis|Tennis]]}} {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{MedalCompetition | [[:en:Asian Games|Asian Games]]}} {{MedalBronze | [[:en:Tennis at the 2022 Asian Games|2022 Hangzhou]] | [[:en:Tennis at the 2022 Asian Games – Women's singles|Singles]] }} {{MedalBronze|2022 Hangzhou|[[:en:Tennis at the 2022 Asian Games – Mixed doubles|Mixed doubles]]}} {{MedalCompetition | [[:en:Southeast Asian Games|Southeast Asian Games]]}} {{MedalGold | [[:en:2025 Southeast Asian Games|2025 Thailand]] | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Singles]] }} {{MedalBronze | [[:en:2021 Southeast Asian Games|2021 Vietnam]] | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Singles]] }} {{MedalBronze | 2021 Vietnam | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Mixed doubles]] }} {{MedalBronze | 2021 Vietnam | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Team]] }} {{MedalBronze | [[:en:2025 SEA Games|2025 Thailand]] | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Team]] }} {{MedalBronze | 2025 Thailand | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Mixed doubles]] }} |AustralianOpenDoublesresult=1R ([[:en:2026 Australian Open – Women's doubles|2026]])}} Si '''Alexandra Eala''' (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Quezon City]]) ay Pilipinong manlalaro ng [[tenis]]. Siya ang pinakamataas na ranggong Pilipino, umabot sa pandaigdigang bilang na 29 noong Marso 16, 2026.<ref name=":11">{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=March 16, 2026 |title=Alex Eala rises to career-high World No. 29 |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/16/eala-rises-to-career-high-world-no-29-in-latest-wta-rankings-1032}}</ref> Nagwagi siya ng junior Grand Slam titles: doubles sa 2020 Australian Open at 2021French Open, at singles sa 2022 US Open.<ref name=":1">{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=September 10, 2022 |title=Eala captures US Open girls' singles crown |url=https://www.rappler.com/sports/final-results-alex-eala-lucie-havlickova-us-open-september-10-2022/}}</ref> Mayroon siyang 5 ITF singles at 3 ITF doubles titles, at noong 2025 umabot sa Semifinal ng Miami Open, final ng Eastbourne Open, at nagwagi sa WTA 125 Guadalajara Open.<ref name=":62">{{Cite web |title=ITF: Alexanda Eala Singles Titles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/d/titles/ |access-date=2025-12-03 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":72">{{Cite web |title=ITF: Alexanda Eala Doubles Titles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/titles/ |access-date=December 3, 2025 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":63">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala Singles Matches |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches#main-content |access-date=2026-03-26 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> Simula noong 2023, lumahok si Eala sa mga Grand Slam tournaments bilang propesyonal, kung saan nakapasok siya sa main draw mula 2025 French Open hanggang 2026 Australian Open at umabot sa ikalawang round ng 2025 US Open sa singles.<ref name=":63" /> Sa doubles naman, nakapaglaro siya noong 2025 at 2026, na ang pinakamataas na resulta ay ang ikalawang round ng 2025 French Open.<ref name=":6" /> Si Eala ay nagwagi ng mga pilak na medalya sa 2021 SEA Games at 2022Asian Games, at pinangunahan ang koponan sa promosyon sa Group I noong 2024. Noong 2025 SEA Games, nakamit niya ang gintong medalya sa women’s singles at dalawang tansong medalya sa mixed doubles at team events.<ref name=":7" /><ref name=":8" /><ref name=":12" /><ref name=":13" /> == Maagang Buhay == Si '''Alexandra Maniego Eala''' ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang business executive,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 March 2026}}</ref> at [[:en:Rizza_Maniego-Eala|Rosemarie Maniego-Eala]], dating [[Globe Telecom]] CFO hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[:en:1985_SEA_Games|1985 SEA Games]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina [[:en:Noli_Eala|Noli Eala]], dating chairperson ng [[:en:Philippine_Sports_Commission|Philippine Sports Commission]] at commissioner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=August 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=March 28, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=August 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=November 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]}}</ref> at ang fashion designer na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=April 23, 2026}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tennis para sa [[:en:Penn_State_Nittany_Lions|Penn State Nittany Lions]] mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=May 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=March 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal}}</ref> Nagsimula si Eala sa tennis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=[[Gulf News]] |date=August 28, 2025}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang coach.<ref>{{Cite web |date=November 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=August 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at [[:en:Colegio_San_Agustin_–_Makati|Colegio San Agustin]] sa [[Makati]], bago lumipat sa [[:en:Rafa_Nadal_Academy|Rafa Nadal Academy]] sa [[:en:Manacor|Manacor]], Espanya, kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=October 22, 2022}}</ref><ref>{{Cite web |date=December 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]}}</ref> == Personal na buhay == Ang paboritong pagkain ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=February 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala’s Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=February 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref> Mas gusto niyang inumin ang [[matcha|tsa na matcha]] kaysa sa [[kape]].<ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |access-date=31 March 2026}}</ref> Bihasa siya sa pakikipag-usap gamit ang iba’t ibang wika: [[Wikang Kastila|kastila]], [[Wikang Ingles|ingles]], at [[tagalog]].<ref>{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |website=The Athletic |publisher=The New York Times |access-date=25 March 2026}}</ref> Ang paborito niyang [[:en:Grand_Slam|pangunahing paligsahan sa larong tenis]] ay ang [[:en:Wimbledon_Championships|Paligsahan ng Wimbledon]], at tinuturing niya itong pinakamagandang lugar sa tenis.<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=July 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=July 3, 2025 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=December 24, 2025 |title=Vogue Rapid-Fire interview with Alex Eala |url=https://www.instagram.com/reels/DSoxP5lk1bS/ |access-date=December 24, 2025 |website=Instagram |language=en}}</ref> Idolo niya ang [[:en:champion|kampon]] sa tenis na si [[:en:Maria_Sharapova|Maria Sharapova]], at nakapagsanay diya kasama si [[:en:Rafael_Nadal|Rafael Nadal]].<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=July 19, 2025 |title=Sharapova’s influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=February 23, 2026 |website=[[Manila Standard]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=November 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=February 23, 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=August 27, 2025 |title=Before the big crowds, Alex Eala always had bro Miko by her side |url=https://www.spin.ph/tennis/get-to-know-alex-eala-older-brother-and-avid-supporter-miko-a6035-20250827 |access-date=February 23, 2026 |website=Spin.ph |language=en}}</ref> Ang pag-angat ni Eala sa WTA Tour matapos ang [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|2025 Miami Open]] ay nagbigay sa kanya ng malaking impluwensiya sa Pilipinas, inihahambing sa pag-usbong ni [[Manny Pacquiao]].<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 March 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times}}</ref> Ayon kay [[:en:Dyan_Castillejo|Dyan Castillejo]], tinatrato na siya ng kanyang mga tagahanga na "parang kampeon ng isang Grand Slam" .<ref name="mo"/> Ang kanyang tagumpay ay muling nagpasigla ng interes sa tennis sa Pilipinas at sa [[Overseas Filipinos|mga Pilipinong nakatira sa ibang bansa]], kahit may hamon sa oras sa panonood.<ref name="mo"/><ref>{{cite web |title=Nearly a Century on Court: Filipino Trailblazers Who Took on Tennis’ Biggest Stage |url=https://asianjournal.com/entertainment/sports/a-century-on-court-filipino-trailblazers-who-took-on-tennis-biggest-stage/#:~:text=Dyan%20Castillejo%20%E2%80%93%20Former%20Fed%20Cup,and%20contemporary%20of%20Felicisimo%20Ampon. |website=Asian Journal |publisher=Asian Journal News |access-date=27 March 2026}}</ref><ref>{{Cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=April 19, 2025 |title=The rich history of Philippine tennis, decades before Alex Eala |url=https://www.rappler.com/sports/rich-history-philippine-tennis-decades-before-alex-eala/ |access-date=March 28, 2026 |website=Rappler |language=en}}</ref> == Karera == === Juniors === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ Singles ! Tournament !! 2019 !! 2020 !! 2021 !! 2022 |- | Australian Open || R2 || R3 || A || A |- | French Open || A || SF || A || A |- | Wimbledon || A || A || R2 || A |- | US Open || A || A || A || W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ Doubles ! Tournament !! 2019 !! 2020 !! 2021 !! 2022 |- | Australian Open || A || W || A || A |- | French Open || A || A || W || A |- | Wimbledon || A || A || R2 || A |- | US Open || A || A || SF || – |} Sa edad na 12, nagwagi si Eala sa 2018 [[:en:Les_Petit_As|Les Petits As]] sa Pransya,<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/cookies/?returnurl=%2Fnews%2F117748%2FLilov-Eala-win-at-Les-Petits-As |access-date=November 14, 2024 |website=Tennis Europe}}</ref> at nakuha ang kanyang unang under‑18 singles at doubles titles sa ITF Trofeo David Ferrer sa Alicante, Spain.<ref>{{Cite web |last=Payo |first=Jasmine |date=April 25, 2025 |title=Building blocks to success: Rundown of Alex Eala’s best tennis campaigns |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-best-tennis-campaigns/ |access-date=November 14, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Noong 2019, napanalunan ni Eala ang [[:en:Orange_Bowl_(tennis)|Orange Bowl]] girls’ doubles title kasama si [[:en:Evialina_Laskevich|Laskevich]].<ref>{{Cite news |last=Reyes |first=Kate |date=December 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |language=en |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217 |access-date=January 12, 2026}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa [[:en:2020_Australian_Open_–_Girls'_doubles|Australian Open]] girls’ doubles kasama si [[:en:Priska_Madelyn_Nugroho|Nugroho]].<ref>{{Cite web |date=2020-01-31 |title=Eala, Nugroho capture Australian Open girls' doubles title |url=https://www.espn.com/story/_/id/28604688/eala-nugroho-capture-australian-open-girls-doubles-title |access-date=2025-10-08 |website=ESPN.com |language=en}}</ref> Sa 2021 [[:en:2021_French_Open_–_Girls'_doubles|French Open]], nakuha niya ang ikalawang junior Grand Slam doubles title kasama si [[:en:Oksana_Selekhmeteva|Selekhmeteva]].<ref>{{Cite news |last=Go |first=Beatrice |date=April 5, 2023 |title=Alex Eala clinches juniors world No. 2 after French Open romp |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-ranking-itf-world-juniors-2020/ |access-date=November 16, 2025}}</ref> Noong Hulyo 2021, nagwagi siya ng isahan at dalawahan (kasama si Madison Sieg) sa [[:en:Trofeo_Bonfiglio|Trofeo Bonfiglio]] sa Milan.<ref>{{Cite news |last=Mina |first=Rosy |date=July 17, 2021 |title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors |work=ABS CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior Grand Slam singles title sa [[:en:2022_US_Open_–_Girls'_singles|US Open]].<ref>{{Cite web |last=Levinsohn |first=Dan |date=September 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title at the 2022 US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html |access-date=November 14, 2025 |website=US Open}}</ref> === Prupesyonal na karera === ==== 2020 ==== '''Isahan''' Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]] sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto sa W25 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Las Palmas]], W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Castellón]], at W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|Monastir]]. Natapos naman siya sa unang yugto sa W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Las Palmas]] at W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|Melilla]]. ==== 2021 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2021_WTA_Tour|WTA Tour]], unang sumabak si Eala sa [[:en:2021_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami Open]] ngunit hindi siya nakalusot sa qualifying. Gayunpaman, sa [[:en:2021_Winners_Open_–_Singles|Cluj-Napoca 250]], nakapasok siya sa pangunahing draw at umabot hanggang sa pangalawang yugto bago natalo kay [[:en:Mayar_Sherif|Sherif]].<ref name=":5">{{Cite web |title=Tennis Abstract: Alexandra Eala |url=https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 |access-date=December 3, 2025 |website=www.tennisabstract.com}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=ITF: Alex Eala Singles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/activity/ |access-date=December 3, 2025 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala |access-date=February 2, 2026 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> '''Dalawahan''' Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang paligsahan ng [[:en:2021_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]] sa dalawahan. Sa W25 Madrid, kasama si [[:en:Victoria_Jiménez_Kasintseva|Kasintseva]], nakarating sila sa quarterfinals. Samantala, sa W25 Platja d’Aro, nakipag‑pares siya kay [[:en:Oksana_Selekhmeteva|Selekhmeteva]] at umabot sila hanggang sa finals.<ref name=":6">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala Doubles Matches |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches?type=D#main-content |access-date=2026-03-26 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> ==== 2022 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2022_WTA_Tour|WTA Tour]], tampok ang kaniyang pagsabak sa [[:en:2022_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]] at [[:en:2022_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]], subalit natalo siya sa unang yugto at sa qualifying na yugto.<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2022_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa semifinals ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Nakapasok siya sa quarterfinals ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> '''Dalawahan''' Sa WTA Tour, nakapaglaro siya sa [[:en:2022_Miami_Open_–_Women's_doubles|Miami 1000]] at sa qualifying ng [[:en:2022_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_doubles|Madrid 1000]].<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times}}</ref> Sa ITF circuit, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang semifinals sa W25 Palma del Río kasama si [[:en:Marina_Bassols_Ribera|Ribera]]. Nakarating din siya sa quarterfinals ng pitong torneo at dalawang torneo na nabigo sa maagang yugto.<ref name=":6" /> ==== 2023 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2023_WTA_Tour|WTA Tour]], lumahok siya sa qualifying ugtong [[:en:2023_Australian_Open_–_Women's_singles_qualifying|Australian Open]] ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng [[:en:2023_Thailand_Open_–_Singles|Thailand 250]], [[:en:2023_Japan_Women's_Open_–_Singles|Osaka 250]], [[:en:2023_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]], at [[:en:2023_Jasmin_Open_–_Singles|Monastir 250]]. Lumaban din siya bilang wildcard sa [[:en:2023_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]] at [[:en:2023_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(April–June)|W15 Yecla]] at kasunod sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|W25 Roehampton]].<ref>{{Cite news |last=Mina |first=Rosy |date=June 4, 2023 |title=Alex Eala claims third ITF crown at W25 Yecla in Spain |url=https://www.abs-cbn.com/sports/06/04/23/tennis-alex-eala-claims-third-itf-crown-at-w25-yecla |access-date=November 7, 2025 |work=ABS CBN News}}</ref><ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=August 13, 2023 |title=Alex Eala wins fourth ITF title, rules W25 Roehampton |url=https://sports.inquirer.net/523461/alex-eala-wins-fourth-itf-title-rules-w25-roehampton |access-date=November 7, 2025 |website=Inquirer.net |language=en-US}}</ref> Nakarating siya sa finals ng [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|W25 Aldershot]] at [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|W40 Petange]]; sa semifinals ng [[:en:2023_Open_Araba_en_Femenino_–_Singles|W100 Vitoria-Gasteiz]] at [[:en:2023_Engie_Open_Nantes_Atlantique_–_Singles|W60 Nantes]]; at sa quarterfinals ng [[:en:2023_Women's_TEC_Cup_–_Singles|W60 Barcelona]] at [[:en:2023_Ando_Securities_Open_–_Singles|W100 Tokyo]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Nagtapos siya sa ika-191 na puwesto sa pagtatapos ng taon.<ref>{{Cite news |last=Satumbaga-Villar |first=Kristel |date=September 20, 2023 |title=Eala improves to career-high No. 191 in WTA rankings |url=https://mb.com.ph/2023/9/20/eala-improves-to-career-high-no-191-in-wta-rankings |access-date=November 7, 2025 |website=Manila Bulletin}}</ref> '''Dalawahan''' Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan. Umabot siya sa apat na semifinals (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange), nakapasok sa apat na quarterfinals (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow), at ilang beses na nakarating sa nangyugto kabilang ang [[:en:2023_Jasmin_Open_–_Doubles|Monastir 250]]. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na korte maliban sa W60 Chiasso, isang palaro na ginanap sa luwad .<ref name=":6" /> ==== 2024 ==== '''Isahan''' Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa qualifiers ng apat na Grand Slam ([[:en:2024_Australian_Open_–_Women's_singles_qualifying|Australian Open]], [[:en:2024_French_Open_–_Women's_singles_qualifying|French Open]], [[:en:2024_Wimbledon_Championships_–_Women's_singles_qualifying|Wimbledon]], [[:en:2024_US_Open_–_Women's_singles_qualifying|US Open]]). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang quarterfinal sa [[:en:2024_Veneto_Open_–_Singles|Veneto 125]] laban kay [[:en:Sara_Errani|Errani]].<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2024_WTA_Tour|WTA Tour]], umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2024_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]], ngunit natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]] at [[:en:2024_Wuhan_Open_–_Singles|Wuhan 1000]]. abigo siya sa unang yugto ng [[:en:2024_Guadalajara_Open_Akron_–_Singles|Guadalajara 500]], [[:en:2024_Abu_Dhabi_Open_–_Singles|Abu Dhabi 500]], at sa qualifiers ng [[:en:2024_Ningbo_Open_–_Singles|Ningbo 500]]. Hindi siya nakalusot sa qualifiers ng [[:en:2024_Nottingham_Open_–_Women's_singles|Nottingham 250]], at natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]] at [[:en:2024_Jiangxi_Open_–_Singles|Jiangxi 250]]. bukod sa semifinals sa [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Canberra 125]], umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Oeiras 125]] at [[:en:2024_Guadalajara_125_Open_–_Singles|Guadalajara 125]], ngunit natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Makarska_International_Championships_–_Singles|Makarska 125]] at [[:en:2024_Polish_Open_–_Singles|Warsaw 125]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 [[:en:2024_Open_Araba_en_Femenino_–_Singles|Vitoria-Gasteiz]], tinalo si [[:en:Victoria_Jiménez_Kasintseva|Kasintseva]] sa final. Umabot din siya sa semifinals ng W100 [https://en.wikipedia.org/wiki/2024_Al_Habtoor_Tennis_Challenge_%E2%80%93_Singles Dubai] at W50 [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|Indore]], at sa quarterfinals ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> '''Dalawahan''' Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan. Sa WTA, ang pinakamalalim niyang resulta ay ang semifinals sa [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_doubles|Canberra 125]] kasama si [[:en:Laura_Pigossi|Pigossi]]. Nagkaroon din siya ng limang quarterfinal finishes: sa [[:en:2024_Ningbo_Open|Ningbo 500]] kasama si [[:en:Liang_En-shuo|Liang]], sa [[:en:2024_Polish_Open_–_Doubles|Warsaw 125]] kasama si [[:en:Darja_Semeņistaja|Semenistaja]], sa [[:en:2024_Guadalajara_125_Open_–_Doubles|Guadalajara 125]] kasama si [[:en:Kimberly_Birrell|Birrell]], sa [[:en:2024_Al_Habtoor_Tennis_Challenge_–_Doubles|W100 Dubai]] kasama si [[:en:Valentini_Grammatikopoulou|Grammatikopoulou]], at sa [[:en:2024_Porto_Women's_Indoor_ITF_3_–_Doubles|W75 Porto 3]] kasama si [[:en:Alicia_Barnett|Barnett]]. Bukod dito, nagtalo siya sa unang yugto sa [[:en:2024_Oeiras_Ladies_Open_–_Doubles|Oeiras 125]] (kasama si [[:en:Taylah_Preston|Preston]]).<ref name=":72" /><ref name=":0" /> Sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|W50 Pune]] kasama si [[:en:Darja_Semeņistaja|Semenistaja]], sinundan ng magkasunod na panalo kasama si [[:en:Estelle_Cascino|Cascino]] sa [[:en:2024_Open_de_Seine-et-Marne_–_Doubles|W75 Croissy-Beaubourg]] at [[:en:2024_Open_Araba_en_Femenino_–_Doubles|W100 Vitoria-Gasteiz]]—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa semifinals ng [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|W75 Trnava]] kasama si [[:en:Zeynep_Sönmez|Sönmez]].<ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 27, 2024 |title=Alex Eala cops W50 Pune doubles title with Latvian partner |language=en |website=INQUIRER.net |url=https://sports.inquirer.net/549446/alex-eala-cops-w50-pune-doubles-title-with-latvian-partner |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=March 31, 2024 |title=Eala, partner rule W75 Croissy-Beaubourg doubles tilt |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2024/03/31/2344255/eala-partner-rule-w75-croissy-beaubourg-doubles-tilt |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=July 21, 2024 |title=Alex Eala wins singles and doubles titles at W100 Vitoria-Gasteiz |language=en |website=INQUIRER.net |url=https://sports.inquirer.net/575666/alex-eala-also-wins-singles-title-at-w100-vitoria-gasteiz |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref name=":6" /> ==== 2025 ==== '''Isahan''' Noong 2025, umakyat si Eala mula No. 147 tungo sa career-high No. 50 matapos lumahok sa 27 torneo.<ref name=":4" /> Ang pinakamalaking tagumpay ay dumating sa [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]], kung saan tinalo ang world No. 2 [[:en:Iga_Świątek|Świątek]] sa quarterfinals bago matalo kay [[:en:Jessica_Pegula|Pegula]] sa semifinals. Sa damo, nakarating sa unang WTA final sa [[:en:2025_Eastbourne_Open_–_Women's_singles|Eastbourne 250]], ngunit natalo kay [[:en:Maya_Joint|Joint]]. Sa [[:en:2025_US_Open_–_Women's_singles|US Open]], nakamit ang unang panalo sa main draw at umabot sa ikalawang ugtolaban kay [[:en:Cristina_Bucșa|Bucșa]]. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa [[:en:2025_Guadalajara_125_Open_–_Singles|Guadalajara 125]], tinalo si [[:en:Panna_Udvardy|Udvardy]] sa final.<ref name=":4" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: quarterfinals sa [[:en:2025_SP_Open_–_Singles|São Paulo 250]] laban kay [[:en:Janice_Tjen|Tjen]], semifinal sa [[:en:2025_Jingshan_Tennis_Open_–_Women's_singles|Jingshan 125]] laban kay [[:en:Lulu_Sun|Sun]] at sa [[:en:2025_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Canberra 125]] laban kay [[:en:Wei_Sijia|Sijia]], at quarterfinals sa [[:en:2025_Ilkley_Open_–_Women's_singles|Ilkley 125]] laban kay [[:en:Rebecca_Marino|Marino]] at sa [[:en:2025_Suzhou_WTA_125_–_Singles|Suzhou 125]] laban kay [[:en:Viktorija_Golubic|Golubic]]. Umabot sa pangalawang yugto sa [[:en:2025_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]] laban kay Świątek, at sa [[:en:2025_Hong_Kong_Tennis_Open_–_Singles|Hong Kong 250]] laban kay [[:en:Victoria_Mboko|Mboko]]. Sa iba pang palihsahan nakarating sa pangalawang yugto ng [[:en:2025_Mumbai_Open_–_Singles|Mumbai 125]] laban kay [[:en:Mai_Hontama|Hontama]] at sa [[:en:2025_Oeiras_Ladies_Open_–_Singles|Oeiras 125]] laban kay Udvardy.<ref name=":4" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo sa unang ugtong [[:en:2025_French_Open_–_Women's_singles|French Open]] kay [[:en:Emiliana_Arango|Arango]], ng [[:en:2025_Wimbledon_Championships_–_Women's_singles|Wimbledon]] kay [[:en:Barbora_Krejčíková|Krejčíková]], at ng [[:en:2025_Australian_Open_–_Women's_singles|Australian Open]] sa qualifying kay [[:en:Jana_Fett|Fett]]. Natalo siya sa unang yugtong [[:en:2025_Italian_Open_–_Women's_singles|Rome 1000]] kay [[:en:Marta_Kostyuk|Kostyuk]], ng [[:en:2025_Canadian_Open_–_Women's_singles|Montreal 1000]] kay [[:en:Markéta_Vondroušová|Vondroušová]], at sa qualifying ng [[:en:2025_Wuhan_Open_–_Singles|Wuhan 1000]] kay [[:en:Moyuka_Uchijima|Uchijima]]. Natalo siys sa unang yugto ng [[:en:2025_Nottingham_Open_–_Women's_singles|Nottingham 250]] kay [[:en:Magda_Linette|Linette]], ng [[:en:2025_Singapore_Tennis_Open_–_Singles|Singapore 250]] kay [[:en:Simona_Waltert|Waltert]], ng [[:en:2025_Japan_Women's_Open_–_Singles|Osaka 250]] kay [[:en:Tereza_Valentová|Valentová]], ng [[:en:2025_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]] kay [[:en:Claire_Liu|Liu]], at sa [[:en:2025_Birmingham_Open_–_Women's_singles|Birmingham 250]] kay [[:en:Linda_Fruhvirtová|Fruhvirtová]].<ref name=":4" /> Sa [[:en:2025_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]], tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 [[:en:2025_Bengaluru_Open_–_Singles|Bengaluru]] laban kay [[:en:Dalila_Jakupović|Jakupović]], W75 Trnava 1 laban kay [[:en:Céline_Naef|Naef]], at W75 Trnava 2 laban kay [[:en:Valentina_Ryser|Ryser]].<ref name=":2" /> '''Dalawahan''' Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name=":6" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa [[:en:2025_Guangzhou_Open_–_Doubles|Guangzhou 250]], kung saan umabot siya sa semifinals kasama si [[:en:Nadiia_Kichenok|Kichenok]]. Nakarating din siya sa quarterfinals ng [[:en:2025_Italian_Open_–_Women's_doubles|Italian 1000]] kapareha si [[:en:_Coco_Gauff|Coco Gauff]].<ref name=":6" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2025_French_Open_–_Women's_doubles|French Open]] kasama si [[:en:Renata_Zarazúa|Zarazúa]], at natalo sa unang yugto ng [[:en:2025_Wimbledon_Championships_–_Women's_doubles|Wimbledon]] kasama si [[:en:Eva_Lys|Lys]].<ref name=":6" /> Lumahok din siya sa [[:en:2025_Birmingham_Open_–_Women's_doubles|Birmingham 250]] kasama si [[:en:Rebeka_Masarova|Masarova]] at sa [[:en:2025_Hong_Kong_Tennis_Open_–_Doubles|Hong Kong 250]] kasama si [[:en:Chan_Hao-ching|Hao-ching]], kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name=":6" /> Sa mga challengers, nakapaglaro siya sa [[:en:2025_Mumbai_Open_–_Doubles|Mumbai 125]] kasama si [[:en:_Tsao_Chia-yi|Chia-yi]] at sa [[:en:2025_Oeiras_Ladies_Open_–_Doubles|Oeiras 125]] kasama si [[:en:Katie_Volynets|Volynets]], na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name=":6" /> ==== 2026 ==== '''Isahan''' Sinimulan ni Eala ang kanyang [[:en:2026_WTA_Tour|2026 season]] nang may matibay na simula sa ''[[:en:2026_ASB_Classic_–_Women's_singles|Auckland 250]]'', kung saan umabot siya sa semifinals bago natalo kay [[:en:Wang_Xinyu|Wang]].<ref>{{cite news |last=Satumbaga-Villar|first=Krystel|date=January 10, 2026|title=Alex Eala succumbs to Chinese rival in Auckland semis|url=https://mb.com.ph/2026/01/10/alex-eala-succumbs-to-chinese-rival-in-auckland-semis|work=The Manila Bulletin|access-date=January 10, 2026}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Australian_Open_–_Women's_singles|Australian Open]]'', nabigo siya sa unang round ng singles.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks}}</ref> Lumaban siya sa ''[[:en:2026_Philippine_Women's_Open_–_Singles|Philippines 125]]'' bilang wildcard at nakapasok sa quarterfinals bago matalo kay [[:en:Camila_Osorio|Osorio]].<ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 29, 2026 |title=Alex Eala exits WTA Philippine Open, bows to Camila Osorio |url=https://sports.inquirer.net/660715/alex-eala-exits-wta-philippine-open-bows-to-camila-osorio |work=Philippine Daily Inquirer |access-date=January 29, 2026}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Abu_Dhabi_Open|Abu Dhabi 1000]]'', umabot siya sa quarterfinals ngunit natalo kay [[:en:Ekaterina_Alexandrova|Alexandrova]].<ref>{{Cite news |last=Gasgonia |first=Dennis |date=February 5, 2026 |title=Natalo si Alex Eala sa quarterfinals ng Abu Dhabi laban kay Alexandrova ng Russia |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2026/2/5/alex-eala-bows-out-of-abu-dhabi-quarterfinals-in-loss-to-russia-s-alexandrova-2244 |work=ABS-CBN News}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Qatar_TotalEnergies_Open_–_Singles|Qatar 1000]]'', nabigo siya sa unang yugto.<ref>{{Cite news |last=Reyes |first=Kate |date=February 9, 2026 |title=Alex Eala exits Qatar Open after falling to Tereza Valentova |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-exits-qatar-open-after-falling-to-tereza-valentova-a5019-20260209 |access-date=February 9, 2026}}</ref> Nakapasok siya sa quarterfinals ng ''[[:en:2026_Dubai_Tennis_Championships_–_Women's_singles|Dubai 1000]]'' bago natalo kay [[:en:Coco_Gauff|Gauff]].<ref>{{Cite news |last=Ballesteros |first=Jan |date=February 19, 2026 |title=Alex Eala succumbs to world No. 4 Coco Gauff in Dubai quarterfinals |website=onesports.ph |url=https://onesports.ph/more-sports/article/41325/alex-eala-succumbs-to-world-no-4-coco-gauff-in-dubai-quarterfinals-1 |access-date=February 19, 2026}}</ref> Sa tinaguriang ''Sunshine Double'' na ''[[:en:2026_BNP_Paribas_Open|Indian Wells 1000]]'' at ''[[:en:2026_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]]'', umabot siya sa ika-apat na round sa parehong torneo bago natalo kina [[:en:Linda_Noskova|Noskova]] at [[:en:Karolína_Muchová|Muchová]].<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=March 11, 2026 |title=Alex Eala bows out of Indian Wells with loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/11/tennis-alex-eala-bows-out-of-indian-wells-with-loss-to-linda-noskov-1231 |access-date=March 11, 2026 |work=ABS-CBN News}}</ref><ref>{{Cite news |date=Marso 24, 2026 |title=Alex Eala natanggal sa Miami Open matapos matalo kay Karolína Muchová |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/24/alex-eala-bows-out-of-miami-open-0012 |access-date=Marso 24, 2026}}</ref> Sa mga korteng luwad ng Europa, umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2025_Upper_Austria_Ladies_Linz_–_Singles|Linz Open]] laban kay Jelena Ostapenko.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=2026-04-08 |title=Eala nabigo matapos manguna ng 5-1 sa ikalawang set kontra Ostapenko, lumabas sa Linz Open |url=https://www.philstar.com/sports/2026/04/08/2519713/eala-squanders-5-1-second-set-lead-vs-ostapenko-exits-linz-open |access-date=2026-04-08 |website=Philstar.com}}</ref> Si [[:en:Leylah_Fernandez|Leylah Fernandez]] ang nakatalo sa kanya sa unang yugto ng [[:en:2026_Porsche_Tennis_Grand_Prix_–_Singles|Stuttgart Open]].<ref>{{Cite news |date=2026-04-15 |title=Alex Eala natanggal sa Stuttgart Open matapos matalo kay Leylah Fernandez |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/15/alex-eala-stuttgart-open-0040 |access-date=2026-04-15 |work=ABS-CBN News}}</ref> Nabigoksiya ay [[:en:Elise_Mertens|Elise Mertens]] sa ikalawang ugto ng [[:en:2026_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid Open]].<ref>{{Cite news |last= |first= |date=April 24, 2026 |title=Nagpatuloy ang hirap ni Alex Eala sa clay matapos ang pagkatalo sa Round of 64 laban kay Elise Mertens sa Madrid Open |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/985231/alex-eala-s-clay-struggles-continue-after-round-of-64-loss-to-elise-mertens-in-madrid-open/story/ |access-date=April 24, 2026 |website=GMA News Online |language=en}}</ref> ''' Dalawahan''' Sa ''[[:en:2026_ASB_Classic_–_Women's_doubles|Auckland 250]]'', nakipagtambal si Eala kay [[:en:Iva_Jovic|Jović]] at umabot sila sa semifinals bago natalo kina [[:en:Xu_Yifan|Xu]] at [[:en:Yang_Zhaoxuan|Yang]].<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=January 9, 2026|access-date=January 9, 2026|work=ABS-CBN News}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Australian_Open_–_Women's_doubles|Australian Open]]'', nakipares siya kay [[:en:Ingrid_Martins|Martins]], ngunit hindi sila nakalusot sa unang round matapos matalo sa kanilang pambungad na laban.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=January 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=January 20, 2026 |work=ABS-CBN News}}</ref> Samantala, sa ''[[:en:2026_Abu_Dhabi_Open_–_Doubles|Abu Dhabi 1000]]'', nakipagtambal siya kay [[:en:Janice_Tjen|Tjen]] at nakaabot sila sa semifinal, ngunit natalo sa duo nina [[:en:Tereza_Mihalíková|Mihalíková]] at [[:en:Olivia_Nicholls|Nicholls]].<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=February 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=February 6, 2026}}</ref> == Estilo ng Paglalaro == Si Eala ay isang agresibong baseliner, gamit ang kanyang forehand upang kontrolin ang mga rally at ang kanyang matatag na two‑handed backhand upang pamahalaan ang mga palitan.<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=March 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |website=Tennis.com |language=en|access-date=January 24, 2026}}</ref> Ang kanyang kaliwang kamay na topspin ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim, habang ang kanyang return game ay isang lakas dahil sa mahusay na pagbabasa ng galaw. Ang kanyang serve ang nananatiling pangunahing kahinaan, madalas kulang sa bilis at pagbabago, bagaman mahusay siya sa hard courts.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=January 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |website=ESPN |language=en|access-date=January 24, 2026}}</ref> Binibigyang-diin ng mga analyst ang pagpapabuti ng kanyang serve, pagdaragdag ng taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng pisikal na lakas bilang susi sa karagdagang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=February 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=February 6, 2026 |website=Sports News Philippines |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang ilang mahahalagang tagumpay, kabilang ang pagiging unang Pilipino na umabot sa WTA 1000 Semifinals at tinalo ang tatlong major champions sa [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|2025 Miami Open]]<ref name=":Gulf">{{Cite web |title=What Alexandra Eala Needs to Win Titles and Beat Top Players |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/what-alexandra-eala-needs-to-win-titles-and-beat-top-players-1.500440043 |access-date=March 11, 2026 |website=Gulf News}}</ref> Itinatampok ng mga dating propesyonal na sina [[:en:Greg_Rusedski|Greg Rusedski]], [[:en:Andrea_Petkovic|Andrea Petkovic]], at [[:en:Martina_Navratilova|Martina Navratilova]] ang pangangailangan ng mas malakas na serve, mas maaasahang laro, at mas maraming pagkakaiba-iba, kasabay ng mas mahusay na kondisyon ng katawan.<ref>{{Cite web |date=March 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=March 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> Sa kanyang matibay na baseline game, katatagan, at suporta ng mga tagahanga, kinokonklusyon ng mga analyst na mayroon siyang pundasyon upang makipagtagisan para sa malalaking titulo, ngunit ang kanyang pangmatagalang tagumpay ay nakasalalay sa pagbabagong-anyo ng kanyang serve bilang isang sandata.<ref name=":Gulf" /> == Pagganap Laban sa Nangungunang Manlalaro == === Paghahambing ng Performance ni Eala sa mga Laban === {| class="wikitable sortable" ! Antas ! Rekord ! Panalo % ! DR (avg) ! Ace % ! DF % ! 1st Serve In ! 1st Serve Won % ! 2nd Serve Won % ! RPW (Return Points Won) |- | vs Top 10 | 4–3 | 57% | 0.61–1.46 | 0–3% | 0–5% | 57–72% | 30–73% | 41–52% | ~48 |- | vs Top 20 | 6–7 | 46% | 0.36–1.32 | 0–3% | 1–6% | 52–69% | 36–73% | 42–52% | ~44 |- | vs Top 50 | 12–20 | 38% | 0.30–1.48 | 0–4% | 1–7% | 51–74% | 45–72% | 30–63% | ~43 |- | vs Top 100 | 28–38 | 42% | 0.36–1.37 | 0–3% | 1–7% | 54–72% | 50–71% | 39–57% | ~44.5 |- | Kabuuang Karera | 204–125 | 62% | ~1.00 | 0.0% | 0.4% | 59.9% | – | – | 46.3 |} Ang rekord ni '''Eala''' ay nagpapakita ng malinaw na mga pattern laban sa iba’t ibang antas ng kalaban. Laban sa '''Top 10 players''' hawak niya ang 4–3 rekord (57% win rate). Ang kanyang '''dominance ratio (DR)'''—sukatan ng puntos na napanalo kumpara sa nawala—ay mula 0.61 sa pagkatalo hanggang 1.46 sa panalo laban kay Coco Gauff. Ang kanyang unang serve ay nasa pagitan ng 57–72%, na may 30–73% puntos na napanalo, habang ang ikalawang serve ay nasa 41–52%. Mababa ang '''Ace %''' (0–3%), tanda ng pag-asa sa rallies kaysa free points, habang tumataas ang '''double faults''' (hanggang 5%). Laban sa '''Top 20 opponents''' siya ay 6–7 (46%), na may DR mula 0.36 hanggang 1.32. Nanatiling matatag ang unang serve (52–69%), ngunit pabagu-bago ang puntos na napanalo. Laban sa '''Top 50''' bumaba ang rekord sa 12–20 (38%), na may DR mula 0.30 hanggang 1.48. Tumataas ang double faults (1–7%), at ang ikalawang serve ay maaaring bumaba hanggang 30%. Laban sa '''Top 100''' siya ay 28–38 (42%), na may DR mula 0.36 hanggang 1.37. Nanatiling katulad ang serve stats, ngunit may volatility. Sa kabuuan ng kanyang '''karera''' (204–125, 62% win rate), ang average DR ay halos 1.00, tanda ng balanseng puntos na napanalo at nawala. Ang '''return points won (RPW)''' ay nasa ~46, na nagpapakita ng kakayahang mag-pressure sa kalaban kahit hindi matibay ang kanyang serve. Mababa ang Ace %, tanda ng pag-asa sa rallies, habang kontrolado ang double faults (mas mababa sa 1%). Ipinapakita ng mga datos na kaya niyang itaas ang antas laban sa elite opponents, ngunit may inconsistency sa serve laban sa mid-tier competition. ==== Pinakamagagandang Panalo ==== {| class="wikitable sortable" ! Taon ! Torneo ! Surface ! Round ! Kalaban (Ranggo) ! Iskor ! Resulta ! DR ! Ace % ! DF % ! 1st Serve In ! 1st Serve Won % ! 2nd Serve Won % |- | 2025 | US Open | Hard | R128 | Clara Tauson [Rank 14] | 6–3, 2–6, 7–6(11) | Panalo | 0.97 | 0.0% | 5.3% | 68.1% | 59.4% | 43.3% |- | 2025 | Miami Open | Hard | Quarterfinals | Iga Świątek [Rank 2] | 6–2, 7–5 | Panalo | 1.27 | 1.5% | 4.5% | 66.7% | 52.3% | 50.0% |- | 2025 | Eastbourne | Grass | R16 | Jelena Ostapenko [Rank 3] | 0–6, 6–2, 3–2 RET | Panalo | 1.08 | 0.0% | 3.8% | 63.5% | 57.6% | 63.2% |- | 2026 | Indian Wells | Hard | R32 | Coco Gauff [Rank 4] | 6–2, 2–0 RET | Panalo | 1.46 | 0.0% | 0.0% | 68.0% | 58.8% | 50.0% |} ==== Pinakamasasamang Pagkatalo ==== {| class="wikitable sortable" ! Taon ! Torneo ! Surface ! Round ! Kalaban (Ranggo) ! Iskor ! Resulta ! DR ! Ace % ! DF % ! 1st Serve In ! 1st Serve Won % ! 2nd Serve Won % |- | 2022 | Madrid Open | Clay | Q1 | Anna Bondar [Rank 68] | 0–6, 0–6 | Talo | 0.49 | 2.5% | 10.0% | 50.0% | 30.0% | 35.0% |- | 2023 | Monastir | Hard | R32 | Elise Mertens [Rank 36] | 5–7, 0–6 | Talo | 0.72 | 2.5% | 10.0% | 60.0% | 52.1% | 28.1% |- | 2025 | Rome | Clay | R128 | Marta Kostyuk [Rank 27] | 0–6, 1–6 | Talo | 0.30 | 0.0% | 3.3% | 66.7% | 47.5% | 30.0% |- | 2024 | Wuhan | Hard | R64 | Katerina Siniaková [Rank 37] | 3–6, 1–6 | Talo | 0.68 | 0.0% | 6.5% | 65.2% | 33.3% | 31.3% |- | 2025 | Wimbledon | Grass | R128 | Barbora Krejčíková [Rank 17] | 6–3, 2–6, 1–6 | Talo | 0.82 | 1.1% | 1.1% | 54.3% | 50.0% | 50.0% |- | 2026 | Miami Open | Hard | R16 | Karolína Muchová [Rank 13] | 0–6, 2–6 | Talo | 0.39 | 0.0% | 4.8% | 52.4% | 36.4% | 50.0% |- | 2026 | Indian Wells | Hard | R16 | Linda Nosková [Rank 14] | 2–6, 0–6 | Talo | 0.36 | 0.0% | 6.8% | 56.8% | 36.0% | 47.4% |} Ang kanyang pinakamalalaking pagkatalo ay nagpapakita ng volatility sa kanyang serve. Sa '''Madrid Open 2022''', nakaranas siya ng double bagel (0–6, 0–6) laban kay Anna Bondar, na may DR na 0.49 at double faults na 10%. Sa '''Rome 2025''', natalo siya kay Marta Kostyuk (0–6, 1–6) na may pinakamababang DR (0.30). Ang iba pang mabibigat na pagkatalo ay laban kina Elise Mertens (Monastir 2023), Karolína Muchová (Miami 2026), at Linda Nosková (Indian Wells 2026), kung saan bumaba ang kanyang DR sa ilalim ng 0.40 at ang ikalawang serve points won ay bumagsak sa mas mababa sa 35%. Ipinapakita ng mga laban na ito na kapag bumibigay ang kanyang serve—lalo na sa mataas na double faults at mahina ang ikalawang serve—nahihirapan siyang manatiling kompetitibo. Ang karera ni Eala ay nagpapakita ng mga '''peak performances''' laban sa mga top‑ranked players na nababalanse ng mabibigat na pagkatalo kapag bumibigay ang kanyang serve. Ang kanyang pinakamagagandang panalo ay nagpapakita ng taktikal na tibay at kakayahang makipagsabayan sa pinakamagagaling sa mundo, habang ang pinakamasasamang pagkatalo ay nagpapakita ng pangangailangan para sa mas matatag na serve at mas mahusay na konstruksyon ng puntos laban sa mid‑tier opponents. == Ibang larangan == ===Pambansang koponan=== Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[:en:Tennis_at_the_2021_SEA_Games|SEA Games 2021]] (pilak sa singles, team, at mixed doubles), at sa [[:en:Tennis_at_the_2022_Asian_Games|Asian Games 2022]] (pilak sa singles at mixed doubles).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=May 20, 2022 |title=Tennis ace Alex Eala settles for bronze in women's singles |work=[[GMA News]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=March 25, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601005101/https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |archive-date=June 1, 2022}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=September 29, 2023 |title=Alex Eala bags 2nd Asian Games bronze with Alcantara in doubles |language=en-US |work=[[Rappler]] |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-Semifinals-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=September 10, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250910045902/https://www.rappler.com/sports/tennis-Semifinals-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |archive-date=September 10, 2025}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa Group II, na nagresulta sa promosyon sa Group I.<ref name=":12">{{Cite web |last=Morales |first=Luisa |date=December 2, 2024 |title=Alex Eala relishes leading Team Philippines to BJK Cup promotion in Bahrain |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114191842/https://www.onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |archive-date=November 14, 2025 |access-date=October 13, 2025 |website=One Sports |language=en}}</ref> Sa [[:en:Tennis_at_the_2025_SEA_Games|SEA Games 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa women's singles, pati tansong medalya sa mixed doubles at team events.<ref name=":13">{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=December 18, 2025 |title=Alex Eala wins SEA Games tennis gold, ends long drought for PH |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |archive-url=https://web.archive.org/web/20260128021547/https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |archive-date=January 28, 2026 |access-date=December 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> ===Mga Eksibisyon na Laro=== ====Singles: 1 (titles)==== {|class="wikitable" !Resulta !{{ns}}Petsa{{ns}} !Torneo !Uri ng Korte !Kalaban !Iskor |- |Panalo | Enero 2026 |[[:en:Kooyong_Classic|Kooyong Classic]], Melbourne, Australia |Matigas na Korte |[[:en:Donna Vekić|Donna Vekić]] |6–3, 6–4 |} === Mga sponsorship === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[:en:Globe_Telecom|Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=July 25, 2025 |title=Alex Eala Opens Up About Life |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga endorsement mula sa [[:en:Babolat|Babolat]], [[:en:Nike,_Inc.|Nike]], at [[:en:Bank_of_the_Philippine_Islands|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Champ’s choice: Alex Eala signs up as BPI’s newest endorser|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/}}</ref> bago naging brand ambassador ng [[:en:Milo_(drink)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=February 23, 2026 |title=MILO Active Pilipinas launched with Eala as new ambassador |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html}}</ref> === Mga parangal === Kinilala si Eala ng [[:en:Philippine_Sportswriters_Association|Philippine Sportswriters Association]] sa walong pagkakataon sa [[:en:PSA_Annual_Awards|PSA Annual Awards]], kabilang ang parangal na ''Athlete of the Year'' noong 2026.<ref>Citations for Eala's PSA Annual Awards: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=February 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=February 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=March 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=February 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=October 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=May 7, 2023}} * {{Cite news |date=February 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=February 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=January 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=October 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=October 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=February 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=February 17, 2026}}</ref> Noong 2021, isinama siya ng [[:en:Tatler_Asia|''Tatler Asia'']] sa talaan ng mga pinakamataas ang impluwensya na tao sa Asya.<ref>{{cite news |title=Asia's Most Influential Philippines 2021 |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021}}</ref> Noong Abril 2025, ginawaran si Eala ng ''Premios Tanglaw'' ng [[:en:Embassy_of_the_Philippines|Embahada ng Pilipinas]] sa Madrid bilang pagkilala sa kanyang ambag sa [[:en:Philippines–Spain_relations|ugnayan ng Pilipinas at Espanya]].<ref>{{cite news |date=April 2025 |title=Premios Tanglaw honoring Alex Eala |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/premios-tanglaw-eala}}</ref> ==Nota== ==== Women's World Tour Titles ==== {| class="wikitable" ! Taon !! Paligsahan !! Tier !! Paligsahan !! Katungali |- | 2021 || W15 Manacor || ITF || Isahan || – |- | 2022 || W25 Chiang Rai || ITF || Isahan || – |- | 2023 || W25 Yecla || ITF || Isahan || – |- | 2023 || W25 Roehampton || ITF || Isahan || – |- | 2024 || W100 Vitoria-Gasteiz || ITF || Isahan || – |- | 2024 || W50 Pune || ITF || Dalawahan || Darja Semeņistaja |- | 2024 || W75 Croissy-Beaubourg || ITF || Dalawahan || Estelle Cascino |- | 2024 || W100 Vitoria-Gasteiz || ITF || Dalawahan || Estelle Cascino |} ==== 2020 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Las Palmas de Gran Canaria 2 || W15 || Luwad || Unang Yugto || Anna Zarycka || 2–6, 4–6 |- | Las Palmas de Gran Canaria || W25 || Luwad || Pangalawang Yugto || Lara Salden || 0–6, 6–2, 2–6 |- | Melilla || W15 || Luwad || Unang Yugto || Anastasia Charaeva || 3–6, 3–6 |- | Monastir 9 || W15 || Matigas || Pangalawang Yugto || Nina Stadler || 6–4, 6–7, 5–7 |} ==== 2021 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Korte !! Tier !! Kalaban !! Yugto !! Iskor |- | Miami Open || Matigas || WTA 1000 || Viktória Hrunčáková || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || 6–4, 4–6, 2–6 |- | Romanian Open (Cluj-Napoca) || Luwad || WTA 250 || Mayar Sherif || Pangalawang Yugto || 2–6, 2–6 |- | W15 Manacor 1 || W15 || Matigas || Yvonne Cavalle-Reimers || Final || 5–7, 6–1, 6–2 |- | W15 Manacor 2 || W15 || Matigas || Ylena In-Albon || Kwarterpinals || 0–6, 3–6 |- | W15 Manacor 3 || W15 || Matigas || Oksana Selekhmeteva || Kwarterpinals || 2–6, 3–6 |- | W25 Grenoble || W25 || Matigas || Maja Chwalińska || Kwarterpinals || 0–6, 4–6 |- | W25 Manacor 4 || W25 || Matigas || Jana Fett || Pangalawang Yugto || 6–4, 3–6, 5–7 |- | W15 Manacor 5 || W15 || Matigas || Simona Waltert || Unang Yugto || 4–6, 6–2, 5–7 |- | W60 Bellinzona || W60 || Luwad || Simona Waltert || Pangalawang Yugto || 5–7, 6–3, 2–6 |- | W25 Platja d’Aro || W25 || Luwad || Irene Burillo Escorihuela || Pangalawang Yugto || 2–6, 4–6 |- | W25 Madrid 2 || W25 || Matigas || Andrea Lázaro García || Unang Yugto || 6–2, 4–6, 4–6 |- | W25 Milovice || W25 || Matigas || Daria Astakhova || Unang Yugto || 2–6, 2–6 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | W25 Madrid || W25 || Matigas || Victoria Jiménez Kasintseva || Kwarterpinals || Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey || 5–7, 6–4, 6–10 |- | W25 Platja d’Aro || W25 || Luwad || Oksana Selekhmeteva || Final || Justina Mikulskytė / Oana Simion || 3–6, 5–7 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Madison Brengle || 2–6, 1–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Anna Bondár || 0–6, 0–6 |- | Manacor 1 || W25 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Alice Rame || 2–6, 4–6 |- | Manacor 3 || W25 || Matigas || Unang Yugto || Giulia Gatto-Monticone || 2–6, 1–6 |- | Grenoble || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Chloé Paquet || 6–4, 5–7, 3–6 |- | Macon || W25 || Matigas || Unang Yugto || Anna Ukolova || 6–1, 2–6, 6–7(3) |- | Joue-les-Tours || W25 || Matigas || Pangalawang Yugto || Oksana Selekhmeteva || 3–6, 3–6 |- | Chiang Rai 1 || W25 || Matigas || Final || Luksika Kumkhum || 6–4, 6–2 |- | Chiang Rai 2 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Erika Sema || 3–6, 6–2, 3–6 |- | Madrid 1 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Anna-Lena Robbe || 6–7(3), 3–6 |- | Madrid 2 || W60 || Matigas || Final || Marina Bassols Ribera || 4–6, 5–7 |- | Palma del Río || W25 || Luwad || Pangalawang Yugto || Jessika Ponchet || 2–6, 1–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Pangalawang Yugto || Alexandra Bozovic || 6–1, 4–6, 5–7 |- | Vitoria-Gasteiz || W60 || Matigas || Semipaynal || Jessika Ponchet || 4–6, 4–6 |- | El Espinar || W25 || Matigas || Semipaynal || Eva Guerrero Alvarez || 2–6, 6–3, 2–6 |- | Grodzisk Mazowiecki || W100 || Matigas || Unang Yugto || Katharina Hobgarski || 4–6, 3–6 |- | Templeton || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Katarzyna Kawa || 6–2, 4–6, 0–6 |- | Rancho Santa Fe || W80 || Matigas || Kwarterpinals || Marcela Zacarías || 2–6, 5–7 |- | Hamburg || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Ysaline Bonaventure || 4–6, 0–6 |- | Poitiers || W80 || Matigas || Semipaynal || Ysaline Bonaventure || 1–6, 6–3, 3–6 |- | Shrewsbury || W100 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Maia Lumsden || 1–6, 5–7 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Manacor || W25 || Matigas || Elsa Jacquemot || Kwarterpinals || Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi || 6–2, 4–6, 3–10 |- | Macon || W25 || Matigas || Jéssica Bouzas Maneiro || Kwarterpinals || Audrey Albie / Aubane Droguet || 4–6, 2–6 |- | Chiang Rai 1 || W25 || Matigas || Indy De Vroome || Unang Yugto || Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted || 6–4, 5–7, 6–10 |- | Chiang Rai 2 || W25 || Matigas || Kyōka Okamura || Kwarterpinals || Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova || 6–4, 7–6(4), 2–6 |- | Madrid 1 || W25 || Matigas || Jéssica Bouzas Maneiro || Kwarterpinals || Olga Helmi / Adithya Karunaratne || 0–6, 4–6 |- | Madrid 2 || W60 || Matigas || Liang En-shuo || Kwarterpinals || Tímea Babos / Valeria Savinykh || 2–6, 4–6 |- | Palma del Río || W25 || Luwad || Marina Bassols Ribera || Semipaynal || Valeria Savinykh / Fanny Stollár || 2–6, 0–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Lizette Cabrera || Kwarterpinals || Justina Mikulskyte / Hong Yi Cody Wong || 5–7, 4–6 |- | Templeton || W60 || Matigas || Annaëlle Robbe || Pangalawang Yugto || Madison Brengle || 6–3, 6–7, 6–10 |- | Poitiers || W80 || Matigas || Petra Marcinko || Kwarterpinals || Miriam Skoch / Markéta Vondroušová || 5–7, 2–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Misaki Doi || 6–4, 1–6, 3–6 |- | Thailand Open (Hua Hin) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tatjana Maria (6) || 2–6, 2–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Irina-Camelia Begu || 2–6, 5–7 |- | Mutua Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Tatjana Maria || 1–6, 1–6 |- | Japan Open (Osaka) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Himari Sakatsume (Q) || 0–6, 3–6 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tatjana Maria (3) || 3–6, 0–6 |- | Jasmin Open (Monastir) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Elise Mertens (2) || 5–7, 0–6 |- | Canberra || W60 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Oksana Selekhmeteva (7) || 6–3, 4–6, 4–6 |- | Trnava || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Sonay Kartal || 2–6, 2–6 |- | Chiasso || W60 || Luwad || Unang Yugto || Alexandra Cadantu-Ignatik || 0–6, 2–6 |- | Bellinzona || W60 || Luwad || Unang Yugto || Ioana Ghioroaie || 5–7, 1–6 |- | Monastir || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Jia-Jing Wang (Q) || 6–0, 4–6, 3–6 |- | Yecla || W15 || Matigas || Final || Valentina Ryser || 6–3, 7–5 |- | Madrid || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Makenna Jones (5) || 6–2, 4–6, 4–6 |- | Zaragoza || W25 || Matigas || Unang Yugto || Destanee Aiava || 1–6, 2–6 |- | Palma del Río || W40 || Matigas || Kwarterpinals || Valeria Savinykh (3) || 4–6, 2–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Unang Yugto || Sohyun Park || 4–6, 3–6 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Semipaynal || Jessika Ponchet (3) || 6–2, 4–6, 2–6 |- | Barcelona || W60 || Matigas || Kwarterpinals || Georgina García Pérez || 4–6, 3–6 |- | Roehampton || W25 || Matigas || Final || Arina Rodionova (2) || 6–2, 6–3 |- | Aldershot || W25 || Matigas || Final || Destanee Aiava (6) || 6–3, 4–6, 1–6 |- | Tokyo || W100 || Matigas || Pangalawang Yugto || Kimberly Birrell (5) || 6–4, 6–7, 2–6 |- | Glasgow || W60 || Matigas || Unang Yugto || Suzan Lamens || 6–2, 4–6, 1–6 |- | Nantes || W60 || Matigas || Semipaynal || Gabriela Knutson || 6–2, 3–6, 1–6 |- | Petange || W40 || Matigas || Final || Océane Dodin (3) || 1–6, 5–7 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Trnava 2 || W60 || Matigas || Semipaynal || Alicia Barnett / Olivia Nicholls || 4–6, 1–6 |- | Chiasso || W60 || Luwad || Unang Yugto || Beatrice Gumulya / Anna Sisková || 3–6, 6–4, 11–13 |- | Zaragoza || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Alana Parnaby / Victoria Rodríguez || 6–4, 3–6, 6–10 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča || 5–7, 6–1, 9–11 |- | Barcelona || W60 || Matigas || Unang Yugto || Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča || 6–4, 3–6, 3–10 |- | Roehampton 2 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Talia Gibson / Petra Hule || 1–6, 5–7 |- | Aldershot || W25 || Matigas || Semipaynal || Erina Hayashi / Saki Imamura || 4–6, 4–6 |- | Tokyo 2 || W100 || Matigas || Semipaynal || Alicia Barnett / Olivia Nicholls || 0–6, 7–5, 6–10 |- | Jasmin Open (Monastir) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs || 3–6, 4–6 |- | Glasgow 2 || W60 || Matigas || Kwarterpinals || Freya Christie / Olivia Gadecki || — |- | Nantes || W60 || Matigas || Unang Yugto || Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold || 6–1, 3–6, 6–10 |- | Petange || W40 || Matigas || Semipaynal || Danielle Collins / Isabelle Haverlag || 2–6, 4–7 |} ==== 2024 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Rebecca Peterson (18) || 2–6, 5–7 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Julia Riera (2) || 6–4, 6–7, 4–6 |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Lulu Sun (23) || 6–7, 5–7 |- | US Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Elena-Gabriela Ruse (20) || 6–3, 1–6, 4–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Emiliana Arango || 6–2, 5–7, 1–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Sorana Cîrstea (27) || 3–6, 7–6, 4–6 |- | Wuhan Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Kateřina Siniaková || 3–6, 1–6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Unang Yugto || Magda Linette || 6–7, 1–6 |- | Guadalajara Open || WTA 500 || Matigas || Unang Yugto || Marie Bouzková (6) || 2–6, 2–6 |- | Ningbo Open || WTA 500 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Priscilla Hon || 4–6, 3–6 |- | Jiangxi Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Marie Bouzková (1) || 5–7, 6–7 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Bernarda Pera || 0–6, 3–6 |- | Nottingham Open || WTA 250 || Damo || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Ena Shibahara || 7–6, 0–6, 2–6 |- | Canberra International || WTA 125 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Céline Naef (5) || 4–6, 5–7 |- | Guadalajara 125 Open || WTA 125 || Matigas || Pangalawang Yugto || Tatjana Maria (4) || 5–7, 2–6 |- | Polish Open (Warsaw) || WTA 125 || Matigas || Unang Yugto || Isabella Shinikova || 2–6, 4–6 |- | Veneto Open (Gaiba) || WTA 125 || Damo || Kwarterpinals || Sara Errani (4) || 0–6, 6–7 |- | Makarska Open || WTA 125 || Luwad || Unang Yugto || Maria Timofeeva (Q) || 6–1, 3–6, 2–6 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Final (Winner) || Victoria Jiménez Kasintseva (7) || 6–4, 6–4 |- | Dubai || W100 || Matigas || Semipaynal || Polina Kudermetova (1) || 6–4, 2–6, 2–6 |- | Takasaki || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Mananchaya Sawangkaew (3) || 6–4, 1–6, 2–6 |- | Cary || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Renata Zarazúa (2) || 6–3, 4–6, 3–6 |- | Landisville || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Olivia Gadecki || 1–6, 6–0, 3–6 |- | Porto || W75 || Matigas || Kwarterpinals || Anna Bondar (2) || 4–6, 7–6, 1–6 |- | Trnava 1 || W75 || Matigas || Kwarterpinals || Anastasia Gureva || 2–6, 6–3, 6–7 |- | Trnava 2 || W75 || Matigas || Unang Yugto || Tereza Martincová (7) || 6–3, 4–6, 6–7 |- | Croissy-Beaubourg || W75 || Matigas || Pangalawang Yugto || Mona Barthel || 6–4, 4–6, 1–6 |- | Zagreb || W75 || Luwad || Unang Yugto || Tena Lukas || 5–7, 6–3, 4–6 |- | Bellinzona || W60 || Luwad || Unang Yugto || Selena Janicijevic || 3–6, 1–6 |- | Indore || W50 || Matigas || Semipaynal || Polina Kudermetova (2) || 4–6, 7–6, 2–6 |- | Pune || W50 || Matigas || Kwarterpinals || Darja Semenistaja (1) || 6–7, 0–6 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Paligsahan !Level !Korte !Katungali !Yugto !Kalaban !Iskor |- |Canberra International |WTA 125 |Matigas |Laura Pigossi |Semipaynal |Kaylah McP/ Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Pune |W50 |Matigas |Daniela Semenistaja |Final |Naiktha Bains / Fanny Stollar |7–6(8), 6–3 |- |Porto 3 |W75 |Matigas |Alicia Barnett |Kwarterpinals |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |Trnava |W75 |Matigas |Zeynep Sönmez |Semipaynal |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas |Estelle Cascino |Final |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |Oeiras Ladies Open |WTA 125 |Luwad |Taylah Preston |Unang Yugto |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas |Estelle Cascino |Final |Lia Karatancheva / Diana Marcinkevica |6–3, 2–6, 10–4 |- |Polish Open |WTA 125 |Matigas |Daniela Semenistaja |Kwarterpinals |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |WTA 125 |Matigas |Kimberly Birrell |Kwarterpinals |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |WTA 500 |Matigas |En Shuo Liang |Kwarterpinals |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |- |Dubai |W100 |Matigas |Valentini Grammatikopoulou |Kwarterpinals |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} ==== 2025 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Jana Fett (133) || 5–7, 2–6 |- | Singapore Open || WTA 250 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Simona Waltert (179) || 3–6, 2–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Semipaynal || Jessica Pegula (4) || 6–7, 7–5, 3–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Pangalawang Yugto || Iga Świątek (2) || 6–4, 4–6, 2–6 |- | Italian Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Marta Kostyuk (27) || 0–6, 1–6 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Unang Yugto || Emiliana Arango (85) || 0–6, 6–2, 3–6 |- | Nottingham Open || WTA 250 || Damo || Unang Yugto || Magda Linette (31) || 4–6, 3–6 |- | Eastbourne Open || WTA 250 || Damo || Finals (Pangalawang Puwesto) || Maya Joint || 4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Unang Yugto || Barbora Krejčíková (16) || 6–3, 2–6, 1–6 |- | National Bank Open (Montreal) || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Markéta Vondroušová (63) || 6–3, 1–6, 2–6 |- | US Open || Grand Slam || Matigas || Pangalawang Yugto || Cristina Bucșa (95) || 4–6, 3–6 |- | São Paulo Open || WTA 250 || Matigas || Kwarterpinals || Janice Tjen (130) || 4–6, 1–6 |- | China Open (Wuhan) || WTA 1000 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Moyuka Uchijima (91) || 4–6, 6–3, 2–6 |- | Japan Women's Open (Osaka) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tereza Valentová (78) || 1–6, 2–6 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Claire Liu (305) || 6–2, 4–6, 4–6 |- | Hong Kong Tennis Open || WTA 250 || Matigas || Pangalawang Yugto || Victoria Mboko (21) || 6–3, 3–6, 4–6 |- | Canberra International || WTA 125 || Matigas || Semipaynal || Shuai Wei (134) || 5–7, 2–6 |- | Mumbai Open || WTA 125 || Matigas || Pangalawang Yugto || Mai Hontama (166) || 6–7, 2–6 |- | Oeiras Ladies Open || WTA 125 || Luwad || Pangalawang Yugto || Panna Udvardy (137) || 6–7, 4–6 |- | Birmingham Open || WTA 125 || Damo || Unang Yugto || Linda Fruhvirtová (152) || 5–7, 7–6, 1–6 |- | Ilkley Open || WTA 125 || Damo || Kwarterpinals || Rebecca Marino (107) || 6–1, 0–6, 6–7 |- | Guadalajara 125 Open || WTA 125 || Matigas || Kampeon || Panna Udvardy (134) || 1–6, 7–5, 6–3 |- | Jingshan Tennis Open || WTA 125 || Matigas || Semipaynal || Lulu Sun (146) || 6–3, 4–6, 2–6 |- | Suzhou Open || WTA 125 || Matigas || Kwarterpinals || Viktorija Golubic (70) || 6–2, 2–6, 6–7 |} '''Withdrawals''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Reason |- | Cincinnati Open || WTA 1000 || Matigas || Pinsala sa balikat |- | Monterrey Open || WTA 500 || Matigas || Pinsala sa balikat |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Nadiia Kichenok || Semipaynal || Katarzyna Piter / Janice Tjen || 7–6(4), 3–6, 5–10 |- | Italian Open || WTA 1000 || Luwad || Coco Gauff || Kwarterpinals || Jasmine Paolini / Sara Errani || 5–7, 6–3, 7–10 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Renata Zarazúa || Pangalawang Yugto || Olga Danilović / Anastasia Potapova || 1–6, 3–6 |- | Hong Kong Open || WTA 250 || Matigas || Chan Hao‑ching || Unang Yugto || Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich || 6–3, 1–6, 7–10 |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Eva Lys || Unang Yugto || Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason || 4–6, 2–6 |- | Birmingham Open || WTA 250 || Damo || Rebeka Masarova || Unang Yugto || Storm Hunter / Ellen Perez || 4–6, 4–6 |- | Mumbai Open || WTA 125 || Matigas || Tsao Chia‑yi || Unang Yugto || Amina Anshba / Elena Pridankina || 4–6, 4–6 |- | Oeiras Ladies Open || WTA 125 || Luwad || Katie Volynets || Unang Yugto || Carmen Corley / Olivia Gadecki || 3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Auckland Open || WTA 250 || Matigas || Semipaynal || Wang Xinyu || 7–5, 5–7, 6–4 |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Unang Yugto || Alycia Parks || 6–0, 3–6, 2–6 |- | Philippines Womens Open || WTA 125 || Matigas || Kwarterpinals|| Camila Osorio || 4-6, 4-6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Kwarterpinals || Ekaterina Alexandrova|| 3-6, 3-6 |- | Qatar Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto|| Tereza Valentová|| 6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |WTA 1000 |Matigas |Kwarterpinals |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |WTA 1000 |Matigas |Ikaapat na Yugto |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |WTA 1000 |Matigas |Ikaapat na Yugto |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |WTA 500 |Luwad |Pangalawang Yugto |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |WTA 500 |Luwad | Unang Yugto | Leylah Fernandez | 1-6, 4-6 |- |Madrid Open |WTA 1000 |Luwad |Pangalawang Yugto |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Italian Open |WTA 1000 |Luwad | | | |- |French Open |Grand Slam |Luwad | | | |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Auckland Open || WTA 250 || Matigas || Iva Jovic || Semipaynal || Xu Yifan / Yang Zhaoxuan || 5–7, 3–6 |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Ingrid Martins || Unang Yugto || Shuko Aoyama / Magda Linette || 6–7(3), 6–2, 3–6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Janice Tjen|| Semipaynal|| Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls|| 4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |WTA 1000 |Matigas |Iva Jovic |Unang Yugto |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |WTA 1000 |Luwad |Zeynep Sönmez | | | |- |} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na kawing== [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Alexandra Eala Official WTA Page] [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Alexandra Eala Official ITF Women's World Tennis Page] [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alexandra Eala's Tennis Abstract page] [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alexandra Eala on Fandom] {{BD|2005||Eala, Alexandra}} [[:simple:Alexandra_Eala|Alexandra Eala on Simple Wikipedia (English)]] [[:en:Alexandra_Eala|Alexandra Eala on English Wikipedia (English)]] [[bcl:Alexandra Eala]] jmsb06gilp6i3j61terih6v2rur5sdh 2204634 2204633 2026-04-24T12:54:36Z Tabilay 153890 Madrid 2026 Isahan 2204634 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=April 2025}} {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image =File:Alex Eala (2024 US Open) 02 (cropped).jpg |caption =Alex Eala sa 2024 US Open |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |birth_date = {{birth date and age|2005|05|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], [[Pilipinas]] |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = March 4, 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-hawak na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br><br>Lluc Bauza (Fitness Coach) |careerprizemoney = US 1,882,099 |singlesrecord = {{tennis record|won=209|lost=127}} |singlestitles = 0 |highestsinglesranking = 29 (March 16, 2026) |currentsinglesranking = No. 44 (April 20, 2026) |AustralianOpenresult = 1R ([[:en:2026 Australian Open – Women's singles qualifying|2026]]) |FrenchOpenresult = 1R ([[:en:2025 French Open – Women's singles|2025]]) |Wimbledonresult = 1R ([[:en:2025 Wimbledon Championships – Women's singles|2025]]) |USOpenresult = 2R ([[:en:2025 US Open – Women's singles|2025]]) |doublesrecord = {{tennis record|won=47|lost=44}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = No. 99 (February 9, 2026) |currentdoublesranking = No. 101 (April 20, 2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R ([[:en:2025 French Open – Women's doubles|2025]]) |WimbledonDoublesresult = 1R ([[:en:2025 Wimbledon Championships – Women's doubles|2025]]) |updated = April 20, 2026 |medaltemplates-expand =no |medaltemplates = {{MedalSport | Women's [[:en:tennis|Tennis]]}} {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{MedalCompetition | [[:en:Asian Games|Asian Games]]}} {{MedalBronze | [[:en:Tennis at the 2022 Asian Games|2022 Hangzhou]] | [[:en:Tennis at the 2022 Asian Games – Women's singles|Singles]] }} {{MedalBronze|2022 Hangzhou|[[:en:Tennis at the 2022 Asian Games – Mixed doubles|Mixed doubles]]}} {{MedalCompetition | [[:en:Southeast Asian Games|Southeast Asian Games]]}} {{MedalGold | [[:en:2025 Southeast Asian Games|2025 Thailand]] | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Singles]] }} {{MedalBronze | [[:en:2021 Southeast Asian Games|2021 Vietnam]] | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Singles]] }} {{MedalBronze | 2021 Vietnam | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Mixed doubles]] }} {{MedalBronze | 2021 Vietnam | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Team]] }} {{MedalBronze | [[:en:2025 SEA Games|2025 Thailand]] | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Team]] }} {{MedalBronze | 2025 Thailand | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Mixed doubles]] }} |AustralianOpenDoublesresult=1R ([[:en:2026 Australian Open – Women's doubles|2026]])}} Si '''Alexandra Eala''' (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Quezon City]]) ay Pilipinong manlalaro ng [[tenis]]. Siya ang pinakamataas na ranggong Pilipino, umabot sa pandaigdigang bilang na 29 noong Marso 16, 2026.<ref name=":11">{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=March 16, 2026 |title=Alex Eala rises to career-high World No. 29 |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/16/eala-rises-to-career-high-world-no-29-in-latest-wta-rankings-1032}}</ref> Nagwagi siya ng junior Grand Slam titles: doubles sa 2020 Australian Open at 2021French Open, at singles sa 2022 US Open.<ref name=":1">{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=September 10, 2022 |title=Eala captures US Open girls' singles crown |url=https://www.rappler.com/sports/final-results-alex-eala-lucie-havlickova-us-open-september-10-2022/}}</ref> Mayroon siyang 5 ITF singles at 3 ITF doubles titles, at noong 2025 umabot sa Semifinal ng Miami Open, final ng Eastbourne Open, at nagwagi sa WTA 125 Guadalajara Open.<ref name=":62">{{Cite web |title=ITF: Alexanda Eala Singles Titles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/d/titles/ |access-date=2025-12-03 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":72">{{Cite web |title=ITF: Alexanda Eala Doubles Titles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/titles/ |access-date=December 3, 2025 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":63">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala Singles Matches |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches#main-content |access-date=2026-03-26 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> Simula noong 2023, lumahok si Eala sa mga Grand Slam tournaments bilang propesyonal, kung saan nakapasok siya sa main draw mula 2025 French Open hanggang 2026 Australian Open at umabot sa ikalawang round ng 2025 US Open sa singles.<ref name=":63" /> Sa doubles naman, nakapaglaro siya noong 2025 at 2026, na ang pinakamataas na resulta ay ang ikalawang round ng 2025 French Open.<ref name=":6" /> Si Eala ay nagwagi ng mga pilak na medalya sa 2021 SEA Games at 2022Asian Games, at pinangunahan ang koponan sa promosyon sa Group I noong 2024. Noong 2025 SEA Games, nakamit niya ang gintong medalya sa women’s singles at dalawang tansong medalya sa mixed doubles at team events.<ref name=":7" /><ref name=":8" /><ref name=":12" /><ref name=":13" /> == Maagang Buhay == Si '''Alexandra Maniego Eala''' ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang business executive,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 March 2026}}</ref> at [[:en:Rizza_Maniego-Eala|Rosemarie Maniego-Eala]], dating [[Globe Telecom]] CFO hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[:en:1985_SEA_Games|1985 SEA Games]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina [[:en:Noli_Eala|Noli Eala]], dating chairperson ng [[:en:Philippine_Sports_Commission|Philippine Sports Commission]] at commissioner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=August 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=March 28, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=August 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=November 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]}}</ref> at ang fashion designer na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=April 23, 2026}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tennis para sa [[:en:Penn_State_Nittany_Lions|Penn State Nittany Lions]] mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=May 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=March 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal}}</ref> Nagsimula si Eala sa tennis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=[[Gulf News]] |date=August 28, 2025}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang coach.<ref>{{Cite web |date=November 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=August 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at [[:en:Colegio_San_Agustin_–_Makati|Colegio San Agustin]] sa [[Makati]], bago lumipat sa [[:en:Rafa_Nadal_Academy|Rafa Nadal Academy]] sa [[:en:Manacor|Manacor]], Espanya, kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=October 22, 2022}}</ref><ref>{{Cite web |date=December 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]}}</ref> == Personal na buhay == Ang paboritong pagkain ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=February 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala’s Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=February 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref> Mas gusto niyang inumin ang [[matcha|tsa na matcha]] kaysa sa [[kape]].<ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |access-date=31 March 2026}}</ref> Bihasa siya sa pakikipag-usap gamit ang iba’t ibang wika: [[Wikang Kastila|kastila]], [[Wikang Ingles|ingles]], at [[tagalog]].<ref>{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |website=The Athletic |publisher=The New York Times |access-date=25 March 2026}}</ref> Ang paborito niyang [[:en:Grand_Slam|pangunahing paligsahan sa larong tenis]] ay ang [[:en:Wimbledon_Championships|Paligsahan ng Wimbledon]], at tinuturing niya itong pinakamagandang lugar sa tenis.<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=July 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=July 3, 2025 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=December 24, 2025 |title=Vogue Rapid-Fire interview with Alex Eala |url=https://www.instagram.com/reels/DSoxP5lk1bS/ |access-date=December 24, 2025 |website=Instagram |language=en}}</ref> Idolo niya ang [[:en:champion|kampon]] sa tenis na si [[:en:Maria_Sharapova|Maria Sharapova]], at nakapagsanay diya kasama si [[:en:Rafael_Nadal|Rafael Nadal]].<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=July 19, 2025 |title=Sharapova’s influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=February 23, 2026 |website=[[Manila Standard]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=November 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=February 23, 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=August 27, 2025 |title=Before the big crowds, Alex Eala always had bro Miko by her side |url=https://www.spin.ph/tennis/get-to-know-alex-eala-older-brother-and-avid-supporter-miko-a6035-20250827 |access-date=February 23, 2026 |website=Spin.ph |language=en}}</ref> Ang pag-angat ni Eala sa WTA Tour matapos ang [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|2025 Miami Open]] ay nagbigay sa kanya ng malaking impluwensiya sa Pilipinas, inihahambing sa pag-usbong ni [[Manny Pacquiao]].<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 March 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times}}</ref> Ayon kay [[:en:Dyan_Castillejo|Dyan Castillejo]], tinatrato na siya ng kanyang mga tagahanga na "parang kampeon ng isang Grand Slam" .<ref name="mo"/> Ang kanyang tagumpay ay muling nagpasigla ng interes sa tennis sa Pilipinas at sa [[Overseas Filipinos|mga Pilipinong nakatira sa ibang bansa]], kahit may hamon sa oras sa panonood.<ref name="mo"/><ref>{{cite web |title=Nearly a Century on Court: Filipino Trailblazers Who Took on Tennis’ Biggest Stage |url=https://asianjournal.com/entertainment/sports/a-century-on-court-filipino-trailblazers-who-took-on-tennis-biggest-stage/#:~:text=Dyan%20Castillejo%20%E2%80%93%20Former%20Fed%20Cup,and%20contemporary%20of%20Felicisimo%20Ampon. |website=Asian Journal |publisher=Asian Journal News |access-date=27 March 2026}}</ref><ref>{{Cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=April 19, 2025 |title=The rich history of Philippine tennis, decades before Alex Eala |url=https://www.rappler.com/sports/rich-history-philippine-tennis-decades-before-alex-eala/ |access-date=March 28, 2026 |website=Rappler |language=en}}</ref> == Karera == === Juniors === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ Singles ! Tournament !! 2019 !! 2020 !! 2021 !! 2022 |- | Australian Open || R2 || R3 || A || A |- | French Open || A || SF || A || A |- | Wimbledon || A || A || R2 || A |- | US Open || A || A || A || W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ Doubles ! Tournament !! 2019 !! 2020 !! 2021 !! 2022 |- | Australian Open || A || W || A || A |- | French Open || A || A || W || A |- | Wimbledon || A || A || R2 || A |- | US Open || A || A || SF || – |} Sa edad na 12, nagwagi si Eala sa 2018 [[:en:Les_Petit_As|Les Petits As]] sa Pransya,<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/cookies/?returnurl=%2Fnews%2F117748%2FLilov-Eala-win-at-Les-Petits-As |access-date=November 14, 2024 |website=Tennis Europe}}</ref> at nakuha ang kanyang unang under‑18 singles at doubles titles sa ITF Trofeo David Ferrer sa Alicante, Spain.<ref>{{Cite web |last=Payo |first=Jasmine |date=April 25, 2025 |title=Building blocks to success: Rundown of Alex Eala’s best tennis campaigns |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-best-tennis-campaigns/ |access-date=November 14, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Noong 2019, napanalunan ni Eala ang [[:en:Orange_Bowl_(tennis)|Orange Bowl]] girls’ doubles title kasama si [[:en:Evialina_Laskevich|Laskevich]].<ref>{{Cite news |last=Reyes |first=Kate |date=December 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |language=en |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217 |access-date=January 12, 2026}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa [[:en:2020_Australian_Open_–_Girls'_doubles|Australian Open]] girls’ doubles kasama si [[:en:Priska_Madelyn_Nugroho|Nugroho]].<ref>{{Cite web |date=2020-01-31 |title=Eala, Nugroho capture Australian Open girls' doubles title |url=https://www.espn.com/story/_/id/28604688/eala-nugroho-capture-australian-open-girls-doubles-title |access-date=2025-10-08 |website=ESPN.com |language=en}}</ref> Sa 2021 [[:en:2021_French_Open_–_Girls'_doubles|French Open]], nakuha niya ang ikalawang junior Grand Slam doubles title kasama si [[:en:Oksana_Selekhmeteva|Selekhmeteva]].<ref>{{Cite news |last=Go |first=Beatrice |date=April 5, 2023 |title=Alex Eala clinches juniors world No. 2 after French Open romp |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-ranking-itf-world-juniors-2020/ |access-date=November 16, 2025}}</ref> Noong Hulyo 2021, nagwagi siya ng isahan at dalawahan (kasama si Madison Sieg) sa [[:en:Trofeo_Bonfiglio|Trofeo Bonfiglio]] sa Milan.<ref>{{Cite news |last=Mina |first=Rosy |date=July 17, 2021 |title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors |work=ABS CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior Grand Slam singles title sa [[:en:2022_US_Open_–_Girls'_singles|US Open]].<ref>{{Cite web |last=Levinsohn |first=Dan |date=September 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title at the 2022 US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html |access-date=November 14, 2025 |website=US Open}}</ref> === Prupesyonal na karera === ==== 2020 ==== '''Isahan''' Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]] sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto sa W25 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Las Palmas]], W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Castellón]], at W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|Monastir]]. Natapos naman siya sa unang yugto sa W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Las Palmas]] at W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|Melilla]]. ==== 2021 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2021_WTA_Tour|WTA Tour]], unang sumabak si Eala sa [[:en:2021_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami Open]] ngunit hindi siya nakalusot sa qualifying. Gayunpaman, sa [[:en:2021_Winners_Open_–_Singles|Cluj-Napoca 250]], nakapasok siya sa pangunahing draw at umabot hanggang sa pangalawang yugto bago natalo kay [[:en:Mayar_Sherif|Sherif]].<ref name=":5">{{Cite web |title=Tennis Abstract: Alexandra Eala |url=https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 |access-date=December 3, 2025 |website=www.tennisabstract.com}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=ITF: Alex Eala Singles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/activity/ |access-date=December 3, 2025 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala |access-date=February 2, 2026 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> '''Dalawahan''' Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang paligsahan ng [[:en:2021_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]] sa dalawahan. Sa W25 Madrid, kasama si [[:en:Victoria_Jiménez_Kasintseva|Kasintseva]], nakarating sila sa quarterfinals. Samantala, sa W25 Platja d’Aro, nakipag‑pares siya kay [[:en:Oksana_Selekhmeteva|Selekhmeteva]] at umabot sila hanggang sa finals.<ref name=":6">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala Doubles Matches |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches?type=D#main-content |access-date=2026-03-26 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> ==== 2022 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2022_WTA_Tour|WTA Tour]], tampok ang kaniyang pagsabak sa [[:en:2022_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]] at [[:en:2022_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]], subalit natalo siya sa unang yugto at sa qualifying na yugto.<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2022_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa semifinals ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Nakapasok siya sa quarterfinals ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> '''Dalawahan''' Sa WTA Tour, nakapaglaro siya sa [[:en:2022_Miami_Open_–_Women's_doubles|Miami 1000]] at sa qualifying ng [[:en:2022_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_doubles|Madrid 1000]].<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times}}</ref> Sa ITF circuit, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang semifinals sa W25 Palma del Río kasama si [[:en:Marina_Bassols_Ribera|Ribera]]. Nakarating din siya sa quarterfinals ng pitong torneo at dalawang torneo na nabigo sa maagang yugto.<ref name=":6" /> ==== 2023 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2023_WTA_Tour|WTA Tour]], lumahok siya sa qualifying ugtong [[:en:2023_Australian_Open_–_Women's_singles_qualifying|Australian Open]] ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng [[:en:2023_Thailand_Open_–_Singles|Thailand 250]], [[:en:2023_Japan_Women's_Open_–_Singles|Osaka 250]], [[:en:2023_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]], at [[:en:2023_Jasmin_Open_–_Singles|Monastir 250]]. Lumaban din siya bilang wildcard sa [[:en:2023_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]] at [[:en:2023_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(April–June)|W15 Yecla]] at kasunod sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|W25 Roehampton]].<ref>{{Cite news |last=Mina |first=Rosy |date=June 4, 2023 |title=Alex Eala claims third ITF crown at W25 Yecla in Spain |url=https://www.abs-cbn.com/sports/06/04/23/tennis-alex-eala-claims-third-itf-crown-at-w25-yecla |access-date=November 7, 2025 |work=ABS CBN News}}</ref><ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=August 13, 2023 |title=Alex Eala wins fourth ITF title, rules W25 Roehampton |url=https://sports.inquirer.net/523461/alex-eala-wins-fourth-itf-title-rules-w25-roehampton |access-date=November 7, 2025 |website=Inquirer.net |language=en-US}}</ref> Nakarating siya sa finals ng [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|W25 Aldershot]] at [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|W40 Petange]]; sa semifinals ng [[:en:2023_Open_Araba_en_Femenino_–_Singles|W100 Vitoria-Gasteiz]] at [[:en:2023_Engie_Open_Nantes_Atlantique_–_Singles|W60 Nantes]]; at sa quarterfinals ng [[:en:2023_Women's_TEC_Cup_–_Singles|W60 Barcelona]] at [[:en:2023_Ando_Securities_Open_–_Singles|W100 Tokyo]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Nagtapos siya sa ika-191 na puwesto sa pagtatapos ng taon.<ref>{{Cite news |last=Satumbaga-Villar |first=Kristel |date=September 20, 2023 |title=Eala improves to career-high No. 191 in WTA rankings |url=https://mb.com.ph/2023/9/20/eala-improves-to-career-high-no-191-in-wta-rankings |access-date=November 7, 2025 |website=Manila Bulletin}}</ref> '''Dalawahan''' Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan. Umabot siya sa apat na semifinals (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange), nakapasok sa apat na quarterfinals (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow), at ilang beses na nakarating sa nangyugto kabilang ang [[:en:2023_Jasmin_Open_–_Doubles|Monastir 250]]. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na korte maliban sa W60 Chiasso, isang palaro na ginanap sa luwad .<ref name=":6" /> ==== 2024 ==== '''Isahan''' Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa qualifiers ng apat na Grand Slam ([[:en:2024_Australian_Open_–_Women's_singles_qualifying|Australian Open]], [[:en:2024_French_Open_–_Women's_singles_qualifying|French Open]], [[:en:2024_Wimbledon_Championships_–_Women's_singles_qualifying|Wimbledon]], [[:en:2024_US_Open_–_Women's_singles_qualifying|US Open]]). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang quarterfinal sa [[:en:2024_Veneto_Open_–_Singles|Veneto 125]] laban kay [[:en:Sara_Errani|Errani]].<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2024_WTA_Tour|WTA Tour]], umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2024_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]], ngunit natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]] at [[:en:2024_Wuhan_Open_–_Singles|Wuhan 1000]]. abigo siya sa unang yugto ng [[:en:2024_Guadalajara_Open_Akron_–_Singles|Guadalajara 500]], [[:en:2024_Abu_Dhabi_Open_–_Singles|Abu Dhabi 500]], at sa qualifiers ng [[:en:2024_Ningbo_Open_–_Singles|Ningbo 500]]. Hindi siya nakalusot sa qualifiers ng [[:en:2024_Nottingham_Open_–_Women's_singles|Nottingham 250]], at natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]] at [[:en:2024_Jiangxi_Open_–_Singles|Jiangxi 250]]. bukod sa semifinals sa [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Canberra 125]], umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Oeiras 125]] at [[:en:2024_Guadalajara_125_Open_–_Singles|Guadalajara 125]], ngunit natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Makarska_International_Championships_–_Singles|Makarska 125]] at [[:en:2024_Polish_Open_–_Singles|Warsaw 125]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 [[:en:2024_Open_Araba_en_Femenino_–_Singles|Vitoria-Gasteiz]], tinalo si [[:en:Victoria_Jiménez_Kasintseva|Kasintseva]] sa final. Umabot din siya sa semifinals ng W100 [https://en.wikipedia.org/wiki/2024_Al_Habtoor_Tennis_Challenge_%E2%80%93_Singles Dubai] at W50 [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|Indore]], at sa quarterfinals ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> '''Dalawahan''' Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan. Sa WTA, ang pinakamalalim niyang resulta ay ang semifinals sa [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_doubles|Canberra 125]] kasama si [[:en:Laura_Pigossi|Pigossi]]. Nagkaroon din siya ng limang quarterfinal finishes: sa [[:en:2024_Ningbo_Open|Ningbo 500]] kasama si [[:en:Liang_En-shuo|Liang]], sa [[:en:2024_Polish_Open_–_Doubles|Warsaw 125]] kasama si [[:en:Darja_Semeņistaja|Semenistaja]], sa [[:en:2024_Guadalajara_125_Open_–_Doubles|Guadalajara 125]] kasama si [[:en:Kimberly_Birrell|Birrell]], sa [[:en:2024_Al_Habtoor_Tennis_Challenge_–_Doubles|W100 Dubai]] kasama si [[:en:Valentini_Grammatikopoulou|Grammatikopoulou]], at sa [[:en:2024_Porto_Women's_Indoor_ITF_3_–_Doubles|W75 Porto 3]] kasama si [[:en:Alicia_Barnett|Barnett]]. Bukod dito, nagtalo siya sa unang yugto sa [[:en:2024_Oeiras_Ladies_Open_–_Doubles|Oeiras 125]] (kasama si [[:en:Taylah_Preston|Preston]]).<ref name=":72" /><ref name=":0" /> Sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|W50 Pune]] kasama si [[:en:Darja_Semeņistaja|Semenistaja]], sinundan ng magkasunod na panalo kasama si [[:en:Estelle_Cascino|Cascino]] sa [[:en:2024_Open_de_Seine-et-Marne_–_Doubles|W75 Croissy-Beaubourg]] at [[:en:2024_Open_Araba_en_Femenino_–_Doubles|W100 Vitoria-Gasteiz]]—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa semifinals ng [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|W75 Trnava]] kasama si [[:en:Zeynep_Sönmez|Sönmez]].<ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 27, 2024 |title=Alex Eala cops W50 Pune doubles title with Latvian partner |language=en |website=INQUIRER.net |url=https://sports.inquirer.net/549446/alex-eala-cops-w50-pune-doubles-title-with-latvian-partner |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=March 31, 2024 |title=Eala, partner rule W75 Croissy-Beaubourg doubles tilt |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2024/03/31/2344255/eala-partner-rule-w75-croissy-beaubourg-doubles-tilt |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=July 21, 2024 |title=Alex Eala wins singles and doubles titles at W100 Vitoria-Gasteiz |language=en |website=INQUIRER.net |url=https://sports.inquirer.net/575666/alex-eala-also-wins-singles-title-at-w100-vitoria-gasteiz |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref name=":6" /> ==== 2025 ==== '''Isahan''' Noong 2025, umakyat si Eala mula No. 147 tungo sa career-high No. 50 matapos lumahok sa 27 torneo.<ref name=":4" /> Ang pinakamalaking tagumpay ay dumating sa [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]], kung saan tinalo ang world No. 2 [[:en:Iga_Świątek|Świątek]] sa quarterfinals bago matalo kay [[:en:Jessica_Pegula|Pegula]] sa semifinals. Sa damo, nakarating sa unang WTA final sa [[:en:2025_Eastbourne_Open_–_Women's_singles|Eastbourne 250]], ngunit natalo kay [[:en:Maya_Joint|Joint]]. Sa [[:en:2025_US_Open_–_Women's_singles|US Open]], nakamit ang unang panalo sa main draw at umabot sa ikalawang ugtolaban kay [[:en:Cristina_Bucșa|Bucșa]]. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa [[:en:2025_Guadalajara_125_Open_–_Singles|Guadalajara 125]], tinalo si [[:en:Panna_Udvardy|Udvardy]] sa final.<ref name=":4" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: quarterfinals sa [[:en:2025_SP_Open_–_Singles|São Paulo 250]] laban kay [[:en:Janice_Tjen|Tjen]], semifinal sa [[:en:2025_Jingshan_Tennis_Open_–_Women's_singles|Jingshan 125]] laban kay [[:en:Lulu_Sun|Sun]] at sa [[:en:2025_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Canberra 125]] laban kay [[:en:Wei_Sijia|Sijia]], at quarterfinals sa [[:en:2025_Ilkley_Open_–_Women's_singles|Ilkley 125]] laban kay [[:en:Rebecca_Marino|Marino]] at sa [[:en:2025_Suzhou_WTA_125_–_Singles|Suzhou 125]] laban kay [[:en:Viktorija_Golubic|Golubic]]. Umabot sa pangalawang yugto sa [[:en:2025_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]] laban kay Świątek, at sa [[:en:2025_Hong_Kong_Tennis_Open_–_Singles|Hong Kong 250]] laban kay [[:en:Victoria_Mboko|Mboko]]. Sa iba pang palihsahan nakarating sa pangalawang yugto ng [[:en:2025_Mumbai_Open_–_Singles|Mumbai 125]] laban kay [[:en:Mai_Hontama|Hontama]] at sa [[:en:2025_Oeiras_Ladies_Open_–_Singles|Oeiras 125]] laban kay Udvardy.<ref name=":4" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo sa unang ugtong [[:en:2025_French_Open_–_Women's_singles|French Open]] kay [[:en:Emiliana_Arango|Arango]], ng [[:en:2025_Wimbledon_Championships_–_Women's_singles|Wimbledon]] kay [[:en:Barbora_Krejčíková|Krejčíková]], at ng [[:en:2025_Australian_Open_–_Women's_singles|Australian Open]] sa qualifying kay [[:en:Jana_Fett|Fett]]. Natalo siya sa unang yugtong [[:en:2025_Italian_Open_–_Women's_singles|Rome 1000]] kay [[:en:Marta_Kostyuk|Kostyuk]], ng [[:en:2025_Canadian_Open_–_Women's_singles|Montreal 1000]] kay [[:en:Markéta_Vondroušová|Vondroušová]], at sa qualifying ng [[:en:2025_Wuhan_Open_–_Singles|Wuhan 1000]] kay [[:en:Moyuka_Uchijima|Uchijima]]. Natalo siys sa unang yugto ng [[:en:2025_Nottingham_Open_–_Women's_singles|Nottingham 250]] kay [[:en:Magda_Linette|Linette]], ng [[:en:2025_Singapore_Tennis_Open_–_Singles|Singapore 250]] kay [[:en:Simona_Waltert|Waltert]], ng [[:en:2025_Japan_Women's_Open_–_Singles|Osaka 250]] kay [[:en:Tereza_Valentová|Valentová]], ng [[:en:2025_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]] kay [[:en:Claire_Liu|Liu]], at sa [[:en:2025_Birmingham_Open_–_Women's_singles|Birmingham 250]] kay [[:en:Linda_Fruhvirtová|Fruhvirtová]].<ref name=":4" /> Sa [[:en:2025_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]], tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 [[:en:2025_Bengaluru_Open_–_Singles|Bengaluru]] laban kay [[:en:Dalila_Jakupović|Jakupović]], W75 Trnava 1 laban kay [[:en:Céline_Naef|Naef]], at W75 Trnava 2 laban kay [[:en:Valentina_Ryser|Ryser]].<ref name=":2" /> '''Dalawahan''' Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name=":6" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa [[:en:2025_Guangzhou_Open_–_Doubles|Guangzhou 250]], kung saan umabot siya sa semifinals kasama si [[:en:Nadiia_Kichenok|Kichenok]]. Nakarating din siya sa quarterfinals ng [[:en:2025_Italian_Open_–_Women's_doubles|Italian 1000]] kapareha si [[:en:_Coco_Gauff|Coco Gauff]].<ref name=":6" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2025_French_Open_–_Women's_doubles|French Open]] kasama si [[:en:Renata_Zarazúa|Zarazúa]], at natalo sa unang yugto ng [[:en:2025_Wimbledon_Championships_–_Women's_doubles|Wimbledon]] kasama si [[:en:Eva_Lys|Lys]].<ref name=":6" /> Lumahok din siya sa [[:en:2025_Birmingham_Open_–_Women's_doubles|Birmingham 250]] kasama si [[:en:Rebeka_Masarova|Masarova]] at sa [[:en:2025_Hong_Kong_Tennis_Open_–_Doubles|Hong Kong 250]] kasama si [[:en:Chan_Hao-ching|Hao-ching]], kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name=":6" /> Sa mga challengers, nakapaglaro siya sa [[:en:2025_Mumbai_Open_–_Doubles|Mumbai 125]] kasama si [[:en:_Tsao_Chia-yi|Chia-yi]] at sa [[:en:2025_Oeiras_Ladies_Open_–_Doubles|Oeiras 125]] kasama si [[:en:Katie_Volynets|Volynets]], na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name=":6" /> ==== 2026 ==== '''Isahan''' Sinimulan ni Eala ang kanyang [[:en:2026_WTA_Tour|2026 season]] nang may matibay na simula sa ''[[:en:2026_ASB_Classic_–_Women's_singles|Auckland 250]]'', kung saan umabot siya sa semifinals bago natalo kay [[:en:Wang_Xinyu|Wang]].<ref>{{cite news |last=Satumbaga-Villar|first=Krystel|date=January 10, 2026|title=Alex Eala succumbs to Chinese rival in Auckland semis|url=https://mb.com.ph/2026/01/10/alex-eala-succumbs-to-chinese-rival-in-auckland-semis|work=The Manila Bulletin|access-date=January 10, 2026}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Australian_Open_–_Women's_singles|Australian Open]]'', nabigo siya sa unang round ng singles.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks}}</ref> Lumaban siya sa ''[[:en:2026_Philippine_Women's_Open_–_Singles|Philippines 125]]'' bilang wildcard at nakapasok sa quarterfinals bago matalo kay [[:en:Camila_Osorio|Osorio]].<ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 29, 2026 |title=Alex Eala exits WTA Philippine Open, bows to Camila Osorio |url=https://sports.inquirer.net/660715/alex-eala-exits-wta-philippine-open-bows-to-camila-osorio |work=Philippine Daily Inquirer |access-date=January 29, 2026}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Abu_Dhabi_Open|Abu Dhabi 1000]]'', umabot siya sa quarterfinals ngunit natalo kay [[:en:Ekaterina_Alexandrova|Alexandrova]].<ref>{{Cite news |last=Gasgonia |first=Dennis |date=February 5, 2026 |title=Natalo si Alex Eala sa quarterfinals ng Abu Dhabi laban kay Alexandrova ng Russia |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2026/2/5/alex-eala-bows-out-of-abu-dhabi-quarterfinals-in-loss-to-russia-s-alexandrova-2244 |work=ABS-CBN News}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Qatar_TotalEnergies_Open_–_Singles|Qatar 1000]]'', nabigo siya sa unang yugto.<ref>{{Cite news |last=Reyes |first=Kate |date=February 9, 2026 |title=Alex Eala exits Qatar Open after falling to Tereza Valentova |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-exits-qatar-open-after-falling-to-tereza-valentova-a5019-20260209 |access-date=February 9, 2026}}</ref> Nakapasok siya sa quarterfinals ng ''[[:en:2026_Dubai_Tennis_Championships_–_Women's_singles|Dubai 1000]]'' bago natalo kay [[:en:Coco_Gauff|Gauff]].<ref>{{Cite news |last=Ballesteros |first=Jan |date=February 19, 2026 |title=Alex Eala succumbs to world No. 4 Coco Gauff in Dubai quarterfinals |website=onesports.ph |url=https://onesports.ph/more-sports/article/41325/alex-eala-succumbs-to-world-no-4-coco-gauff-in-dubai-quarterfinals-1 |access-date=February 19, 2026}}</ref> Sa tinaguriang ''Sunshine Double'' na ''[[:en:2026_BNP_Paribas_Open|Indian Wells 1000]]'' at ''[[:en:2026_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]]'', umabot siya sa ika-apat na round sa parehong torneo bago natalo kina [[:en:Linda_Noskova|Noskova]] at [[:en:Karolína_Muchová|Muchová]].<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=March 11, 2026 |title=Alex Eala bows out of Indian Wells with loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/11/tennis-alex-eala-bows-out-of-indian-wells-with-loss-to-linda-noskov-1231 |access-date=March 11, 2026 |work=ABS-CBN News}}</ref><ref>{{Cite news |date=Marso 24, 2026 |title=Alex Eala natanggal sa Miami Open matapos matalo kay Karolína Muchová |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/24/alex-eala-bows-out-of-miami-open-0012 |access-date=Marso 24, 2026}}</ref> Sa mga korteng luwad ng Europa, nakarating si Eala sa ikalawang yugto ng [[:en:2025_Upper_Austria_Ladies_Linz_–_Singles|Linz Open]] kung saan siya ay tinalo ni Jelena Ostapenko.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=2026-04-08 |title=Eala nabigo matapos manguna ng 5-1 sa ikalawang set kontra Ostapenko, lumabas sa Linz Open |url=https://www.philstar.com/sports/2026/04/08/2519713/eala-squanders-5-1-second-set-lead-vs-ostapenko-exits-linz-open |access-date=2026-04-08 |website=Philstar.com}}</ref> Sa unang yugto ng [[:en:2026_Porsche_Tennis_Grand_Prix_–_Singles|Stuttgart Open]], siya ay pinatalsik ni [[:en:Leylah_Fernandez|Leylah Fernandez]].<ref>{{Cite news |date=2026-04-15 |title=Alex Eala natanggal sa Stuttgart Open matapos matalo kay Leylah Fernandez |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/15/alex-eala-stuttgart-open-0040 |access-date=2026-04-15 |work=ABS-CBN News}}</ref> Samantala, sa ikalawang yugto ng [[:en:2026_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid Open]], siya ay natalo kay [[:en:Elise_Mertens|Elise Mertens]].<ref>{{Cite news |last= |first= |date=April 24, 2026 |title=Nagpatuloy ang hirap ni Alex Eala sa clay matapos ang pagkatalo sa Round of 64 laban kay Elise Mertens sa Madrid Open |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/985231/alex-eala-s-clay-struggles-continue-after-round-of-64-loss-to-elise-mertens-in-madrid-open/story/ |access-date=April 24, 2026 |website=GMA News Online |language=en}}</ref> ''' Dalawahan''' Sa ''[[:en:2026_ASB_Classic_–_Women's_doubles|Auckland 250]]'', nakipagtambal si Eala kay [[:en:Iva_Jovic|Jović]] at umabot sila sa semifinals bago natalo kina [[:en:Xu_Yifan|Xu]] at [[:en:Yang_Zhaoxuan|Yang]].<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=January 9, 2026|access-date=January 9, 2026|work=ABS-CBN News}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Australian_Open_–_Women's_doubles|Australian Open]]'', nakipares siya kay [[:en:Ingrid_Martins|Martins]], ngunit hindi sila nakalusot sa unang round matapos matalo sa kanilang pambungad na laban.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=January 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=January 20, 2026 |work=ABS-CBN News}}</ref> Samantala, sa ''[[:en:2026_Abu_Dhabi_Open_–_Doubles|Abu Dhabi 1000]]'', nakipagtambal siya kay [[:en:Janice_Tjen|Tjen]] at nakaabot sila sa semifinal, ngunit natalo sa duo nina [[:en:Tereza_Mihalíková|Mihalíková]] at [[:en:Olivia_Nicholls|Nicholls]].<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=February 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=February 6, 2026}}</ref> == Estilo ng Paglalaro == Si Eala ay isang agresibong baseliner, gamit ang kanyang forehand upang kontrolin ang mga rally at ang kanyang matatag na two‑handed backhand upang pamahalaan ang mga palitan.<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=March 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |website=Tennis.com |language=en|access-date=January 24, 2026}}</ref> Ang kanyang kaliwang kamay na topspin ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim, habang ang kanyang return game ay isang lakas dahil sa mahusay na pagbabasa ng galaw. Ang kanyang serve ang nananatiling pangunahing kahinaan, madalas kulang sa bilis at pagbabago, bagaman mahusay siya sa hard courts.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=January 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |website=ESPN |language=en|access-date=January 24, 2026}}</ref> Binibigyang-diin ng mga analyst ang pagpapabuti ng kanyang serve, pagdaragdag ng taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng pisikal na lakas bilang susi sa karagdagang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=February 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=February 6, 2026 |website=Sports News Philippines |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang ilang mahahalagang tagumpay, kabilang ang pagiging unang Pilipino na umabot sa WTA 1000 Semifinals at tinalo ang tatlong major champions sa [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|2025 Miami Open]]<ref name=":Gulf">{{Cite web |title=What Alexandra Eala Needs to Win Titles and Beat Top Players |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/what-alexandra-eala-needs-to-win-titles-and-beat-top-players-1.500440043 |access-date=March 11, 2026 |website=Gulf News}}</ref> Itinatampok ng mga dating propesyonal na sina [[:en:Greg_Rusedski|Greg Rusedski]], [[:en:Andrea_Petkovic|Andrea Petkovic]], at [[:en:Martina_Navratilova|Martina Navratilova]] ang pangangailangan ng mas malakas na serve, mas maaasahang laro, at mas maraming pagkakaiba-iba, kasabay ng mas mahusay na kondisyon ng katawan.<ref>{{Cite web |date=March 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=March 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> Sa kanyang matibay na baseline game, katatagan, at suporta ng mga tagahanga, kinokonklusyon ng mga analyst na mayroon siyang pundasyon upang makipagtagisan para sa malalaking titulo, ngunit ang kanyang pangmatagalang tagumpay ay nakasalalay sa pagbabagong-anyo ng kanyang serve bilang isang sandata.<ref name=":Gulf" /> == Pagganap Laban sa Nangungunang Manlalaro == === Paghahambing ng Performance ni Eala sa mga Laban === {| class="wikitable sortable" ! Antas ! Rekord ! Panalo % ! DR (avg) ! Ace % ! DF % ! 1st Serve In ! 1st Serve Won % ! 2nd Serve Won % ! RPW (Return Points Won) |- | vs Top 10 | 4–3 | 57% | 0.61–1.46 | 0–3% | 0–5% | 57–72% | 30–73% | 41–52% | ~48 |- | vs Top 20 | 6–7 | 46% | 0.36–1.32 | 0–3% | 1–6% | 52–69% | 36–73% | 42–52% | ~44 |- | vs Top 50 | 12–20 | 38% | 0.30–1.48 | 0–4% | 1–7% | 51–74% | 45–72% | 30–63% | ~43 |- | vs Top 100 | 28–38 | 42% | 0.36–1.37 | 0–3% | 1–7% | 54–72% | 50–71% | 39–57% | ~44.5 |- | Kabuuang Karera | 204–125 | 62% | ~1.00 | 0.0% | 0.4% | 59.9% | – | – | 46.3 |} Ang rekord ni '''Eala''' ay nagpapakita ng malinaw na mga pattern laban sa iba’t ibang antas ng kalaban. Laban sa '''Top 10 players''' hawak niya ang 4–3 rekord (57% win rate). Ang kanyang '''dominance ratio (DR)'''—sukatan ng puntos na napanalo kumpara sa nawala—ay mula 0.61 sa pagkatalo hanggang 1.46 sa panalo laban kay Coco Gauff. Ang kanyang unang serve ay nasa pagitan ng 57–72%, na may 30–73% puntos na napanalo, habang ang ikalawang serve ay nasa 41–52%. Mababa ang '''Ace %''' (0–3%), tanda ng pag-asa sa rallies kaysa free points, habang tumataas ang '''double faults''' (hanggang 5%). Laban sa '''Top 20 opponents''' siya ay 6–7 (46%), na may DR mula 0.36 hanggang 1.32. Nanatiling matatag ang unang serve (52–69%), ngunit pabagu-bago ang puntos na napanalo. Laban sa '''Top 50''' bumaba ang rekord sa 12–20 (38%), na may DR mula 0.30 hanggang 1.48. Tumataas ang double faults (1–7%), at ang ikalawang serve ay maaaring bumaba hanggang 30%. Laban sa '''Top 100''' siya ay 28–38 (42%), na may DR mula 0.36 hanggang 1.37. Nanatiling katulad ang serve stats, ngunit may volatility. Sa kabuuan ng kanyang '''karera''' (204–125, 62% win rate), ang average DR ay halos 1.00, tanda ng balanseng puntos na napanalo at nawala. Ang '''return points won (RPW)''' ay nasa ~46, na nagpapakita ng kakayahang mag-pressure sa kalaban kahit hindi matibay ang kanyang serve. Mababa ang Ace %, tanda ng pag-asa sa rallies, habang kontrolado ang double faults (mas mababa sa 1%). Ipinapakita ng mga datos na kaya niyang itaas ang antas laban sa elite opponents, ngunit may inconsistency sa serve laban sa mid-tier competition. ==== Pinakamagagandang Panalo ==== {| class="wikitable sortable" ! Taon ! Torneo ! Surface ! Round ! Kalaban (Ranggo) ! Iskor ! Resulta ! DR ! Ace % ! DF % ! 1st Serve In ! 1st Serve Won % ! 2nd Serve Won % |- | 2025 | US Open | Hard | R128 | Clara Tauson [Rank 14] | 6–3, 2–6, 7–6(11) | Panalo | 0.97 | 0.0% | 5.3% | 68.1% | 59.4% | 43.3% |- | 2025 | Miami Open | Hard | Quarterfinals | Iga Świątek [Rank 2] | 6–2, 7–5 | Panalo | 1.27 | 1.5% | 4.5% | 66.7% | 52.3% | 50.0% |- | 2025 | Eastbourne | Grass | R16 | Jelena Ostapenko [Rank 3] | 0–6, 6–2, 3–2 RET | Panalo | 1.08 | 0.0% | 3.8% | 63.5% | 57.6% | 63.2% |- | 2026 | Indian Wells | Hard | R32 | Coco Gauff [Rank 4] | 6–2, 2–0 RET | Panalo | 1.46 | 0.0% | 0.0% | 68.0% | 58.8% | 50.0% |} ==== Pinakamasasamang Pagkatalo ==== {| class="wikitable sortable" ! Taon ! Torneo ! Surface ! Round ! Kalaban (Ranggo) ! Iskor ! Resulta ! DR ! Ace % ! DF % ! 1st Serve In ! 1st Serve Won % ! 2nd Serve Won % |- | 2022 | Madrid Open | Clay | Q1 | Anna Bondar [Rank 68] | 0–6, 0–6 | Talo | 0.49 | 2.5% | 10.0% | 50.0% | 30.0% | 35.0% |- | 2023 | Monastir | Hard | R32 | Elise Mertens [Rank 36] | 5–7, 0–6 | Talo | 0.72 | 2.5% | 10.0% | 60.0% | 52.1% | 28.1% |- | 2025 | Rome | Clay | R128 | Marta Kostyuk [Rank 27] | 0–6, 1–6 | Talo | 0.30 | 0.0% | 3.3% | 66.7% | 47.5% | 30.0% |- | 2024 | Wuhan | Hard | R64 | Katerina Siniaková [Rank 37] | 3–6, 1–6 | Talo | 0.68 | 0.0% | 6.5% | 65.2% | 33.3% | 31.3% |- | 2025 | Wimbledon | Grass | R128 | Barbora Krejčíková [Rank 17] | 6–3, 2–6, 1–6 | Talo | 0.82 | 1.1% | 1.1% | 54.3% | 50.0% | 50.0% |- | 2026 | Miami Open | Hard | R16 | Karolína Muchová [Rank 13] | 0–6, 2–6 | Talo | 0.39 | 0.0% | 4.8% | 52.4% | 36.4% | 50.0% |- | 2026 | Indian Wells | Hard | R16 | Linda Nosková [Rank 14] | 2–6, 0–6 | Talo | 0.36 | 0.0% | 6.8% | 56.8% | 36.0% | 47.4% |} Ang kanyang pinakamalalaking pagkatalo ay nagpapakita ng volatility sa kanyang serve. Sa '''Madrid Open 2022''', nakaranas siya ng double bagel (0–6, 0–6) laban kay Anna Bondar, na may DR na 0.49 at double faults na 10%. Sa '''Rome 2025''', natalo siya kay Marta Kostyuk (0–6, 1–6) na may pinakamababang DR (0.30). Ang iba pang mabibigat na pagkatalo ay laban kina Elise Mertens (Monastir 2023), Karolína Muchová (Miami 2026), at Linda Nosková (Indian Wells 2026), kung saan bumaba ang kanyang DR sa ilalim ng 0.40 at ang ikalawang serve points won ay bumagsak sa mas mababa sa 35%. Ipinapakita ng mga laban na ito na kapag bumibigay ang kanyang serve—lalo na sa mataas na double faults at mahina ang ikalawang serve—nahihirapan siyang manatiling kompetitibo. Ang karera ni Eala ay nagpapakita ng mga '''peak performances''' laban sa mga top‑ranked players na nababalanse ng mabibigat na pagkatalo kapag bumibigay ang kanyang serve. Ang kanyang pinakamagagandang panalo ay nagpapakita ng taktikal na tibay at kakayahang makipagsabayan sa pinakamagagaling sa mundo, habang ang pinakamasasamang pagkatalo ay nagpapakita ng pangangailangan para sa mas matatag na serve at mas mahusay na konstruksyon ng puntos laban sa mid‑tier opponents. == Ibang larangan == ===Pambansang koponan=== Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[:en:Tennis_at_the_2021_SEA_Games|SEA Games 2021]] (pilak sa singles, team, at mixed doubles), at sa [[:en:Tennis_at_the_2022_Asian_Games|Asian Games 2022]] (pilak sa singles at mixed doubles).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=May 20, 2022 |title=Tennis ace Alex Eala settles for bronze in women's singles |work=[[GMA News]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=March 25, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601005101/https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |archive-date=June 1, 2022}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=September 29, 2023 |title=Alex Eala bags 2nd Asian Games bronze with Alcantara in doubles |language=en-US |work=[[Rappler]] |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-Semifinals-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=September 10, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250910045902/https://www.rappler.com/sports/tennis-Semifinals-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |archive-date=September 10, 2025}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa Group II, na nagresulta sa promosyon sa Group I.<ref name=":12">{{Cite web |last=Morales |first=Luisa |date=December 2, 2024 |title=Alex Eala relishes leading Team Philippines to BJK Cup promotion in Bahrain |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114191842/https://www.onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |archive-date=November 14, 2025 |access-date=October 13, 2025 |website=One Sports |language=en}}</ref> Sa [[:en:Tennis_at_the_2025_SEA_Games|SEA Games 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa women's singles, pati tansong medalya sa mixed doubles at team events.<ref name=":13">{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=December 18, 2025 |title=Alex Eala wins SEA Games tennis gold, ends long drought for PH |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |archive-url=https://web.archive.org/web/20260128021547/https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |archive-date=January 28, 2026 |access-date=December 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> ===Mga Eksibisyon na Laro=== ====Singles: 1 (titles)==== {|class="wikitable" !Resulta !{{ns}}Petsa{{ns}} !Torneo !Uri ng Korte !Kalaban !Iskor |- |Panalo | Enero 2026 |[[:en:Kooyong_Classic|Kooyong Classic]], Melbourne, Australia |Matigas na Korte |[[:en:Donna Vekić|Donna Vekić]] |6–3, 6–4 |} === Mga sponsorship === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[:en:Globe_Telecom|Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=July 25, 2025 |title=Alex Eala Opens Up About Life |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga endorsement mula sa [[:en:Babolat|Babolat]], [[:en:Nike,_Inc.|Nike]], at [[:en:Bank_of_the_Philippine_Islands|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Champ’s choice: Alex Eala signs up as BPI’s newest endorser|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/}}</ref> bago naging brand ambassador ng [[:en:Milo_(drink)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=February 23, 2026 |title=MILO Active Pilipinas launched with Eala as new ambassador |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html}}</ref> === Mga parangal === Kinilala si Eala ng [[:en:Philippine_Sportswriters_Association|Philippine Sportswriters Association]] sa walong pagkakataon sa [[:en:PSA_Annual_Awards|PSA Annual Awards]], kabilang ang parangal na ''Athlete of the Year'' noong 2026.<ref>Citations for Eala's PSA Annual Awards: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=February 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=February 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=March 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=February 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=October 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=May 7, 2023}} * {{Cite news |date=February 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=February 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=January 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=October 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=October 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=February 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=February 17, 2026}}</ref> Noong 2021, isinama siya ng [[:en:Tatler_Asia|''Tatler Asia'']] sa talaan ng mga pinakamataas ang impluwensya na tao sa Asya.<ref>{{cite news |title=Asia's Most Influential Philippines 2021 |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021}}</ref> Noong Abril 2025, ginawaran si Eala ng ''Premios Tanglaw'' ng [[:en:Embassy_of_the_Philippines|Embahada ng Pilipinas]] sa Madrid bilang pagkilala sa kanyang ambag sa [[:en:Philippines–Spain_relations|ugnayan ng Pilipinas at Espanya]].<ref>{{cite news |date=April 2025 |title=Premios Tanglaw honoring Alex Eala |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/premios-tanglaw-eala}}</ref> ==Nota== ==== Women's World Tour Titles ==== {| class="wikitable" ! Taon !! Paligsahan !! Tier !! Paligsahan !! Katungali |- | 2021 || W15 Manacor || ITF || Isahan || – |- | 2022 || W25 Chiang Rai || ITF || Isahan || – |- | 2023 || W25 Yecla || ITF || Isahan || – |- | 2023 || W25 Roehampton || ITF || Isahan || – |- | 2024 || W100 Vitoria-Gasteiz || ITF || Isahan || – |- | 2024 || W50 Pune || ITF || Dalawahan || Darja Semeņistaja |- | 2024 || W75 Croissy-Beaubourg || ITF || Dalawahan || Estelle Cascino |- | 2024 || W100 Vitoria-Gasteiz || ITF || Dalawahan || Estelle Cascino |} ==== 2020 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Las Palmas de Gran Canaria 2 || W15 || Luwad || Unang Yugto || Anna Zarycka || 2–6, 4–6 |- | Las Palmas de Gran Canaria || W25 || Luwad || Pangalawang Yugto || Lara Salden || 0–6, 6–2, 2–6 |- | Melilla || W15 || Luwad || Unang Yugto || Anastasia Charaeva || 3–6, 3–6 |- | Monastir 9 || W15 || Matigas || Pangalawang Yugto || Nina Stadler || 6–4, 6–7, 5–7 |} ==== 2021 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Korte !! Tier !! Kalaban !! Yugto !! Iskor |- | Miami Open || Matigas || WTA 1000 || Viktória Hrunčáková || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || 6–4, 4–6, 2–6 |- | Romanian Open (Cluj-Napoca) || Luwad || WTA 250 || Mayar Sherif || Pangalawang Yugto || 2–6, 2–6 |- | W15 Manacor 1 || W15 || Matigas || Yvonne Cavalle-Reimers || Final || 5–7, 6–1, 6–2 |- | W15 Manacor 2 || W15 || Matigas || Ylena In-Albon || Kwarterpinals || 0–6, 3–6 |- | W15 Manacor 3 || W15 || Matigas || Oksana Selekhmeteva || Kwarterpinals || 2–6, 3–6 |- | W25 Grenoble || W25 || Matigas || Maja Chwalińska || Kwarterpinals || 0–6, 4–6 |- | W25 Manacor 4 || W25 || Matigas || Jana Fett || Pangalawang Yugto || 6–4, 3–6, 5–7 |- | W15 Manacor 5 || W15 || Matigas || Simona Waltert || Unang Yugto || 4–6, 6–2, 5–7 |- | W60 Bellinzona || W60 || Luwad || Simona Waltert || Pangalawang Yugto || 5–7, 6–3, 2–6 |- | W25 Platja d’Aro || W25 || Luwad || Irene Burillo Escorihuela || Pangalawang Yugto || 2–6, 4–6 |- | W25 Madrid 2 || W25 || Matigas || Andrea Lázaro García || Unang Yugto || 6–2, 4–6, 4–6 |- | W25 Milovice || W25 || Matigas || Daria Astakhova || Unang Yugto || 2–6, 2–6 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | W25 Madrid || W25 || Matigas || Victoria Jiménez Kasintseva || Kwarterpinals || Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey || 5–7, 6–4, 6–10 |- | W25 Platja d’Aro || W25 || Luwad || Oksana Selekhmeteva || Final || Justina Mikulskytė / Oana Simion || 3–6, 5–7 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Madison Brengle || 2–6, 1–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Anna Bondár || 0–6, 0–6 |- | Manacor 1 || W25 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Alice Rame || 2–6, 4–6 |- | Manacor 3 || W25 || Matigas || Unang Yugto || Giulia Gatto-Monticone || 2–6, 1–6 |- | Grenoble || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Chloé Paquet || 6–4, 5–7, 3–6 |- | Macon || W25 || Matigas || Unang Yugto || Anna Ukolova || 6–1, 2–6, 6–7(3) |- | Joue-les-Tours || W25 || Matigas || Pangalawang Yugto || Oksana Selekhmeteva || 3–6, 3–6 |- | Chiang Rai 1 || W25 || Matigas || Final || Luksika Kumkhum || 6–4, 6–2 |- | Chiang Rai 2 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Erika Sema || 3–6, 6–2, 3–6 |- | Madrid 1 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Anna-Lena Robbe || 6–7(3), 3–6 |- | Madrid 2 || W60 || Matigas || Final || Marina Bassols Ribera || 4–6, 5–7 |- | Palma del Río || W25 || Luwad || Pangalawang Yugto || Jessika Ponchet || 2–6, 1–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Pangalawang Yugto || Alexandra Bozovic || 6–1, 4–6, 5–7 |- | Vitoria-Gasteiz || W60 || Matigas || Semipaynal || Jessika Ponchet || 4–6, 4–6 |- | El Espinar || W25 || Matigas || Semipaynal || Eva Guerrero Alvarez || 2–6, 6–3, 2–6 |- | Grodzisk Mazowiecki || W100 || Matigas || Unang Yugto || Katharina Hobgarski || 4–6, 3–6 |- | Templeton || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Katarzyna Kawa || 6–2, 4–6, 0–6 |- | Rancho Santa Fe || W80 || Matigas || Kwarterpinals || Marcela Zacarías || 2–6, 5–7 |- | Hamburg || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Ysaline Bonaventure || 4–6, 0–6 |- | Poitiers || W80 || Matigas || Semipaynal || Ysaline Bonaventure || 1–6, 6–3, 3–6 |- | Shrewsbury || W100 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Maia Lumsden || 1–6, 5–7 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Manacor || W25 || Matigas || Elsa Jacquemot || Kwarterpinals || Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi || 6–2, 4–6, 3–10 |- | Macon || W25 || Matigas || Jéssica Bouzas Maneiro || Kwarterpinals || Audrey Albie / Aubane Droguet || 4–6, 2–6 |- | Chiang Rai 1 || W25 || Matigas || Indy De Vroome || Unang Yugto || Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted || 6–4, 5–7, 6–10 |- | Chiang Rai 2 || W25 || Matigas || Kyōka Okamura || Kwarterpinals || Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova || 6–4, 7–6(4), 2–6 |- | Madrid 1 || W25 || Matigas || Jéssica Bouzas Maneiro || Kwarterpinals || Olga Helmi / Adithya Karunaratne || 0–6, 4–6 |- | Madrid 2 || W60 || Matigas || Liang En-shuo || Kwarterpinals || Tímea Babos / Valeria Savinykh || 2–6, 4–6 |- | Palma del Río || W25 || Luwad || Marina Bassols Ribera || Semipaynal || Valeria Savinykh / Fanny Stollár || 2–6, 0–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Lizette Cabrera || Kwarterpinals || Justina Mikulskyte / Hong Yi Cody Wong || 5–7, 4–6 |- | Templeton || W60 || Matigas || Annaëlle Robbe || Pangalawang Yugto || Madison Brengle || 6–3, 6–7, 6–10 |- | Poitiers || W80 || Matigas || Petra Marcinko || Kwarterpinals || Miriam Skoch / Markéta Vondroušová || 5–7, 2–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Misaki Doi || 6–4, 1–6, 3–6 |- | Thailand Open (Hua Hin) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tatjana Maria (6) || 2–6, 2–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Irina-Camelia Begu || 2–6, 5–7 |- | Mutua Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Tatjana Maria || 1–6, 1–6 |- | Japan Open (Osaka) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Himari Sakatsume (Q) || 0–6, 3–6 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tatjana Maria (3) || 3–6, 0–6 |- | Jasmin Open (Monastir) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Elise Mertens (2) || 5–7, 0–6 |- | Canberra || W60 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Oksana Selekhmeteva (7) || 6–3, 4–6, 4–6 |- | Trnava || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Sonay Kartal || 2–6, 2–6 |- | Chiasso || W60 || Luwad || Unang Yugto || Alexandra Cadantu-Ignatik || 0–6, 2–6 |- | Bellinzona || W60 || Luwad || Unang Yugto || Ioana Ghioroaie || 5–7, 1–6 |- | Monastir || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Jia-Jing Wang (Q) || 6–0, 4–6, 3–6 |- | Yecla || W15 || Matigas || Final || Valentina Ryser || 6–3, 7–5 |- | Madrid || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Makenna Jones (5) || 6–2, 4–6, 4–6 |- | Zaragoza || W25 || Matigas || Unang Yugto || Destanee Aiava || 1–6, 2–6 |- | Palma del Río || W40 || Matigas || Kwarterpinals || Valeria Savinykh (3) || 4–6, 2–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Unang Yugto || Sohyun Park || 4–6, 3–6 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Semipaynal || Jessika Ponchet (3) || 6–2, 4–6, 2–6 |- | Barcelona || W60 || Matigas || Kwarterpinals || Georgina García Pérez || 4–6, 3–6 |- | Roehampton || W25 || Matigas || Final || Arina Rodionova (2) || 6–2, 6–3 |- | Aldershot || W25 || Matigas || Final || Destanee Aiava (6) || 6–3, 4–6, 1–6 |- | Tokyo || W100 || Matigas || Pangalawang Yugto || Kimberly Birrell (5) || 6–4, 6–7, 2–6 |- | Glasgow || W60 || Matigas || Unang Yugto || Suzan Lamens || 6–2, 4–6, 1–6 |- | Nantes || W60 || Matigas || Semipaynal || Gabriela Knutson || 6–2, 3–6, 1–6 |- | Petange || W40 || Matigas || Final || Océane Dodin (3) || 1–6, 5–7 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Trnava 2 || W60 || Matigas || Semipaynal || Alicia Barnett / Olivia Nicholls || 4–6, 1–6 |- | Chiasso || W60 || Luwad || Unang Yugto || Beatrice Gumulya / Anna Sisková || 3–6, 6–4, 11–13 |- | Zaragoza || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Alana Parnaby / Victoria Rodríguez || 6–4, 3–6, 6–10 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča || 5–7, 6–1, 9–11 |- | Barcelona || W60 || Matigas || Unang Yugto || Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča || 6–4, 3–6, 3–10 |- | Roehampton 2 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Talia Gibson / Petra Hule || 1–6, 5–7 |- | Aldershot || W25 || Matigas || Semipaynal || Erina Hayashi / Saki Imamura || 4–6, 4–6 |- | Tokyo 2 || W100 || Matigas || Semipaynal || Alicia Barnett / Olivia Nicholls || 0–6, 7–5, 6–10 |- | Jasmin Open (Monastir) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs || 3–6, 4–6 |- | Glasgow 2 || W60 || Matigas || Kwarterpinals || Freya Christie / Olivia Gadecki || — |- | Nantes || W60 || Matigas || Unang Yugto || Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold || 6–1, 3–6, 6–10 |- | Petange || W40 || Matigas || Semipaynal || Danielle Collins / Isabelle Haverlag || 2–6, 4–7 |} ==== 2024 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Rebecca Peterson (18) || 2–6, 5–7 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Julia Riera (2) || 6–4, 6–7, 4–6 |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Lulu Sun (23) || 6–7, 5–7 |- | US Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Elena-Gabriela Ruse (20) || 6–3, 1–6, 4–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Emiliana Arango || 6–2, 5–7, 1–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Sorana Cîrstea (27) || 3–6, 7–6, 4–6 |- | Wuhan Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Kateřina Siniaková || 3–6, 1–6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Unang Yugto || Magda Linette || 6–7, 1–6 |- | Guadalajara Open || WTA 500 || Matigas || Unang Yugto || Marie Bouzková (6) || 2–6, 2–6 |- | Ningbo Open || WTA 500 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Priscilla Hon || 4–6, 3–6 |- | Jiangxi Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Marie Bouzková (1) || 5–7, 6–7 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Bernarda Pera || 0–6, 3–6 |- | Nottingham Open || WTA 250 || Damo || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Ena Shibahara || 7–6, 0–6, 2–6 |- | Canberra International || WTA 125 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Céline Naef (5) || 4–6, 5–7 |- | Guadalajara 125 Open || WTA 125 || Matigas || Pangalawang Yugto || Tatjana Maria (4) || 5–7, 2–6 |- | Polish Open (Warsaw) || WTA 125 || Matigas || Unang Yugto || Isabella Shinikova || 2–6, 4–6 |- | Veneto Open (Gaiba) || WTA 125 || Damo || Kwarterpinals || Sara Errani (4) || 0–6, 6–7 |- | Makarska Open || WTA 125 || Luwad || Unang Yugto || Maria Timofeeva (Q) || 6–1, 3–6, 2–6 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Final (Winner) || Victoria Jiménez Kasintseva (7) || 6–4, 6–4 |- | Dubai || W100 || Matigas || Semipaynal || Polina Kudermetova (1) || 6–4, 2–6, 2–6 |- | Takasaki || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Mananchaya Sawangkaew (3) || 6–4, 1–6, 2–6 |- | Cary || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Renata Zarazúa (2) || 6–3, 4–6, 3–6 |- | Landisville || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Olivia Gadecki || 1–6, 6–0, 3–6 |- | Porto || W75 || Matigas || Kwarterpinals || Anna Bondar (2) || 4–6, 7–6, 1–6 |- | Trnava 1 || W75 || Matigas || Kwarterpinals || Anastasia Gureva || 2–6, 6–3, 6–7 |- | Trnava 2 || W75 || Matigas || Unang Yugto || Tereza Martincová (7) || 6–3, 4–6, 6–7 |- | Croissy-Beaubourg || W75 || Matigas || Pangalawang Yugto || Mona Barthel || 6–4, 4–6, 1–6 |- | Zagreb || W75 || Luwad || Unang Yugto || Tena Lukas || 5–7, 6–3, 4–6 |- | Bellinzona || W60 || Luwad || Unang Yugto || Selena Janicijevic || 3–6, 1–6 |- | Indore || W50 || Matigas || Semipaynal || Polina Kudermetova (2) || 4–6, 7–6, 2–6 |- | Pune || W50 || Matigas || Kwarterpinals || Darja Semenistaja (1) || 6–7, 0–6 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Paligsahan !Level !Korte !Katungali !Yugto !Kalaban !Iskor |- |Canberra International |WTA 125 |Matigas |Laura Pigossi |Semipaynal |Kaylah McP/ Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Pune |W50 |Matigas |Daniela Semenistaja |Final |Naiktha Bains / Fanny Stollar |7–6(8), 6–3 |- |Porto 3 |W75 |Matigas |Alicia Barnett |Kwarterpinals |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |Trnava |W75 |Matigas |Zeynep Sönmez |Semipaynal |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas |Estelle Cascino |Final |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |Oeiras Ladies Open |WTA 125 |Luwad |Taylah Preston |Unang Yugto |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas |Estelle Cascino |Final |Lia Karatancheva / Diana Marcinkevica |6–3, 2–6, 10–4 |- |Polish Open |WTA 125 |Matigas |Daniela Semenistaja |Kwarterpinals |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |WTA 125 |Matigas |Kimberly Birrell |Kwarterpinals |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |WTA 500 |Matigas |En Shuo Liang |Kwarterpinals |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |- |Dubai |W100 |Matigas |Valentini Grammatikopoulou |Kwarterpinals |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} ==== 2025 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Jana Fett (133) || 5–7, 2–6 |- | Singapore Open || WTA 250 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Simona Waltert (179) || 3–6, 2–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Semipaynal || Jessica Pegula (4) || 6–7, 7–5, 3–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Pangalawang Yugto || Iga Świątek (2) || 6–4, 4–6, 2–6 |- | Italian Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Marta Kostyuk (27) || 0–6, 1–6 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Unang Yugto || Emiliana Arango (85) || 0–6, 6–2, 3–6 |- | Nottingham Open || WTA 250 || Damo || Unang Yugto || Magda Linette (31) || 4–6, 3–6 |- | Eastbourne Open || WTA 250 || Damo || Finals (Pangalawang Puwesto) || Maya Joint || 4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Unang Yugto || Barbora Krejčíková (16) || 6–3, 2–6, 1–6 |- | National Bank Open (Montreal) || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Markéta Vondroušová (63) || 6–3, 1–6, 2–6 |- | US Open || Grand Slam || Matigas || Pangalawang Yugto || Cristina Bucșa (95) || 4–6, 3–6 |- | São Paulo Open || WTA 250 || Matigas || Kwarterpinals || Janice Tjen (130) || 4–6, 1–6 |- | China Open (Wuhan) || WTA 1000 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Moyuka Uchijima (91) || 4–6, 6–3, 2–6 |- | Japan Women's Open (Osaka) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tereza Valentová (78) || 1–6, 2–6 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Claire Liu (305) || 6–2, 4–6, 4–6 |- | Hong Kong Tennis Open || WTA 250 || Matigas || Pangalawang Yugto || Victoria Mboko (21) || 6–3, 3–6, 4–6 |- | Canberra International || WTA 125 || Matigas || Semipaynal || Shuai Wei (134) || 5–7, 2–6 |- | Mumbai Open || WTA 125 || Matigas || Pangalawang Yugto || Mai Hontama (166) || 6–7, 2–6 |- | Oeiras Ladies Open || WTA 125 || Luwad || Pangalawang Yugto || Panna Udvardy (137) || 6–7, 4–6 |- | Birmingham Open || WTA 125 || Damo || Unang Yugto || Linda Fruhvirtová (152) || 5–7, 7–6, 1–6 |- | Ilkley Open || WTA 125 || Damo || Kwarterpinals || Rebecca Marino (107) || 6–1, 0–6, 6–7 |- | Guadalajara 125 Open || WTA 125 || Matigas || Kampeon || Panna Udvardy (134) || 1–6, 7–5, 6–3 |- | Jingshan Tennis Open || WTA 125 || Matigas || Semipaynal || Lulu Sun (146) || 6–3, 4–6, 2–6 |- | Suzhou Open || WTA 125 || Matigas || Kwarterpinals || Viktorija Golubic (70) || 6–2, 2–6, 6–7 |} '''Withdrawals''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Reason |- | Cincinnati Open || WTA 1000 || Matigas || Pinsala sa balikat |- | Monterrey Open || WTA 500 || Matigas || Pinsala sa balikat |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Nadiia Kichenok || Semipaynal || Katarzyna Piter / Janice Tjen || 7–6(4), 3–6, 5–10 |- | Italian Open || WTA 1000 || Luwad || Coco Gauff || Kwarterpinals || Jasmine Paolini / Sara Errani || 5–7, 6–3, 7–10 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Renata Zarazúa || Pangalawang Yugto || Olga Danilović / Anastasia Potapova || 1–6, 3–6 |- | Hong Kong Open || WTA 250 || Matigas || Chan Hao‑ching || Unang Yugto || Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich || 6–3, 1–6, 7–10 |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Eva Lys || Unang Yugto || Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason || 4–6, 2–6 |- | Birmingham Open || WTA 250 || Damo || Rebeka Masarova || Unang Yugto || Storm Hunter / Ellen Perez || 4–6, 4–6 |- | Mumbai Open || WTA 125 || Matigas || Tsao Chia‑yi || Unang Yugto || Amina Anshba / Elena Pridankina || 4–6, 4–6 |- | Oeiras Ladies Open || WTA 125 || Luwad || Katie Volynets || Unang Yugto || Carmen Corley / Olivia Gadecki || 3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Auckland Open || WTA 250 || Matigas || Semipaynal || Wang Xinyu || 7–5, 5–7, 6–4 |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Unang Yugto || Alycia Parks || 6–0, 3–6, 2–6 |- | Philippines Womens Open || WTA 125 || Matigas || Kwarterpinals|| Camila Osorio || 4-6, 4-6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Kwarterpinals || Ekaterina Alexandrova|| 3-6, 3-6 |- | Qatar Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto|| Tereza Valentová|| 6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |WTA 1000 |Matigas |Kwarterpinals |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |WTA 1000 |Matigas |Ikaapat na Yugto |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |WTA 1000 |Matigas |Ikaapat na Yugto |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |WTA 500 |Luwad |Pangalawang Yugto |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |WTA 500 |Luwad | Unang Yugto | Leylah Fernandez | 1-6, 4-6 |- |Madrid Open |WTA 1000 |Luwad |Pangalawang Yugto |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Italian Open |WTA 1000 |Luwad | | | |- |French Open |Grand Slam |Luwad | | | |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Auckland Open || WTA 250 || Matigas || Iva Jovic || Semipaynal || Xu Yifan / Yang Zhaoxuan || 5–7, 3–6 |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Ingrid Martins || Unang Yugto || Shuko Aoyama / Magda Linette || 6–7(3), 6–2, 3–6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Janice Tjen|| Semipaynal|| Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls|| 4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |WTA 1000 |Matigas |Iva Jovic |Unang Yugto |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |WTA 1000 |Luwad |Zeynep Sönmez | | | |- |} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na kawing== [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Alexandra Eala Official WTA Page] [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Alexandra Eala Official ITF Women's World Tennis Page] [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alexandra Eala's Tennis Abstract page] [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alexandra Eala on Fandom] {{BD|2005||Eala, Alexandra}} [[:simple:Alexandra_Eala|Alexandra Eala on Simple Wikipedia (English)]] [[:en:Alexandra_Eala|Alexandra Eala on English Wikipedia (English)]] [[bcl:Alexandra Eala]] 23xpzp059nrnhywufn8rju085q9w2m7 2204635 2204634 2026-04-24T12:56:42Z Tabilay 153890 2026 Madrid Singles 2204635 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=April 2025}} {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image =File:Alex Eala (2024 US Open) 02 (cropped).jpg |caption =Alex Eala sa 2024 US Open |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |birth_date = {{birth date and age|2005|05|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], [[Pilipinas]] |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = March 4, 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-hawak na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br><br>Lluc Bauza (Fitness Coach) |careerprizemoney = US 1,882,099 |singlesrecord = {{tennis record|won=209|lost=127}} |singlestitles = 0 |highestsinglesranking = 29 (March 16, 2026) |currentsinglesranking = No. 44 (April 20, 2026) |AustralianOpenresult = 1R ([[:en:2026 Australian Open – Women's singles qualifying|2026]]) |FrenchOpenresult = 1R ([[:en:2025 French Open – Women's singles|2025]]) |Wimbledonresult = 1R ([[:en:2025 Wimbledon Championships – Women's singles|2025]]) |USOpenresult = 2R ([[:en:2025 US Open – Women's singles|2025]]) |doublesrecord = {{tennis record|won=47|lost=44}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = No. 99 (February 9, 2026) |currentdoublesranking = No. 101 (April 20, 2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R ([[:en:2025 French Open – Women's doubles|2025]]) |WimbledonDoublesresult = 1R ([[:en:2025 Wimbledon Championships – Women's doubles|2025]]) |updated = April 20, 2026 |medaltemplates-expand =no |medaltemplates = {{MedalSport | Women's [[:en:tennis|Tennis]]}} {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{MedalCompetition | [[:en:Asian Games|Asian Games]]}} {{MedalBronze | [[:en:Tennis at the 2022 Asian Games|2022 Hangzhou]] | [[:en:Tennis at the 2022 Asian Games – Women's singles|Singles]] }} {{MedalBronze|2022 Hangzhou|[[:en:Tennis at the 2022 Asian Games – Mixed doubles|Mixed doubles]]}} {{MedalCompetition | [[:en:Southeast Asian Games|Southeast Asian Games]]}} {{MedalGold | [[:en:2025 Southeast Asian Games|2025 Thailand]] | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Singles]] }} {{MedalBronze | [[:en:2021 Southeast Asian Games|2021 Vietnam]] | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Singles]] }} {{MedalBronze | 2021 Vietnam | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Mixed doubles]] }} {{MedalBronze | 2021 Vietnam | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Team]] }} {{MedalBronze | [[:en:2025 SEA Games|2025 Thailand]] | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Team]] }} {{MedalBronze | 2025 Thailand | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Mixed doubles]] }} |AustralianOpenDoublesresult=1R ([[:en:2026 Australian Open – Women's doubles|2026]])}} Si '''Alexandra Eala''' (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Quezon City]]) ay Pilipinong manlalaro ng [[tenis]]. Siya ang pinakamataas na ranggong Pilipino, umabot sa pandaigdigang bilang na 29 noong Marso 16, 2026.<ref name=":11">{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=March 16, 2026 |title=Alex Eala rises to career-high World No. 29 |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/16/eala-rises-to-career-high-world-no-29-in-latest-wta-rankings-1032}}</ref> Nagwagi siya ng junior Grand Slam titles: doubles sa 2020 Australian Open at 2021French Open, at singles sa 2022 US Open.<ref name=":1">{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=September 10, 2022 |title=Eala captures US Open girls' singles crown |url=https://www.rappler.com/sports/final-results-alex-eala-lucie-havlickova-us-open-september-10-2022/}}</ref> Mayroon siyang 5 ITF singles at 3 ITF doubles titles, at noong 2025 umabot sa Semifinal ng Miami Open, final ng Eastbourne Open, at nagwagi sa WTA 125 Guadalajara Open.<ref name=":62">{{Cite web |title=ITF: Alexanda Eala Singles Titles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/d/titles/ |access-date=2025-12-03 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":72">{{Cite web |title=ITF: Alexanda Eala Doubles Titles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/titles/ |access-date=December 3, 2025 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":63">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala Singles Matches |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches#main-content |access-date=2026-03-26 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> Simula noong 2023, lumahok si Eala sa mga Grand Slam tournaments bilang propesyonal, kung saan nakapasok siya sa main draw mula 2025 French Open hanggang 2026 Australian Open at umabot sa ikalawang round ng 2025 US Open sa singles.<ref name=":63" /> Sa doubles naman, nakapaglaro siya noong 2025 at 2026, na ang pinakamataas na resulta ay ang ikalawang round ng 2025 French Open.<ref name=":6" /> Si Eala ay nagwagi ng mga pilak na medalya sa 2021 SEA Games at 2022Asian Games, at pinangunahan ang koponan sa promosyon sa Group I noong 2024. Noong 2025 SEA Games, nakamit niya ang gintong medalya sa women’s singles at dalawang tansong medalya sa mixed doubles at team events.<ref name=":7" /><ref name=":8" /><ref name=":12" /><ref name=":13" /> == Maagang Buhay == Si '''Alexandra Maniego Eala''' ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang business executive,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 March 2026}}</ref> at [[:en:Rizza_Maniego-Eala|Rosemarie Maniego-Eala]], dating [[Globe Telecom]] CFO hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[:en:1985_SEA_Games|1985 SEA Games]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina [[:en:Noli_Eala|Noli Eala]], dating chairperson ng [[:en:Philippine_Sports_Commission|Philippine Sports Commission]] at commissioner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=August 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=March 28, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=August 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=November 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]}}</ref> at ang fashion designer na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=April 23, 2026}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tennis para sa [[:en:Penn_State_Nittany_Lions|Penn State Nittany Lions]] mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=May 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=March 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal}}</ref> Nagsimula si Eala sa tennis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=[[Gulf News]] |date=August 28, 2025}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang coach.<ref>{{Cite web |date=November 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=August 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at [[:en:Colegio_San_Agustin_–_Makati|Colegio San Agustin]] sa [[Makati]], bago lumipat sa [[:en:Rafa_Nadal_Academy|Rafa Nadal Academy]] sa [[:en:Manacor|Manacor]], Espanya, kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=October 22, 2022}}</ref><ref>{{Cite web |date=December 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]}}</ref> == Personal na buhay == Ang paboritong pagkain ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=February 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala’s Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=February 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref> Mas gusto niyang inumin ang [[matcha|tsa na matcha]] kaysa sa [[kape]].<ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |access-date=31 March 2026}}</ref> Bihasa siya sa pakikipag-usap gamit ang iba’t ibang wika: [[Wikang Kastila|kastila]], [[Wikang Ingles|ingles]], at [[tagalog]].<ref>{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |website=The Athletic |publisher=The New York Times |access-date=25 March 2026}}</ref> Ang paborito niyang [[:en:Grand_Slam|pangunahing paligsahan sa larong tenis]] ay ang [[:en:Wimbledon_Championships|Paligsahan ng Wimbledon]], at tinuturing niya itong pinakamagandang lugar sa tenis.<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=July 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=July 3, 2025 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=December 24, 2025 |title=Vogue Rapid-Fire interview with Alex Eala |url=https://www.instagram.com/reels/DSoxP5lk1bS/ |access-date=December 24, 2025 |website=Instagram |language=en}}</ref> Idolo niya ang [[:en:champion|kampon]] sa tenis na si [[:en:Maria_Sharapova|Maria Sharapova]], at nakapagsanay diya kasama si [[:en:Rafael_Nadal|Rafael Nadal]].<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=July 19, 2025 |title=Sharapova’s influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=February 23, 2026 |website=[[Manila Standard]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=November 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=February 23, 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=August 27, 2025 |title=Before the big crowds, Alex Eala always had bro Miko by her side |url=https://www.spin.ph/tennis/get-to-know-alex-eala-older-brother-and-avid-supporter-miko-a6035-20250827 |access-date=February 23, 2026 |website=Spin.ph |language=en}}</ref> Ang pag-angat ni Eala sa WTA Tour matapos ang [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|2025 Miami Open]] ay nagbigay sa kanya ng malaking impluwensiya sa Pilipinas, inihahambing sa pag-usbong ni [[Manny Pacquiao]].<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 March 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times}}</ref> Ayon kay [[:en:Dyan_Castillejo|Dyan Castillejo]], tinatrato na siya ng kanyang mga tagahanga na "parang kampeon ng isang Grand Slam" .<ref name="mo"/> Ang kanyang tagumpay ay muling nagpasigla ng interes sa tennis sa Pilipinas at sa [[Overseas Filipinos|mga Pilipinong nakatira sa ibang bansa]], kahit may hamon sa oras sa panonood.<ref name="mo"/><ref>{{cite web |title=Nearly a Century on Court: Filipino Trailblazers Who Took on Tennis’ Biggest Stage |url=https://asianjournal.com/entertainment/sports/a-century-on-court-filipino-trailblazers-who-took-on-tennis-biggest-stage/#:~:text=Dyan%20Castillejo%20%E2%80%93%20Former%20Fed%20Cup,and%20contemporary%20of%20Felicisimo%20Ampon. |website=Asian Journal |publisher=Asian Journal News |access-date=27 March 2026}}</ref><ref>{{Cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=April 19, 2025 |title=The rich history of Philippine tennis, decades before Alex Eala |url=https://www.rappler.com/sports/rich-history-philippine-tennis-decades-before-alex-eala/ |access-date=March 28, 2026 |website=Rappler |language=en}}</ref> == Karera == === Juniors === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ Singles ! Tournament !! 2019 !! 2020 !! 2021 !! 2022 |- | Australian Open || R2 || R3 || A || A |- | French Open || A || SF || A || A |- | Wimbledon || A || A || R2 || A |- | US Open || A || A || A || W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ Doubles ! Tournament !! 2019 !! 2020 !! 2021 !! 2022 |- | Australian Open || A || W || A || A |- | French Open || A || A || W || A |- | Wimbledon || A || A || R2 || A |- | US Open || A || A || SF || – |} Sa edad na 12, nagwagi si Eala sa 2018 [[:en:Les_Petit_As|Les Petits As]] sa Pransya,<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/cookies/?returnurl=%2Fnews%2F117748%2FLilov-Eala-win-at-Les-Petits-As |access-date=November 14, 2024 |website=Tennis Europe}}</ref> at nakuha ang kanyang unang under‑18 singles at doubles titles sa ITF Trofeo David Ferrer sa Alicante, Spain.<ref>{{Cite web |last=Payo |first=Jasmine |date=April 25, 2025 |title=Building blocks to success: Rundown of Alex Eala’s best tennis campaigns |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-best-tennis-campaigns/ |access-date=November 14, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Noong 2019, napanalunan ni Eala ang [[:en:Orange_Bowl_(tennis)|Orange Bowl]] girls’ doubles title kasama si [[:en:Evialina_Laskevich|Laskevich]].<ref>{{Cite news |last=Reyes |first=Kate |date=December 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |language=en |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217 |access-date=January 12, 2026}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa [[:en:2020_Australian_Open_–_Girls'_doubles|Australian Open]] girls’ doubles kasama si [[:en:Priska_Madelyn_Nugroho|Nugroho]].<ref>{{Cite web |date=2020-01-31 |title=Eala, Nugroho capture Australian Open girls' doubles title |url=https://www.espn.com/story/_/id/28604688/eala-nugroho-capture-australian-open-girls-doubles-title |access-date=2025-10-08 |website=ESPN.com |language=en}}</ref> Sa 2021 [[:en:2021_French_Open_–_Girls'_doubles|French Open]], nakuha niya ang ikalawang junior Grand Slam doubles title kasama si [[:en:Oksana_Selekhmeteva|Selekhmeteva]].<ref>{{Cite news |last=Go |first=Beatrice |date=April 5, 2023 |title=Alex Eala clinches juniors world No. 2 after French Open romp |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-ranking-itf-world-juniors-2020/ |access-date=November 16, 2025}}</ref> Noong Hulyo 2021, nagwagi siya ng isahan at dalawahan (kasama si Madison Sieg) sa [[:en:Trofeo_Bonfiglio|Trofeo Bonfiglio]] sa Milan.<ref>{{Cite news |last=Mina |first=Rosy |date=July 17, 2021 |title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors |work=ABS CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior Grand Slam singles title sa [[:en:2022_US_Open_–_Girls'_singles|US Open]].<ref>{{Cite web |last=Levinsohn |first=Dan |date=September 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title at the 2022 US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html |access-date=November 14, 2025 |website=US Open}}</ref> === Prupesyonal na karera === ==== 2020 ==== '''Isahan''' Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]] sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto sa W25 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Las Palmas]], W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Castellón]], at W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|Monastir]]. Natapos naman siya sa unang yugto sa W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Las Palmas]] at W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|Melilla]]. ==== 2021 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2021_WTA_Tour|WTA Tour]], unang sumabak si Eala sa [[:en:2021_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami Open]] ngunit hindi siya nakalusot sa qualifying. Gayunpaman, sa [[:en:2021_Winners_Open_–_Singles|Cluj-Napoca 250]], nakapasok siya sa pangunahing draw at umabot hanggang sa pangalawang yugto bago natalo kay [[:en:Mayar_Sherif|Sherif]].<ref name=":5">{{Cite web |title=Tennis Abstract: Alexandra Eala |url=https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 |access-date=December 3, 2025 |website=www.tennisabstract.com}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=ITF: Alex Eala Singles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/activity/ |access-date=December 3, 2025 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala |access-date=February 2, 2026 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> '''Dalawahan''' Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang paligsahan ng [[:en:2021_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]] sa dalawahan. Sa W25 Madrid, kasama si [[:en:Victoria_Jiménez_Kasintseva|Kasintseva]], nakarating sila sa quarterfinals. Samantala, sa W25 Platja d’Aro, nakipag‑pares siya kay [[:en:Oksana_Selekhmeteva|Selekhmeteva]] at umabot sila hanggang sa finals.<ref name=":6">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala Doubles Matches |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches?type=D#main-content |access-date=2026-03-26 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> ==== 2022 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2022_WTA_Tour|WTA Tour]], tampok ang kaniyang pagsabak sa [[:en:2022_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]] at [[:en:2022_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]], subalit natalo siya sa unang yugto at sa qualifying na yugto.<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2022_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa semifinals ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Nakapasok siya sa quarterfinals ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> '''Dalawahan''' Sa WTA Tour, nakapaglaro siya sa [[:en:2022_Miami_Open_–_Women's_doubles|Miami 1000]] at sa qualifying ng [[:en:2022_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_doubles|Madrid 1000]].<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times}}</ref> Sa ITF circuit, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang semifinals sa W25 Palma del Río kasama si [[:en:Marina_Bassols_Ribera|Ribera]]. Nakarating din siya sa quarterfinals ng pitong torneo at dalawang torneo na nabigo sa maagang yugto.<ref name=":6" /> ==== 2023 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2023_WTA_Tour|WTA Tour]], lumahok siya sa qualifying ugtong [[:en:2023_Australian_Open_–_Women's_singles_qualifying|Australian Open]] ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng [[:en:2023_Thailand_Open_–_Singles|Thailand 250]], [[:en:2023_Japan_Women's_Open_–_Singles|Osaka 250]], [[:en:2023_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]], at [[:en:2023_Jasmin_Open_–_Singles|Monastir 250]]. Lumaban din siya bilang wildcard sa [[:en:2023_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]] at [[:en:2023_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(April–June)|W15 Yecla]] at kasunod sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|W25 Roehampton]].<ref>{{Cite news |last=Mina |first=Rosy |date=June 4, 2023 |title=Alex Eala claims third ITF crown at W25 Yecla in Spain |url=https://www.abs-cbn.com/sports/06/04/23/tennis-alex-eala-claims-third-itf-crown-at-w25-yecla |access-date=November 7, 2025 |work=ABS CBN News}}</ref><ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=August 13, 2023 |title=Alex Eala wins fourth ITF title, rules W25 Roehampton |url=https://sports.inquirer.net/523461/alex-eala-wins-fourth-itf-title-rules-w25-roehampton |access-date=November 7, 2025 |website=Inquirer.net |language=en-US}}</ref> Nakarating siya sa finals ng [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|W25 Aldershot]] at [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|W40 Petange]]; sa semifinals ng [[:en:2023_Open_Araba_en_Femenino_–_Singles|W100 Vitoria-Gasteiz]] at [[:en:2023_Engie_Open_Nantes_Atlantique_–_Singles|W60 Nantes]]; at sa quarterfinals ng [[:en:2023_Women's_TEC_Cup_–_Singles|W60 Barcelona]] at [[:en:2023_Ando_Securities_Open_–_Singles|W100 Tokyo]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Nagtapos siya sa ika-191 na puwesto sa pagtatapos ng taon.<ref>{{Cite news |last=Satumbaga-Villar |first=Kristel |date=September 20, 2023 |title=Eala improves to career-high No. 191 in WTA rankings |url=https://mb.com.ph/2023/9/20/eala-improves-to-career-high-no-191-in-wta-rankings |access-date=November 7, 2025 |website=Manila Bulletin}}</ref> '''Dalawahan''' Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan. Umabot siya sa apat na semifinals (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange), nakapasok sa apat na quarterfinals (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow), at ilang beses na nakarating sa nangyugto kabilang ang [[:en:2023_Jasmin_Open_–_Doubles|Monastir 250]]. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na korte maliban sa W60 Chiasso, isang palaro na ginanap sa luwad .<ref name=":6" /> ==== 2024 ==== '''Isahan''' Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa qualifiers ng apat na Grand Slam ([[:en:2024_Australian_Open_–_Women's_singles_qualifying|Australian Open]], [[:en:2024_French_Open_–_Women's_singles_qualifying|French Open]], [[:en:2024_Wimbledon_Championships_–_Women's_singles_qualifying|Wimbledon]], [[:en:2024_US_Open_–_Women's_singles_qualifying|US Open]]). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang quarterfinal sa [[:en:2024_Veneto_Open_–_Singles|Veneto 125]] laban kay [[:en:Sara_Errani|Errani]].<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2024_WTA_Tour|WTA Tour]], umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2024_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]], ngunit natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]] at [[:en:2024_Wuhan_Open_–_Singles|Wuhan 1000]]. abigo siya sa unang yugto ng [[:en:2024_Guadalajara_Open_Akron_–_Singles|Guadalajara 500]], [[:en:2024_Abu_Dhabi_Open_–_Singles|Abu Dhabi 500]], at sa qualifiers ng [[:en:2024_Ningbo_Open_–_Singles|Ningbo 500]]. Hindi siya nakalusot sa qualifiers ng [[:en:2024_Nottingham_Open_–_Women's_singles|Nottingham 250]], at natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]] at [[:en:2024_Jiangxi_Open_–_Singles|Jiangxi 250]]. bukod sa semifinals sa [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Canberra 125]], umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Oeiras 125]] at [[:en:2024_Guadalajara_125_Open_–_Singles|Guadalajara 125]], ngunit natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Makarska_International_Championships_–_Singles|Makarska 125]] at [[:en:2024_Polish_Open_–_Singles|Warsaw 125]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 [[:en:2024_Open_Araba_en_Femenino_–_Singles|Vitoria-Gasteiz]], tinalo si [[:en:Victoria_Jiménez_Kasintseva|Kasintseva]] sa final. Umabot din siya sa semifinals ng W100 [https://en.wikipedia.org/wiki/2024_Al_Habtoor_Tennis_Challenge_%E2%80%93_Singles Dubai] at W50 [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|Indore]], at sa quarterfinals ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> '''Dalawahan''' Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan. Sa WTA, ang pinakamalalim niyang resulta ay ang semifinals sa [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_doubles|Canberra 125]] kasama si [[:en:Laura_Pigossi|Pigossi]]. Nagkaroon din siya ng limang quarterfinal finishes: sa [[:en:2024_Ningbo_Open|Ningbo 500]] kasama si [[:en:Liang_En-shuo|Liang]], sa [[:en:2024_Polish_Open_–_Doubles|Warsaw 125]] kasama si [[:en:Darja_Semeņistaja|Semenistaja]], sa [[:en:2024_Guadalajara_125_Open_–_Doubles|Guadalajara 125]] kasama si [[:en:Kimberly_Birrell|Birrell]], sa [[:en:2024_Al_Habtoor_Tennis_Challenge_–_Doubles|W100 Dubai]] kasama si [[:en:Valentini_Grammatikopoulou|Grammatikopoulou]], at sa [[:en:2024_Porto_Women's_Indoor_ITF_3_–_Doubles|W75 Porto 3]] kasama si [[:en:Alicia_Barnett|Barnett]]. Bukod dito, nagtalo siya sa unang yugto sa [[:en:2024_Oeiras_Ladies_Open_–_Doubles|Oeiras 125]] (kasama si [[:en:Taylah_Preston|Preston]]).<ref name=":72" /><ref name=":0" /> Sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|W50 Pune]] kasama si [[:en:Darja_Semeņistaja|Semenistaja]], sinundan ng magkasunod na panalo kasama si [[:en:Estelle_Cascino|Cascino]] sa [[:en:2024_Open_de_Seine-et-Marne_–_Doubles|W75 Croissy-Beaubourg]] at [[:en:2024_Open_Araba_en_Femenino_–_Doubles|W100 Vitoria-Gasteiz]]—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa semifinals ng [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|W75 Trnava]] kasama si [[:en:Zeynep_Sönmez|Sönmez]].<ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 27, 2024 |title=Alex Eala cops W50 Pune doubles title with Latvian partner |language=en |website=INQUIRER.net |url=https://sports.inquirer.net/549446/alex-eala-cops-w50-pune-doubles-title-with-latvian-partner |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=March 31, 2024 |title=Eala, partner rule W75 Croissy-Beaubourg doubles tilt |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2024/03/31/2344255/eala-partner-rule-w75-croissy-beaubourg-doubles-tilt |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=July 21, 2024 |title=Alex Eala wins singles and doubles titles at W100 Vitoria-Gasteiz |language=en |website=INQUIRER.net |url=https://sports.inquirer.net/575666/alex-eala-also-wins-singles-title-at-w100-vitoria-gasteiz |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref name=":6" /> ==== 2025 ==== '''Isahan''' Noong 2025, umakyat si Eala mula No. 147 tungo sa career-high No. 50 matapos lumahok sa 27 torneo.<ref name=":4" /> Ang pinakamalaking tagumpay ay dumating sa [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]], kung saan tinalo ang world No. 2 [[:en:Iga_Świątek|Świątek]] sa quarterfinals bago matalo kay [[:en:Jessica_Pegula|Pegula]] sa semifinals. Sa damo, nakarating sa unang WTA final sa [[:en:2025_Eastbourne_Open_–_Women's_singles|Eastbourne 250]], ngunit natalo kay [[:en:Maya_Joint|Joint]]. Sa [[:en:2025_US_Open_–_Women's_singles|US Open]], nakamit ang unang panalo sa main draw at umabot sa ikalawang ugtolaban kay [[:en:Cristina_Bucșa|Bucșa]]. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa [[:en:2025_Guadalajara_125_Open_–_Singles|Guadalajara 125]], tinalo si [[:en:Panna_Udvardy|Udvardy]] sa final.<ref name=":4" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: quarterfinals sa [[:en:2025_SP_Open_–_Singles|São Paulo 250]] laban kay [[:en:Janice_Tjen|Tjen]], semifinal sa [[:en:2025_Jingshan_Tennis_Open_–_Women's_singles|Jingshan 125]] laban kay [[:en:Lulu_Sun|Sun]] at sa [[:en:2025_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Canberra 125]] laban kay [[:en:Wei_Sijia|Sijia]], at quarterfinals sa [[:en:2025_Ilkley_Open_–_Women's_singles|Ilkley 125]] laban kay [[:en:Rebecca_Marino|Marino]] at sa [[:en:2025_Suzhou_WTA_125_–_Singles|Suzhou 125]] laban kay [[:en:Viktorija_Golubic|Golubic]]. Umabot sa pangalawang yugto sa [[:en:2025_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]] laban kay Świątek, at sa [[:en:2025_Hong_Kong_Tennis_Open_–_Singles|Hong Kong 250]] laban kay [[:en:Victoria_Mboko|Mboko]]. Sa iba pang palihsahan nakarating sa pangalawang yugto ng [[:en:2025_Mumbai_Open_–_Singles|Mumbai 125]] laban kay [[:en:Mai_Hontama|Hontama]] at sa [[:en:2025_Oeiras_Ladies_Open_–_Singles|Oeiras 125]] laban kay Udvardy.<ref name=":4" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo sa unang ugtong [[:en:2025_French_Open_–_Women's_singles|French Open]] kay [[:en:Emiliana_Arango|Arango]], ng [[:en:2025_Wimbledon_Championships_–_Women's_singles|Wimbledon]] kay [[:en:Barbora_Krejčíková|Krejčíková]], at ng [[:en:2025_Australian_Open_–_Women's_singles|Australian Open]] sa qualifying kay [[:en:Jana_Fett|Fett]]. Natalo siya sa unang yugtong [[:en:2025_Italian_Open_–_Women's_singles|Rome 1000]] kay [[:en:Marta_Kostyuk|Kostyuk]], ng [[:en:2025_Canadian_Open_–_Women's_singles|Montreal 1000]] kay [[:en:Markéta_Vondroušová|Vondroušová]], at sa qualifying ng [[:en:2025_Wuhan_Open_–_Singles|Wuhan 1000]] kay [[:en:Moyuka_Uchijima|Uchijima]]. Natalo siys sa unang yugto ng [[:en:2025_Nottingham_Open_–_Women's_singles|Nottingham 250]] kay [[:en:Magda_Linette|Linette]], ng [[:en:2025_Singapore_Tennis_Open_–_Singles|Singapore 250]] kay [[:en:Simona_Waltert|Waltert]], ng [[:en:2025_Japan_Women's_Open_–_Singles|Osaka 250]] kay [[:en:Tereza_Valentová|Valentová]], ng [[:en:2025_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]] kay [[:en:Claire_Liu|Liu]], at sa [[:en:2025_Birmingham_Open_–_Women's_singles|Birmingham 250]] kay [[:en:Linda_Fruhvirtová|Fruhvirtová]].<ref name=":4" /> Sa [[:en:2025_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]], tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 [[:en:2025_Bengaluru_Open_–_Singles|Bengaluru]] laban kay [[:en:Dalila_Jakupović|Jakupović]], W75 Trnava 1 laban kay [[:en:Céline_Naef|Naef]], at W75 Trnava 2 laban kay [[:en:Valentina_Ryser|Ryser]].<ref name=":2" /> '''Dalawahan''' Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name=":6" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa [[:en:2025_Guangzhou_Open_–_Doubles|Guangzhou 250]], kung saan umabot siya sa semifinals kasama si [[:en:Nadiia_Kichenok|Kichenok]]. Nakarating din siya sa quarterfinals ng [[:en:2025_Italian_Open_–_Women's_doubles|Italian 1000]] kapareha si [[:en:_Coco_Gauff|Coco Gauff]].<ref name=":6" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2025_French_Open_–_Women's_doubles|French Open]] kasama si [[:en:Renata_Zarazúa|Zarazúa]], at natalo sa unang yugto ng [[:en:2025_Wimbledon_Championships_–_Women's_doubles|Wimbledon]] kasama si [[:en:Eva_Lys|Lys]].<ref name=":6" /> Lumahok din siya sa [[:en:2025_Birmingham_Open_–_Women's_doubles|Birmingham 250]] kasama si [[:en:Rebeka_Masarova|Masarova]] at sa [[:en:2025_Hong_Kong_Tennis_Open_–_Doubles|Hong Kong 250]] kasama si [[:en:Chan_Hao-ching|Hao-ching]], kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name=":6" /> Sa mga challengers, nakapaglaro siya sa [[:en:2025_Mumbai_Open_–_Doubles|Mumbai 125]] kasama si [[:en:_Tsao_Chia-yi|Chia-yi]] at sa [[:en:2025_Oeiras_Ladies_Open_–_Doubles|Oeiras 125]] kasama si [[:en:Katie_Volynets|Volynets]], na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name=":6" /> ==== 2026 ==== '''Isahan''' Sinimulan ni Eala ang kanyang [[:en:2026_WTA_Tour|2026 season]] nang may matibay na simula sa ''[[:en:2026_ASB_Classic_–_Women's_singles|Auckland 250]]'', kung saan umabot siya sa semifinals bago natalo kay [[:en:Wang_Xinyu|Wang]].<ref>{{cite news |last=Satumbaga-Villar|first=Krystel|date=January 10, 2026|title=Alex Eala succumbs to Chinese rival in Auckland semis|url=https://mb.com.ph/2026/01/10/alex-eala-succumbs-to-chinese-rival-in-auckland-semis|work=The Manila Bulletin|access-date=January 10, 2026}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Australian_Open_–_Women's_singles|Australian Open]]'', nabigo siya sa unang round ng singles.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks}}</ref> Lumaban siya sa ''[[:en:2026_Philippine_Women's_Open_–_Singles|Philippines 125]]'' bilang wildcard at nakapasok sa quarterfinals bago matalo kay [[:en:Camila_Osorio|Osorio]].<ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 29, 2026 |title=Alex Eala exits WTA Philippine Open, bows to Camila Osorio |url=https://sports.inquirer.net/660715/alex-eala-exits-wta-philippine-open-bows-to-camila-osorio |work=Philippine Daily Inquirer |access-date=January 29, 2026}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Abu_Dhabi_Open|Abu Dhabi 1000]]'', umabot siya sa quarterfinals ngunit natalo kay [[:en:Ekaterina_Alexandrova|Alexandrova]].<ref>{{Cite news |last=Gasgonia |first=Dennis |date=February 5, 2026 |title=Natalo si Alex Eala sa quarterfinals ng Abu Dhabi laban kay Alexandrova ng Russia |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2026/2/5/alex-eala-bows-out-of-abu-dhabi-quarterfinals-in-loss-to-russia-s-alexandrova-2244 |work=ABS-CBN News}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Qatar_TotalEnergies_Open_–_Singles|Qatar 1000]]'', nabigo siya sa unang yugto.<ref>{{Cite news |last=Reyes |first=Kate |date=February 9, 2026 |title=Alex Eala exits Qatar Open after falling to Tereza Valentova |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-exits-qatar-open-after-falling-to-tereza-valentova-a5019-20260209 |access-date=February 9, 2026}}</ref> Nakapasok siya sa quarterfinals ng ''[[:en:2026_Dubai_Tennis_Championships_–_Women's_singles|Dubai 1000]]'' bago natalo kay [[:en:Coco_Gauff|Gauff]].<ref>{{Cite news |last=Ballesteros |first=Jan |date=February 19, 2026 |title=Alex Eala succumbs to world No. 4 Coco Gauff in Dubai quarterfinals |website=onesports.ph |url=https://onesports.ph/more-sports/article/41325/alex-eala-succumbs-to-world-no-4-coco-gauff-in-dubai-quarterfinals-1 |access-date=February 19, 2026}}</ref> Sa tinaguriang ''Sunshine Double'' na ''[[:en:2026_BNP_Paribas_Open|Indian Wells 1000]]'' at ''[[:en:2026_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]]'', umabot siya sa ika-apat na round sa parehong torneo bago natalo kina [[:en:Linda_Noskova|Noskova]] at [[:en:Karolína_Muchová|Muchová]].<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=March 11, 2026 |title=Alex Eala bows out of Indian Wells with loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/11/tennis-alex-eala-bows-out-of-indian-wells-with-loss-to-linda-noskov-1231 |access-date=March 11, 2026 |work=ABS-CBN News}}</ref><ref>{{Cite news |date=Marso 24, 2026 |title=Alex Eala natanggal sa Miami Open matapos matalo kay Karolína Muchová |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/24/alex-eala-bows-out-of-miami-open-0012 |access-date=Marso 24, 2026}}</ref> Sa mga korteng luwad ng Europa, nakarating si Eala sa ikalawang yugto ng [[:en:2025_Upper_Austria_Ladies_Linz_–_Singles|Linz 500]] kung saan siya ay tinalo ni Ostapenko.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=2026-04-08 |title=Eala nabigo matapos manguna ng 5-1 sa ikalawang set kontra Ostapenko, lumabas sa Linz Open |url=https://www.philstar.com/sports/2026/04/08/2519713/eala-squanders-5-1-second-set-lead-vs-ostapenko-exits-linz-open |access-date=2026-04-08 |website=Philstar.com}}</ref> Sa unang yugto ng [[:en:2026_Porsche_Tennis_Grand_Prix_–_Singles|Stuttgart 500]], siya ay pinatalsik ni [[:en:Leylah_Fernandez|Fernandez]].<ref>{{Cite news |date=2026-04-15 |title=Alex Eala natanggal sa Stuttgart Open matapos matalo kay Leylah Fernandez |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/15/alex-eala-stuttgart-open-0040 |access-date=2026-04-15 |work=ABS-CBN News}}</ref> Samantala, sa ikalawang yugto ng [[:en:2026_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]], siya ay natalo kay [[:en:Elise_Mertens|Mertens]].<ref>{{Cite news |last= |first= |date=April 24, 2026 |title=Nagpatuloy ang hirap ni Alex Eala sa clay matapos ang pagkatalo sa Round of 64 laban kay Elise Mertens sa Madrid Open |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/985231/alex-eala-s-clay-struggles-continue-after-round-of-64-loss-to-elise-mertens-in-madrid-open/story/ |access-date=April 24, 2026 |website=GMA News Online |language=en}}</ref> ''' Dalawahan''' Sa ''[[:en:2026_ASB_Classic_–_Women's_doubles|Auckland 250]]'', nakipagtambal si Eala kay [[:en:Iva_Jovic|Jović]] at umabot sila sa semifinals bago natalo kina [[:en:Xu_Yifan|Xu]] at [[:en:Yang_Zhaoxuan|Yang]].<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=January 9, 2026|access-date=January 9, 2026|work=ABS-CBN News}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Australian_Open_–_Women's_doubles|Australian Open]]'', nakipares siya kay [[:en:Ingrid_Martins|Martins]], ngunit hindi sila nakalusot sa unang round matapos matalo sa kanilang pambungad na laban.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=January 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=January 20, 2026 |work=ABS-CBN News}}</ref> Samantala, sa ''[[:en:2026_Abu_Dhabi_Open_–_Doubles|Abu Dhabi 1000]]'', nakipagtambal siya kay [[:en:Janice_Tjen|Tjen]] at nakaabot sila sa semifinal, ngunit natalo sa duo nina [[:en:Tereza_Mihalíková|Mihalíková]] at [[:en:Olivia_Nicholls|Nicholls]].<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=February 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=February 6, 2026}}</ref> == Estilo ng Paglalaro == Si Eala ay isang agresibong baseliner, gamit ang kanyang forehand upang kontrolin ang mga rally at ang kanyang matatag na two‑handed backhand upang pamahalaan ang mga palitan.<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=March 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |website=Tennis.com |language=en|access-date=January 24, 2026}}</ref> Ang kanyang kaliwang kamay na topspin ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim, habang ang kanyang return game ay isang lakas dahil sa mahusay na pagbabasa ng galaw. Ang kanyang serve ang nananatiling pangunahing kahinaan, madalas kulang sa bilis at pagbabago, bagaman mahusay siya sa hard courts.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=January 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |website=ESPN |language=en|access-date=January 24, 2026}}</ref> Binibigyang-diin ng mga analyst ang pagpapabuti ng kanyang serve, pagdaragdag ng taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng pisikal na lakas bilang susi sa karagdagang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=February 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=February 6, 2026 |website=Sports News Philippines |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang ilang mahahalagang tagumpay, kabilang ang pagiging unang Pilipino na umabot sa WTA 1000 Semifinals at tinalo ang tatlong major champions sa [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|2025 Miami Open]]<ref name=":Gulf">{{Cite web |title=What Alexandra Eala Needs to Win Titles and Beat Top Players |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/what-alexandra-eala-needs-to-win-titles-and-beat-top-players-1.500440043 |access-date=March 11, 2026 |website=Gulf News}}</ref> Itinatampok ng mga dating propesyonal na sina [[:en:Greg_Rusedski|Greg Rusedski]], [[:en:Andrea_Petkovic|Andrea Petkovic]], at [[:en:Martina_Navratilova|Martina Navratilova]] ang pangangailangan ng mas malakas na serve, mas maaasahang laro, at mas maraming pagkakaiba-iba, kasabay ng mas mahusay na kondisyon ng katawan.<ref>{{Cite web |date=March 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=March 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> Sa kanyang matibay na baseline game, katatagan, at suporta ng mga tagahanga, kinokonklusyon ng mga analyst na mayroon siyang pundasyon upang makipagtagisan para sa malalaking titulo, ngunit ang kanyang pangmatagalang tagumpay ay nakasalalay sa pagbabagong-anyo ng kanyang serve bilang isang sandata.<ref name=":Gulf" /> == Pagganap Laban sa Nangungunang Manlalaro == === Paghahambing ng Performance ni Eala sa mga Laban === {| class="wikitable sortable" ! Antas ! Rekord ! Panalo % ! DR (avg) ! Ace % ! DF % ! 1st Serve In ! 1st Serve Won % ! 2nd Serve Won % ! RPW (Return Points Won) |- | vs Top 10 | 4–3 | 57% | 0.61–1.46 | 0–3% | 0–5% | 57–72% | 30–73% | 41–52% | ~48 |- | vs Top 20 | 6–7 | 46% | 0.36–1.32 | 0–3% | 1–6% | 52–69% | 36–73% | 42–52% | ~44 |- | vs Top 50 | 12–20 | 38% | 0.30–1.48 | 0–4% | 1–7% | 51–74% | 45–72% | 30–63% | ~43 |- | vs Top 100 | 28–38 | 42% | 0.36–1.37 | 0–3% | 1–7% | 54–72% | 50–71% | 39–57% | ~44.5 |- | Kabuuang Karera | 204–125 | 62% | ~1.00 | 0.0% | 0.4% | 59.9% | – | – | 46.3 |} Ang rekord ni '''Eala''' ay nagpapakita ng malinaw na mga pattern laban sa iba’t ibang antas ng kalaban. Laban sa '''Top 10 players''' hawak niya ang 4–3 rekord (57% win rate). Ang kanyang '''dominance ratio (DR)'''—sukatan ng puntos na napanalo kumpara sa nawala—ay mula 0.61 sa pagkatalo hanggang 1.46 sa panalo laban kay Coco Gauff. Ang kanyang unang serve ay nasa pagitan ng 57–72%, na may 30–73% puntos na napanalo, habang ang ikalawang serve ay nasa 41–52%. Mababa ang '''Ace %''' (0–3%), tanda ng pag-asa sa rallies kaysa free points, habang tumataas ang '''double faults''' (hanggang 5%). Laban sa '''Top 20 opponents''' siya ay 6–7 (46%), na may DR mula 0.36 hanggang 1.32. Nanatiling matatag ang unang serve (52–69%), ngunit pabagu-bago ang puntos na napanalo. Laban sa '''Top 50''' bumaba ang rekord sa 12–20 (38%), na may DR mula 0.30 hanggang 1.48. Tumataas ang double faults (1–7%), at ang ikalawang serve ay maaaring bumaba hanggang 30%. Laban sa '''Top 100''' siya ay 28–38 (42%), na may DR mula 0.36 hanggang 1.37. Nanatiling katulad ang serve stats, ngunit may volatility. Sa kabuuan ng kanyang '''karera''' (204–125, 62% win rate), ang average DR ay halos 1.00, tanda ng balanseng puntos na napanalo at nawala. Ang '''return points won (RPW)''' ay nasa ~46, na nagpapakita ng kakayahang mag-pressure sa kalaban kahit hindi matibay ang kanyang serve. Mababa ang Ace %, tanda ng pag-asa sa rallies, habang kontrolado ang double faults (mas mababa sa 1%). Ipinapakita ng mga datos na kaya niyang itaas ang antas laban sa elite opponents, ngunit may inconsistency sa serve laban sa mid-tier competition. ==== Pinakamagagandang Panalo ==== {| class="wikitable sortable" ! Taon ! Torneo ! Surface ! Round ! Kalaban (Ranggo) ! Iskor ! Resulta ! DR ! Ace % ! DF % ! 1st Serve In ! 1st Serve Won % ! 2nd Serve Won % |- | 2025 | US Open | Hard | R128 | Clara Tauson [Rank 14] | 6–3, 2–6, 7–6(11) | Panalo | 0.97 | 0.0% | 5.3% | 68.1% | 59.4% | 43.3% |- | 2025 | Miami Open | Hard | Quarterfinals | Iga Świątek [Rank 2] | 6–2, 7–5 | Panalo | 1.27 | 1.5% | 4.5% | 66.7% | 52.3% | 50.0% |- | 2025 | Eastbourne | Grass | R16 | Jelena Ostapenko [Rank 3] | 0–6, 6–2, 3–2 RET | Panalo | 1.08 | 0.0% | 3.8% | 63.5% | 57.6% | 63.2% |- | 2026 | Indian Wells | Hard | R32 | Coco Gauff [Rank 4] | 6–2, 2–0 RET | Panalo | 1.46 | 0.0% | 0.0% | 68.0% | 58.8% | 50.0% |} ==== Pinakamasasamang Pagkatalo ==== {| class="wikitable sortable" ! Taon ! Torneo ! Surface ! Round ! Kalaban (Ranggo) ! Iskor ! Resulta ! DR ! Ace % ! DF % ! 1st Serve In ! 1st Serve Won % ! 2nd Serve Won % |- | 2022 | Madrid Open | Clay | Q1 | Anna Bondar [Rank 68] | 0–6, 0–6 | Talo | 0.49 | 2.5% | 10.0% | 50.0% | 30.0% | 35.0% |- | 2023 | Monastir | Hard | R32 | Elise Mertens [Rank 36] | 5–7, 0–6 | Talo | 0.72 | 2.5% | 10.0% | 60.0% | 52.1% | 28.1% |- | 2025 | Rome | Clay | R128 | Marta Kostyuk [Rank 27] | 0–6, 1–6 | Talo | 0.30 | 0.0% | 3.3% | 66.7% | 47.5% | 30.0% |- | 2024 | Wuhan | Hard | R64 | Katerina Siniaková [Rank 37] | 3–6, 1–6 | Talo | 0.68 | 0.0% | 6.5% | 65.2% | 33.3% | 31.3% |- | 2025 | Wimbledon | Grass | R128 | Barbora Krejčíková [Rank 17] | 6–3, 2–6, 1–6 | Talo | 0.82 | 1.1% | 1.1% | 54.3% | 50.0% | 50.0% |- | 2026 | Miami Open | Hard | R16 | Karolína Muchová [Rank 13] | 0–6, 2–6 | Talo | 0.39 | 0.0% | 4.8% | 52.4% | 36.4% | 50.0% |- | 2026 | Indian Wells | Hard | R16 | Linda Nosková [Rank 14] | 2–6, 0–6 | Talo | 0.36 | 0.0% | 6.8% | 56.8% | 36.0% | 47.4% |} Ang kanyang pinakamalalaking pagkatalo ay nagpapakita ng volatility sa kanyang serve. Sa '''Madrid Open 2022''', nakaranas siya ng double bagel (0–6, 0–6) laban kay Anna Bondar, na may DR na 0.49 at double faults na 10%. Sa '''Rome 2025''', natalo siya kay Marta Kostyuk (0–6, 1–6) na may pinakamababang DR (0.30). Ang iba pang mabibigat na pagkatalo ay laban kina Elise Mertens (Monastir 2023), Karolína Muchová (Miami 2026), at Linda Nosková (Indian Wells 2026), kung saan bumaba ang kanyang DR sa ilalim ng 0.40 at ang ikalawang serve points won ay bumagsak sa mas mababa sa 35%. Ipinapakita ng mga laban na ito na kapag bumibigay ang kanyang serve—lalo na sa mataas na double faults at mahina ang ikalawang serve—nahihirapan siyang manatiling kompetitibo. Ang karera ni Eala ay nagpapakita ng mga '''peak performances''' laban sa mga top‑ranked players na nababalanse ng mabibigat na pagkatalo kapag bumibigay ang kanyang serve. Ang kanyang pinakamagagandang panalo ay nagpapakita ng taktikal na tibay at kakayahang makipagsabayan sa pinakamagagaling sa mundo, habang ang pinakamasasamang pagkatalo ay nagpapakita ng pangangailangan para sa mas matatag na serve at mas mahusay na konstruksyon ng puntos laban sa mid‑tier opponents. == Ibang larangan == ===Pambansang koponan=== Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[:en:Tennis_at_the_2021_SEA_Games|SEA Games 2021]] (pilak sa singles, team, at mixed doubles), at sa [[:en:Tennis_at_the_2022_Asian_Games|Asian Games 2022]] (pilak sa singles at mixed doubles).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=May 20, 2022 |title=Tennis ace Alex Eala settles for bronze in women's singles |work=[[GMA News]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=March 25, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601005101/https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |archive-date=June 1, 2022}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=September 29, 2023 |title=Alex Eala bags 2nd Asian Games bronze with Alcantara in doubles |language=en-US |work=[[Rappler]] |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-Semifinals-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=September 10, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250910045902/https://www.rappler.com/sports/tennis-Semifinals-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |archive-date=September 10, 2025}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa Group II, na nagresulta sa promosyon sa Group I.<ref name=":12">{{Cite web |last=Morales |first=Luisa |date=December 2, 2024 |title=Alex Eala relishes leading Team Philippines to BJK Cup promotion in Bahrain |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114191842/https://www.onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |archive-date=November 14, 2025 |access-date=October 13, 2025 |website=One Sports |language=en}}</ref> Sa [[:en:Tennis_at_the_2025_SEA_Games|SEA Games 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa women's singles, pati tansong medalya sa mixed doubles at team events.<ref name=":13">{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=December 18, 2025 |title=Alex Eala wins SEA Games tennis gold, ends long drought for PH |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |archive-url=https://web.archive.org/web/20260128021547/https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |archive-date=January 28, 2026 |access-date=December 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> ===Mga Eksibisyon na Laro=== ====Singles: 1 (titles)==== {|class="wikitable" !Resulta !{{ns}}Petsa{{ns}} !Torneo !Uri ng Korte !Kalaban !Iskor |- |Panalo | Enero 2026 |[[:en:Kooyong_Classic|Kooyong Classic]], Melbourne, Australia |Matigas na Korte |[[:en:Donna Vekić|Donna Vekić]] |6–3, 6–4 |} === Mga sponsorship === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[:en:Globe_Telecom|Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=July 25, 2025 |title=Alex Eala Opens Up About Life |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga endorsement mula sa [[:en:Babolat|Babolat]], [[:en:Nike,_Inc.|Nike]], at [[:en:Bank_of_the_Philippine_Islands|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Champ’s choice: Alex Eala signs up as BPI’s newest endorser|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/}}</ref> bago naging brand ambassador ng [[:en:Milo_(drink)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=February 23, 2026 |title=MILO Active Pilipinas launched with Eala as new ambassador |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html}}</ref> === Mga parangal === Kinilala si Eala ng [[:en:Philippine_Sportswriters_Association|Philippine Sportswriters Association]] sa walong pagkakataon sa [[:en:PSA_Annual_Awards|PSA Annual Awards]], kabilang ang parangal na ''Athlete of the Year'' noong 2026.<ref>Citations for Eala's PSA Annual Awards: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=February 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=February 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=March 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=February 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=October 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=May 7, 2023}} * {{Cite news |date=February 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=February 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=January 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=October 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=October 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=February 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=February 17, 2026}}</ref> Noong 2021, isinama siya ng [[:en:Tatler_Asia|''Tatler Asia'']] sa talaan ng mga pinakamataas ang impluwensya na tao sa Asya.<ref>{{cite news |title=Asia's Most Influential Philippines 2021 |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021}}</ref> Noong Abril 2025, ginawaran si Eala ng ''Premios Tanglaw'' ng [[:en:Embassy_of_the_Philippines|Embahada ng Pilipinas]] sa Madrid bilang pagkilala sa kanyang ambag sa [[:en:Philippines–Spain_relations|ugnayan ng Pilipinas at Espanya]].<ref>{{cite news |date=April 2025 |title=Premios Tanglaw honoring Alex Eala |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/premios-tanglaw-eala}}</ref> ==Nota== ==== Women's World Tour Titles ==== {| class="wikitable" ! Taon !! Paligsahan !! Tier !! Paligsahan !! Katungali |- | 2021 || W15 Manacor || ITF || Isahan || – |- | 2022 || W25 Chiang Rai || ITF || Isahan || – |- | 2023 || W25 Yecla || ITF || Isahan || – |- | 2023 || W25 Roehampton || ITF || Isahan || – |- | 2024 || W100 Vitoria-Gasteiz || ITF || Isahan || – |- | 2024 || W50 Pune || ITF || Dalawahan || Darja Semeņistaja |- | 2024 || W75 Croissy-Beaubourg || ITF || Dalawahan || Estelle Cascino |- | 2024 || W100 Vitoria-Gasteiz || ITF || Dalawahan || Estelle Cascino |} ==== 2020 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Las Palmas de Gran Canaria 2 || W15 || Luwad || Unang Yugto || Anna Zarycka || 2–6, 4–6 |- | Las Palmas de Gran Canaria || W25 || Luwad || Pangalawang Yugto || Lara Salden || 0–6, 6–2, 2–6 |- | Melilla || W15 || Luwad || Unang Yugto || Anastasia Charaeva || 3–6, 3–6 |- | Monastir 9 || W15 || Matigas || Pangalawang Yugto || Nina Stadler || 6–4, 6–7, 5–7 |} ==== 2021 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Korte !! Tier !! Kalaban !! Yugto !! Iskor |- | Miami Open || Matigas || WTA 1000 || Viktória Hrunčáková || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || 6–4, 4–6, 2–6 |- | Romanian Open (Cluj-Napoca) || Luwad || WTA 250 || Mayar Sherif || Pangalawang Yugto || 2–6, 2–6 |- | W15 Manacor 1 || W15 || Matigas || Yvonne Cavalle-Reimers || Final || 5–7, 6–1, 6–2 |- | W15 Manacor 2 || W15 || Matigas || Ylena In-Albon || Kwarterpinals || 0–6, 3–6 |- | W15 Manacor 3 || W15 || Matigas || Oksana Selekhmeteva || Kwarterpinals || 2–6, 3–6 |- | W25 Grenoble || W25 || Matigas || Maja Chwalińska || Kwarterpinals || 0–6, 4–6 |- | W25 Manacor 4 || W25 || Matigas || Jana Fett || Pangalawang Yugto || 6–4, 3–6, 5–7 |- | W15 Manacor 5 || W15 || Matigas || Simona Waltert || Unang Yugto || 4–6, 6–2, 5–7 |- | W60 Bellinzona || W60 || Luwad || Simona Waltert || Pangalawang Yugto || 5–7, 6–3, 2–6 |- | W25 Platja d’Aro || W25 || Luwad || Irene Burillo Escorihuela || Pangalawang Yugto || 2–6, 4–6 |- | W25 Madrid 2 || W25 || Matigas || Andrea Lázaro García || Unang Yugto || 6–2, 4–6, 4–6 |- | W25 Milovice || W25 || Matigas || Daria Astakhova || Unang Yugto || 2–6, 2–6 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | W25 Madrid || W25 || Matigas || Victoria Jiménez Kasintseva || Kwarterpinals || Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey || 5–7, 6–4, 6–10 |- | W25 Platja d’Aro || W25 || Luwad || Oksana Selekhmeteva || Final || Justina Mikulskytė / Oana Simion || 3–6, 5–7 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Madison Brengle || 2–6, 1–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Anna Bondár || 0–6, 0–6 |- | Manacor 1 || W25 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Alice Rame || 2–6, 4–6 |- | Manacor 3 || W25 || Matigas || Unang Yugto || Giulia Gatto-Monticone || 2–6, 1–6 |- | Grenoble || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Chloé Paquet || 6–4, 5–7, 3–6 |- | Macon || W25 || Matigas || Unang Yugto || Anna Ukolova || 6–1, 2–6, 6–7(3) |- | Joue-les-Tours || W25 || Matigas || Pangalawang Yugto || Oksana Selekhmeteva || 3–6, 3–6 |- | Chiang Rai 1 || W25 || Matigas || Final || Luksika Kumkhum || 6–4, 6–2 |- | Chiang Rai 2 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Erika Sema || 3–6, 6–2, 3–6 |- | Madrid 1 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Anna-Lena Robbe || 6–7(3), 3–6 |- | Madrid 2 || W60 || Matigas || Final || Marina Bassols Ribera || 4–6, 5–7 |- | Palma del Río || W25 || Luwad || Pangalawang Yugto || Jessika Ponchet || 2–6, 1–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Pangalawang Yugto || Alexandra Bozovic || 6–1, 4–6, 5–7 |- | Vitoria-Gasteiz || W60 || Matigas || Semipaynal || Jessika Ponchet || 4–6, 4–6 |- | El Espinar || W25 || Matigas || Semipaynal || Eva Guerrero Alvarez || 2–6, 6–3, 2–6 |- | Grodzisk Mazowiecki || W100 || Matigas || Unang Yugto || Katharina Hobgarski || 4–6, 3–6 |- | Templeton || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Katarzyna Kawa || 6–2, 4–6, 0–6 |- | Rancho Santa Fe || W80 || Matigas || Kwarterpinals || Marcela Zacarías || 2–6, 5–7 |- | Hamburg || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Ysaline Bonaventure || 4–6, 0–6 |- | Poitiers || W80 || Matigas || Semipaynal || Ysaline Bonaventure || 1–6, 6–3, 3–6 |- | Shrewsbury || W100 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Maia Lumsden || 1–6, 5–7 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Manacor || W25 || Matigas || Elsa Jacquemot || Kwarterpinals || Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi || 6–2, 4–6, 3–10 |- | Macon || W25 || Matigas || Jéssica Bouzas Maneiro || Kwarterpinals || Audrey Albie / Aubane Droguet || 4–6, 2–6 |- | Chiang Rai 1 || W25 || Matigas || Indy De Vroome || Unang Yugto || Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted || 6–4, 5–7, 6–10 |- | Chiang Rai 2 || W25 || Matigas || Kyōka Okamura || Kwarterpinals || Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova || 6–4, 7–6(4), 2–6 |- | Madrid 1 || W25 || Matigas || Jéssica Bouzas Maneiro || Kwarterpinals || Olga Helmi / Adithya Karunaratne || 0–6, 4–6 |- | Madrid 2 || W60 || Matigas || Liang En-shuo || Kwarterpinals || Tímea Babos / Valeria Savinykh || 2–6, 4–6 |- | Palma del Río || W25 || Luwad || Marina Bassols Ribera || Semipaynal || Valeria Savinykh / Fanny Stollár || 2–6, 0–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Lizette Cabrera || Kwarterpinals || Justina Mikulskyte / Hong Yi Cody Wong || 5–7, 4–6 |- | Templeton || W60 || Matigas || Annaëlle Robbe || Pangalawang Yugto || Madison Brengle || 6–3, 6–7, 6–10 |- | Poitiers || W80 || Matigas || Petra Marcinko || Kwarterpinals || Miriam Skoch / Markéta Vondroušová || 5–7, 2–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Misaki Doi || 6–4, 1–6, 3–6 |- | Thailand Open (Hua Hin) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tatjana Maria (6) || 2–6, 2–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Irina-Camelia Begu || 2–6, 5–7 |- | Mutua Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Tatjana Maria || 1–6, 1–6 |- | Japan Open (Osaka) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Himari Sakatsume (Q) || 0–6, 3–6 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tatjana Maria (3) || 3–6, 0–6 |- | Jasmin Open (Monastir) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Elise Mertens (2) || 5–7, 0–6 |- | Canberra || W60 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Oksana Selekhmeteva (7) || 6–3, 4–6, 4–6 |- | Trnava || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Sonay Kartal || 2–6, 2–6 |- | Chiasso || W60 || Luwad || Unang Yugto || Alexandra Cadantu-Ignatik || 0–6, 2–6 |- | Bellinzona || W60 || Luwad || Unang Yugto || Ioana Ghioroaie || 5–7, 1–6 |- | Monastir || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Jia-Jing Wang (Q) || 6–0, 4–6, 3–6 |- | Yecla || W15 || Matigas || Final || Valentina Ryser || 6–3, 7–5 |- | Madrid || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Makenna Jones (5) || 6–2, 4–6, 4–6 |- | Zaragoza || W25 || Matigas || Unang Yugto || Destanee Aiava || 1–6, 2–6 |- | Palma del Río || W40 || Matigas || Kwarterpinals || Valeria Savinykh (3) || 4–6, 2–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Unang Yugto || Sohyun Park || 4–6, 3–6 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Semipaynal || Jessika Ponchet (3) || 6–2, 4–6, 2–6 |- | Barcelona || W60 || Matigas || Kwarterpinals || Georgina García Pérez || 4–6, 3–6 |- | Roehampton || W25 || Matigas || Final || Arina Rodionova (2) || 6–2, 6–3 |- | Aldershot || W25 || Matigas || Final || Destanee Aiava (6) || 6–3, 4–6, 1–6 |- | Tokyo || W100 || Matigas || Pangalawang Yugto || Kimberly Birrell (5) || 6–4, 6–7, 2–6 |- | Glasgow || W60 || Matigas || Unang Yugto || Suzan Lamens || 6–2, 4–6, 1–6 |- | Nantes || W60 || Matigas || Semipaynal || Gabriela Knutson || 6–2, 3–6, 1–6 |- | Petange || W40 || Matigas || Final || Océane Dodin (3) || 1–6, 5–7 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Trnava 2 || W60 || Matigas || Semipaynal || Alicia Barnett / Olivia Nicholls || 4–6, 1–6 |- | Chiasso || W60 || Luwad || Unang Yugto || Beatrice Gumulya / Anna Sisková || 3–6, 6–4, 11–13 |- | Zaragoza || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Alana Parnaby / Victoria Rodríguez || 6–4, 3–6, 6–10 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča || 5–7, 6–1, 9–11 |- | Barcelona || W60 || Matigas || Unang Yugto || Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča || 6–4, 3–6, 3–10 |- | Roehampton 2 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Talia Gibson / Petra Hule || 1–6, 5–7 |- | Aldershot || W25 || Matigas || Semipaynal || Erina Hayashi / Saki Imamura || 4–6, 4–6 |- | Tokyo 2 || W100 || Matigas || Semipaynal || Alicia Barnett / Olivia Nicholls || 0–6, 7–5, 6–10 |- | Jasmin Open (Monastir) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs || 3–6, 4–6 |- | Glasgow 2 || W60 || Matigas || Kwarterpinals || Freya Christie / Olivia Gadecki || — |- | Nantes || W60 || Matigas || Unang Yugto || Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold || 6–1, 3–6, 6–10 |- | Petange || W40 || Matigas || Semipaynal || Danielle Collins / Isabelle Haverlag || 2–6, 4–7 |} ==== 2024 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Rebecca Peterson (18) || 2–6, 5–7 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Julia Riera (2) || 6–4, 6–7, 4–6 |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Lulu Sun (23) || 6–7, 5–7 |- | US Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Elena-Gabriela Ruse (20) || 6–3, 1–6, 4–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Emiliana Arango || 6–2, 5–7, 1–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Sorana Cîrstea (27) || 3–6, 7–6, 4–6 |- | Wuhan Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Kateřina Siniaková || 3–6, 1–6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Unang Yugto || Magda Linette || 6–7, 1–6 |- | Guadalajara Open || WTA 500 || Matigas || Unang Yugto || Marie Bouzková (6) || 2–6, 2–6 |- | Ningbo Open || WTA 500 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Priscilla Hon || 4–6, 3–6 |- | Jiangxi Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Marie Bouzková (1) || 5–7, 6–7 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Bernarda Pera || 0–6, 3–6 |- | Nottingham Open || WTA 250 || Damo || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Ena Shibahara || 7–6, 0–6, 2–6 |- | Canberra International || WTA 125 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Céline Naef (5) || 4–6, 5–7 |- | Guadalajara 125 Open || WTA 125 || Matigas || Pangalawang Yugto || Tatjana Maria (4) || 5–7, 2–6 |- | Polish Open (Warsaw) || WTA 125 || Matigas || Unang Yugto || Isabella Shinikova || 2–6, 4–6 |- | Veneto Open (Gaiba) || WTA 125 || Damo || Kwarterpinals || Sara Errani (4) || 0–6, 6–7 |- | Makarska Open || WTA 125 || Luwad || Unang Yugto || Maria Timofeeva (Q) || 6–1, 3–6, 2–6 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Final (Winner) || Victoria Jiménez Kasintseva (7) || 6–4, 6–4 |- | Dubai || W100 || Matigas || Semipaynal || Polina Kudermetova (1) || 6–4, 2–6, 2–6 |- | Takasaki || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Mananchaya Sawangkaew (3) || 6–4, 1–6, 2–6 |- | Cary || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Renata Zarazúa (2) || 6–3, 4–6, 3–6 |- | Landisville || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Olivia Gadecki || 1–6, 6–0, 3–6 |- | Porto || W75 || Matigas || Kwarterpinals || Anna Bondar (2) || 4–6, 7–6, 1–6 |- | Trnava 1 || W75 || Matigas || Kwarterpinals || Anastasia Gureva || 2–6, 6–3, 6–7 |- | Trnava 2 || W75 || Matigas || Unang Yugto || Tereza Martincová (7) || 6–3, 4–6, 6–7 |- | Croissy-Beaubourg || W75 || Matigas || Pangalawang Yugto || Mona Barthel || 6–4, 4–6, 1–6 |- | Zagreb || W75 || Luwad || Unang Yugto || Tena Lukas || 5–7, 6–3, 4–6 |- | Bellinzona || W60 || Luwad || Unang Yugto || Selena Janicijevic || 3–6, 1–6 |- | Indore || W50 || Matigas || Semipaynal || Polina Kudermetova (2) || 4–6, 7–6, 2–6 |- | Pune || W50 || Matigas || Kwarterpinals || Darja Semenistaja (1) || 6–7, 0–6 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Paligsahan !Level !Korte !Katungali !Yugto !Kalaban !Iskor |- |Canberra International |WTA 125 |Matigas |Laura Pigossi |Semipaynal |Kaylah McP/ Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Pune |W50 |Matigas |Daniela Semenistaja |Final |Naiktha Bains / Fanny Stollar |7–6(8), 6–3 |- |Porto 3 |W75 |Matigas |Alicia Barnett |Kwarterpinals |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |Trnava |W75 |Matigas |Zeynep Sönmez |Semipaynal |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas |Estelle Cascino |Final |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |Oeiras Ladies Open |WTA 125 |Luwad |Taylah Preston |Unang Yugto |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas |Estelle Cascino |Final |Lia Karatancheva / Diana Marcinkevica |6–3, 2–6, 10–4 |- |Polish Open |WTA 125 |Matigas |Daniela Semenistaja |Kwarterpinals |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |WTA 125 |Matigas |Kimberly Birrell |Kwarterpinals |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |WTA 500 |Matigas |En Shuo Liang |Kwarterpinals |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |- |Dubai |W100 |Matigas |Valentini Grammatikopoulou |Kwarterpinals |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} ==== 2025 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Jana Fett (133) || 5–7, 2–6 |- | Singapore Open || WTA 250 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Simona Waltert (179) || 3–6, 2–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Semipaynal || Jessica Pegula (4) || 6–7, 7–5, 3–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Pangalawang Yugto || Iga Świątek (2) || 6–4, 4–6, 2–6 |- | Italian Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Marta Kostyuk (27) || 0–6, 1–6 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Unang Yugto || Emiliana Arango (85) || 0–6, 6–2, 3–6 |- | Nottingham Open || WTA 250 || Damo || Unang Yugto || Magda Linette (31) || 4–6, 3–6 |- | Eastbourne Open || WTA 250 || Damo || Finals (Pangalawang Puwesto) || Maya Joint || 4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Unang Yugto || Barbora Krejčíková (16) || 6–3, 2–6, 1–6 |- | National Bank Open (Montreal) || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Markéta Vondroušová (63) || 6–3, 1–6, 2–6 |- | US Open || Grand Slam || Matigas || Pangalawang Yugto || Cristina Bucșa (95) || 4–6, 3–6 |- | São Paulo Open || WTA 250 || Matigas || Kwarterpinals || Janice Tjen (130) || 4–6, 1–6 |- | China Open (Wuhan) || WTA 1000 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Moyuka Uchijima (91) || 4–6, 6–3, 2–6 |- | Japan Women's Open (Osaka) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tereza Valentová (78) || 1–6, 2–6 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Claire Liu (305) || 6–2, 4–6, 4–6 |- | Hong Kong Tennis Open || WTA 250 || Matigas || Pangalawang Yugto || Victoria Mboko (21) || 6–3, 3–6, 4–6 |- | Canberra International || WTA 125 || Matigas || Semipaynal || Shuai Wei (134) || 5–7, 2–6 |- | Mumbai Open || WTA 125 || Matigas || Pangalawang Yugto || Mai Hontama (166) || 6–7, 2–6 |- | Oeiras Ladies Open || WTA 125 || Luwad || Pangalawang Yugto || Panna Udvardy (137) || 6–7, 4–6 |- | Birmingham Open || WTA 125 || Damo || Unang Yugto || Linda Fruhvirtová (152) || 5–7, 7–6, 1–6 |- | Ilkley Open || WTA 125 || Damo || Kwarterpinals || Rebecca Marino (107) || 6–1, 0–6, 6–7 |- | Guadalajara 125 Open || WTA 125 || Matigas || Kampeon || Panna Udvardy (134) || 1–6, 7–5, 6–3 |- | Jingshan Tennis Open || WTA 125 || Matigas || Semipaynal || Lulu Sun (146) || 6–3, 4–6, 2–6 |- | Suzhou Open || WTA 125 || Matigas || Kwarterpinals || Viktorija Golubic (70) || 6–2, 2–6, 6–7 |} '''Withdrawals''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Reason |- | Cincinnati Open || WTA 1000 || Matigas || Pinsala sa balikat |- | Monterrey Open || WTA 500 || Matigas || Pinsala sa balikat |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Nadiia Kichenok || Semipaynal || Katarzyna Piter / Janice Tjen || 7–6(4), 3–6, 5–10 |- | Italian Open || WTA 1000 || Luwad || Coco Gauff || Kwarterpinals || Jasmine Paolini / Sara Errani || 5–7, 6–3, 7–10 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Renata Zarazúa || Pangalawang Yugto || Olga Danilović / Anastasia Potapova || 1–6, 3–6 |- | Hong Kong Open || WTA 250 || Matigas || Chan Hao‑ching || Unang Yugto || Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich || 6–3, 1–6, 7–10 |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Eva Lys || Unang Yugto || Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason || 4–6, 2–6 |- | Birmingham Open || WTA 250 || Damo || Rebeka Masarova || Unang Yugto || Storm Hunter / Ellen Perez || 4–6, 4–6 |- | Mumbai Open || WTA 125 || Matigas || Tsao Chia‑yi || Unang Yugto || Amina Anshba / Elena Pridankina || 4–6, 4–6 |- | Oeiras Ladies Open || WTA 125 || Luwad || Katie Volynets || Unang Yugto || Carmen Corley / Olivia Gadecki || 3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Auckland Open || WTA 250 || Matigas || Semipaynal || Wang Xinyu || 7–5, 5–7, 6–4 |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Unang Yugto || Alycia Parks || 6–0, 3–6, 2–6 |- | Philippines Womens Open || WTA 125 || Matigas || Kwarterpinals|| Camila Osorio || 4-6, 4-6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Kwarterpinals || Ekaterina Alexandrova|| 3-6, 3-6 |- | Qatar Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto|| Tereza Valentová|| 6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |WTA 1000 |Matigas |Kwarterpinals |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |WTA 1000 |Matigas |Ikaapat na Yugto |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |WTA 1000 |Matigas |Ikaapat na Yugto |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |WTA 500 |Luwad |Pangalawang Yugto |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |WTA 500 |Luwad | Unang Yugto | Leylah Fernandez | 1-6, 4-6 |- |Madrid Open |WTA 1000 |Luwad |Pangalawang Yugto |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Italian Open |WTA 1000 |Luwad | | | |- |French Open |Grand Slam |Luwad | | | |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Auckland Open || WTA 250 || Matigas || Iva Jovic || Semipaynal || Xu Yifan / Yang Zhaoxuan || 5–7, 3–6 |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Ingrid Martins || Unang Yugto || Shuko Aoyama / Magda Linette || 6–7(3), 6–2, 3–6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Janice Tjen|| Semipaynal|| Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls|| 4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |WTA 1000 |Matigas |Iva Jovic |Unang Yugto |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |WTA 1000 |Luwad |Zeynep Sönmez | | | |- |} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na kawing== [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Alexandra Eala Official WTA Page] [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Alexandra Eala Official ITF Women's World Tennis Page] [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alexandra Eala's Tennis Abstract page] [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alexandra Eala on Fandom] {{BD|2005||Eala, Alexandra}} [[:simple:Alexandra_Eala|Alexandra Eala on Simple Wikipedia (English)]] [[:en:Alexandra_Eala|Alexandra Eala on English Wikipedia (English)]] [[bcl:Alexandra Eala]] ocuk2m0k12h1z0zes62s8gwjdom5ous 2204645 2204635 2026-04-24T18:42:12Z Tabilay 153890 2204645 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=April 2025}} {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image =File:Alex Eala (2024 US Open) 02 (cropped).jpg |caption =Alex Eala sa 2024 US Open |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |birth_date = {{birth date and age|2005|05|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], [[Pilipinas]] |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = March 4, 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-hawak na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br><br>Lluc Bauza (Fitness Coach) |careerprizemoney = US 1,882,099 |singlesrecord = {{tennis record|won=209|lost=127}} |singlestitles = 0 |highestsinglesranking = 29 (March 16, 2026) |currentsinglesranking = No. 44 (April 20, 2026) |AustralianOpenresult = 1R ([[:en:2026 Australian Open – Women's singles qualifying|2026]]) |FrenchOpenresult = 1R ([[:en:2025 French Open – Women's singles|2025]]) |Wimbledonresult = 1R ([[:en:2025 Wimbledon Championships – Women's singles|2025]]) |USOpenresult = 2R ([[:en:2025 US Open – Women's singles|2025]]) |doublesrecord = {{tennis record|won=47|lost=44}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = No. 99 (February 9, 2026) |currentdoublesranking = No. 101 (April 20, 2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R ([[:en:2025 French Open – Women's doubles|2025]]) |WimbledonDoublesresult = 1R ([[:en:2025 Wimbledon Championships – Women's doubles|2025]]) |updated = April 20, 2026 |medaltemplates-expand =no |medaltemplates = {{MedalSport | Women's [[:en:tennis|Tennis]]}} {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{MedalCompetition | [[:en:Asian Games|Asian Games]]}} {{MedalBronze | [[:en:Tennis at the 2022 Asian Games|2022 Hangzhou]] | [[:en:Tennis at the 2022 Asian Games – Women's singles|Singles]] }} {{MedalBronze|2022 Hangzhou|[[:en:Tennis at the 2022 Asian Games – Mixed doubles|Mixed doubles]]}} {{MedalCompetition | [[:en:Southeast Asian Games|Southeast Asian Games]]}} {{MedalGold | [[:en:2025 Southeast Asian Games|2025 Thailand]] | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Singles]] }} {{MedalBronze | [[:en:2021 Southeast Asian Games|2021 Vietnam]] | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Singles]] }} {{MedalBronze | 2021 Vietnam | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Mixed doubles]] }} {{MedalBronze | 2021 Vietnam | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Team]] }} {{MedalBronze | [[:en:2025 SEA Games|2025 Thailand]] | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Team]] }} {{MedalBronze | 2025 Thailand | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Mixed doubles]] }} |AustralianOpenDoublesresult=1R ([[:en:2026 Australian Open – Women's doubles|2026]])}} Si '''Alexandra Eala''' (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Quezon City]]) ay Pilipinong manlalaro ng [[tenis]]. Siya ang pinakamataas na ranggong Pilipino, umabot sa pandaigdigang bilang na 29 noong Marso 16, 2026.<ref name=":11">{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=March 16, 2026 |title=Alex Eala rises to career-high World No. 29 |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/16/eala-rises-to-career-high-world-no-29-in-latest-wta-rankings-1032}}</ref> Nagwagi siya ng junior Grand Slam titles: doubles sa 2020 Australian Open at 2021French Open, at singles sa 2022 US Open.<ref name=":1">{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=September 10, 2022 |title=Eala captures US Open girls' singles crown |url=https://www.rappler.com/sports/final-results-alex-eala-lucie-havlickova-us-open-september-10-2022/}}</ref> Mayroon siyang 5 ITF singles at 3 ITF doubles titles, at noong 2025 umabot sa Semifinal ng Miami Open, final ng Eastbourne Open, at nagwagi sa WTA 125 Guadalajara Open.<ref name=":62">{{Cite web |title=ITF: Alexanda Eala Singles Titles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/d/titles/ |access-date=2025-12-03 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":72">{{Cite web |title=ITF: Alexanda Eala Doubles Titles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/titles/ |access-date=December 3, 2025 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":63">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala Singles Matches |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches#main-content |access-date=2026-03-26 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> Simula noong 2023, lumahok si Eala sa mga Grand Slam tournaments bilang propesyonal, kung saan nakapasok siya sa main draw mula 2025 French Open hanggang 2026 Australian Open at umabot sa ikalawang round ng 2025 US Open sa singles.<ref name=":63" /> Sa doubles naman, nakapaglaro siya noong 2025 at 2026, na ang pinakamataas na resulta ay ang ikalawang round ng 2025 French Open.<ref name=":6" /> Si Eala ay nagwagi ng mga pilak na medalya sa 2021 SEA Games at 2022Asian Games, at pinangunahan ang koponan sa promosyon sa Group I noong 2024. Noong 2025 SEA Games, nakamit niya ang gintong medalya sa women’s singles at dalawang tansong medalya sa mixed doubles at team events.<ref name=":7" /><ref name=":8" /><ref name=":12" /><ref name=":13" /> == Maagang Buhay == Si '''Alexandra Maniego Eala''' ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang business executive,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 March 2026}}</ref> at [[:en:Rizza_Maniego-Eala|Rosemarie Maniego-Eala]], dating [[Globe Telecom]] CFO hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[:en:1985_SEA_Games|1985 SEA Games]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina [[:en:Noli_Eala|Noli Eala]], dating chairperson ng [[:en:Philippine_Sports_Commission|Philippine Sports Commission]] at commissioner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=August 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=March 28, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=August 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=November 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]}}</ref> at ang fashion designer na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=April 23, 2026}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tennis para sa [[:en:Penn_State_Nittany_Lions|Penn State Nittany Lions]] mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=May 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=March 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal}}</ref> Nagsimula si Eala sa tennis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=[[Gulf News]] |date=August 28, 2025}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang coach.<ref>{{Cite web |date=November 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=August 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at [[:en:Colegio_San_Agustin_–_Makati|Colegio San Agustin]] sa [[Makati]], bago lumipat sa [[:en:Rafa_Nadal_Academy|Rafa Nadal Academy]] sa [[:en:Manacor|Manacor]], Espanya, kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=October 22, 2022}}</ref><ref>{{Cite web |date=December 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]}}</ref> == Personal na buhay == Ang paboritong pagkain ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=February 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala’s Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=February 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref> Mas gusto niyang inumin ang [[matcha|tsa na matcha]] kaysa sa [[kape]].<ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |access-date=31 March 2026}}</ref> Bihasa siya sa pakikipag-usap gamit ang iba’t ibang wika: [[Wikang Kastila|kastila]], [[Wikang Ingles|ingles]], at [[tagalog]].<ref>{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |website=The Athletic |publisher=The New York Times |access-date=25 March 2026}}</ref> Ang paborito niyang [[:en:Grand_Slam|pangunahing paligsahan sa larong tenis]] ay ang [[:en:Wimbledon_Championships|Paligsahan ng Wimbledon]], at tinuturing niya itong pinakamagandang lugar sa tenis.<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=July 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=July 3, 2025 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=December 24, 2025 |title=Vogue Rapid-Fire interview with Alex Eala |url=https://www.instagram.com/reels/DSoxP5lk1bS/ |access-date=December 24, 2025 |website=Instagram |language=en}}</ref> Idolo niya ang [[:en:champion|kampon]] sa tenis na si [[:en:Maria_Sharapova|Maria Sharapova]], at nakapagsanay diya kasama si [[:en:Rafael_Nadal|Rafael Nadal]].<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=July 19, 2025 |title=Sharapova’s influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=February 23, 2026 |website=[[Manila Standard]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=November 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=February 23, 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=August 27, 2025 |title=Before the big crowds, Alex Eala always had bro Miko by her side |url=https://www.spin.ph/tennis/get-to-know-alex-eala-older-brother-and-avid-supporter-miko-a6035-20250827 |access-date=February 23, 2026 |website=Spin.ph |language=en}}</ref> Ang pag-angat ni Eala sa WTA Tour matapos ang [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|2025 Miami Open]] ay nagbigay sa kanya ng malaking impluwensiya sa Pilipinas, inihahambing sa pag-usbong ni [[Manny Pacquiao]].<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 March 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times}}</ref> Ayon kay [[:en:Dyan_Castillejo|Dyan Castillejo]], tinatrato na siya ng kanyang mga tagahanga na "parang kampeon ng isang Grand Slam" .<ref name="mo"/> Ang kanyang tagumpay ay muling nagpasigla ng interes sa tennis sa Pilipinas at sa [[Overseas Filipinos|mga Pilipinong nakatira sa ibang bansa]], kahit may hamon sa oras sa panonood.<ref name="mo"/><ref>{{cite web |title=Nearly a Century on Court: Filipino Trailblazers Who Took on Tennis’ Biggest Stage |url=https://asianjournal.com/entertainment/sports/a-century-on-court-filipino-trailblazers-who-took-on-tennis-biggest-stage/#:~:text=Dyan%20Castillejo%20%E2%80%93%20Former%20Fed%20Cup,and%20contemporary%20of%20Felicisimo%20Ampon. |website=Asian Journal |publisher=Asian Journal News |access-date=27 March 2026}}</ref><ref>{{Cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=April 19, 2025 |title=The rich history of Philippine tennis, decades before Alex Eala |url=https://www.rappler.com/sports/rich-history-philippine-tennis-decades-before-alex-eala/ |access-date=March 28, 2026 |website=Rappler |language=en}}</ref> == Karera == === Juniors === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ Singles ! Tournament !! 2019 !! 2020 !! 2021 !! 2022 |- | Australian Open || R2 || R3 || A || A |- | French Open || A || SF || A || A |- | Wimbledon || A || A || R2 || A |- | US Open || A || A || A || W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ Doubles ! Tournament !! 2019 !! 2020 !! 2021 !! 2022 |- | Australian Open || A || W || A || A |- | French Open || A || A || W || A |- | Wimbledon || A || A || R2 || A |- | US Open || A || A || SF || – |} Sa edad na 12, nagwagi si Eala sa 2018 [[:en:Les_Petit_As|Les Petits As]] sa Pransya,<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/cookies/?returnurl=%2Fnews%2F117748%2FLilov-Eala-win-at-Les-Petits-As |access-date=November 14, 2024 |website=Tennis Europe}}</ref> at nakuha ang kanyang unang under‑18 singles at doubles titles sa ITF Trofeo David Ferrer sa Alicante, Spain.<ref>{{Cite web |last=Payo |first=Jasmine |date=April 25, 2025 |title=Building blocks to success: Rundown of Alex Eala’s best tennis campaigns |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-best-tennis-campaigns/ |access-date=November 14, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Noong 2019, napanalunan ni Eala ang [[:en:Orange_Bowl_(tennis)|Orange Bowl]] girls’ doubles title kasama si [[:en:Evialina_Laskevich|Laskevich]].<ref>{{Cite news |last=Reyes |first=Kate |date=December 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |language=en |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217 |access-date=January 12, 2026}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa [[:en:2020_Australian_Open_–_Girls'_doubles|Australian Open]] girls’ doubles kasama si [[:en:Priska_Madelyn_Nugroho|Nugroho]].<ref>{{Cite web |date=2020-01-31 |title=Eala, Nugroho capture Australian Open girls' doubles title |url=https://www.espn.com/story/_/id/28604688/eala-nugroho-capture-australian-open-girls-doubles-title |access-date=2025-10-08 |website=ESPN.com |language=en}}</ref> Sa 2021 [[:en:2021_French_Open_–_Girls'_doubles|French Open]], nakuha niya ang ikalawang junior Grand Slam doubles title kasama si [[:en:Oksana_Selekhmeteva|Selekhmeteva]].<ref>{{Cite news |last=Go |first=Beatrice |date=April 5, 2023 |title=Alex Eala clinches juniors world No. 2 after French Open romp |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-ranking-itf-world-juniors-2020/ |access-date=November 16, 2025}}</ref> Noong Hulyo 2021, nagwagi siya ng isahan at dalawahan (kasama si Madison Sieg) sa [[:en:Trofeo_Bonfiglio|Trofeo Bonfiglio]] sa Milan.<ref>{{Cite news |last=Mina |first=Rosy |date=July 17, 2021 |title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors |work=ABS CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior Grand Slam singles title sa [[:en:2022_US_Open_–_Girls'_singles|US Open]].<ref>{{Cite web |last=Levinsohn |first=Dan |date=September 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title at the 2022 US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html |access-date=November 14, 2025 |website=US Open}}</ref> === Prupesyonal na karera === ==== 2020 ==== '''Isahan''' Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]] sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto sa W25 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Las Palmas]], W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Castellón]], at W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|Monastir]]. Natapos naman siya sa unang yugto sa W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Las Palmas]] at W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|Melilla]]. ==== 2021 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2021_WTA_Tour|WTA Tour]], unang sumabak si Eala sa [[:en:2021_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami Open]] ngunit hindi siya nakalusot sa qualifying. Gayunpaman, sa [[:en:2021_Winners_Open_–_Singles|Cluj-Napoca 250]], nakapasok siya sa pangunahing draw at umabot hanggang sa pangalawang yugto bago natalo kay [[:en:Mayar_Sherif|Sherif]].<ref name=":5">{{Cite web |title=Tennis Abstract: Alexandra Eala |url=https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 |access-date=December 3, 2025 |website=www.tennisabstract.com}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=ITF: Alex Eala Singles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/activity/ |access-date=December 3, 2025 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala |access-date=February 2, 2026 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> '''Dalawahan''' Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang paligsahan ng [[:en:2021_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]] sa dalawahan. Sa W25 Madrid, kasama si [[:en:Victoria_Jiménez_Kasintseva|Kasintseva]], nakarating sila sa quarterfinals. Samantala, sa W25 Platja d’Aro, nakipag‑pares siya kay [[:en:Oksana_Selekhmeteva|Selekhmeteva]] at umabot sila hanggang sa finals.<ref name=":6">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala Doubles Matches |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches?type=D#main-content |access-date=2026-03-26 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> ==== 2022 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2022_WTA_Tour|WTA Tour]], tampok ang kaniyang pagsabak sa [[:en:2022_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]] at [[:en:2022_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]], subalit natalo siya sa unang yugto at sa qualifying na yugto.<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2022_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa semifinals ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Nakapasok siya sa quarterfinals ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> '''Dalawahan''' Sa WTA Tour, nakapaglaro siya sa [[:en:2022_Miami_Open_–_Women's_doubles|Miami 1000]] at sa qualifying ng [[:en:2022_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_doubles|Madrid 1000]].<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times}}</ref> Sa ITF circuit, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang semifinals sa W25 Palma del Río kasama si [[:en:Marina_Bassols_Ribera|Ribera]]. Nakarating din siya sa quarterfinals ng pitong torneo at dalawang torneo na nabigo sa maagang yugto.<ref name=":6" /> ==== 2023 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2023_WTA_Tour|WTA Tour]], lumahok siya sa qualifying ugtong [[:en:2023_Australian_Open_–_Women's_singles_qualifying|Australian Open]] ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng [[:en:2023_Thailand_Open_–_Singles|Thailand 250]], [[:en:2023_Japan_Women's_Open_–_Singles|Osaka 250]], [[:en:2023_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]], at [[:en:2023_Jasmin_Open_–_Singles|Monastir 250]]. Lumaban din siya bilang wildcard sa [[:en:2023_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]] at [[:en:2023_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(April–June)|W15 Yecla]] at kasunod sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|W25 Roehampton]].<ref>{{Cite news |last=Mina |first=Rosy |date=June 4, 2023 |title=Alex Eala claims third ITF crown at W25 Yecla in Spain |url=https://www.abs-cbn.com/sports/06/04/23/tennis-alex-eala-claims-third-itf-crown-at-w25-yecla |access-date=November 7, 2025 |work=ABS CBN News}}</ref><ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=August 13, 2023 |title=Alex Eala wins fourth ITF title, rules W25 Roehampton |url=https://sports.inquirer.net/523461/alex-eala-wins-fourth-itf-title-rules-w25-roehampton |access-date=November 7, 2025 |website=Inquirer.net |language=en-US}}</ref> Nakarating siya sa finals ng [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|W25 Aldershot]] at [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|W40 Petange]]; sa semifinals ng [[:en:2023_Open_Araba_en_Femenino_–_Singles|W100 Vitoria-Gasteiz]] at [[:en:2023_Engie_Open_Nantes_Atlantique_–_Singles|W60 Nantes]]; at sa quarterfinals ng [[:en:2023_Women's_TEC_Cup_–_Singles|W60 Barcelona]] at [[:en:2023_Ando_Securities_Open_–_Singles|W100 Tokyo]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Nagtapos siya sa ika-191 na puwesto sa pagtatapos ng taon.<ref>{{Cite news |last=Satumbaga-Villar |first=Kristel |date=September 20, 2023 |title=Eala improves to career-high No. 191 in WTA rankings |url=https://mb.com.ph/2023/9/20/eala-improves-to-career-high-no-191-in-wta-rankings |access-date=November 7, 2025 |website=Manila Bulletin}}</ref> '''Dalawahan''' Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan. Umabot siya sa apat na semifinals (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange), nakapasok sa apat na quarterfinals (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow), at ilang beses na nakarating sa nangyugto kabilang ang [[:en:2023_Jasmin_Open_–_Doubles|Monastir 250]]. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na korte maliban sa W60 Chiasso, isang palaro na ginanap sa luwad .<ref name=":6" /> ==== 2024 ==== '''Isahan''' Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa qualifiers ng apat na Grand Slam ([[:en:2024_Australian_Open_–_Women's_singles_qualifying|Australian Open]], [[:en:2024_French_Open_–_Women's_singles_qualifying|French Open]], [[:en:2024_Wimbledon_Championships_–_Women's_singles_qualifying|Wimbledon]], [[:en:2024_US_Open_–_Women's_singles_qualifying|US Open]]). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang quarterfinal sa [[:en:2024_Veneto_Open_–_Singles|Veneto 125]] laban kay [[:en:Sara_Errani|Errani]].<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2024_WTA_Tour|WTA Tour]], umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2024_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]], ngunit natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]] at [[:en:2024_Wuhan_Open_–_Singles|Wuhan 1000]]. abigo siya sa unang yugto ng [[:en:2024_Guadalajara_Open_Akron_–_Singles|Guadalajara 500]], [[:en:2024_Abu_Dhabi_Open_–_Singles|Abu Dhabi 500]], at sa qualifiers ng [[:en:2024_Ningbo_Open_–_Singles|Ningbo 500]]. Hindi siya nakalusot sa qualifiers ng [[:en:2024_Nottingham_Open_–_Women's_singles|Nottingham 250]], at natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]] at [[:en:2024_Jiangxi_Open_–_Singles|Jiangxi 250]]. bukod sa semifinals sa [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Canberra 125]], umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Oeiras 125]] at [[:en:2024_Guadalajara_125_Open_–_Singles|Guadalajara 125]], ngunit natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Makarska_International_Championships_–_Singles|Makarska 125]] at [[:en:2024_Polish_Open_–_Singles|Warsaw 125]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 [[:en:2024_Open_Araba_en_Femenino_–_Singles|Vitoria-Gasteiz]], tinalo si [[:en:Victoria_Jiménez_Kasintseva|Kasintseva]] sa final. Umabot din siya sa semifinals ng W100 [https://en.wikipedia.org/wiki/2024_Al_Habtoor_Tennis_Challenge_%E2%80%93_Singles Dubai] at W50 [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|Indore]], at sa quarterfinals ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> '''Dalawahan''' Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan. Sa WTA, ang pinakamalalim niyang resulta ay ang semifinals sa [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_doubles|Canberra 125]] kasama si [[:en:Laura_Pigossi|Pigossi]]. Nagkaroon din siya ng limang quarterfinal finishes: sa [[:en:2024_Ningbo_Open|Ningbo 500]] kasama si [[:en:Liang_En-shuo|Liang]], sa [[:en:2024_Polish_Open_–_Doubles|Warsaw 125]] kasama si [[:en:Darja_Semeņistaja|Semenistaja]], sa [[:en:2024_Guadalajara_125_Open_–_Doubles|Guadalajara 125]] kasama si [[:en:Kimberly_Birrell|Birrell]], sa [[:en:2024_Al_Habtoor_Tennis_Challenge_–_Doubles|W100 Dubai]] kasama si [[:en:Valentini_Grammatikopoulou|Grammatikopoulou]], at sa [[:en:2024_Porto_Women's_Indoor_ITF_3_–_Doubles|W75 Porto 3]] kasama si [[:en:Alicia_Barnett|Barnett]]. Bukod dito, nagtalo siya sa unang yugto sa [[:en:2024_Oeiras_Ladies_Open_–_Doubles|Oeiras 125]] (kasama si [[:en:Taylah_Preston|Preston]]).<ref name=":72" /><ref name=":0" /> Sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|W50 Pune]] kasama si [[:en:Darja_Semeņistaja|Semenistaja]], sinundan ng magkasunod na panalo kasama si [[:en:Estelle_Cascino|Cascino]] sa [[:en:2024_Open_de_Seine-et-Marne_–_Doubles|W75 Croissy-Beaubourg]] at [[:en:2024_Open_Araba_en_Femenino_–_Doubles|W100 Vitoria-Gasteiz]]—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa semifinals ng [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|W75 Trnava]] kasama si [[:en:Zeynep_Sönmez|Sönmez]].<ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 27, 2024 |title=Alex Eala cops W50 Pune doubles title with Latvian partner |language=en |website=INQUIRER.net |url=https://sports.inquirer.net/549446/alex-eala-cops-w50-pune-doubles-title-with-latvian-partner |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=March 31, 2024 |title=Eala, partner rule W75 Croissy-Beaubourg doubles tilt |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2024/03/31/2344255/eala-partner-rule-w75-croissy-beaubourg-doubles-tilt |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=July 21, 2024 |title=Alex Eala wins singles and doubles titles at W100 Vitoria-Gasteiz |language=en |website=INQUIRER.net |url=https://sports.inquirer.net/575666/alex-eala-also-wins-singles-title-at-w100-vitoria-gasteiz |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref name=":6" /> ==== 2025 ==== '''Isahan''' Noong 2025, umakyat si Eala mula No. 147 tungo sa career-high No. 50 matapos lumahok sa 27 torneo.<ref name=":4" /> Ang pinakamalaking tagumpay ay dumating sa [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]], kung saan tinalo ang world No. 2 [[:en:Iga_Świątek|Świątek]] sa quarterfinals bago matalo kay [[:en:Jessica_Pegula|Pegula]] sa semifinals. Sa damo, nakarating sa unang WTA final sa [[:en:2025_Eastbourne_Open_–_Women's_singles|Eastbourne 250]], ngunit natalo kay [[:en:Maya_Joint|Joint]]. Sa [[:en:2025_US_Open_–_Women's_singles|US Open]], nakamit ang unang panalo sa main draw at umabot sa ikalawang ugtolaban kay [[:en:Cristina_Bucșa|Bucșa]]. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa [[:en:2025_Guadalajara_125_Open_–_Singles|Guadalajara 125]], tinalo si [[:en:Panna_Udvardy|Udvardy]] sa final.<ref name=":4" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: quarterfinals sa [[:en:2025_SP_Open_–_Singles|São Paulo 250]] laban kay [[:en:Janice_Tjen|Tjen]], semifinal sa [[:en:2025_Jingshan_Tennis_Open_–_Women's_singles|Jingshan 125]] laban kay [[:en:Lulu_Sun|Sun]] at sa [[:en:2025_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Canberra 125]] laban kay [[:en:Wei_Sijia|Sijia]], at quarterfinals sa [[:en:2025_Ilkley_Open_–_Women's_singles|Ilkley 125]] laban kay [[:en:Rebecca_Marino|Marino]] at sa [[:en:2025_Suzhou_WTA_125_–_Singles|Suzhou 125]] laban kay [[:en:Viktorija_Golubic|Golubic]]. Umabot sa pangalawang yugto sa [[:en:2025_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]] laban kay Świątek, at sa [[:en:2025_Hong_Kong_Tennis_Open_–_Singles|Hong Kong 250]] laban kay [[:en:Victoria_Mboko|Mboko]]. Sa iba pang palihsahan nakarating sa pangalawang yugto ng [[:en:2025_Mumbai_Open_–_Singles|Mumbai 125]] laban kay [[:en:Mai_Hontama|Hontama]] at sa [[:en:2025_Oeiras_Ladies_Open_–_Singles|Oeiras 125]] laban kay Udvardy.<ref name=":4" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo sa unang ugtong [[:en:2025_French_Open_–_Women's_singles|French Open]] kay [[:en:Emiliana_Arango|Arango]], ng [[:en:2025_Wimbledon_Championships_–_Women's_singles|Wimbledon]] kay [[:en:Barbora_Krejčíková|Krejčíková]], at ng [[:en:2025_Australian_Open_–_Women's_singles|Australian Open]] sa qualifying kay [[:en:Jana_Fett|Fett]]. Natalo siya sa unang yugtong [[:en:2025_Italian_Open_–_Women's_singles|Rome 1000]] kay [[:en:Marta_Kostyuk|Kostyuk]], ng [[:en:2025_Canadian_Open_–_Women's_singles|Montreal 1000]] kay [[:en:Markéta_Vondroušová|Vondroušová]], at sa qualifying ng [[:en:2025_Wuhan_Open_–_Singles|Wuhan 1000]] kay [[:en:Moyuka_Uchijima|Uchijima]]. Natalo siys sa unang yugto ng [[:en:2025_Nottingham_Open_–_Women's_singles|Nottingham 250]] kay [[:en:Magda_Linette|Linette]], ng [[:en:2025_Singapore_Tennis_Open_–_Singles|Singapore 250]] kay [[:en:Simona_Waltert|Waltert]], ng [[:en:2025_Japan_Women's_Open_–_Singles|Osaka 250]] kay [[:en:Tereza_Valentová|Valentová]], ng [[:en:2025_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]] kay [[:en:Claire_Liu|Liu]], at sa [[:en:2025_Birmingham_Open_–_Women's_singles|Birmingham 250]] kay [[:en:Linda_Fruhvirtová|Fruhvirtová]].<ref name=":4" /> Sa [[:en:2025_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]], tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 [[:en:2025_Bengaluru_Open_–_Singles|Bengaluru]] laban kay [[:en:Dalila_Jakupović|Jakupović]], W75 Trnava 1 laban kay [[:en:Céline_Naef|Naef]], at W75 Trnava 2 laban kay [[:en:Valentina_Ryser|Ryser]].<ref name=":2" /> '''Dalawahan''' Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name=":6" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa [[:en:2025_Guangzhou_Open_–_Doubles|Guangzhou 250]], kung saan umabot siya sa semifinals kasama si [[:en:Nadiia_Kichenok|Kichenok]]. Nakarating din siya sa quarterfinals ng [[:en:2025_Italian_Open_–_Women's_doubles|Italian 1000]] kapareha si [[:en:_Coco_Gauff|Coco Gauff]].<ref name=":6" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2025_French_Open_–_Women's_doubles|French Open]] kasama si [[:en:Renata_Zarazúa|Zarazúa]], at natalo sa unang yugto ng [[:en:2025_Wimbledon_Championships_–_Women's_doubles|Wimbledon]] kasama si [[:en:Eva_Lys|Lys]].<ref name=":6" /> Lumahok din siya sa [[:en:2025_Birmingham_Open_–_Women's_doubles|Birmingham 250]] kasama si [[:en:Rebeka_Masarova|Masarova]] at sa [[:en:2025_Hong_Kong_Tennis_Open_–_Doubles|Hong Kong 250]] kasama si [[:en:Chan_Hao-ching|Hao-ching]], kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name=":6" /> Sa mga challengers, nakapaglaro siya sa [[:en:2025_Mumbai_Open_–_Doubles|Mumbai 125]] kasama si [[:en:_Tsao_Chia-yi|Chia-yi]] at sa [[:en:2025_Oeiras_Ladies_Open_–_Doubles|Oeiras 125]] kasama si [[:en:Katie_Volynets|Volynets]], na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name=":6" /> ==== 2026 ==== '''Isahan''' Sinimulan ni Eala ang kanyang [[:en:2026_WTA_Tour|2026 season]] nang may matibay na simula sa ''[[:en:2026_ASB_Classic_–_Women's_singles|Auckland 250]]'', kung saan umabot siya sa semifinals bago natalo kay [[:en:Wang_Xinyu|Wang]].<ref>{{cite news |last=Satumbaga-Villar|first=Krystel|date=January 10, 2026|title=Alex Eala succumbs to Chinese rival in Auckland semis|url=https://mb.com.ph/2026/01/10/alex-eala-succumbs-to-chinese-rival-in-auckland-semis|work=The Manila Bulletin|access-date=January 10, 2026}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Australian_Open_–_Women's_singles|Australian Open]]'', nabigo siya sa unang round ng singles.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks}}</ref> Lumaban siya sa ''[[:en:2026_Philippine_Women's_Open_–_Singles|Philippines 125]]'' bilang wildcard at nakapasok sa quarterfinals bago matalo kay [[:en:Camila_Osorio|Osorio]].<ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 29, 2026 |title=Alex Eala exits WTA Philippine Open, bows to Camila Osorio |url=https://sports.inquirer.net/660715/alex-eala-exits-wta-philippine-open-bows-to-camila-osorio |work=Philippine Daily Inquirer |access-date=January 29, 2026}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Abu_Dhabi_Open|Abu Dhabi 1000]]'', umabot siya sa quarterfinals ngunit natalo kay [[:en:Ekaterina_Alexandrova|Alexandrova]].<ref>{{Cite news |last=Gasgonia |first=Dennis |date=February 5, 2026 |title=Natalo si Alex Eala sa quarterfinals ng Abu Dhabi laban kay Alexandrova ng Russia |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2026/2/5/alex-eala-bows-out-of-abu-dhabi-quarterfinals-in-loss-to-russia-s-alexandrova-2244 |work=ABS-CBN News}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Qatar_TotalEnergies_Open_–_Singles|Qatar 1000]]'', nabigo siya sa unang yugto.<ref>{{Cite news |last=Reyes |first=Kate |date=February 9, 2026 |title=Alex Eala exits Qatar Open after falling to Tereza Valentova |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-exits-qatar-open-after-falling-to-tereza-valentova-a5019-20260209 |access-date=February 9, 2026}}</ref> Nakapasok siya sa quarterfinals ng ''[[:en:2026_Dubai_Tennis_Championships_–_Women's_singles|Dubai 1000]]'' bago natalo kay [[:en:Coco_Gauff|Gauff]].<ref>{{Cite news |last=Ballesteros |first=Jan |date=February 19, 2026 |title=Alex Eala succumbs to world No. 4 Coco Gauff in Dubai quarterfinals |website=onesports.ph |url=https://onesports.ph/more-sports/article/41325/alex-eala-succumbs-to-world-no-4-coco-gauff-in-dubai-quarterfinals-1 |access-date=February 19, 2026}}</ref> Sa tinaguriang ''Sunshine Double'' na ''[[:en:2026_BNP_Paribas_Open|Indian Wells 1000]]'' at ''[[:en:2026_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]]'', umabot siya sa ika-apat na round sa parehong torneo bago natalo kina [[:en:Linda_Noskova|Noskova]] at [[:en:Karolína_Muchová|Muchová]].<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=March 11, 2026 |title=Alex Eala bows out of Indian Wells with loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/11/tennis-alex-eala-bows-out-of-indian-wells-with-loss-to-linda-noskov-1231 |access-date=March 11, 2026 |work=ABS-CBN News}}</ref><ref>{{Cite news |date=Marso 24, 2026 |title=Alex Eala natanggal sa Miami Open matapos matalo kay Karolína Muchová |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/24/alex-eala-bows-out-of-miami-open-0012 |access-date=Marso 24, 2026}}</ref> Sa mga korteng luwad ng Europa, nakarating si Eala sa ikalawang yugto ng [[:en:2025_Upper_Austria_Ladies_Linz_–_Singles|Linz 500]] kung saan siya ay tinalo ni Ostapenko.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=2026-04-08 |title=Eala nabigo matapos manguna ng 5-1 sa ikalawang set kontra Ostapenko, lumabas sa Linz Open |url=https://www.philstar.com/sports/2026/04/08/2519713/eala-squanders-5-1-second-set-lead-vs-ostapenko-exits-linz-open |access-date=2026-04-08 |website=Philstar.com}}</ref> Sa unang yugto ng [[:en:2026_Porsche_Tennis_Grand_Prix_–_Singles|Stuttgart 500]], siya ay pinatalsik ni [[:en:Leylah_Fernandez|Fernandez]].<ref>{{Cite news |date=2026-04-15 |title=Alex Eala natanggal sa Stuttgart Open matapos matalo kay Leylah Fernandez |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/15/alex-eala-stuttgart-open-0040 |access-date=2026-04-15 |work=ABS-CBN News}}</ref> Samantala, sa ikalawang yugto ng [[:en:2026_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]], siya ay natalo kay [[:en:Elise_Mertens|Mertens]].<ref>{{Cite news |last= |first= |date=April 24, 2026 |title=Nagpatuloy ang hirap ni Alex Eala sa clay matapos ang pagkatalo sa Round of 64 laban kay Elise Mertens sa Madrid Open |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/985231/alex-eala-s-clay-struggles-continue-after-round-of-64-loss-to-elise-mertens-in-madrid-open/story/ |access-date=April 24, 2026 |website=GMA News Online |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=April 24, 2026 |title=Alex Eala suffers second round defeat to Elise Mertens at Mutua Madrid Open |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/48579925/alex-eala-suffers-second-round-defeat-elise-mertens-mutua-madrid-open |access-date=April 24, 2026 |website=ESPN.com |language=en}}</ref> ''' Dalawahan''' Sa ''[[:en:2026_ASB_Classic_–_Women's_doubles|Auckland 250]]'', nakipagtambal si Eala kay [[:en:Iva_Jovic|Jović]] at umabot sila sa semifinals bago natalo kina [[:en:Xu_Yifan|Xu]] at [[:en:Yang_Zhaoxuan|Yang]].<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=January 9, 2026|access-date=January 9, 2026|work=ABS-CBN News}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Australian_Open_–_Women's_doubles|Australian Open]]'', nakipares siya kay [[:en:Ingrid_Martins|Martins]], ngunit hindi sila nakalusot sa unang round matapos matalo sa kanilang pambungad na laban.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=January 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=January 20, 2026 |work=ABS-CBN News}}</ref> Samantala, sa ''[[:en:2026_Abu_Dhabi_Open_–_Doubles|Abu Dhabi 1000]]'', nakipagtambal siya kay [[:en:Janice_Tjen|Tjen]] at nakaabot sila sa semifinal, ngunit natalo sa duo nina [[:en:Tereza_Mihalíková|Mihalíková]] at [[:en:Olivia_Nicholls|Nicholls]].<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=February 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=February 6, 2026}}</ref> == Estilo ng Paglalaro == Si Eala ay isang agresibong baseliner, gamit ang kanyang forehand upang kontrolin ang mga rally at ang kanyang matatag na two‑handed backhand upang pamahalaan ang mga palitan.<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=March 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |website=Tennis.com |language=en|access-date=January 24, 2026}}</ref> Ang kanyang kaliwang kamay na topspin ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim, habang ang kanyang return game ay isang lakas dahil sa mahusay na pagbabasa ng galaw. Ang kanyang serve ang nananatiling pangunahing kahinaan, madalas kulang sa bilis at pagbabago, bagaman mahusay siya sa hard courts.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=January 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |website=ESPN |language=en|access-date=January 24, 2026}}</ref> Binibigyang-diin ng mga analyst ang pagpapabuti ng kanyang serve, pagdaragdag ng taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng pisikal na lakas bilang susi sa karagdagang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=February 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=February 6, 2026 |website=Sports News Philippines |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang ilang mahahalagang tagumpay, kabilang ang pagiging unang Pilipino na umabot sa WTA 1000 Semifinals at tinalo ang tatlong major champions sa [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|2025 Miami Open]]<ref name=":Gulf">{{Cite web |title=What Alexandra Eala Needs to Win Titles and Beat Top Players |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/what-alexandra-eala-needs-to-win-titles-and-beat-top-players-1.500440043 |access-date=March 11, 2026 |website=Gulf News}}</ref> Itinatampok ng mga dating propesyonal na sina [[:en:Greg_Rusedski|Greg Rusedski]], [[:en:Andrea_Petkovic|Andrea Petkovic]], at [[:en:Martina_Navratilova|Martina Navratilova]] ang pangangailangan ng mas malakas na serve, mas maaasahang laro, at mas maraming pagkakaiba-iba, kasabay ng mas mahusay na kondisyon ng katawan.<ref>{{Cite web |date=March 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=March 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> Sa kanyang matibay na baseline game, katatagan, at suporta ng mga tagahanga, kinokonklusyon ng mga analyst na mayroon siyang pundasyon upang makipagtagisan para sa malalaking titulo, ngunit ang kanyang pangmatagalang tagumpay ay nakasalalay sa pagbabagong-anyo ng kanyang serve bilang isang sandata.<ref name=":Gulf" /> == Pagganap Laban sa Nangungunang Manlalaro == === Paghahambing ng Performance ni Eala sa mga Laban === {| class="wikitable sortable" ! Antas ! Rekord ! Panalo % ! DR (avg) ! Ace % ! DF % ! 1st Serve In ! 1st Serve Won % ! 2nd Serve Won % ! RPW (Return Points Won) |- | vs Top 10 | 4–3 | 57% | 0.61–1.46 | 0–3% | 0–5% | 57–72% | 30–73% | 41–52% | ~48 |- | vs Top 20 | 6–7 | 46% | 0.36–1.32 | 0–3% | 1–6% | 52–69% | 36–73% | 42–52% | ~44 |- | vs Top 50 | 12–20 | 38% | 0.30–1.48 | 0–4% | 1–7% | 51–74% | 45–72% | 30–63% | ~43 |- | vs Top 100 | 28–38 | 42% | 0.36–1.37 | 0–3% | 1–7% | 54–72% | 50–71% | 39–57% | ~44.5 |- | Kabuuang Karera | 204–125 | 62% | ~1.00 | 0.0% | 0.4% | 59.9% | – | – | 46.3 |} Ang rekord ni '''Eala''' ay nagpapakita ng malinaw na mga pattern laban sa iba’t ibang antas ng kalaban. Laban sa '''Top 10 players''' hawak niya ang 4–3 rekord (57% win rate). Ang kanyang '''dominance ratio (DR)'''—sukatan ng puntos na napanalo kumpara sa nawala—ay mula 0.61 sa pagkatalo hanggang 1.46 sa panalo laban kay Coco Gauff. Ang kanyang unang serve ay nasa pagitan ng 57–72%, na may 30–73% puntos na napanalo, habang ang ikalawang serve ay nasa 41–52%. Mababa ang '''Ace %''' (0–3%), tanda ng pag-asa sa rallies kaysa free points, habang tumataas ang '''double faults''' (hanggang 5%). Laban sa '''Top 20 opponents''' siya ay 6–7 (46%), na may DR mula 0.36 hanggang 1.32. Nanatiling matatag ang unang serve (52–69%), ngunit pabagu-bago ang puntos na napanalo. Laban sa '''Top 50''' bumaba ang rekord sa 12–20 (38%), na may DR mula 0.30 hanggang 1.48. Tumataas ang double faults (1–7%), at ang ikalawang serve ay maaaring bumaba hanggang 30%. Laban sa '''Top 100''' siya ay 28–38 (42%), na may DR mula 0.36 hanggang 1.37. Nanatiling katulad ang serve stats, ngunit may volatility. Sa kabuuan ng kanyang '''karera''' (204–125, 62% win rate), ang average DR ay halos 1.00, tanda ng balanseng puntos na napanalo at nawala. Ang '''return points won (RPW)''' ay nasa ~46, na nagpapakita ng kakayahang mag-pressure sa kalaban kahit hindi matibay ang kanyang serve. Mababa ang Ace %, tanda ng pag-asa sa rallies, habang kontrolado ang double faults (mas mababa sa 1%). Ipinapakita ng mga datos na kaya niyang itaas ang antas laban sa elite opponents, ngunit may inconsistency sa serve laban sa mid-tier competition. ==== Pinakamagagandang Panalo ==== {| class="wikitable sortable" ! Taon ! Torneo ! Surface ! Round ! Kalaban (Ranggo) ! Iskor ! Resulta ! DR ! Ace % ! DF % ! 1st Serve In ! 1st Serve Won % ! 2nd Serve Won % |- | 2025 | US Open | Hard | R128 | Clara Tauson [Rank 14] | 6–3, 2–6, 7–6(11) | Panalo | 0.97 | 0.0% | 5.3% | 68.1% | 59.4% | 43.3% |- | 2025 | Miami Open | Hard | Quarterfinals | Iga Świątek [Rank 2] | 6–2, 7–5 | Panalo | 1.27 | 1.5% | 4.5% | 66.7% | 52.3% | 50.0% |- | 2025 | Eastbourne | Grass | R16 | Jelena Ostapenko [Rank 3] | 0–6, 6–2, 3–2 RET | Panalo | 1.08 | 0.0% | 3.8% | 63.5% | 57.6% | 63.2% |- | 2026 | Indian Wells | Hard | R32 | Coco Gauff [Rank 4] | 6–2, 2–0 RET | Panalo | 1.46 | 0.0% | 0.0% | 68.0% | 58.8% | 50.0% |} ==== Pinakamasasamang Pagkatalo ==== {| class="wikitable sortable" ! Taon ! Torneo ! Surface ! Round ! Kalaban (Ranggo) ! Iskor ! Resulta ! DR ! Ace % ! DF % ! 1st Serve In ! 1st Serve Won % ! 2nd Serve Won % |- | 2022 | Madrid Open | Clay | Q1 | Anna Bondar [Rank 68] | 0–6, 0–6 | Talo | 0.49 | 2.5% | 10.0% | 50.0% | 30.0% | 35.0% |- | 2023 | Monastir | Hard | R32 | Elise Mertens [Rank 36] | 5–7, 0–6 | Talo | 0.72 | 2.5% | 10.0% | 60.0% | 52.1% | 28.1% |- | 2025 | Rome | Clay | R128 | Marta Kostyuk [Rank 27] | 0–6, 1–6 | Talo | 0.30 | 0.0% | 3.3% | 66.7% | 47.5% | 30.0% |- | 2024 | Wuhan | Hard | R64 | Katerina Siniaková [Rank 37] | 3–6, 1–6 | Talo | 0.68 | 0.0% | 6.5% | 65.2% | 33.3% | 31.3% |- | 2025 | Wimbledon | Grass | R128 | Barbora Krejčíková [Rank 17] | 6–3, 2–6, 1–6 | Talo | 0.82 | 1.1% | 1.1% | 54.3% | 50.0% | 50.0% |- | 2026 | Miami Open | Hard | R16 | Karolína Muchová [Rank 13] | 0–6, 2–6 | Talo | 0.39 | 0.0% | 4.8% | 52.4% | 36.4% | 50.0% |- | 2026 | Indian Wells | Hard | R16 | Linda Nosková [Rank 14] | 2–6, 0–6 | Talo | 0.36 | 0.0% | 6.8% | 56.8% | 36.0% | 47.4% |} Ang kanyang pinakamalalaking pagkatalo ay nagpapakita ng volatility sa kanyang serve. Sa '''Madrid Open 2022''', nakaranas siya ng double bagel (0–6, 0–6) laban kay Anna Bondar, na may DR na 0.49 at double faults na 10%. Sa '''Rome 2025''', natalo siya kay Marta Kostyuk (0–6, 1–6) na may pinakamababang DR (0.30). Ang iba pang mabibigat na pagkatalo ay laban kina Elise Mertens (Monastir 2023), Karolína Muchová (Miami 2026), at Linda Nosková (Indian Wells 2026), kung saan bumaba ang kanyang DR sa ilalim ng 0.40 at ang ikalawang serve points won ay bumagsak sa mas mababa sa 35%. Ipinapakita ng mga laban na ito na kapag bumibigay ang kanyang serve—lalo na sa mataas na double faults at mahina ang ikalawang serve—nahihirapan siyang manatiling kompetitibo. Ang karera ni Eala ay nagpapakita ng mga '''peak performances''' laban sa mga top‑ranked players na nababalanse ng mabibigat na pagkatalo kapag bumibigay ang kanyang serve. Ang kanyang pinakamagagandang panalo ay nagpapakita ng taktikal na tibay at kakayahang makipagsabayan sa pinakamagagaling sa mundo, habang ang pinakamasasamang pagkatalo ay nagpapakita ng pangangailangan para sa mas matatag na serve at mas mahusay na konstruksyon ng puntos laban sa mid‑tier opponents. == Ibang larangan == ===Pambansang koponan=== Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[:en:Tennis_at_the_2021_SEA_Games|SEA Games 2021]] (pilak sa singles, team, at mixed doubles), at sa [[:en:Tennis_at_the_2022_Asian_Games|Asian Games 2022]] (pilak sa singles at mixed doubles).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=May 20, 2022 |title=Tennis ace Alex Eala settles for bronze in women's singles |work=[[GMA News]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=March 25, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601005101/https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |archive-date=June 1, 2022}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=September 29, 2023 |title=Alex Eala bags 2nd Asian Games bronze with Alcantara in doubles |language=en-US |work=[[Rappler]] |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-Semifinals-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=September 10, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250910045902/https://www.rappler.com/sports/tennis-Semifinals-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |archive-date=September 10, 2025}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa Group II, na nagresulta sa promosyon sa Group I.<ref name=":12">{{Cite web |last=Morales |first=Luisa |date=December 2, 2024 |title=Alex Eala relishes leading Team Philippines to BJK Cup promotion in Bahrain |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114191842/https://www.onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |archive-date=November 14, 2025 |access-date=October 13, 2025 |website=One Sports |language=en}}</ref> Sa [[:en:Tennis_at_the_2025_SEA_Games|SEA Games 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa women's singles, pati tansong medalya sa mixed doubles at team events.<ref name=":13">{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=December 18, 2025 |title=Alex Eala wins SEA Games tennis gold, ends long drought for PH |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |archive-url=https://web.archive.org/web/20260128021547/https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |archive-date=January 28, 2026 |access-date=December 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> ===Mga Eksibisyon na Laro=== ====Singles: 1 (titles)==== {|class="wikitable" !Resulta !{{ns}}Petsa{{ns}} !Torneo !Uri ng Korte !Kalaban !Iskor |- |Panalo | Enero 2026 |[[:en:Kooyong_Classic|Kooyong Classic]], Melbourne, Australia |Matigas na Korte |[[:en:Donna Vekić|Donna Vekić]] |6–3, 6–4 |} === Mga sponsorship === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[:en:Globe_Telecom|Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=July 25, 2025 |title=Alex Eala Opens Up About Life |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga endorsement mula sa [[:en:Babolat|Babolat]], [[:en:Nike,_Inc.|Nike]], at [[:en:Bank_of_the_Philippine_Islands|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Champ’s choice: Alex Eala signs up as BPI’s newest endorser|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/}}</ref> bago naging brand ambassador ng [[:en:Milo_(drink)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=February 23, 2026 |title=MILO Active Pilipinas launched with Eala as new ambassador |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html}}</ref> === Mga parangal === Kinilala si Eala ng [[:en:Philippine_Sportswriters_Association|Philippine Sportswriters Association]] sa walong pagkakataon sa [[:en:PSA_Annual_Awards|PSA Annual Awards]], kabilang ang parangal na ''Athlete of the Year'' noong 2026.<ref>Citations for Eala's PSA Annual Awards: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=February 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=February 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=March 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=February 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=October 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=May 7, 2023}} * {{Cite news |date=February 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=February 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=January 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=October 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=October 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=February 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=February 17, 2026}}</ref> Noong 2021, isinama siya ng [[:en:Tatler_Asia|''Tatler Asia'']] sa talaan ng mga pinakamataas ang impluwensya na tao sa Asya.<ref>{{cite news |title=Asia's Most Influential Philippines 2021 |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021}}</ref> Noong Abril 2025, ginawaran si Eala ng ''Premios Tanglaw'' ng [[:en:Embassy_of_the_Philippines|Embahada ng Pilipinas]] sa Madrid bilang pagkilala sa kanyang ambag sa [[:en:Philippines–Spain_relations|ugnayan ng Pilipinas at Espanya]].<ref>{{cite news |date=April 2025 |title=Premios Tanglaw honoring Alex Eala |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/premios-tanglaw-eala}}</ref> ==Nota== ==== Women's World Tour Titles ==== {| class="wikitable" ! Taon !! Paligsahan !! Tier !! Paligsahan !! Katungali |- | 2021 || W15 Manacor || ITF || Isahan || – |- | 2022 || W25 Chiang Rai || ITF || Isahan || – |- | 2023 || W25 Yecla || ITF || Isahan || – |- | 2023 || W25 Roehampton || ITF || Isahan || – |- | 2024 || W100 Vitoria-Gasteiz || ITF || Isahan || – |- | 2024 || W50 Pune || ITF || Dalawahan || Darja Semeņistaja |- | 2024 || W75 Croissy-Beaubourg || ITF || Dalawahan || Estelle Cascino |- | 2024 || W100 Vitoria-Gasteiz || ITF || Dalawahan || Estelle Cascino |} ==== 2020 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Las Palmas de Gran Canaria 2 || W15 || Luwad || Unang Yugto || Anna Zarycka || 2–6, 4–6 |- | Las Palmas de Gran Canaria || W25 || Luwad || Pangalawang Yugto || Lara Salden || 0–6, 6–2, 2–6 |- | Melilla || W15 || Luwad || Unang Yugto || Anastasia Charaeva || 3–6, 3–6 |- | Monastir 9 || W15 || Matigas || Pangalawang Yugto || Nina Stadler || 6–4, 6–7, 5–7 |} ==== 2021 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Korte !! Tier !! Kalaban !! Yugto !! Iskor |- | Miami Open || Matigas || WTA 1000 || Viktória Hrunčáková || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || 6–4, 4–6, 2–6 |- | Romanian Open (Cluj-Napoca) || Luwad || WTA 250 || Mayar Sherif || Pangalawang Yugto || 2–6, 2–6 |- | W15 Manacor 1 || W15 || Matigas || Yvonne Cavalle-Reimers || Final || 5–7, 6–1, 6–2 |- | W15 Manacor 2 || W15 || Matigas || Ylena In-Albon || Kwarterpinals || 0–6, 3–6 |- | W15 Manacor 3 || W15 || Matigas || Oksana Selekhmeteva || Kwarterpinals || 2–6, 3–6 |- | W25 Grenoble || W25 || Matigas || Maja Chwalińska || Kwarterpinals || 0–6, 4–6 |- | W25 Manacor 4 || W25 || Matigas || Jana Fett || Pangalawang Yugto || 6–4, 3–6, 5–7 |- | W15 Manacor 5 || W15 || Matigas || Simona Waltert || Unang Yugto || 4–6, 6–2, 5–7 |- | W60 Bellinzona || W60 || Luwad || Simona Waltert || Pangalawang Yugto || 5–7, 6–3, 2–6 |- | W25 Platja d’Aro || W25 || Luwad || Irene Burillo Escorihuela || Pangalawang Yugto || 2–6, 4–6 |- | W25 Madrid 2 || W25 || Matigas || Andrea Lázaro García || Unang Yugto || 6–2, 4–6, 4–6 |- | W25 Milovice || W25 || Matigas || Daria Astakhova || Unang Yugto || 2–6, 2–6 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | W25 Madrid || W25 || Matigas || Victoria Jiménez Kasintseva || Kwarterpinals || Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey || 5–7, 6–4, 6–10 |- | W25 Platja d’Aro || W25 || Luwad || Oksana Selekhmeteva || Final || Justina Mikulskytė / Oana Simion || 3–6, 5–7 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Madison Brengle || 2–6, 1–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Anna Bondár || 0–6, 0–6 |- | Manacor 1 || W25 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Alice Rame || 2–6, 4–6 |- | Manacor 3 || W25 || Matigas || Unang Yugto || Giulia Gatto-Monticone || 2–6, 1–6 |- | Grenoble || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Chloé Paquet || 6–4, 5–7, 3–6 |- | Macon || W25 || Matigas || Unang Yugto || Anna Ukolova || 6–1, 2–6, 6–7(3) |- | Joue-les-Tours || W25 || Matigas || Pangalawang Yugto || Oksana Selekhmeteva || 3–6, 3–6 |- | Chiang Rai 1 || W25 || Matigas || Final || Luksika Kumkhum || 6–4, 6–2 |- | Chiang Rai 2 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Erika Sema || 3–6, 6–2, 3–6 |- | Madrid 1 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Anna-Lena Robbe || 6–7(3), 3–6 |- | Madrid 2 || W60 || Matigas || Final || Marina Bassols Ribera || 4–6, 5–7 |- | Palma del Río || W25 || Luwad || Pangalawang Yugto || Jessika Ponchet || 2–6, 1–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Pangalawang Yugto || Alexandra Bozovic || 6–1, 4–6, 5–7 |- | Vitoria-Gasteiz || W60 || Matigas || Semipaynal || Jessika Ponchet || 4–6, 4–6 |- | El Espinar || W25 || Matigas || Semipaynal || Eva Guerrero Alvarez || 2–6, 6–3, 2–6 |- | Grodzisk Mazowiecki || W100 || Matigas || Unang Yugto || Katharina Hobgarski || 4–6, 3–6 |- | Templeton || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Katarzyna Kawa || 6–2, 4–6, 0–6 |- | Rancho Santa Fe || W80 || Matigas || Kwarterpinals || Marcela Zacarías || 2–6, 5–7 |- | Hamburg || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Ysaline Bonaventure || 4–6, 0–6 |- | Poitiers || W80 || Matigas || Semipaynal || Ysaline Bonaventure || 1–6, 6–3, 3–6 |- | Shrewsbury || W100 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Maia Lumsden || 1–6, 5–7 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Manacor || W25 || Matigas || Elsa Jacquemot || Kwarterpinals || Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi || 6–2, 4–6, 3–10 |- | Macon || W25 || Matigas || Jéssica Bouzas Maneiro || Kwarterpinals || Audrey Albie / Aubane Droguet || 4–6, 2–6 |- | Chiang Rai 1 || W25 || Matigas || Indy De Vroome || Unang Yugto || Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted || 6–4, 5–7, 6–10 |- | Chiang Rai 2 || W25 || Matigas || Kyōka Okamura || Kwarterpinals || Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova || 6–4, 7–6(4), 2–6 |- | Madrid 1 || W25 || Matigas || Jéssica Bouzas Maneiro || Kwarterpinals || Olga Helmi / Adithya Karunaratne || 0–6, 4–6 |- | Madrid 2 || W60 || Matigas || Liang En-shuo || Kwarterpinals || Tímea Babos / Valeria Savinykh || 2–6, 4–6 |- | Palma del Río || W25 || Luwad || Marina Bassols Ribera || Semipaynal || Valeria Savinykh / Fanny Stollár || 2–6, 0–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Lizette Cabrera || Kwarterpinals || Justina Mikulskyte / Hong Yi Cody Wong || 5–7, 4–6 |- | Templeton || W60 || Matigas || Annaëlle Robbe || Pangalawang Yugto || Madison Brengle || 6–3, 6–7, 6–10 |- | Poitiers || W80 || Matigas || Petra Marcinko || Kwarterpinals || Miriam Skoch / Markéta Vondroušová || 5–7, 2–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Misaki Doi || 6–4, 1–6, 3–6 |- | Thailand Open (Hua Hin) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tatjana Maria (6) || 2–6, 2–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Irina-Camelia Begu || 2–6, 5–7 |- | Mutua Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Tatjana Maria || 1–6, 1–6 |- | Japan Open (Osaka) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Himari Sakatsume (Q) || 0–6, 3–6 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tatjana Maria (3) || 3–6, 0–6 |- | Jasmin Open (Monastir) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Elise Mertens (2) || 5–7, 0–6 |- | Canberra || W60 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Oksana Selekhmeteva (7) || 6–3, 4–6, 4–6 |- | Trnava || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Sonay Kartal || 2–6, 2–6 |- | Chiasso || W60 || Luwad || Unang Yugto || Alexandra Cadantu-Ignatik || 0–6, 2–6 |- | Bellinzona || W60 || Luwad || Unang Yugto || Ioana Ghioroaie || 5–7, 1–6 |- | Monastir || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Jia-Jing Wang (Q) || 6–0, 4–6, 3–6 |- | Yecla || W15 || Matigas || Final || Valentina Ryser || 6–3, 7–5 |- | Madrid || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Makenna Jones (5) || 6–2, 4–6, 4–6 |- | Zaragoza || W25 || Matigas || Unang Yugto || Destanee Aiava || 1–6, 2–6 |- | Palma del Río || W40 || Matigas || Kwarterpinals || Valeria Savinykh (3) || 4–6, 2–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Unang Yugto || Sohyun Park || 4–6, 3–6 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Semipaynal || Jessika Ponchet (3) || 6–2, 4–6, 2–6 |- | Barcelona || W60 || Matigas || Kwarterpinals || Georgina García Pérez || 4–6, 3–6 |- | Roehampton || W25 || Matigas || Final || Arina Rodionova (2) || 6–2, 6–3 |- | Aldershot || W25 || Matigas || Final || Destanee Aiava (6) || 6–3, 4–6, 1–6 |- | Tokyo || W100 || Matigas || Pangalawang Yugto || Kimberly Birrell (5) || 6–4, 6–7, 2–6 |- | Glasgow || W60 || Matigas || Unang Yugto || Suzan Lamens || 6–2, 4–6, 1–6 |- | Nantes || W60 || Matigas || Semipaynal || Gabriela Knutson || 6–2, 3–6, 1–6 |- | Petange || W40 || Matigas || Final || Océane Dodin (3) || 1–6, 5–7 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Trnava 2 || W60 || Matigas || Semipaynal || Alicia Barnett / Olivia Nicholls || 4–6, 1–6 |- | Chiasso || W60 || Luwad || Unang Yugto || Beatrice Gumulya / Anna Sisková || 3–6, 6–4, 11–13 |- | Zaragoza || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Alana Parnaby / Victoria Rodríguez || 6–4, 3–6, 6–10 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča || 5–7, 6–1, 9–11 |- | Barcelona || W60 || Matigas || Unang Yugto || Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča || 6–4, 3–6, 3–10 |- | Roehampton 2 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Talia Gibson / Petra Hule || 1–6, 5–7 |- | Aldershot || W25 || Matigas || Semipaynal || Erina Hayashi / Saki Imamura || 4–6, 4–6 |- | Tokyo 2 || W100 || Matigas || Semipaynal || Alicia Barnett / Olivia Nicholls || 0–6, 7–5, 6–10 |- | Jasmin Open (Monastir) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs || 3–6, 4–6 |- | Glasgow 2 || W60 || Matigas || Kwarterpinals || Freya Christie / Olivia Gadecki || — |- | Nantes || W60 || Matigas || Unang Yugto || Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold || 6–1, 3–6, 6–10 |- | Petange || W40 || Matigas || Semipaynal || Danielle Collins / Isabelle Haverlag || 2–6, 4–7 |} ==== 2024 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Rebecca Peterson (18) || 2–6, 5–7 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Julia Riera (2) || 6–4, 6–7, 4–6 |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Lulu Sun (23) || 6–7, 5–7 |- | US Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Elena-Gabriela Ruse (20) || 6–3, 1–6, 4–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Emiliana Arango || 6–2, 5–7, 1–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Sorana Cîrstea (27) || 3–6, 7–6, 4–6 |- | Wuhan Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Kateřina Siniaková || 3–6, 1–6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Unang Yugto || Magda Linette || 6–7, 1–6 |- | Guadalajara Open || WTA 500 || Matigas || Unang Yugto || Marie Bouzková (6) || 2–6, 2–6 |- | Ningbo Open || WTA 500 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Priscilla Hon || 4–6, 3–6 |- | Jiangxi Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Marie Bouzková (1) || 5–7, 6–7 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Bernarda Pera || 0–6, 3–6 |- | Nottingham Open || WTA 250 || Damo || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Ena Shibahara || 7–6, 0–6, 2–6 |- | Canberra International || WTA 125 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Céline Naef (5) || 4–6, 5–7 |- | Guadalajara 125 Open || WTA 125 || Matigas || Pangalawang Yugto || Tatjana Maria (4) || 5–7, 2–6 |- | Polish Open (Warsaw) || WTA 125 || Matigas || Unang Yugto || Isabella Shinikova || 2–6, 4–6 |- | Veneto Open (Gaiba) || WTA 125 || Damo || Kwarterpinals || Sara Errani (4) || 0–6, 6–7 |- | Makarska Open || WTA 125 || Luwad || Unang Yugto || Maria Timofeeva (Q) || 6–1, 3–6, 2–6 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Final (Winner) || Victoria Jiménez Kasintseva (7) || 6–4, 6–4 |- | Dubai || W100 || Matigas || Semipaynal || Polina Kudermetova (1) || 6–4, 2–6, 2–6 |- | Takasaki || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Mananchaya Sawangkaew (3) || 6–4, 1–6, 2–6 |- | Cary || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Renata Zarazúa (2) || 6–3, 4–6, 3–6 |- | Landisville || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Olivia Gadecki || 1–6, 6–0, 3–6 |- | Porto || W75 || Matigas || Kwarterpinals || Anna Bondar (2) || 4–6, 7–6, 1–6 |- | Trnava 1 || W75 || Matigas || Kwarterpinals || Anastasia Gureva || 2–6, 6–3, 6–7 |- | Trnava 2 || W75 || Matigas || Unang Yugto || Tereza Martincová (7) || 6–3, 4–6, 6–7 |- | Croissy-Beaubourg || W75 || Matigas || Pangalawang Yugto || Mona Barthel || 6–4, 4–6, 1–6 |- | Zagreb || W75 || Luwad || Unang Yugto || Tena Lukas || 5–7, 6–3, 4–6 |- | Bellinzona || W60 || Luwad || Unang Yugto || Selena Janicijevic || 3–6, 1–6 |- | Indore || W50 || Matigas || Semipaynal || Polina Kudermetova (2) || 4–6, 7–6, 2–6 |- | Pune || W50 || Matigas || Kwarterpinals || Darja Semenistaja (1) || 6–7, 0–6 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Paligsahan !Level !Korte !Katungali !Yugto !Kalaban !Iskor |- |Canberra International |WTA 125 |Matigas |Laura Pigossi |Semipaynal |Kaylah McP/ Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Pune |W50 |Matigas |Daniela Semenistaja |Final |Naiktha Bains / Fanny Stollar |7–6(8), 6–3 |- |Porto 3 |W75 |Matigas |Alicia Barnett |Kwarterpinals |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |Trnava |W75 |Matigas |Zeynep Sönmez |Semipaynal |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas |Estelle Cascino |Final |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |Oeiras Ladies Open |WTA 125 |Luwad |Taylah Preston |Unang Yugto |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas |Estelle Cascino |Final |Lia Karatancheva / Diana Marcinkevica |6–3, 2–6, 10–4 |- |Polish Open |WTA 125 |Matigas |Daniela Semenistaja |Kwarterpinals |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |WTA 125 |Matigas |Kimberly Birrell |Kwarterpinals |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |WTA 500 |Matigas |En Shuo Liang |Kwarterpinals |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |- |Dubai |W100 |Matigas |Valentini Grammatikopoulou |Kwarterpinals |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} ==== 2025 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Jana Fett (133) || 5–7, 2–6 |- | Singapore Open || WTA 250 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Simona Waltert (179) || 3–6, 2–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Semipaynal || Jessica Pegula (4) || 6–7, 7–5, 3–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Pangalawang Yugto || Iga Świątek (2) || 6–4, 4–6, 2–6 |- | Italian Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Marta Kostyuk (27) || 0–6, 1–6 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Unang Yugto || Emiliana Arango (85) || 0–6, 6–2, 3–6 |- | Nottingham Open || WTA 250 || Damo || Unang Yugto || Magda Linette (31) || 4–6, 3–6 |- | Eastbourne Open || WTA 250 || Damo || Finals (Pangalawang Puwesto) || Maya Joint || 4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Unang Yugto || Barbora Krejčíková (16) || 6–3, 2–6, 1–6 |- | National Bank Open (Montreal) || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Markéta Vondroušová (63) || 6–3, 1–6, 2–6 |- | US Open || Grand Slam || Matigas || Pangalawang Yugto || Cristina Bucșa (95) || 4–6, 3–6 |- | São Paulo Open || WTA 250 || Matigas || Kwarterpinals || Janice Tjen (130) || 4–6, 1–6 |- | China Open (Wuhan) || WTA 1000 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Moyuka Uchijima (91) || 4–6, 6–3, 2–6 |- | Japan Women's Open (Osaka) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tereza Valentová (78) || 1–6, 2–6 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Claire Liu (305) || 6–2, 4–6, 4–6 |- | Hong Kong Tennis Open || WTA 250 || Matigas || Pangalawang Yugto || Victoria Mboko (21) || 6–3, 3–6, 4–6 |- | Canberra International || WTA 125 || Matigas || Semipaynal || Shuai Wei (134) || 5–7, 2–6 |- | Mumbai Open || WTA 125 || Matigas || Pangalawang Yugto || Mai Hontama (166) || 6–7, 2–6 |- | Oeiras Ladies Open || WTA 125 || Luwad || Pangalawang Yugto || Panna Udvardy (137) || 6–7, 4–6 |- | Birmingham Open || WTA 125 || Damo || Unang Yugto || Linda Fruhvirtová (152) || 5–7, 7–6, 1–6 |- | Ilkley Open || WTA 125 || Damo || Kwarterpinals || Rebecca Marino (107) || 6–1, 0–6, 6–7 |- | Guadalajara 125 Open || WTA 125 || Matigas || Kampeon || Panna Udvardy (134) || 1–6, 7–5, 6–3 |- | Jingshan Tennis Open || WTA 125 || Matigas || Semipaynal || Lulu Sun (146) || 6–3, 4–6, 2–6 |- | Suzhou Open || WTA 125 || Matigas || Kwarterpinals || Viktorija Golubic (70) || 6–2, 2–6, 6–7 |} '''Withdrawals''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Reason |- | Cincinnati Open || WTA 1000 || Matigas || Pinsala sa balikat |- | Monterrey Open || WTA 500 || Matigas || Pinsala sa balikat |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Nadiia Kichenok || Semipaynal || Katarzyna Piter / Janice Tjen || 7–6(4), 3–6, 5–10 |- | Italian Open || WTA 1000 || Luwad || Coco Gauff || Kwarterpinals || Jasmine Paolini / Sara Errani || 5–7, 6–3, 7–10 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Renata Zarazúa || Pangalawang Yugto || Olga Danilović / Anastasia Potapova || 1–6, 3–6 |- | Hong Kong Open || WTA 250 || Matigas || Chan Hao‑ching || Unang Yugto || Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich || 6–3, 1–6, 7–10 |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Eva Lys || Unang Yugto || Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason || 4–6, 2–6 |- | Birmingham Open || WTA 250 || Damo || Rebeka Masarova || Unang Yugto || Storm Hunter / Ellen Perez || 4–6, 4–6 |- | Mumbai Open || WTA 125 || Matigas || Tsao Chia‑yi || Unang Yugto || Amina Anshba / Elena Pridankina || 4–6, 4–6 |- | Oeiras Ladies Open || WTA 125 || Luwad || Katie Volynets || Unang Yugto || Carmen Corley / Olivia Gadecki || 3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Auckland Open || WTA 250 || Matigas || Semipaynal || Wang Xinyu || 7–5, 5–7, 6–4 |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Unang Yugto || Alycia Parks || 6–0, 3–6, 2–6 |- | Philippines Womens Open || WTA 125 || Matigas || Kwarterpinals|| Camila Osorio || 4-6, 4-6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Kwarterpinals || Ekaterina Alexandrova|| 3-6, 3-6 |- | Qatar Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto|| Tereza Valentová|| 6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |WTA 1000 |Matigas |Kwarterpinals |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |WTA 1000 |Matigas |Ikaapat na Yugto |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |WTA 1000 |Matigas |Ikaapat na Yugto |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |WTA 500 |Luwad |Pangalawang Yugto |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |WTA 500 |Luwad | Unang Yugto | Leylah Fernandez | 1-6, 4-6 |- |Madrid Open |WTA 1000 |Luwad |Pangalawang Yugto |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Italian Open |WTA 1000 |Luwad | | | |- |French Open |Grand Slam |Luwad | | | |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Auckland Open || WTA 250 || Matigas || Iva Jovic || Semipaynal || Xu Yifan / Yang Zhaoxuan || 5–7, 3–6 |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Ingrid Martins || Unang Yugto || Shuko Aoyama / Magda Linette || 6–7(3), 6–2, 3–6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Janice Tjen|| Semipaynal|| Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls|| 4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |WTA 1000 |Matigas |Iva Jovic |Unang Yugto |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |WTA 1000 |Luwad |Zeynep Sönmez | | | |- |} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na kawing== [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Alexandra Eala Official WTA Page] [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Alexandra Eala Official ITF Women's World Tennis Page] [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alexandra Eala's Tennis Abstract page] [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alexandra Eala on Fandom] {{BD|2005||Eala, Alexandra}} [[:simple:Alexandra_Eala|Alexandra Eala on Simple Wikipedia (English)]] [[:en:Alexandra_Eala|Alexandra Eala on English Wikipedia (English)]] [[bcl:Alexandra Eala]] pvc4nqcoqp3417aacmeocyrh6249rtp 2204646 2204645 2026-04-24T18:42:57Z Tabilay 153890 /* 2026 */ 2204646 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=April 2025}} {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image =File:Alex Eala (2024 US Open) 02 (cropped).jpg |caption =Alex Eala sa 2024 US Open |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |birth_date = {{birth date and age|2005|05|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], [[Pilipinas]] |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = March 4, 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-hawak na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br><br>Lluc Bauza (Fitness Coach) |careerprizemoney = US 1,882,099 |singlesrecord = {{tennis record|won=209|lost=127}} |singlestitles = 0 |highestsinglesranking = 29 (March 16, 2026) |currentsinglesranking = No. 44 (April 20, 2026) |AustralianOpenresult = 1R ([[:en:2026 Australian Open – Women's singles qualifying|2026]]) |FrenchOpenresult = 1R ([[:en:2025 French Open – Women's singles|2025]]) |Wimbledonresult = 1R ([[:en:2025 Wimbledon Championships – Women's singles|2025]]) |USOpenresult = 2R ([[:en:2025 US Open – Women's singles|2025]]) |doublesrecord = {{tennis record|won=47|lost=44}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = No. 99 (February 9, 2026) |currentdoublesranking = No. 101 (April 20, 2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R ([[:en:2025 French Open – Women's doubles|2025]]) |WimbledonDoublesresult = 1R ([[:en:2025 Wimbledon Championships – Women's doubles|2025]]) |updated = April 20, 2026 |medaltemplates-expand =no |medaltemplates = {{MedalSport | Women's [[:en:tennis|Tennis]]}} {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{MedalCompetition | [[:en:Asian Games|Asian Games]]}} {{MedalBronze | [[:en:Tennis at the 2022 Asian Games|2022 Hangzhou]] | [[:en:Tennis at the 2022 Asian Games – Women's singles|Singles]] }} {{MedalBronze|2022 Hangzhou|[[:en:Tennis at the 2022 Asian Games – Mixed doubles|Mixed doubles]]}} {{MedalCompetition | [[:en:Southeast Asian Games|Southeast Asian Games]]}} {{MedalGold | [[:en:2025 Southeast Asian Games|2025 Thailand]] | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Singles]] }} {{MedalBronze | [[:en:2021 Southeast Asian Games|2021 Vietnam]] | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Singles]] }} {{MedalBronze | 2021 Vietnam | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Mixed doubles]] }} {{MedalBronze | 2021 Vietnam | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Team]] }} {{MedalBronze | [[:en:2025 SEA Games|2025 Thailand]] | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Team]] }} {{MedalBronze | 2025 Thailand | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Mixed doubles]] }} |AustralianOpenDoublesresult=1R ([[:en:2026 Australian Open – Women's doubles|2026]])}} Si '''Alexandra Eala''' (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Quezon City]]) ay Pilipinong manlalaro ng [[tenis]]. Siya ang pinakamataas na ranggong Pilipino, umabot sa pandaigdigang bilang na 29 noong Marso 16, 2026.<ref name=":11">{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=March 16, 2026 |title=Alex Eala rises to career-high World No. 29 |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/16/eala-rises-to-career-high-world-no-29-in-latest-wta-rankings-1032}}</ref> Nagwagi siya ng junior Grand Slam titles: doubles sa 2020 Australian Open at 2021French Open, at singles sa 2022 US Open.<ref name=":1">{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=September 10, 2022 |title=Eala captures US Open girls' singles crown |url=https://www.rappler.com/sports/final-results-alex-eala-lucie-havlickova-us-open-september-10-2022/}}</ref> Mayroon siyang 5 ITF singles at 3 ITF doubles titles, at noong 2025 umabot sa Semifinal ng Miami Open, final ng Eastbourne Open, at nagwagi sa WTA 125 Guadalajara Open.<ref name=":62">{{Cite web |title=ITF: Alexanda Eala Singles Titles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/d/titles/ |access-date=2025-12-03 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":72">{{Cite web |title=ITF: Alexanda Eala Doubles Titles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/titles/ |access-date=December 3, 2025 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":63">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala Singles Matches |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches#main-content |access-date=2026-03-26 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> Simula noong 2023, lumahok si Eala sa mga Grand Slam tournaments bilang propesyonal, kung saan nakapasok siya sa main draw mula 2025 French Open hanggang 2026 Australian Open at umabot sa ikalawang round ng 2025 US Open sa singles.<ref name=":63" /> Sa doubles naman, nakapaglaro siya noong 2025 at 2026, na ang pinakamataas na resulta ay ang ikalawang round ng 2025 French Open.<ref name=":6" /> Si Eala ay nagwagi ng mga pilak na medalya sa 2021 SEA Games at 2022Asian Games, at pinangunahan ang koponan sa promosyon sa Group I noong 2024. Noong 2025 SEA Games, nakamit niya ang gintong medalya sa women’s singles at dalawang tansong medalya sa mixed doubles at team events.<ref name=":7" /><ref name=":8" /><ref name=":12" /><ref name=":13" /> == Maagang Buhay == Si '''Alexandra Maniego Eala''' ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang business executive,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 March 2026}}</ref> at [[:en:Rizza_Maniego-Eala|Rosemarie Maniego-Eala]], dating [[Globe Telecom]] CFO hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[:en:1985_SEA_Games|1985 SEA Games]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina [[:en:Noli_Eala|Noli Eala]], dating chairperson ng [[:en:Philippine_Sports_Commission|Philippine Sports Commission]] at commissioner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=August 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=March 28, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=August 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=November 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]}}</ref> at ang fashion designer na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=April 23, 2026}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tennis para sa [[:en:Penn_State_Nittany_Lions|Penn State Nittany Lions]] mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=May 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=March 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal}}</ref> Nagsimula si Eala sa tennis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=[[Gulf News]] |date=August 28, 2025}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang coach.<ref>{{Cite web |date=November 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=August 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at [[:en:Colegio_San_Agustin_–_Makati|Colegio San Agustin]] sa [[Makati]], bago lumipat sa [[:en:Rafa_Nadal_Academy|Rafa Nadal Academy]] sa [[:en:Manacor|Manacor]], Espanya, kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=October 22, 2022}}</ref><ref>{{Cite web |date=December 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]}}</ref> == Personal na buhay == Ang paboritong pagkain ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=February 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala’s Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=February 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref> Mas gusto niyang inumin ang [[matcha|tsa na matcha]] kaysa sa [[kape]].<ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |access-date=31 March 2026}}</ref> Bihasa siya sa pakikipag-usap gamit ang iba’t ibang wika: [[Wikang Kastila|kastila]], [[Wikang Ingles|ingles]], at [[tagalog]].<ref>{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |website=The Athletic |publisher=The New York Times |access-date=25 March 2026}}</ref> Ang paborito niyang [[:en:Grand_Slam|pangunahing paligsahan sa larong tenis]] ay ang [[:en:Wimbledon_Championships|Paligsahan ng Wimbledon]], at tinuturing niya itong pinakamagandang lugar sa tenis.<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=July 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=July 3, 2025 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=December 24, 2025 |title=Vogue Rapid-Fire interview with Alex Eala |url=https://www.instagram.com/reels/DSoxP5lk1bS/ |access-date=December 24, 2025 |website=Instagram |language=en}}</ref> Idolo niya ang [[:en:champion|kampon]] sa tenis na si [[:en:Maria_Sharapova|Maria Sharapova]], at nakapagsanay diya kasama si [[:en:Rafael_Nadal|Rafael Nadal]].<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=July 19, 2025 |title=Sharapova’s influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=February 23, 2026 |website=[[Manila Standard]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=November 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=February 23, 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=August 27, 2025 |title=Before the big crowds, Alex Eala always had bro Miko by her side |url=https://www.spin.ph/tennis/get-to-know-alex-eala-older-brother-and-avid-supporter-miko-a6035-20250827 |access-date=February 23, 2026 |website=Spin.ph |language=en}}</ref> Ang pag-angat ni Eala sa WTA Tour matapos ang [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|2025 Miami Open]] ay nagbigay sa kanya ng malaking impluwensiya sa Pilipinas, inihahambing sa pag-usbong ni [[Manny Pacquiao]].<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 March 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times}}</ref> Ayon kay [[:en:Dyan_Castillejo|Dyan Castillejo]], tinatrato na siya ng kanyang mga tagahanga na "parang kampeon ng isang Grand Slam" .<ref name="mo"/> Ang kanyang tagumpay ay muling nagpasigla ng interes sa tennis sa Pilipinas at sa [[Overseas Filipinos|mga Pilipinong nakatira sa ibang bansa]], kahit may hamon sa oras sa panonood.<ref name="mo"/><ref>{{cite web |title=Nearly a Century on Court: Filipino Trailblazers Who Took on Tennis’ Biggest Stage |url=https://asianjournal.com/entertainment/sports/a-century-on-court-filipino-trailblazers-who-took-on-tennis-biggest-stage/#:~:text=Dyan%20Castillejo%20%E2%80%93%20Former%20Fed%20Cup,and%20contemporary%20of%20Felicisimo%20Ampon. |website=Asian Journal |publisher=Asian Journal News |access-date=27 March 2026}}</ref><ref>{{Cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=April 19, 2025 |title=The rich history of Philippine tennis, decades before Alex Eala |url=https://www.rappler.com/sports/rich-history-philippine-tennis-decades-before-alex-eala/ |access-date=March 28, 2026 |website=Rappler |language=en}}</ref> == Karera == === Juniors === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ Singles ! Tournament !! 2019 !! 2020 !! 2021 !! 2022 |- | Australian Open || R2 || R3 || A || A |- | French Open || A || SF || A || A |- | Wimbledon || A || A || R2 || A |- | US Open || A || A || A || W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ Doubles ! Tournament !! 2019 !! 2020 !! 2021 !! 2022 |- | Australian Open || A || W || A || A |- | French Open || A || A || W || A |- | Wimbledon || A || A || R2 || A |- | US Open || A || A || SF || – |} Sa edad na 12, nagwagi si Eala sa 2018 [[:en:Les_Petit_As|Les Petits As]] sa Pransya,<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/cookies/?returnurl=%2Fnews%2F117748%2FLilov-Eala-win-at-Les-Petits-As |access-date=November 14, 2024 |website=Tennis Europe}}</ref> at nakuha ang kanyang unang under‑18 singles at doubles titles sa ITF Trofeo David Ferrer sa Alicante, Spain.<ref>{{Cite web |last=Payo |first=Jasmine |date=April 25, 2025 |title=Building blocks to success: Rundown of Alex Eala’s best tennis campaigns |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-best-tennis-campaigns/ |access-date=November 14, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Noong 2019, napanalunan ni Eala ang [[:en:Orange_Bowl_(tennis)|Orange Bowl]] girls’ doubles title kasama si [[:en:Evialina_Laskevich|Laskevich]].<ref>{{Cite news |last=Reyes |first=Kate |date=December 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |language=en |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217 |access-date=January 12, 2026}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa [[:en:2020_Australian_Open_–_Girls'_doubles|Australian Open]] girls’ doubles kasama si [[:en:Priska_Madelyn_Nugroho|Nugroho]].<ref>{{Cite web |date=2020-01-31 |title=Eala, Nugroho capture Australian Open girls' doubles title |url=https://www.espn.com/story/_/id/28604688/eala-nugroho-capture-australian-open-girls-doubles-title |access-date=2025-10-08 |website=ESPN.com |language=en}}</ref> Sa 2021 [[:en:2021_French_Open_–_Girls'_doubles|French Open]], nakuha niya ang ikalawang junior Grand Slam doubles title kasama si [[:en:Oksana_Selekhmeteva|Selekhmeteva]].<ref>{{Cite news |last=Go |first=Beatrice |date=April 5, 2023 |title=Alex Eala clinches juniors world No. 2 after French Open romp |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-ranking-itf-world-juniors-2020/ |access-date=November 16, 2025}}</ref> Noong Hulyo 2021, nagwagi siya ng isahan at dalawahan (kasama si Madison Sieg) sa [[:en:Trofeo_Bonfiglio|Trofeo Bonfiglio]] sa Milan.<ref>{{Cite news |last=Mina |first=Rosy |date=July 17, 2021 |title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors |work=ABS CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior Grand Slam singles title sa [[:en:2022_US_Open_–_Girls'_singles|US Open]].<ref>{{Cite web |last=Levinsohn |first=Dan |date=September 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title at the 2022 US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html |access-date=November 14, 2025 |website=US Open}}</ref> === Prupesyonal na karera === ==== 2020 ==== '''Isahan''' Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]] sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto sa W25 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Las Palmas]], W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Castellón]], at W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|Monastir]]. Natapos naman siya sa unang yugto sa W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Las Palmas]] at W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|Melilla]]. ==== 2021 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2021_WTA_Tour|WTA Tour]], unang sumabak si Eala sa [[:en:2021_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami Open]] ngunit hindi siya nakalusot sa qualifying. Gayunpaman, sa [[:en:2021_Winners_Open_–_Singles|Cluj-Napoca 250]], nakapasok siya sa pangunahing draw at umabot hanggang sa pangalawang yugto bago natalo kay [[:en:Mayar_Sherif|Sherif]].<ref name=":5">{{Cite web |title=Tennis Abstract: Alexandra Eala |url=https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 |access-date=December 3, 2025 |website=www.tennisabstract.com}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=ITF: Alex Eala Singles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/activity/ |access-date=December 3, 2025 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala |access-date=February 2, 2026 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> '''Dalawahan''' Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang paligsahan ng [[:en:2021_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]] sa dalawahan. Sa W25 Madrid, kasama si [[:en:Victoria_Jiménez_Kasintseva|Kasintseva]], nakarating sila sa quarterfinals. Samantala, sa W25 Platja d’Aro, nakipag‑pares siya kay [[:en:Oksana_Selekhmeteva|Selekhmeteva]] at umabot sila hanggang sa finals.<ref name=":6">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala Doubles Matches |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches?type=D#main-content |access-date=2026-03-26 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> ==== 2022 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2022_WTA_Tour|WTA Tour]], tampok ang kaniyang pagsabak sa [[:en:2022_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]] at [[:en:2022_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]], subalit natalo siya sa unang yugto at sa qualifying na yugto.<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2022_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa semifinals ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Nakapasok siya sa quarterfinals ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> '''Dalawahan''' Sa WTA Tour, nakapaglaro siya sa [[:en:2022_Miami_Open_–_Women's_doubles|Miami 1000]] at sa qualifying ng [[:en:2022_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_doubles|Madrid 1000]].<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times}}</ref> Sa ITF circuit, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang semifinals sa W25 Palma del Río kasama si [[:en:Marina_Bassols_Ribera|Ribera]]. Nakarating din siya sa quarterfinals ng pitong torneo at dalawang torneo na nabigo sa maagang yugto.<ref name=":6" /> ==== 2023 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2023_WTA_Tour|WTA Tour]], lumahok siya sa qualifying ugtong [[:en:2023_Australian_Open_–_Women's_singles_qualifying|Australian Open]] ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng [[:en:2023_Thailand_Open_–_Singles|Thailand 250]], [[:en:2023_Japan_Women's_Open_–_Singles|Osaka 250]], [[:en:2023_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]], at [[:en:2023_Jasmin_Open_–_Singles|Monastir 250]]. Lumaban din siya bilang wildcard sa [[:en:2023_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]] at [[:en:2023_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(April–June)|W15 Yecla]] at kasunod sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|W25 Roehampton]].<ref>{{Cite news |last=Mina |first=Rosy |date=June 4, 2023 |title=Alex Eala claims third ITF crown at W25 Yecla in Spain |url=https://www.abs-cbn.com/sports/06/04/23/tennis-alex-eala-claims-third-itf-crown-at-w25-yecla |access-date=November 7, 2025 |work=ABS CBN News}}</ref><ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=August 13, 2023 |title=Alex Eala wins fourth ITF title, rules W25 Roehampton |url=https://sports.inquirer.net/523461/alex-eala-wins-fourth-itf-title-rules-w25-roehampton |access-date=November 7, 2025 |website=Inquirer.net |language=en-US}}</ref> Nakarating siya sa finals ng [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|W25 Aldershot]] at [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|W40 Petange]]; sa semifinals ng [[:en:2023_Open_Araba_en_Femenino_–_Singles|W100 Vitoria-Gasteiz]] at [[:en:2023_Engie_Open_Nantes_Atlantique_–_Singles|W60 Nantes]]; at sa quarterfinals ng [[:en:2023_Women's_TEC_Cup_–_Singles|W60 Barcelona]] at [[:en:2023_Ando_Securities_Open_–_Singles|W100 Tokyo]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Nagtapos siya sa ika-191 na puwesto sa pagtatapos ng taon.<ref>{{Cite news |last=Satumbaga-Villar |first=Kristel |date=September 20, 2023 |title=Eala improves to career-high No. 191 in WTA rankings |url=https://mb.com.ph/2023/9/20/eala-improves-to-career-high-no-191-in-wta-rankings |access-date=November 7, 2025 |website=Manila Bulletin}}</ref> '''Dalawahan''' Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan. Umabot siya sa apat na semifinals (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange), nakapasok sa apat na quarterfinals (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow), at ilang beses na nakarating sa nangyugto kabilang ang [[:en:2023_Jasmin_Open_–_Doubles|Monastir 250]]. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na korte maliban sa W60 Chiasso, isang palaro na ginanap sa luwad .<ref name=":6" /> ==== 2024 ==== '''Isahan''' Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa qualifiers ng apat na Grand Slam ([[:en:2024_Australian_Open_–_Women's_singles_qualifying|Australian Open]], [[:en:2024_French_Open_–_Women's_singles_qualifying|French Open]], [[:en:2024_Wimbledon_Championships_–_Women's_singles_qualifying|Wimbledon]], [[:en:2024_US_Open_–_Women's_singles_qualifying|US Open]]). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang quarterfinal sa [[:en:2024_Veneto_Open_–_Singles|Veneto 125]] laban kay [[:en:Sara_Errani|Errani]].<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2024_WTA_Tour|WTA Tour]], umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2024_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]], ngunit natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]] at [[:en:2024_Wuhan_Open_–_Singles|Wuhan 1000]]. abigo siya sa unang yugto ng [[:en:2024_Guadalajara_Open_Akron_–_Singles|Guadalajara 500]], [[:en:2024_Abu_Dhabi_Open_–_Singles|Abu Dhabi 500]], at sa qualifiers ng [[:en:2024_Ningbo_Open_–_Singles|Ningbo 500]]. Hindi siya nakalusot sa qualifiers ng [[:en:2024_Nottingham_Open_–_Women's_singles|Nottingham 250]], at natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]] at [[:en:2024_Jiangxi_Open_–_Singles|Jiangxi 250]]. bukod sa semifinals sa [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Canberra 125]], umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Oeiras 125]] at [[:en:2024_Guadalajara_125_Open_–_Singles|Guadalajara 125]], ngunit natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Makarska_International_Championships_–_Singles|Makarska 125]] at [[:en:2024_Polish_Open_–_Singles|Warsaw 125]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 [[:en:2024_Open_Araba_en_Femenino_–_Singles|Vitoria-Gasteiz]], tinalo si [[:en:Victoria_Jiménez_Kasintseva|Kasintseva]] sa final. Umabot din siya sa semifinals ng W100 [https://en.wikipedia.org/wiki/2024_Al_Habtoor_Tennis_Challenge_%E2%80%93_Singles Dubai] at W50 [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|Indore]], at sa quarterfinals ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> '''Dalawahan''' Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan. Sa WTA, ang pinakamalalim niyang resulta ay ang semifinals sa [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_doubles|Canberra 125]] kasama si [[:en:Laura_Pigossi|Pigossi]]. Nagkaroon din siya ng limang quarterfinal finishes: sa [[:en:2024_Ningbo_Open|Ningbo 500]] kasama si [[:en:Liang_En-shuo|Liang]], sa [[:en:2024_Polish_Open_–_Doubles|Warsaw 125]] kasama si [[:en:Darja_Semeņistaja|Semenistaja]], sa [[:en:2024_Guadalajara_125_Open_–_Doubles|Guadalajara 125]] kasama si [[:en:Kimberly_Birrell|Birrell]], sa [[:en:2024_Al_Habtoor_Tennis_Challenge_–_Doubles|W100 Dubai]] kasama si [[:en:Valentini_Grammatikopoulou|Grammatikopoulou]], at sa [[:en:2024_Porto_Women's_Indoor_ITF_3_–_Doubles|W75 Porto 3]] kasama si [[:en:Alicia_Barnett|Barnett]]. Bukod dito, nagtalo siya sa unang yugto sa [[:en:2024_Oeiras_Ladies_Open_–_Doubles|Oeiras 125]] (kasama si [[:en:Taylah_Preston|Preston]]).<ref name=":72" /><ref name=":0" /> Sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|W50 Pune]] kasama si [[:en:Darja_Semeņistaja|Semenistaja]], sinundan ng magkasunod na panalo kasama si [[:en:Estelle_Cascino|Cascino]] sa [[:en:2024_Open_de_Seine-et-Marne_–_Doubles|W75 Croissy-Beaubourg]] at [[:en:2024_Open_Araba_en_Femenino_–_Doubles|W100 Vitoria-Gasteiz]]—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa semifinals ng [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|W75 Trnava]] kasama si [[:en:Zeynep_Sönmez|Sönmez]].<ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 27, 2024 |title=Alex Eala cops W50 Pune doubles title with Latvian partner |language=en |website=INQUIRER.net |url=https://sports.inquirer.net/549446/alex-eala-cops-w50-pune-doubles-title-with-latvian-partner |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=March 31, 2024 |title=Eala, partner rule W75 Croissy-Beaubourg doubles tilt |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2024/03/31/2344255/eala-partner-rule-w75-croissy-beaubourg-doubles-tilt |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=July 21, 2024 |title=Alex Eala wins singles and doubles titles at W100 Vitoria-Gasteiz |language=en |website=INQUIRER.net |url=https://sports.inquirer.net/575666/alex-eala-also-wins-singles-title-at-w100-vitoria-gasteiz |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref name=":6" /> ==== 2025 ==== '''Isahan''' Noong 2025, umakyat si Eala mula No. 147 tungo sa career-high No. 50 matapos lumahok sa 27 torneo.<ref name=":4" /> Ang pinakamalaking tagumpay ay dumating sa [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]], kung saan tinalo ang world No. 2 [[:en:Iga_Świątek|Świątek]] sa quarterfinals bago matalo kay [[:en:Jessica_Pegula|Pegula]] sa semifinals. Sa damo, nakarating sa unang WTA final sa [[:en:2025_Eastbourne_Open_–_Women's_singles|Eastbourne 250]], ngunit natalo kay [[:en:Maya_Joint|Joint]]. Sa [[:en:2025_US_Open_–_Women's_singles|US Open]], nakamit ang unang panalo sa main draw at umabot sa ikalawang ugtolaban kay [[:en:Cristina_Bucșa|Bucșa]]. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa [[:en:2025_Guadalajara_125_Open_–_Singles|Guadalajara 125]], tinalo si [[:en:Panna_Udvardy|Udvardy]] sa final.<ref name=":4" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: quarterfinals sa [[:en:2025_SP_Open_–_Singles|São Paulo 250]] laban kay [[:en:Janice_Tjen|Tjen]], semifinal sa [[:en:2025_Jingshan_Tennis_Open_–_Women's_singles|Jingshan 125]] laban kay [[:en:Lulu_Sun|Sun]] at sa [[:en:2025_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Canberra 125]] laban kay [[:en:Wei_Sijia|Sijia]], at quarterfinals sa [[:en:2025_Ilkley_Open_–_Women's_singles|Ilkley 125]] laban kay [[:en:Rebecca_Marino|Marino]] at sa [[:en:2025_Suzhou_WTA_125_–_Singles|Suzhou 125]] laban kay [[:en:Viktorija_Golubic|Golubic]]. Umabot sa pangalawang yugto sa [[:en:2025_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]] laban kay Świątek, at sa [[:en:2025_Hong_Kong_Tennis_Open_–_Singles|Hong Kong 250]] laban kay [[:en:Victoria_Mboko|Mboko]]. Sa iba pang palihsahan nakarating sa pangalawang yugto ng [[:en:2025_Mumbai_Open_–_Singles|Mumbai 125]] laban kay [[:en:Mai_Hontama|Hontama]] at sa [[:en:2025_Oeiras_Ladies_Open_–_Singles|Oeiras 125]] laban kay Udvardy.<ref name=":4" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo sa unang ugtong [[:en:2025_French_Open_–_Women's_singles|French Open]] kay [[:en:Emiliana_Arango|Arango]], ng [[:en:2025_Wimbledon_Championships_–_Women's_singles|Wimbledon]] kay [[:en:Barbora_Krejčíková|Krejčíková]], at ng [[:en:2025_Australian_Open_–_Women's_singles|Australian Open]] sa qualifying kay [[:en:Jana_Fett|Fett]]. Natalo siya sa unang yugtong [[:en:2025_Italian_Open_–_Women's_singles|Rome 1000]] kay [[:en:Marta_Kostyuk|Kostyuk]], ng [[:en:2025_Canadian_Open_–_Women's_singles|Montreal 1000]] kay [[:en:Markéta_Vondroušová|Vondroušová]], at sa qualifying ng [[:en:2025_Wuhan_Open_–_Singles|Wuhan 1000]] kay [[:en:Moyuka_Uchijima|Uchijima]]. Natalo siys sa unang yugto ng [[:en:2025_Nottingham_Open_–_Women's_singles|Nottingham 250]] kay [[:en:Magda_Linette|Linette]], ng [[:en:2025_Singapore_Tennis_Open_–_Singles|Singapore 250]] kay [[:en:Simona_Waltert|Waltert]], ng [[:en:2025_Japan_Women's_Open_–_Singles|Osaka 250]] kay [[:en:Tereza_Valentová|Valentová]], ng [[:en:2025_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]] kay [[:en:Claire_Liu|Liu]], at sa [[:en:2025_Birmingham_Open_–_Women's_singles|Birmingham 250]] kay [[:en:Linda_Fruhvirtová|Fruhvirtová]].<ref name=":4" /> Sa [[:en:2025_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]], tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 [[:en:2025_Bengaluru_Open_–_Singles|Bengaluru]] laban kay [[:en:Dalila_Jakupović|Jakupović]], W75 Trnava 1 laban kay [[:en:Céline_Naef|Naef]], at W75 Trnava 2 laban kay [[:en:Valentina_Ryser|Ryser]].<ref name=":2" /> '''Dalawahan''' Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name=":6" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa [[:en:2025_Guangzhou_Open_–_Doubles|Guangzhou 250]], kung saan umabot siya sa semifinals kasama si [[:en:Nadiia_Kichenok|Kichenok]]. Nakarating din siya sa quarterfinals ng [[:en:2025_Italian_Open_–_Women's_doubles|Italian 1000]] kapareha si [[:en:_Coco_Gauff|Coco Gauff]].<ref name=":6" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2025_French_Open_–_Women's_doubles|French Open]] kasama si [[:en:Renata_Zarazúa|Zarazúa]], at natalo sa unang yugto ng [[:en:2025_Wimbledon_Championships_–_Women's_doubles|Wimbledon]] kasama si [[:en:Eva_Lys|Lys]].<ref name=":6" /> Lumahok din siya sa [[:en:2025_Birmingham_Open_–_Women's_doubles|Birmingham 250]] kasama si [[:en:Rebeka_Masarova|Masarova]] at sa [[:en:2025_Hong_Kong_Tennis_Open_–_Doubles|Hong Kong 250]] kasama si [[:en:Chan_Hao-ching|Hao-ching]], kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name=":6" /> Sa mga challengers, nakapaglaro siya sa [[:en:2025_Mumbai_Open_–_Doubles|Mumbai 125]] kasama si [[:en:_Tsao_Chia-yi|Chia-yi]] at sa [[:en:2025_Oeiras_Ladies_Open_–_Doubles|Oeiras 125]] kasama si [[:en:Katie_Volynets|Volynets]], na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name=":6" /> ==== 2026 ==== '''Isahan''' Sinimulan ni Eala ang kanyang [[:en:2026_WTA_Tour|2026 season]] nang may matibay na simula sa ''[[:en:2026_ASB_Classic_–_Women's_singles|Auckland 250]]'', kung saan umabot siya sa semifinals bago natalo kay [[:en:Wang_Xinyu|Wang]].<ref>{{cite news |last=Satumbaga-Villar|first=Krystel|date=January 10, 2026|title=Alex Eala succumbs to Chinese rival in Auckland semis|url=https://mb.com.ph/2026/01/10/alex-eala-succumbs-to-chinese-rival-in-auckland-semis|work=The Manila Bulletin|access-date=January 10, 2026}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Australian_Open_–_Women's_singles|Australian Open]]'', nabigo siya sa unang round ng singles.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks}}</ref> Lumaban siya sa ''[[:en:2026_Philippine_Women's_Open_–_Singles|Philippines 125]]'' bilang wildcard at nakapasok sa quarterfinals bago matalo kay [[:en:Camila_Osorio|Osorio]].<ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 29, 2026 |title=Alex Eala exits WTA Philippine Open, bows to Camila Osorio |url=https://sports.inquirer.net/660715/alex-eala-exits-wta-philippine-open-bows-to-camila-osorio |work=Philippine Daily Inquirer |access-date=January 29, 2026}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Abu_Dhabi_Open|Abu Dhabi 1000]]'', umabot siya sa quarterfinals ngunit natalo kay [[:en:Ekaterina_Alexandrova|Alexandrova]].<ref>{{Cite news |last=Gasgonia |first=Dennis |date=February 5, 2026 |title=Natalo si Alex Eala sa quarterfinals ng Abu Dhabi laban kay Alexandrova ng Russia |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2026/2/5/alex-eala-bows-out-of-abu-dhabi-quarterfinals-in-loss-to-russia-s-alexandrova-2244 |work=ABS-CBN News}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Qatar_TotalEnergies_Open_–_Singles|Qatar 1000]]'', nabigo siya sa unang yugto.<ref>{{Cite news |last=Reyes |first=Kate |date=February 9, 2026 |title=Alex Eala exits Qatar Open after falling to Tereza Valentova |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-exits-qatar-open-after-falling-to-tereza-valentova-a5019-20260209 |access-date=February 9, 2026}}</ref> Nakapasok siya sa quarterfinals ng ''[[:en:2026_Dubai_Tennis_Championships_–_Women's_singles|Dubai 1000]]'' bago natalo kay [[:en:Coco_Gauff|Gauff]].<ref>{{Cite news |last=Ballesteros |first=Jan |date=February 19, 2026 |title=Alex Eala succumbs to world No. 4 Coco Gauff in Dubai quarterfinals |website=onesports.ph |url=https://onesports.ph/more-sports/article/41325/alex-eala-succumbs-to-world-no-4-coco-gauff-in-dubai-quarterfinals-1 |access-date=February 19, 2026}}</ref> Sa tinaguriang ''Sunshine Double'' na ''[[:en:2026_BNP_Paribas_Open|Indian Wells 1000]]'' at ''[[:en:2026_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]]'', umabot siya sa ika-apat na round sa parehong torneo bago natalo kina [[:en:Linda_Noskova|Noskova]] at [[:en:Karolína_Muchová|Muchová]].<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=March 11, 2026 |title=Alex Eala bows out of Indian Wells with loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/11/tennis-alex-eala-bows-out-of-indian-wells-with-loss-to-linda-noskov-1231 |access-date=March 11, 2026 |work=ABS-CBN News}}</ref><ref>{{Cite news |date=Marso 24, 2026 |title=Alex Eala natanggal sa Miami Open matapos matalo kay Karolína Muchová |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/24/alex-eala-bows-out-of-miami-open-0012 |access-date=Marso 24, 2026}}</ref> Sa mga korteng luwad ng Europa, nakarating si Eala sa ikalawang yugto ng [[:en:2025_Upper_Austria_Ladies_Linz_–_Singles|Linz 500]] kung saan siya ay tinalo ni Ostapenko.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=2026-04-08 |title=Eala nabigo matapos manguna ng 5-1 sa ikalawang set kontra Ostapenko, lumabas sa Linz Open |url=https://www.philstar.com/sports/2026/04/08/2519713/eala-squanders-5-1-second-set-lead-vs-ostapenko-exits-linz-open |access-date=2026-04-08 |website=Philstar.com}}</ref> Sa unang yugto ng [[:en:2026_Porsche_Tennis_Grand_Prix_–_Singles|Stuttgart 500]], siya ay pinatalsik ni [[:en:Leylah_Fernandez|Fernandez]].<ref>{{Cite news |date=2026-04-15 |title=Alex Eala natanggal sa Stuttgart Open matapos matalo kay Leylah Fernandez |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/15/alex-eala-stuttgart-open-0040 |access-date=2026-04-15 |work=ABS-CBN News}}</ref> Samantala, sa ikalawang yugto ng [[:en:2026_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]], siya ay natalo kay [[:en:Elise_Mertens|Mertens]].<ref>{{Cite news |last= |first= |date=April 24, 2026 |title=Nagpatuloy ang hirap ni Alex Eala sa clay matapos ang pagkatalo sa Round of 64 laban kay Elise Mertens sa Madrid Open |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/985231/alex-eala-s-clay-struggles-continue-after-round-of-64-loss-to-elise-mertens-in-madrid-open/story/ |access-date=April 24, 2026 |website=GMA News Online |language=en}}</ref><ref>{{Cite News |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=April 24, 2026 |title=Alex Eala suffers second round defeat to Elise Mertens at Mutua Madrid Open |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/48579925/alex-eala-suffers-second-round-defeat-elise-mertens-mutua-madrid-open |access-date=April 24, 2026 |website=ESPN.com |language=en}}</ref> ''' Dalawahan''' Sa ''[[:en:2026_ASB_Classic_–_Women's_doubles|Auckland 250]]'', nakipagtambal si Eala kay [[:en:Iva_Jovic|Jović]] at umabot sila sa semifinals bago natalo kina [[:en:Xu_Yifan|Xu]] at [[:en:Yang_Zhaoxuan|Yang]].<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=January 9, 2026|access-date=January 9, 2026|work=ABS-CBN News}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Australian_Open_–_Women's_doubles|Australian Open]]'', nakipares siya kay [[:en:Ingrid_Martins|Martins]], ngunit hindi sila nakalusot sa unang round matapos matalo sa kanilang pambungad na laban.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=January 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=January 20, 2026 |work=ABS-CBN News}}</ref> Samantala, sa ''[[:en:2026_Abu_Dhabi_Open_–_Doubles|Abu Dhabi 1000]]'', nakipagtambal siya kay [[:en:Janice_Tjen|Tjen]] at nakaabot sila sa semifinal, ngunit natalo sa duo nina [[:en:Tereza_Mihalíková|Mihalíková]] at [[:en:Olivia_Nicholls|Nicholls]].<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=February 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=February 6, 2026}}</ref> == Estilo ng Paglalaro == Si Eala ay isang agresibong baseliner, gamit ang kanyang forehand upang kontrolin ang mga rally at ang kanyang matatag na two‑handed backhand upang pamahalaan ang mga palitan.<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=March 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |website=Tennis.com |language=en|access-date=January 24, 2026}}</ref> Ang kanyang kaliwang kamay na topspin ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim, habang ang kanyang return game ay isang lakas dahil sa mahusay na pagbabasa ng galaw. Ang kanyang serve ang nananatiling pangunahing kahinaan, madalas kulang sa bilis at pagbabago, bagaman mahusay siya sa hard courts.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=January 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |website=ESPN |language=en|access-date=January 24, 2026}}</ref> Binibigyang-diin ng mga analyst ang pagpapabuti ng kanyang serve, pagdaragdag ng taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng pisikal na lakas bilang susi sa karagdagang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=February 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=February 6, 2026 |website=Sports News Philippines |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang ilang mahahalagang tagumpay, kabilang ang pagiging unang Pilipino na umabot sa WTA 1000 Semifinals at tinalo ang tatlong major champions sa [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|2025 Miami Open]]<ref name=":Gulf">{{Cite web |title=What Alexandra Eala Needs to Win Titles and Beat Top Players |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/what-alexandra-eala-needs-to-win-titles-and-beat-top-players-1.500440043 |access-date=March 11, 2026 |website=Gulf News}}</ref> Itinatampok ng mga dating propesyonal na sina [[:en:Greg_Rusedski|Greg Rusedski]], [[:en:Andrea_Petkovic|Andrea Petkovic]], at [[:en:Martina_Navratilova|Martina Navratilova]] ang pangangailangan ng mas malakas na serve, mas maaasahang laro, at mas maraming pagkakaiba-iba, kasabay ng mas mahusay na kondisyon ng katawan.<ref>{{Cite web |date=March 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=March 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> Sa kanyang matibay na baseline game, katatagan, at suporta ng mga tagahanga, kinokonklusyon ng mga analyst na mayroon siyang pundasyon upang makipagtagisan para sa malalaking titulo, ngunit ang kanyang pangmatagalang tagumpay ay nakasalalay sa pagbabagong-anyo ng kanyang serve bilang isang sandata.<ref name=":Gulf" /> == Pagganap Laban sa Nangungunang Manlalaro == === Paghahambing ng Performance ni Eala sa mga Laban === {| class="wikitable sortable" ! Antas ! Rekord ! Panalo % ! DR (avg) ! Ace % ! DF % ! 1st Serve In ! 1st Serve Won % ! 2nd Serve Won % ! RPW (Return Points Won) |- | vs Top 10 | 4–3 | 57% | 0.61–1.46 | 0–3% | 0–5% | 57–72% | 30–73% | 41–52% | ~48 |- | vs Top 20 | 6–7 | 46% | 0.36–1.32 | 0–3% | 1–6% | 52–69% | 36–73% | 42–52% | ~44 |- | vs Top 50 | 12–20 | 38% | 0.30–1.48 | 0–4% | 1–7% | 51–74% | 45–72% | 30–63% | ~43 |- | vs Top 100 | 28–38 | 42% | 0.36–1.37 | 0–3% | 1–7% | 54–72% | 50–71% | 39–57% | ~44.5 |- | Kabuuang Karera | 204–125 | 62% | ~1.00 | 0.0% | 0.4% | 59.9% | – | – | 46.3 |} Ang rekord ni '''Eala''' ay nagpapakita ng malinaw na mga pattern laban sa iba’t ibang antas ng kalaban. Laban sa '''Top 10 players''' hawak niya ang 4–3 rekord (57% win rate). Ang kanyang '''dominance ratio (DR)'''—sukatan ng puntos na napanalo kumpara sa nawala—ay mula 0.61 sa pagkatalo hanggang 1.46 sa panalo laban kay Coco Gauff. Ang kanyang unang serve ay nasa pagitan ng 57–72%, na may 30–73% puntos na napanalo, habang ang ikalawang serve ay nasa 41–52%. Mababa ang '''Ace %''' (0–3%), tanda ng pag-asa sa rallies kaysa free points, habang tumataas ang '''double faults''' (hanggang 5%). Laban sa '''Top 20 opponents''' siya ay 6–7 (46%), na may DR mula 0.36 hanggang 1.32. Nanatiling matatag ang unang serve (52–69%), ngunit pabagu-bago ang puntos na napanalo. Laban sa '''Top 50''' bumaba ang rekord sa 12–20 (38%), na may DR mula 0.30 hanggang 1.48. Tumataas ang double faults (1–7%), at ang ikalawang serve ay maaaring bumaba hanggang 30%. Laban sa '''Top 100''' siya ay 28–38 (42%), na may DR mula 0.36 hanggang 1.37. Nanatiling katulad ang serve stats, ngunit may volatility. Sa kabuuan ng kanyang '''karera''' (204–125, 62% win rate), ang average DR ay halos 1.00, tanda ng balanseng puntos na napanalo at nawala. Ang '''return points won (RPW)''' ay nasa ~46, na nagpapakita ng kakayahang mag-pressure sa kalaban kahit hindi matibay ang kanyang serve. Mababa ang Ace %, tanda ng pag-asa sa rallies, habang kontrolado ang double faults (mas mababa sa 1%). Ipinapakita ng mga datos na kaya niyang itaas ang antas laban sa elite opponents, ngunit may inconsistency sa serve laban sa mid-tier competition. ==== Pinakamagagandang Panalo ==== {| class="wikitable sortable" ! Taon ! Torneo ! Surface ! Round ! Kalaban (Ranggo) ! Iskor ! Resulta ! DR ! Ace % ! DF % ! 1st Serve In ! 1st Serve Won % ! 2nd Serve Won % |- | 2025 | US Open | Hard | R128 | Clara Tauson [Rank 14] | 6–3, 2–6, 7–6(11) | Panalo | 0.97 | 0.0% | 5.3% | 68.1% | 59.4% | 43.3% |- | 2025 | Miami Open | Hard | Quarterfinals | Iga Świątek [Rank 2] | 6–2, 7–5 | Panalo | 1.27 | 1.5% | 4.5% | 66.7% | 52.3% | 50.0% |- | 2025 | Eastbourne | Grass | R16 | Jelena Ostapenko [Rank 3] | 0–6, 6–2, 3–2 RET | Panalo | 1.08 | 0.0% | 3.8% | 63.5% | 57.6% | 63.2% |- | 2026 | Indian Wells | Hard | R32 | Coco Gauff [Rank 4] | 6–2, 2–0 RET | Panalo | 1.46 | 0.0% | 0.0% | 68.0% | 58.8% | 50.0% |} ==== Pinakamasasamang Pagkatalo ==== {| class="wikitable sortable" ! Taon ! Torneo ! Surface ! Round ! Kalaban (Ranggo) ! Iskor ! Resulta ! DR ! Ace % ! DF % ! 1st Serve In ! 1st Serve Won % ! 2nd Serve Won % |- | 2022 | Madrid Open | Clay | Q1 | Anna Bondar [Rank 68] | 0–6, 0–6 | Talo | 0.49 | 2.5% | 10.0% | 50.0% | 30.0% | 35.0% |- | 2023 | Monastir | Hard | R32 | Elise Mertens [Rank 36] | 5–7, 0–6 | Talo | 0.72 | 2.5% | 10.0% | 60.0% | 52.1% | 28.1% |- | 2025 | Rome | Clay | R128 | Marta Kostyuk [Rank 27] | 0–6, 1–6 | Talo | 0.30 | 0.0% | 3.3% | 66.7% | 47.5% | 30.0% |- | 2024 | Wuhan | Hard | R64 | Katerina Siniaková [Rank 37] | 3–6, 1–6 | Talo | 0.68 | 0.0% | 6.5% | 65.2% | 33.3% | 31.3% |- | 2025 | Wimbledon | Grass | R128 | Barbora Krejčíková [Rank 17] | 6–3, 2–6, 1–6 | Talo | 0.82 | 1.1% | 1.1% | 54.3% | 50.0% | 50.0% |- | 2026 | Miami Open | Hard | R16 | Karolína Muchová [Rank 13] | 0–6, 2–6 | Talo | 0.39 | 0.0% | 4.8% | 52.4% | 36.4% | 50.0% |- | 2026 | Indian Wells | Hard | R16 | Linda Nosková [Rank 14] | 2–6, 0–6 | Talo | 0.36 | 0.0% | 6.8% | 56.8% | 36.0% | 47.4% |} Ang kanyang pinakamalalaking pagkatalo ay nagpapakita ng volatility sa kanyang serve. Sa '''Madrid Open 2022''', nakaranas siya ng double bagel (0–6, 0–6) laban kay Anna Bondar, na may DR na 0.49 at double faults na 10%. Sa '''Rome 2025''', natalo siya kay Marta Kostyuk (0–6, 1–6) na may pinakamababang DR (0.30). Ang iba pang mabibigat na pagkatalo ay laban kina Elise Mertens (Monastir 2023), Karolína Muchová (Miami 2026), at Linda Nosková (Indian Wells 2026), kung saan bumaba ang kanyang DR sa ilalim ng 0.40 at ang ikalawang serve points won ay bumagsak sa mas mababa sa 35%. Ipinapakita ng mga laban na ito na kapag bumibigay ang kanyang serve—lalo na sa mataas na double faults at mahina ang ikalawang serve—nahihirapan siyang manatiling kompetitibo. Ang karera ni Eala ay nagpapakita ng mga '''peak performances''' laban sa mga top‑ranked players na nababalanse ng mabibigat na pagkatalo kapag bumibigay ang kanyang serve. Ang kanyang pinakamagagandang panalo ay nagpapakita ng taktikal na tibay at kakayahang makipagsabayan sa pinakamagagaling sa mundo, habang ang pinakamasasamang pagkatalo ay nagpapakita ng pangangailangan para sa mas matatag na serve at mas mahusay na konstruksyon ng puntos laban sa mid‑tier opponents. == Ibang larangan == ===Pambansang koponan=== Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[:en:Tennis_at_the_2021_SEA_Games|SEA Games 2021]] (pilak sa singles, team, at mixed doubles), at sa [[:en:Tennis_at_the_2022_Asian_Games|Asian Games 2022]] (pilak sa singles at mixed doubles).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=May 20, 2022 |title=Tennis ace Alex Eala settles for bronze in women's singles |work=[[GMA News]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=March 25, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601005101/https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |archive-date=June 1, 2022}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=September 29, 2023 |title=Alex Eala bags 2nd Asian Games bronze with Alcantara in doubles |language=en-US |work=[[Rappler]] |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-Semifinals-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=September 10, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250910045902/https://www.rappler.com/sports/tennis-Semifinals-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |archive-date=September 10, 2025}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa Group II, na nagresulta sa promosyon sa Group I.<ref name=":12">{{Cite web |last=Morales |first=Luisa |date=December 2, 2024 |title=Alex Eala relishes leading Team Philippines to BJK Cup promotion in Bahrain |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114191842/https://www.onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |archive-date=November 14, 2025 |access-date=October 13, 2025 |website=One Sports |language=en}}</ref> Sa [[:en:Tennis_at_the_2025_SEA_Games|SEA Games 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa women's singles, pati tansong medalya sa mixed doubles at team events.<ref name=":13">{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=December 18, 2025 |title=Alex Eala wins SEA Games tennis gold, ends long drought for PH |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |archive-url=https://web.archive.org/web/20260128021547/https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |archive-date=January 28, 2026 |access-date=December 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> ===Mga Eksibisyon na Laro=== ====Singles: 1 (titles)==== {|class="wikitable" !Resulta !{{ns}}Petsa{{ns}} !Torneo !Uri ng Korte !Kalaban !Iskor |- |Panalo | Enero 2026 |[[:en:Kooyong_Classic|Kooyong Classic]], Melbourne, Australia |Matigas na Korte |[[:en:Donna Vekić|Donna Vekić]] |6–3, 6–4 |} === Mga sponsorship === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[:en:Globe_Telecom|Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=July 25, 2025 |title=Alex Eala Opens Up About Life |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga endorsement mula sa [[:en:Babolat|Babolat]], [[:en:Nike,_Inc.|Nike]], at [[:en:Bank_of_the_Philippine_Islands|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Champ’s choice: Alex Eala signs up as BPI’s newest endorser|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/}}</ref> bago naging brand ambassador ng [[:en:Milo_(drink)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=February 23, 2026 |title=MILO Active Pilipinas launched with Eala as new ambassador |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html}}</ref> === Mga parangal === Kinilala si Eala ng [[:en:Philippine_Sportswriters_Association|Philippine Sportswriters Association]] sa walong pagkakataon sa [[:en:PSA_Annual_Awards|PSA Annual Awards]], kabilang ang parangal na ''Athlete of the Year'' noong 2026.<ref>Citations for Eala's PSA Annual Awards: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=February 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=February 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=March 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=February 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=October 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=May 7, 2023}} * {{Cite news |date=February 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=February 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=January 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=October 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=October 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=February 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=February 17, 2026}}</ref> Noong 2021, isinama siya ng [[:en:Tatler_Asia|''Tatler Asia'']] sa talaan ng mga pinakamataas ang impluwensya na tao sa Asya.<ref>{{cite news |title=Asia's Most Influential Philippines 2021 |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021}}</ref> Noong Abril 2025, ginawaran si Eala ng ''Premios Tanglaw'' ng [[:en:Embassy_of_the_Philippines|Embahada ng Pilipinas]] sa Madrid bilang pagkilala sa kanyang ambag sa [[:en:Philippines–Spain_relations|ugnayan ng Pilipinas at Espanya]].<ref>{{cite news |date=April 2025 |title=Premios Tanglaw honoring Alex Eala |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/premios-tanglaw-eala}}</ref> ==Nota== ==== Women's World Tour Titles ==== {| class="wikitable" ! Taon !! Paligsahan !! Tier !! Paligsahan !! Katungali |- | 2021 || W15 Manacor || ITF || Isahan || – |- | 2022 || W25 Chiang Rai || ITF || Isahan || – |- | 2023 || W25 Yecla || ITF || Isahan || – |- | 2023 || W25 Roehampton || ITF || Isahan || – |- | 2024 || W100 Vitoria-Gasteiz || ITF || Isahan || – |- | 2024 || W50 Pune || ITF || Dalawahan || Darja Semeņistaja |- | 2024 || W75 Croissy-Beaubourg || ITF || Dalawahan || Estelle Cascino |- | 2024 || W100 Vitoria-Gasteiz || ITF || Dalawahan || Estelle Cascino |} ==== 2020 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Las Palmas de Gran Canaria 2 || W15 || Luwad || Unang Yugto || Anna Zarycka || 2–6, 4–6 |- | Las Palmas de Gran Canaria || W25 || Luwad || Pangalawang Yugto || Lara Salden || 0–6, 6–2, 2–6 |- | Melilla || W15 || Luwad || Unang Yugto || Anastasia Charaeva || 3–6, 3–6 |- | Monastir 9 || W15 || Matigas || Pangalawang Yugto || Nina Stadler || 6–4, 6–7, 5–7 |} ==== 2021 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Korte !! Tier !! Kalaban !! Yugto !! Iskor |- | Miami Open || Matigas || WTA 1000 || Viktória Hrunčáková || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || 6–4, 4–6, 2–6 |- | Romanian Open (Cluj-Napoca) || Luwad || WTA 250 || Mayar Sherif || Pangalawang Yugto || 2–6, 2–6 |- | W15 Manacor 1 || W15 || Matigas || Yvonne Cavalle-Reimers || Final || 5–7, 6–1, 6–2 |- | W15 Manacor 2 || W15 || Matigas || Ylena In-Albon || Kwarterpinals || 0–6, 3–6 |- | W15 Manacor 3 || W15 || Matigas || Oksana Selekhmeteva || Kwarterpinals || 2–6, 3–6 |- | W25 Grenoble || W25 || Matigas || Maja Chwalińska || Kwarterpinals || 0–6, 4–6 |- | W25 Manacor 4 || W25 || Matigas || Jana Fett || Pangalawang Yugto || 6–4, 3–6, 5–7 |- | W15 Manacor 5 || W15 || Matigas || Simona Waltert || Unang Yugto || 4–6, 6–2, 5–7 |- | W60 Bellinzona || W60 || Luwad || Simona Waltert || Pangalawang Yugto || 5–7, 6–3, 2–6 |- | W25 Platja d’Aro || W25 || Luwad || Irene Burillo Escorihuela || Pangalawang Yugto || 2–6, 4–6 |- | W25 Madrid 2 || W25 || Matigas || Andrea Lázaro García || Unang Yugto || 6–2, 4–6, 4–6 |- | W25 Milovice || W25 || Matigas || Daria Astakhova || Unang Yugto || 2–6, 2–6 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | W25 Madrid || W25 || Matigas || Victoria Jiménez Kasintseva || Kwarterpinals || Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey || 5–7, 6–4, 6–10 |- | W25 Platja d’Aro || W25 || Luwad || Oksana Selekhmeteva || Final || Justina Mikulskytė / Oana Simion || 3–6, 5–7 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Madison Brengle || 2–6, 1–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Anna Bondár || 0–6, 0–6 |- | Manacor 1 || W25 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Alice Rame || 2–6, 4–6 |- | Manacor 3 || W25 || Matigas || Unang Yugto || Giulia Gatto-Monticone || 2–6, 1–6 |- | Grenoble || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Chloé Paquet || 6–4, 5–7, 3–6 |- | Macon || W25 || Matigas || Unang Yugto || Anna Ukolova || 6–1, 2–6, 6–7(3) |- | Joue-les-Tours || W25 || Matigas || Pangalawang Yugto || Oksana Selekhmeteva || 3–6, 3–6 |- | Chiang Rai 1 || W25 || Matigas || Final || Luksika Kumkhum || 6–4, 6–2 |- | Chiang Rai 2 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Erika Sema || 3–6, 6–2, 3–6 |- | Madrid 1 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Anna-Lena Robbe || 6–7(3), 3–6 |- | Madrid 2 || W60 || Matigas || Final || Marina Bassols Ribera || 4–6, 5–7 |- | Palma del Río || W25 || Luwad || Pangalawang Yugto || Jessika Ponchet || 2–6, 1–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Pangalawang Yugto || Alexandra Bozovic || 6–1, 4–6, 5–7 |- | Vitoria-Gasteiz || W60 || Matigas || Semipaynal || Jessika Ponchet || 4–6, 4–6 |- | El Espinar || W25 || Matigas || Semipaynal || Eva Guerrero Alvarez || 2–6, 6–3, 2–6 |- | Grodzisk Mazowiecki || W100 || Matigas || Unang Yugto || Katharina Hobgarski || 4–6, 3–6 |- | Templeton || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Katarzyna Kawa || 6–2, 4–6, 0–6 |- | Rancho Santa Fe || W80 || Matigas || Kwarterpinals || Marcela Zacarías || 2–6, 5–7 |- | Hamburg || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Ysaline Bonaventure || 4–6, 0–6 |- | Poitiers || W80 || Matigas || Semipaynal || Ysaline Bonaventure || 1–6, 6–3, 3–6 |- | Shrewsbury || W100 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Maia Lumsden || 1–6, 5–7 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Manacor || W25 || Matigas || Elsa Jacquemot || Kwarterpinals || Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi || 6–2, 4–6, 3–10 |- | Macon || W25 || Matigas || Jéssica Bouzas Maneiro || Kwarterpinals || Audrey Albie / Aubane Droguet || 4–6, 2–6 |- | Chiang Rai 1 || W25 || Matigas || Indy De Vroome || Unang Yugto || Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted || 6–4, 5–7, 6–10 |- | Chiang Rai 2 || W25 || Matigas || Kyōka Okamura || Kwarterpinals || Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova || 6–4, 7–6(4), 2–6 |- | Madrid 1 || W25 || Matigas || Jéssica Bouzas Maneiro || Kwarterpinals || Olga Helmi / Adithya Karunaratne || 0–6, 4–6 |- | Madrid 2 || W60 || Matigas || Liang En-shuo || Kwarterpinals || Tímea Babos / Valeria Savinykh || 2–6, 4–6 |- | Palma del Río || W25 || Luwad || Marina Bassols Ribera || Semipaynal || Valeria Savinykh / Fanny Stollár || 2–6, 0–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Lizette Cabrera || Kwarterpinals || Justina Mikulskyte / Hong Yi Cody Wong || 5–7, 4–6 |- | Templeton || W60 || Matigas || Annaëlle Robbe || Pangalawang Yugto || Madison Brengle || 6–3, 6–7, 6–10 |- | Poitiers || W80 || Matigas || Petra Marcinko || Kwarterpinals || Miriam Skoch / Markéta Vondroušová || 5–7, 2–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Misaki Doi || 6–4, 1–6, 3–6 |- | Thailand Open (Hua Hin) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tatjana Maria (6) || 2–6, 2–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Irina-Camelia Begu || 2–6, 5–7 |- | Mutua Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Tatjana Maria || 1–6, 1–6 |- | Japan Open (Osaka) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Himari Sakatsume (Q) || 0–6, 3–6 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tatjana Maria (3) || 3–6, 0–6 |- | Jasmin Open (Monastir) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Elise Mertens (2) || 5–7, 0–6 |- | Canberra || W60 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Oksana Selekhmeteva (7) || 6–3, 4–6, 4–6 |- | Trnava || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Sonay Kartal || 2–6, 2–6 |- | Chiasso || W60 || Luwad || Unang Yugto || Alexandra Cadantu-Ignatik || 0–6, 2–6 |- | Bellinzona || W60 || Luwad || Unang Yugto || Ioana Ghioroaie || 5–7, 1–6 |- | Monastir || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Jia-Jing Wang (Q) || 6–0, 4–6, 3–6 |- | Yecla || W15 || Matigas || Final || Valentina Ryser || 6–3, 7–5 |- | Madrid || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Makenna Jones (5) || 6–2, 4–6, 4–6 |- | Zaragoza || W25 || Matigas || Unang Yugto || Destanee Aiava || 1–6, 2–6 |- | Palma del Río || W40 || Matigas || Kwarterpinals || Valeria Savinykh (3) || 4–6, 2–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Unang Yugto || Sohyun Park || 4–6, 3–6 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Semipaynal || Jessika Ponchet (3) || 6–2, 4–6, 2–6 |- | Barcelona || W60 || Matigas || Kwarterpinals || Georgina García Pérez || 4–6, 3–6 |- | Roehampton || W25 || Matigas || Final || Arina Rodionova (2) || 6–2, 6–3 |- | Aldershot || W25 || Matigas || Final || Destanee Aiava (6) || 6–3, 4–6, 1–6 |- | Tokyo || W100 || Matigas || Pangalawang Yugto || Kimberly Birrell (5) || 6–4, 6–7, 2–6 |- | Glasgow || W60 || Matigas || Unang Yugto || Suzan Lamens || 6–2, 4–6, 1–6 |- | Nantes || W60 || Matigas || Semipaynal || Gabriela Knutson || 6–2, 3–6, 1–6 |- | Petange || W40 || Matigas || Final || Océane Dodin (3) || 1–6, 5–7 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Trnava 2 || W60 || Matigas || Semipaynal || Alicia Barnett / Olivia Nicholls || 4–6, 1–6 |- | Chiasso || W60 || Luwad || Unang Yugto || Beatrice Gumulya / Anna Sisková || 3–6, 6–4, 11–13 |- | Zaragoza || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Alana Parnaby / Victoria Rodríguez || 6–4, 3–6, 6–10 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča || 5–7, 6–1, 9–11 |- | Barcelona || W60 || Matigas || Unang Yugto || Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča || 6–4, 3–6, 3–10 |- | Roehampton 2 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Talia Gibson / Petra Hule || 1–6, 5–7 |- | Aldershot || W25 || Matigas || Semipaynal || Erina Hayashi / Saki Imamura || 4–6, 4–6 |- | Tokyo 2 || W100 || Matigas || Semipaynal || Alicia Barnett / Olivia Nicholls || 0–6, 7–5, 6–10 |- | Jasmin Open (Monastir) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs || 3–6, 4–6 |- | Glasgow 2 || W60 || Matigas || Kwarterpinals || Freya Christie / Olivia Gadecki || — |- | Nantes || W60 || Matigas || Unang Yugto || Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold || 6–1, 3–6, 6–10 |- | Petange || W40 || Matigas || Semipaynal || Danielle Collins / Isabelle Haverlag || 2–6, 4–7 |} ==== 2024 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Rebecca Peterson (18) || 2–6, 5–7 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Julia Riera (2) || 6–4, 6–7, 4–6 |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Lulu Sun (23) || 6–7, 5–7 |- | US Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Elena-Gabriela Ruse (20) || 6–3, 1–6, 4–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Emiliana Arango || 6–2, 5–7, 1–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Sorana Cîrstea (27) || 3–6, 7–6, 4–6 |- | Wuhan Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Kateřina Siniaková || 3–6, 1–6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Unang Yugto || Magda Linette || 6–7, 1–6 |- | Guadalajara Open || WTA 500 || Matigas || Unang Yugto || Marie Bouzková (6) || 2–6, 2–6 |- | Ningbo Open || WTA 500 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Priscilla Hon || 4–6, 3–6 |- | Jiangxi Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Marie Bouzková (1) || 5–7, 6–7 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Bernarda Pera || 0–6, 3–6 |- | Nottingham Open || WTA 250 || Damo || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Ena Shibahara || 7–6, 0–6, 2–6 |- | Canberra International || WTA 125 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Céline Naef (5) || 4–6, 5–7 |- | Guadalajara 125 Open || WTA 125 || Matigas || Pangalawang Yugto || Tatjana Maria (4) || 5–7, 2–6 |- | Polish Open (Warsaw) || WTA 125 || Matigas || Unang Yugto || Isabella Shinikova || 2–6, 4–6 |- | Veneto Open (Gaiba) || WTA 125 || Damo || Kwarterpinals || Sara Errani (4) || 0–6, 6–7 |- | Makarska Open || WTA 125 || Luwad || Unang Yugto || Maria Timofeeva (Q) || 6–1, 3–6, 2–6 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Final (Winner) || Victoria Jiménez Kasintseva (7) || 6–4, 6–4 |- | Dubai || W100 || Matigas || Semipaynal || Polina Kudermetova (1) || 6–4, 2–6, 2–6 |- | Takasaki || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Mananchaya Sawangkaew (3) || 6–4, 1–6, 2–6 |- | Cary || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Renata Zarazúa (2) || 6–3, 4–6, 3–6 |- | Landisville || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Olivia Gadecki || 1–6, 6–0, 3–6 |- | Porto || W75 || Matigas || Kwarterpinals || Anna Bondar (2) || 4–6, 7–6, 1–6 |- | Trnava 1 || W75 || Matigas || Kwarterpinals || Anastasia Gureva || 2–6, 6–3, 6–7 |- | Trnava 2 || W75 || Matigas || Unang Yugto || Tereza Martincová (7) || 6–3, 4–6, 6–7 |- | Croissy-Beaubourg || W75 || Matigas || Pangalawang Yugto || Mona Barthel || 6–4, 4–6, 1–6 |- | Zagreb || W75 || Luwad || Unang Yugto || Tena Lukas || 5–7, 6–3, 4–6 |- | Bellinzona || W60 || Luwad || Unang Yugto || Selena Janicijevic || 3–6, 1–6 |- | Indore || W50 || Matigas || Semipaynal || Polina Kudermetova (2) || 4–6, 7–6, 2–6 |- | Pune || W50 || Matigas || Kwarterpinals || Darja Semenistaja (1) || 6–7, 0–6 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Paligsahan !Level !Korte !Katungali !Yugto !Kalaban !Iskor |- |Canberra International |WTA 125 |Matigas |Laura Pigossi |Semipaynal |Kaylah McP/ Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Pune |W50 |Matigas |Daniela Semenistaja |Final |Naiktha Bains / Fanny Stollar |7–6(8), 6–3 |- |Porto 3 |W75 |Matigas |Alicia Barnett |Kwarterpinals |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |Trnava |W75 |Matigas |Zeynep Sönmez |Semipaynal |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas |Estelle Cascino |Final |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |Oeiras Ladies Open |WTA 125 |Luwad |Taylah Preston |Unang Yugto |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas |Estelle Cascino |Final |Lia Karatancheva / Diana Marcinkevica |6–3, 2–6, 10–4 |- |Polish Open |WTA 125 |Matigas |Daniela Semenistaja |Kwarterpinals |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |WTA 125 |Matigas |Kimberly Birrell |Kwarterpinals |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |WTA 500 |Matigas |En Shuo Liang |Kwarterpinals |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |- |Dubai |W100 |Matigas |Valentini Grammatikopoulou |Kwarterpinals |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} ==== 2025 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Jana Fett (133) || 5–7, 2–6 |- | Singapore Open || WTA 250 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Simona Waltert (179) || 3–6, 2–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Semipaynal || Jessica Pegula (4) || 6–7, 7–5, 3–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Pangalawang Yugto || Iga Świątek (2) || 6–4, 4–6, 2–6 |- | Italian Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Marta Kostyuk (27) || 0–6, 1–6 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Unang Yugto || Emiliana Arango (85) || 0–6, 6–2, 3–6 |- | Nottingham Open || WTA 250 || Damo || Unang Yugto || Magda Linette (31) || 4–6, 3–6 |- | Eastbourne Open || WTA 250 || Damo || Finals (Pangalawang Puwesto) || Maya Joint || 4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Unang Yugto || Barbora Krejčíková (16) || 6–3, 2–6, 1–6 |- | National Bank Open (Montreal) || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Markéta Vondroušová (63) || 6–3, 1–6, 2–6 |- | US Open || Grand Slam || Matigas || Pangalawang Yugto || Cristina Bucșa (95) || 4–6, 3–6 |- | São Paulo Open || WTA 250 || Matigas || Kwarterpinals || Janice Tjen (130) || 4–6, 1–6 |- | China Open (Wuhan) || WTA 1000 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Moyuka Uchijima (91) || 4–6, 6–3, 2–6 |- | Japan Women's Open (Osaka) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tereza Valentová (78) || 1–6, 2–6 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Claire Liu (305) || 6–2, 4–6, 4–6 |- | Hong Kong Tennis Open || WTA 250 || Matigas || Pangalawang Yugto || Victoria Mboko (21) || 6–3, 3–6, 4–6 |- | Canberra International || WTA 125 || Matigas || Semipaynal || Shuai Wei (134) || 5–7, 2–6 |- | Mumbai Open || WTA 125 || Matigas || Pangalawang Yugto || Mai Hontama (166) || 6–7, 2–6 |- | Oeiras Ladies Open || WTA 125 || Luwad || Pangalawang Yugto || Panna Udvardy (137) || 6–7, 4–6 |- | Birmingham Open || WTA 125 || Damo || Unang Yugto || Linda Fruhvirtová (152) || 5–7, 7–6, 1–6 |- | Ilkley Open || WTA 125 || Damo || Kwarterpinals || Rebecca Marino (107) || 6–1, 0–6, 6–7 |- | Guadalajara 125 Open || WTA 125 || Matigas || Kampeon || Panna Udvardy (134) || 1–6, 7–5, 6–3 |- | Jingshan Tennis Open || WTA 125 || Matigas || Semipaynal || Lulu Sun (146) || 6–3, 4–6, 2–6 |- | Suzhou Open || WTA 125 || Matigas || Kwarterpinals || Viktorija Golubic (70) || 6–2, 2–6, 6–7 |} '''Withdrawals''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Reason |- | Cincinnati Open || WTA 1000 || Matigas || Pinsala sa balikat |- | Monterrey Open || WTA 500 || Matigas || Pinsala sa balikat |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Nadiia Kichenok || Semipaynal || Katarzyna Piter / Janice Tjen || 7–6(4), 3–6, 5–10 |- | Italian Open || WTA 1000 || Luwad || Coco Gauff || Kwarterpinals || Jasmine Paolini / Sara Errani || 5–7, 6–3, 7–10 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Renata Zarazúa || Pangalawang Yugto || Olga Danilović / Anastasia Potapova || 1–6, 3–6 |- | Hong Kong Open || WTA 250 || Matigas || Chan Hao‑ching || Unang Yugto || Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich || 6–3, 1–6, 7–10 |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Eva Lys || Unang Yugto || Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason || 4–6, 2–6 |- | Birmingham Open || WTA 250 || Damo || Rebeka Masarova || Unang Yugto || Storm Hunter / Ellen Perez || 4–6, 4–6 |- | Mumbai Open || WTA 125 || Matigas || Tsao Chia‑yi || Unang Yugto || Amina Anshba / Elena Pridankina || 4–6, 4–6 |- | Oeiras Ladies Open || WTA 125 || Luwad || Katie Volynets || Unang Yugto || Carmen Corley / Olivia Gadecki || 3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Auckland Open || WTA 250 || Matigas || Semipaynal || Wang Xinyu || 7–5, 5–7, 6–4 |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Unang Yugto || Alycia Parks || 6–0, 3–6, 2–6 |- | Philippines Womens Open || WTA 125 || Matigas || Kwarterpinals|| Camila Osorio || 4-6, 4-6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Kwarterpinals || Ekaterina Alexandrova|| 3-6, 3-6 |- | Qatar Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto|| Tereza Valentová|| 6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |WTA 1000 |Matigas |Kwarterpinals |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |WTA 1000 |Matigas |Ikaapat na Yugto |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |WTA 1000 |Matigas |Ikaapat na Yugto |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |WTA 500 |Luwad |Pangalawang Yugto |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |WTA 500 |Luwad | Unang Yugto | Leylah Fernandez | 1-6, 4-6 |- |Madrid Open |WTA 1000 |Luwad |Pangalawang Yugto |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Italian Open |WTA 1000 |Luwad | | | |- |French Open |Grand Slam |Luwad | | | |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Auckland Open || WTA 250 || Matigas || Iva Jovic || Semipaynal || Xu Yifan / Yang Zhaoxuan || 5–7, 3–6 |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Ingrid Martins || Unang Yugto || Shuko Aoyama / Magda Linette || 6–7(3), 6–2, 3–6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Janice Tjen|| Semipaynal|| Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls|| 4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |WTA 1000 |Matigas |Iva Jovic |Unang Yugto |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |WTA 1000 |Luwad |Zeynep Sönmez | | | |- |} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na kawing== [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Alexandra Eala Official WTA Page] [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Alexandra Eala Official ITF Women's World Tennis Page] [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alexandra Eala's Tennis Abstract page] [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alexandra Eala on Fandom] {{BD|2005||Eala, Alexandra}} [[:simple:Alexandra_Eala|Alexandra Eala on Simple Wikipedia (English)]] [[:en:Alexandra_Eala|Alexandra Eala on English Wikipedia (English)]] [[bcl:Alexandra Eala]] ect0waj9o2pdj99p7fpki3ncjqwobmp 2204647 2204646 2026-04-24T18:44:32Z Tabilay 153890 2204647 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=April 2025}} {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image =File:Alex Eala (2024 US Open) 02 (cropped).jpg |caption =Alex Eala sa 2024 US Open |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |birth_date = {{birth date and age|2005|05|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], [[Pilipinas]] |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = March 4, 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-hawak na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br><br>Lluc Bauza (Fitness Coach) |careerprizemoney = US 1,882,099 |singlesrecord = {{tennis record|won=209|lost=127}} |singlestitles = 0 |highestsinglesranking = 29 (March 16, 2026) |currentsinglesranking = No. 44 (April 20, 2026) |AustralianOpenresult = 1R ([[:en:2026 Australian Open – Women's singles qualifying|2026]]) |FrenchOpenresult = 1R ([[:en:2025 French Open – Women's singles|2025]]) |Wimbledonresult = 1R ([[:en:2025 Wimbledon Championships – Women's singles|2025]]) |USOpenresult = 2R ([[:en:2025 US Open – Women's singles|2025]]) |doublesrecord = {{tennis record|won=47|lost=44}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = No. 99 (February 9, 2026) |currentdoublesranking = No. 101 (April 20, 2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R ([[:en:2025 French Open – Women's doubles|2025]]) |WimbledonDoublesresult = 1R ([[:en:2025 Wimbledon Championships – Women's doubles|2025]]) |updated = April 20, 2026 |medaltemplates-expand =no |medaltemplates = {{MedalSport | Women's [[:en:tennis|Tennis]]}} {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{MedalCompetition | [[:en:Asian Games|Asian Games]]}} {{MedalBronze | [[:en:Tennis at the 2022 Asian Games|2022 Hangzhou]] | [[:en:Tennis at the 2022 Asian Games – Women's singles|Singles]] }} {{MedalBronze|2022 Hangzhou|[[:en:Tennis at the 2022 Asian Games – Mixed doubles|Mixed doubles]]}} {{MedalCompetition | [[:en:Southeast Asian Games|Southeast Asian Games]]}} {{MedalGold | [[:en:2025 Southeast Asian Games|2025 Thailand]] | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Singles]] }} {{MedalBronze | [[:en:2021 Southeast Asian Games|2021 Vietnam]] | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Singles]] }} {{MedalBronze | 2021 Vietnam | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Mixed doubles]] }} {{MedalBronze | 2021 Vietnam | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Team]] }} {{MedalBronze | [[:en:2025 SEA Games|2025 Thailand]] | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Team]] }} {{MedalBronze | 2025 Thailand | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Mixed doubles]] }} |AustralianOpenDoublesresult=1R ([[:en:2026 Australian Open – Women's doubles|2026]])}} Si '''Alexandra Eala''' (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Quezon City]]) ay Pilipinong manlalaro ng [[tenis]]. Siya ang pinakamataas na ranggong Pilipino, umabot sa pandaigdigang bilang na 29 noong Marso 16, 2026.<ref name=":11">{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=March 16, 2026 |title=Alex Eala rises to career-high World No. 29 |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/16/eala-rises-to-career-high-world-no-29-in-latest-wta-rankings-1032}}</ref> Nagwagi siya ng junior Grand Slam titles: doubles sa 2020 Australian Open at 2021French Open, at singles sa 2022 US Open.<ref name=":1">{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=September 10, 2022 |title=Eala captures US Open girls' singles crown |url=https://www.rappler.com/sports/final-results-alex-eala-lucie-havlickova-us-open-september-10-2022/}}</ref> Mayroon siyang 5 ITF singles at 3 ITF doubles titles, at noong 2025 umabot sa Semifinal ng Miami Open, final ng Eastbourne Open, at nagwagi sa WTA 125 Guadalajara Open.<ref name=":62">{{Cite web |title=ITF: Alexanda Eala Singles Titles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/d/titles/ |access-date=2025-12-03 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":72">{{Cite web |title=ITF: Alexanda Eala Doubles Titles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/titles/ |access-date=December 3, 2025 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":63">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala Singles Matches |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches#main-content |access-date=2026-03-26 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> Simula noong 2023, lumahok si Eala sa mga Grand Slam tournaments bilang propesyonal, kung saan nakapasok siya sa main draw mula 2025 French Open hanggang 2026 Australian Open at umabot sa ikalawang round ng 2025 US Open sa singles.<ref name=":63" /> Sa doubles naman, nakapaglaro siya noong 2025 at 2026, na ang pinakamataas na resulta ay ang ikalawang round ng 2025 French Open.<ref name=":6" /> Si Eala ay nagwagi ng mga pilak na medalya sa 2021 SEA Games at 2022Asian Games, at pinangunahan ang koponan sa promosyon sa Group I noong 2024. Noong 2025 SEA Games, nakamit niya ang gintong medalya sa women’s singles at dalawang tansong medalya sa mixed doubles at team events.<ref name=":7" /><ref name=":8" /><ref name=":12" /><ref name=":13" /> == Maagang Buhay == Si '''Alexandra Maniego Eala''' ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang business executive,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 March 2026}}</ref> at [[:en:Rizza_Maniego-Eala|Rosemarie Maniego-Eala]], dating [[Globe Telecom]] CFO hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[:en:1985_SEA_Games|1985 SEA Games]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina [[:en:Noli_Eala|Noli Eala]], dating chairperson ng [[:en:Philippine_Sports_Commission|Philippine Sports Commission]] at commissioner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=August 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=March 28, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=August 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=November 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]}}</ref> at ang fashion designer na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=April 23, 2026}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tennis para sa [[:en:Penn_State_Nittany_Lions|Penn State Nittany Lions]] mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=May 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=March 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal}}</ref> Nagsimula si Eala sa tennis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=[[Gulf News]] |date=August 28, 2025}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang coach.<ref>{{Cite web |date=November 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=August 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at [[:en:Colegio_San_Agustin_–_Makati|Colegio San Agustin]] sa [[Makati]], bago lumipat sa [[:en:Rafa_Nadal_Academy|Rafa Nadal Academy]] sa [[:en:Manacor|Manacor]], Espanya, kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=October 22, 2022}}</ref><ref>{{Cite web |date=December 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]}}</ref> == Personal na buhay == Ang paboritong pagkain ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=February 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala’s Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=February 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref> Mas gusto niyang inumin ang [[matcha|tsa na matcha]] kaysa sa [[kape]].<ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |access-date=31 March 2026}}</ref> Bihasa siya sa pakikipag-usap gamit ang iba’t ibang wika: [[Wikang Kastila|kastila]], [[Wikang Ingles|ingles]], at [[tagalog]].<ref>{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |website=The Athletic |publisher=The New York Times |access-date=25 March 2026}}</ref> Ang paborito niyang [[:en:Grand_Slam|pangunahing paligsahan sa larong tenis]] ay ang [[:en:Wimbledon_Championships|Paligsahan ng Wimbledon]], at tinuturing niya itong pinakamagandang lugar sa tenis.<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=July 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=July 3, 2025 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=December 24, 2025 |title=Vogue Rapid-Fire interview with Alex Eala |url=https://www.instagram.com/reels/DSoxP5lk1bS/ |access-date=December 24, 2025 |website=Instagram |language=en}}</ref> Idolo niya ang [[:en:champion|kampon]] sa tenis na si [[:en:Maria_Sharapova|Maria Sharapova]], at nakapagsanay diya kasama si [[:en:Rafael_Nadal|Rafael Nadal]].<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=July 19, 2025 |title=Sharapova’s influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=February 23, 2026 |website=[[Manila Standard]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=November 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=February 23, 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=August 27, 2025 |title=Before the big crowds, Alex Eala always had bro Miko by her side |url=https://www.spin.ph/tennis/get-to-know-alex-eala-older-brother-and-avid-supporter-miko-a6035-20250827 |access-date=February 23, 2026 |website=Spin.ph |language=en}}</ref> Ang pag-angat ni Eala sa WTA Tour matapos ang [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|2025 Miami Open]] ay nagbigay sa kanya ng malaking impluwensiya sa Pilipinas, inihahambing sa pag-usbong ni [[Manny Pacquiao]].<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 March 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times}}</ref> Ayon kay [[:en:Dyan_Castillejo|Dyan Castillejo]], tinatrato na siya ng kanyang mga tagahanga na "parang kampeon ng isang Grand Slam" .<ref name="mo"/> Ang kanyang tagumpay ay muling nagpasigla ng interes sa tennis sa Pilipinas at sa [[Overseas Filipinos|mga Pilipinong nakatira sa ibang bansa]], kahit may hamon sa oras sa panonood.<ref name="mo"/><ref>{{cite web |title=Nearly a Century on Court: Filipino Trailblazers Who Took on Tennis’ Biggest Stage |url=https://asianjournal.com/entertainment/sports/a-century-on-court-filipino-trailblazers-who-took-on-tennis-biggest-stage/#:~:text=Dyan%20Castillejo%20%E2%80%93%20Former%20Fed%20Cup,and%20contemporary%20of%20Felicisimo%20Ampon. |website=Asian Journal |publisher=Asian Journal News |access-date=27 March 2026}}</ref><ref>{{Cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=April 19, 2025 |title=The rich history of Philippine tennis, decades before Alex Eala |url=https://www.rappler.com/sports/rich-history-philippine-tennis-decades-before-alex-eala/ |access-date=March 28, 2026 |website=Rappler |language=en}}</ref> == Karera == === Juniors === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ Singles ! Tournament !! 2019 !! 2020 !! 2021 !! 2022 |- | Australian Open || R2 || R3 || A || A |- | French Open || A || SF || A || A |- | Wimbledon || A || A || R2 || A |- | US Open || A || A || A || W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ Doubles ! Tournament !! 2019 !! 2020 !! 2021 !! 2022 |- | Australian Open || A || W || A || A |- | French Open || A || A || W || A |- | Wimbledon || A || A || R2 || A |- | US Open || A || A || SF || – |} Sa edad na 12, nagwagi si Eala sa 2018 [[:en:Les_Petit_As|Les Petits As]] sa Pransya,<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/cookies/?returnurl=%2Fnews%2F117748%2FLilov-Eala-win-at-Les-Petits-As |access-date=November 14, 2024 |website=Tennis Europe}}</ref> at nakuha ang kanyang unang under‑18 singles at doubles titles sa ITF Trofeo David Ferrer sa Alicante, Spain.<ref>{{Cite web |last=Payo |first=Jasmine |date=April 25, 2025 |title=Building blocks to success: Rundown of Alex Eala’s best tennis campaigns |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-best-tennis-campaigns/ |access-date=November 14, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Noong 2019, napanalunan ni Eala ang [[:en:Orange_Bowl_(tennis)|Orange Bowl]] girls’ doubles title kasama si [[:en:Evialina_Laskevich|Laskevich]].<ref>{{Cite news |last=Reyes |first=Kate |date=December 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |language=en |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217 |access-date=January 12, 2026}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa [[:en:2020_Australian_Open_–_Girls'_doubles|Australian Open]] girls’ doubles kasama si [[:en:Priska_Madelyn_Nugroho|Nugroho]].<ref>{{Cite web |date=2020-01-31 |title=Eala, Nugroho capture Australian Open girls' doubles title |url=https://www.espn.com/story/_/id/28604688/eala-nugroho-capture-australian-open-girls-doubles-title |access-date=2025-10-08 |website=ESPN.com |language=en}}</ref> Sa 2021 [[:en:2021_French_Open_–_Girls'_doubles|French Open]], nakuha niya ang ikalawang junior Grand Slam doubles title kasama si [[:en:Oksana_Selekhmeteva|Selekhmeteva]].<ref>{{Cite news |last=Go |first=Beatrice |date=April 5, 2023 |title=Alex Eala clinches juniors world No. 2 after French Open romp |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-ranking-itf-world-juniors-2020/ |access-date=November 16, 2025}}</ref> Noong Hulyo 2021, nagwagi siya ng isahan at dalawahan (kasama si Madison Sieg) sa [[:en:Trofeo_Bonfiglio|Trofeo Bonfiglio]] sa Milan.<ref>{{Cite news |last=Mina |first=Rosy |date=July 17, 2021 |title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors |work=ABS CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior Grand Slam singles title sa [[:en:2022_US_Open_–_Girls'_singles|US Open]].<ref>{{Cite web |last=Levinsohn |first=Dan |date=September 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title at the 2022 US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html |access-date=November 14, 2025 |website=US Open}}</ref> === Prupesyonal na karera === ==== 2020 ==== '''Isahan''' Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]] sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto sa W25 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Las Palmas]], W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Castellón]], at W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|Monastir]]. Natapos naman siya sa unang yugto sa W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Las Palmas]] at W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|Melilla]]. ==== 2021 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2021_WTA_Tour|WTA Tour]], unang sumabak si Eala sa [[:en:2021_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami Open]] ngunit hindi siya nakalusot sa qualifying. Gayunpaman, sa [[:en:2021_Winners_Open_–_Singles|Cluj-Napoca 250]], nakapasok siya sa pangunahing draw at umabot hanggang sa pangalawang yugto bago natalo kay [[:en:Mayar_Sherif|Sherif]].<ref name=":5">{{Cite web |title=Tennis Abstract: Alexandra Eala |url=https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 |access-date=December 3, 2025 |website=www.tennisabstract.com}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=ITF: Alex Eala Singles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/activity/ |access-date=December 3, 2025 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala |access-date=February 2, 2026 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> '''Dalawahan''' Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang paligsahan ng [[:en:2021_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]] sa dalawahan. Sa W25 Madrid, kasama si [[:en:Victoria_Jiménez_Kasintseva|Kasintseva]], nakarating sila sa quarterfinals. Samantala, sa W25 Platja d’Aro, nakipag‑pares siya kay [[:en:Oksana_Selekhmeteva|Selekhmeteva]] at umabot sila hanggang sa finals.<ref name=":6">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala Doubles Matches |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches?type=D#main-content |access-date=2026-03-26 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> ==== 2022 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2022_WTA_Tour|WTA Tour]], tampok ang kaniyang pagsabak sa [[:en:2022_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]] at [[:en:2022_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]], subalit natalo siya sa unang yugto at sa qualifying na yugto.<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2022_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa semifinals ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Nakapasok siya sa quarterfinals ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> '''Dalawahan''' Sa WTA Tour, nakapaglaro siya sa [[:en:2022_Miami_Open_–_Women's_doubles|Miami 1000]] at sa qualifying ng [[:en:2022_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_doubles|Madrid 1000]].<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times}}</ref> Sa ITF circuit, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang semifinals sa W25 Palma del Río kasama si [[:en:Marina_Bassols_Ribera|Ribera]]. Nakarating din siya sa quarterfinals ng pitong torneo at dalawang torneo na nabigo sa maagang yugto.<ref name=":6" /> ==== 2023 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2023_WTA_Tour|WTA Tour]], lumahok siya sa qualifying ugtong [[:en:2023_Australian_Open_–_Women's_singles_qualifying|Australian Open]] ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng [[:en:2023_Thailand_Open_–_Singles|Thailand 250]], [[:en:2023_Japan_Women's_Open_–_Singles|Osaka 250]], [[:en:2023_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]], at [[:en:2023_Jasmin_Open_–_Singles|Monastir 250]]. Lumaban din siya bilang wildcard sa [[:en:2023_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]] at [[:en:2023_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(April–June)|W15 Yecla]] at kasunod sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|W25 Roehampton]].<ref>{{Cite news |last=Mina |first=Rosy |date=June 4, 2023 |title=Alex Eala claims third ITF crown at W25 Yecla in Spain |url=https://www.abs-cbn.com/sports/06/04/23/tennis-alex-eala-claims-third-itf-crown-at-w25-yecla |access-date=November 7, 2025 |work=ABS CBN News}}</ref><ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=August 13, 2023 |title=Alex Eala wins fourth ITF title, rules W25 Roehampton |url=https://sports.inquirer.net/523461/alex-eala-wins-fourth-itf-title-rules-w25-roehampton |access-date=November 7, 2025 |website=Inquirer.net |language=en-US}}</ref> Nakarating siya sa finals ng [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|W25 Aldershot]] at [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|W40 Petange]]; sa semifinals ng [[:en:2023_Open_Araba_en_Femenino_–_Singles|W100 Vitoria-Gasteiz]] at [[:en:2023_Engie_Open_Nantes_Atlantique_–_Singles|W60 Nantes]]; at sa quarterfinals ng [[:en:2023_Women's_TEC_Cup_–_Singles|W60 Barcelona]] at [[:en:2023_Ando_Securities_Open_–_Singles|W100 Tokyo]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Nagtapos siya sa ika-191 na puwesto sa pagtatapos ng taon.<ref>{{Cite news |last=Satumbaga-Villar |first=Kristel |date=September 20, 2023 |title=Eala improves to career-high No. 191 in WTA rankings |url=https://mb.com.ph/2023/9/20/eala-improves-to-career-high-no-191-in-wta-rankings |access-date=November 7, 2025 |website=Manila Bulletin}}</ref> '''Dalawahan''' Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan. Umabot siya sa apat na semifinals (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange), nakapasok sa apat na quarterfinals (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow), at ilang beses na nakarating sa nangyugto kabilang ang [[:en:2023_Jasmin_Open_–_Doubles|Monastir 250]]. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na korte maliban sa W60 Chiasso, isang palaro na ginanap sa luwad .<ref name=":6" /> ==== 2024 ==== '''Isahan''' Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa qualifiers ng apat na Grand Slam ([[:en:2024_Australian_Open_–_Women's_singles_qualifying|Australian Open]], [[:en:2024_French_Open_–_Women's_singles_qualifying|French Open]], [[:en:2024_Wimbledon_Championships_–_Women's_singles_qualifying|Wimbledon]], [[:en:2024_US_Open_–_Women's_singles_qualifying|US Open]]). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang quarterfinal sa [[:en:2024_Veneto_Open_–_Singles|Veneto 125]] laban kay [[:en:Sara_Errani|Errani]].<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2024_WTA_Tour|WTA Tour]], umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2024_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]], ngunit natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]] at [[:en:2024_Wuhan_Open_–_Singles|Wuhan 1000]]. abigo siya sa unang yugto ng [[:en:2024_Guadalajara_Open_Akron_–_Singles|Guadalajara 500]], [[:en:2024_Abu_Dhabi_Open_–_Singles|Abu Dhabi 500]], at sa qualifiers ng [[:en:2024_Ningbo_Open_–_Singles|Ningbo 500]]. Hindi siya nakalusot sa qualifiers ng [[:en:2024_Nottingham_Open_–_Women's_singles|Nottingham 250]], at natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]] at [[:en:2024_Jiangxi_Open_–_Singles|Jiangxi 250]]. bukod sa semifinals sa [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Canberra 125]], umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Oeiras 125]] at [[:en:2024_Guadalajara_125_Open_–_Singles|Guadalajara 125]], ngunit natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Makarska_International_Championships_–_Singles|Makarska 125]] at [[:en:2024_Polish_Open_–_Singles|Warsaw 125]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 [[:en:2024_Open_Araba_en_Femenino_–_Singles|Vitoria-Gasteiz]], tinalo si [[:en:Victoria_Jiménez_Kasintseva|Kasintseva]] sa final. Umabot din siya sa semifinals ng W100 [https://en.wikipedia.org/wiki/2024_Al_Habtoor_Tennis_Challenge_%E2%80%93_Singles Dubai] at W50 [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|Indore]], at sa quarterfinals ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> '''Dalawahan''' Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan. Sa WTA, ang pinakamalalim niyang resulta ay ang semifinals sa [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_doubles|Canberra 125]] kasama si [[:en:Laura_Pigossi|Pigossi]]. Nagkaroon din siya ng limang quarterfinal finishes: sa [[:en:2024_Ningbo_Open|Ningbo 500]] kasama si [[:en:Liang_En-shuo|Liang]], sa [[:en:2024_Polish_Open_–_Doubles|Warsaw 125]] kasama si [[:en:Darja_Semeņistaja|Semenistaja]], sa [[:en:2024_Guadalajara_125_Open_–_Doubles|Guadalajara 125]] kasama si [[:en:Kimberly_Birrell|Birrell]], sa [[:en:2024_Al_Habtoor_Tennis_Challenge_–_Doubles|W100 Dubai]] kasama si [[:en:Valentini_Grammatikopoulou|Grammatikopoulou]], at sa [[:en:2024_Porto_Women's_Indoor_ITF_3_–_Doubles|W75 Porto 3]] kasama si [[:en:Alicia_Barnett|Barnett]]. Bukod dito, nagtalo siya sa unang yugto sa [[:en:2024_Oeiras_Ladies_Open_–_Doubles|Oeiras 125]] (kasama si [[:en:Taylah_Preston|Preston]]).<ref name=":72" /><ref name=":0" /> Sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|W50 Pune]] kasama si [[:en:Darja_Semeņistaja|Semenistaja]], sinundan ng magkasunod na panalo kasama si [[:en:Estelle_Cascino|Cascino]] sa [[:en:2024_Open_de_Seine-et-Marne_–_Doubles|W75 Croissy-Beaubourg]] at [[:en:2024_Open_Araba_en_Femenino_–_Doubles|W100 Vitoria-Gasteiz]]—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa semifinals ng [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|W75 Trnava]] kasama si [[:en:Zeynep_Sönmez|Sönmez]].<ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 27, 2024 |title=Alex Eala cops W50 Pune doubles title with Latvian partner |language=en |website=INQUIRER.net |url=https://sports.inquirer.net/549446/alex-eala-cops-w50-pune-doubles-title-with-latvian-partner |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=March 31, 2024 |title=Eala, partner rule W75 Croissy-Beaubourg doubles tilt |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2024/03/31/2344255/eala-partner-rule-w75-croissy-beaubourg-doubles-tilt |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=July 21, 2024 |title=Alex Eala wins singles and doubles titles at W100 Vitoria-Gasteiz |language=en |website=INQUIRER.net |url=https://sports.inquirer.net/575666/alex-eala-also-wins-singles-title-at-w100-vitoria-gasteiz |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref name=":6" /> ==== 2025 ==== '''Isahan''' Noong 2025, umakyat si Eala mula No. 147 tungo sa career-high No. 50 matapos lumahok sa 27 torneo.<ref name=":4" /> Ang pinakamalaking tagumpay ay dumating sa [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]], kung saan tinalo ang world No. 2 [[:en:Iga_Świątek|Świątek]] sa quarterfinals bago matalo kay [[:en:Jessica_Pegula|Pegula]] sa semifinals. Sa damo, nakarating sa unang WTA final sa [[:en:2025_Eastbourne_Open_–_Women's_singles|Eastbourne 250]], ngunit natalo kay [[:en:Maya_Joint|Joint]]. Sa [[:en:2025_US_Open_–_Women's_singles|US Open]], nakamit ang unang panalo sa main draw at umabot sa ikalawang ugtolaban kay [[:en:Cristina_Bucșa|Bucșa]]. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa [[:en:2025_Guadalajara_125_Open_–_Singles|Guadalajara 125]], tinalo si [[:en:Panna_Udvardy|Udvardy]] sa final.<ref name=":4" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: quarterfinals sa [[:en:2025_SP_Open_–_Singles|São Paulo 250]] laban kay [[:en:Janice_Tjen|Tjen]], semifinal sa [[:en:2025_Jingshan_Tennis_Open_–_Women's_singles|Jingshan 125]] laban kay [[:en:Lulu_Sun|Sun]] at sa [[:en:2025_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Canberra 125]] laban kay [[:en:Wei_Sijia|Sijia]], at quarterfinals sa [[:en:2025_Ilkley_Open_–_Women's_singles|Ilkley 125]] laban kay [[:en:Rebecca_Marino|Marino]] at sa [[:en:2025_Suzhou_WTA_125_–_Singles|Suzhou 125]] laban kay [[:en:Viktorija_Golubic|Golubic]]. Umabot sa pangalawang yugto sa [[:en:2025_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]] laban kay Świątek, at sa [[:en:2025_Hong_Kong_Tennis_Open_–_Singles|Hong Kong 250]] laban kay [[:en:Victoria_Mboko|Mboko]]. Sa iba pang palihsahan nakarating sa pangalawang yugto ng [[:en:2025_Mumbai_Open_–_Singles|Mumbai 125]] laban kay [[:en:Mai_Hontama|Hontama]] at sa [[:en:2025_Oeiras_Ladies_Open_–_Singles|Oeiras 125]] laban kay Udvardy.<ref name=":4" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo sa unang ugtong [[:en:2025_French_Open_–_Women's_singles|French Open]] kay [[:en:Emiliana_Arango|Arango]], ng [[:en:2025_Wimbledon_Championships_–_Women's_singles|Wimbledon]] kay [[:en:Barbora_Krejčíková|Krejčíková]], at ng [[:en:2025_Australian_Open_–_Women's_singles|Australian Open]] sa qualifying kay [[:en:Jana_Fett|Fett]]. Natalo siya sa unang yugtong [[:en:2025_Italian_Open_–_Women's_singles|Rome 1000]] kay [[:en:Marta_Kostyuk|Kostyuk]], ng [[:en:2025_Canadian_Open_–_Women's_singles|Montreal 1000]] kay [[:en:Markéta_Vondroušová|Vondroušová]], at sa qualifying ng [[:en:2025_Wuhan_Open_–_Singles|Wuhan 1000]] kay [[:en:Moyuka_Uchijima|Uchijima]]. Natalo siys sa unang yugto ng [[:en:2025_Nottingham_Open_–_Women's_singles|Nottingham 250]] kay [[:en:Magda_Linette|Linette]], ng [[:en:2025_Singapore_Tennis_Open_–_Singles|Singapore 250]] kay [[:en:Simona_Waltert|Waltert]], ng [[:en:2025_Japan_Women's_Open_–_Singles|Osaka 250]] kay [[:en:Tereza_Valentová|Valentová]], ng [[:en:2025_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]] kay [[:en:Claire_Liu|Liu]], at sa [[:en:2025_Birmingham_Open_–_Women's_singles|Birmingham 250]] kay [[:en:Linda_Fruhvirtová|Fruhvirtová]].<ref name=":4" /> Sa [[:en:2025_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]], tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 [[:en:2025_Bengaluru_Open_–_Singles|Bengaluru]] laban kay [[:en:Dalila_Jakupović|Jakupović]], W75 Trnava 1 laban kay [[:en:Céline_Naef|Naef]], at W75 Trnava 2 laban kay [[:en:Valentina_Ryser|Ryser]].<ref name=":2" /> '''Dalawahan''' Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name=":6" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa [[:en:2025_Guangzhou_Open_–_Doubles|Guangzhou 250]], kung saan umabot siya sa semifinals kasama si [[:en:Nadiia_Kichenok|Kichenok]]. Nakarating din siya sa quarterfinals ng [[:en:2025_Italian_Open_–_Women's_doubles|Italian 1000]] kapareha si [[:en:_Coco_Gauff|Coco Gauff]].<ref name=":6" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2025_French_Open_–_Women's_doubles|French Open]] kasama si [[:en:Renata_Zarazúa|Zarazúa]], at natalo sa unang yugto ng [[:en:2025_Wimbledon_Championships_–_Women's_doubles|Wimbledon]] kasama si [[:en:Eva_Lys|Lys]].<ref name=":6" /> Lumahok din siya sa [[:en:2025_Birmingham_Open_–_Women's_doubles|Birmingham 250]] kasama si [[:en:Rebeka_Masarova|Masarova]] at sa [[:en:2025_Hong_Kong_Tennis_Open_–_Doubles|Hong Kong 250]] kasama si [[:en:Chan_Hao-ching|Hao-ching]], kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name=":6" /> Sa mga challengers, nakapaglaro siya sa [[:en:2025_Mumbai_Open_–_Doubles|Mumbai 125]] kasama si [[:en:_Tsao_Chia-yi|Chia-yi]] at sa [[:en:2025_Oeiras_Ladies_Open_–_Doubles|Oeiras 125]] kasama si [[:en:Katie_Volynets|Volynets]], na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name=":6" /> ==== 2026 ==== '''Isahan''' Sinimulan ni Eala ang kanyang [[:en:2026_WTA_Tour|2026 season]] nang may matibay na simula sa ''[[:en:2026_ASB_Classic_–_Women's_singles|Auckland 250]]'', kung saan umabot siya sa semifinals bago natalo kay [[:en:Wang_Xinyu|Wang]].<ref>{{cite news |last=Satumbaga-Villar|first=Krystel|date=January 10, 2026|title=Alex Eala succumbs to Chinese rival in Auckland semis|url=https://mb.com.ph/2026/01/10/alex-eala-succumbs-to-chinese-rival-in-auckland-semis|work=The Manila Bulletin|access-date=January 10, 2026}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Australian_Open_–_Women's_singles|Australian Open]]'', nabigo siya sa unang round ng singles.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks}}</ref> Lumaban siya sa ''[[:en:2026_Philippine_Women's_Open_–_Singles|Philippines 125]]'' bilang wildcard at nakapasok sa quarterfinals bago matalo kay [[:en:Camila_Osorio|Osorio]].<ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 29, 2026 |title=Alex Eala exits WTA Philippine Open, bows to Camila Osorio |url=https://sports.inquirer.net/660715/alex-eala-exits-wta-philippine-open-bows-to-camila-osorio |work=Philippine Daily Inquirer |access-date=January 29, 2026}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Abu_Dhabi_Open|Abu Dhabi 1000]]'', umabot siya sa quarterfinals ngunit natalo kay [[:en:Ekaterina_Alexandrova|Alexandrova]].<ref>{{Cite news |last=Gasgonia |first=Dennis |date=February 5, 2026 |title=Natalo si Alex Eala sa quarterfinals ng Abu Dhabi laban kay Alexandrova ng Russia |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2026/2/5/alex-eala-bows-out-of-abu-dhabi-quarterfinals-in-loss-to-russia-s-alexandrova-2244 |work=ABS-CBN News}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Qatar_TotalEnergies_Open_–_Singles|Qatar 1000]]'', nabigo siya sa unang yugto.<ref>{{Cite news |last=Reyes |first=Kate |date=February 9, 2026 |title=Alex Eala exits Qatar Open after falling to Tereza Valentova |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-exits-qatar-open-after-falling-to-tereza-valentova-a5019-20260209 |access-date=February 9, 2026}}</ref> Nakapasok siya sa quarterfinals ng ''[[:en:2026_Dubai_Tennis_Championships_–_Women's_singles|Dubai 1000]]'' bago natalo kay [[:en:Coco_Gauff|Gauff]].<ref>{{Cite news |last=Ballesteros |first=Jan |date=February 19, 2026 |title=Alex Eala succumbs to world No. 4 Coco Gauff in Dubai quarterfinals |website=onesports.ph |url=https://onesports.ph/more-sports/article/41325/alex-eala-succumbs-to-world-no-4-coco-gauff-in-dubai-quarterfinals-1 |access-date=February 19, 2026}}</ref> Sa tinaguriang ''Sunshine Double'' na ''[[:en:2026_BNP_Paribas_Open|Indian Wells 1000]]'' at ''[[:en:2026_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]]'', umabot siya sa ika-apat na round sa parehong torneo bago natalo kina [[:en:Linda_Noskova|Noskova]] at [[:en:Karolína_Muchová|Muchová]].<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=March 11, 2026 |title=Alex Eala bows out of Indian Wells with loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/11/tennis-alex-eala-bows-out-of-indian-wells-with-loss-to-linda-noskov-1231 |access-date=March 11, 2026 |work=ABS-CBN News}}</ref><ref>{{Cite news |date=Marso 24, 2026 |title=Alex Eala natanggal sa Miami Open matapos matalo kay Karolína Muchová |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/24/alex-eala-bows-out-of-miami-open-0012 |access-date=Marso 24, 2026}}</ref> Sa mga korteng luwad ng Europa, nakarating si Eala sa ikalawang yugto ng [[:en:2025_Upper_Austria_Ladies_Linz_–_Singles|Linz 500]] kung saan siya ay tinalo ni Ostapenko.<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=2026-04-08 |title=Eala nabigo matapos manguna ng 5-1 sa ikalawang set kontra Ostapenko, lumabas sa Linz Open |url=https://www.philstar.com/sports/2026/04/08/2519713/eala-squanders-5-1-second-set-lead-vs-ostapenko-exits-linz-open |access-date=2026-04-08 |website=Philstar.com}}</ref> Sa unang yugto ng [[:en:2026_Porsche_Tennis_Grand_Prix_–_Singles|Stuttgart 500]], siya ay pinatalsik ni [[:en:Leylah_Fernandez|Fernandez]].<ref>{{Cite news |date=2026-04-15 |title=Alex Eala natanggal sa Stuttgart Open matapos matalo kay Leylah Fernandez |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/15/alex-eala-stuttgart-open-0040 |access-date=2026-04-15 |work=ABS-CBN News}}</ref> Samantala, sa ikalawang yugto ng [[:en:2026_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]], siya ay natalo kay [[:en:Elise_Mertens|Mertens]].<ref>{{Cite news |last= |first= |date=April 24, 2026 |title=Nagpatuloy ang hirap ni Alex Eala sa clay matapos ang pagkatalo sa Round of 64 laban kay Elise Mertens sa Madrid Open |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/985231/alex-eala-s-clay-struggles-continue-after-round-of-64-loss-to-elise-mertens-in-madrid-open/story/ |access-date=April 24, 2026 |website=GMA News Online |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=April 24, 2026 |title=Alex Eala suffers second round defeat to Elise Mertens at Mutua Madrid Open |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/48579925/alex-eala-suffers-second-round-defeat-elise-mertens-mutua-madrid-open |access-date=April 24, 2026 |website=ESPN.com |language=en}}</ref> ''' Dalawahan''' Sa ''[[:en:2026_ASB_Classic_–_Women's_doubles|Auckland 250]]'', nakipagtambal si Eala kay [[:en:Iva_Jovic|Jović]] at umabot sila sa semifinals bago natalo kina [[:en:Xu_Yifan|Xu]] at [[:en:Yang_Zhaoxuan|Yang]].<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=January 9, 2026|access-date=January 9, 2026|work=ABS-CBN News}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Australian_Open_–_Women's_doubles|Australian Open]]'', nakipares siya kay [[:en:Ingrid_Martins|Martins]], ngunit hindi sila nakalusot sa unang round matapos matalo sa kanilang pambungad na laban.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=January 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=January 20, 2026 |work=ABS-CBN News}}</ref> Samantala, sa ''[[:en:2026_Abu_Dhabi_Open_–_Doubles|Abu Dhabi 1000]]'', nakipagtambal siya kay [[:en:Janice_Tjen|Tjen]] at nakaabot sila sa semifinal, ngunit natalo sa duo nina [[:en:Tereza_Mihalíková|Mihalíková]] at [[:en:Olivia_Nicholls|Nicholls]].<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=February 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=February 6, 2026}}</ref> == Estilo ng Paglalaro == Si Eala ay isang agresibong baseliner, gamit ang kanyang forehand upang kontrolin ang mga rally at ang kanyang matatag na two‑handed backhand upang pamahalaan ang mga palitan.<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=March 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |website=Tennis.com |language=en|access-date=January 24, 2026}}</ref> Ang kanyang kaliwang kamay na topspin ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim, habang ang kanyang return game ay isang lakas dahil sa mahusay na pagbabasa ng galaw. Ang kanyang serve ang nananatiling pangunahing kahinaan, madalas kulang sa bilis at pagbabago, bagaman mahusay siya sa hard courts.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=January 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |website=ESPN |language=en|access-date=January 24, 2026}}</ref> Binibigyang-diin ng mga analyst ang pagpapabuti ng kanyang serve, pagdaragdag ng taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng pisikal na lakas bilang susi sa karagdagang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=February 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=February 6, 2026 |website=Sports News Philippines |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang ilang mahahalagang tagumpay, kabilang ang pagiging unang Pilipino na umabot sa WTA 1000 Semifinals at tinalo ang tatlong major champions sa [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|2025 Miami Open]]<ref name=":Gulf">{{Cite web |title=What Alexandra Eala Needs to Win Titles and Beat Top Players |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/what-alexandra-eala-needs-to-win-titles-and-beat-top-players-1.500440043 |access-date=March 11, 2026 |website=Gulf News}}</ref> Itinatampok ng mga dating propesyonal na sina [[:en:Greg_Rusedski|Greg Rusedski]], [[:en:Andrea_Petkovic|Andrea Petkovic]], at [[:en:Martina_Navratilova|Martina Navratilova]] ang pangangailangan ng mas malakas na serve, mas maaasahang laro, at mas maraming pagkakaiba-iba, kasabay ng mas mahusay na kondisyon ng katawan.<ref>{{Cite web |date=March 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=March 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> Sa kanyang matibay na baseline game, katatagan, at suporta ng mga tagahanga, kinokonklusyon ng mga analyst na mayroon siyang pundasyon upang makipagtagisan para sa malalaking titulo, ngunit ang kanyang pangmatagalang tagumpay ay nakasalalay sa pagbabagong-anyo ng kanyang serve bilang isang sandata.<ref name=":Gulf" /> == Pagganap Laban sa Nangungunang Manlalaro == === Paghahambing ng Performance ni Eala sa mga Laban === {| class="wikitable sortable" ! Antas ! Rekord ! Panalo % ! DR (avg) ! Ace % ! DF % ! 1st Serve In ! 1st Serve Won % ! 2nd Serve Won % ! RPW (Return Points Won) |- | vs Top 10 | 4–3 | 57% | 0.61–1.46 | 0–3% | 0–5% | 57–72% | 30–73% | 41–52% | ~48 |- | vs Top 20 | 6–7 | 46% | 0.36–1.32 | 0–3% | 1–6% | 52–69% | 36–73% | 42–52% | ~44 |- | vs Top 50 | 12–20 | 38% | 0.30–1.48 | 0–4% | 1–7% | 51–74% | 45–72% | 30–63% | ~43 |- | vs Top 100 | 28–38 | 42% | 0.36–1.37 | 0–3% | 1–7% | 54–72% | 50–71% | 39–57% | ~44.5 |- | Kabuuang Karera | 204–125 | 62% | ~1.00 | 0.0% | 0.4% | 59.9% | – | – | 46.3 |} Ang rekord ni '''Eala''' ay nagpapakita ng malinaw na mga pattern laban sa iba’t ibang antas ng kalaban. Laban sa '''Top 10 players''' hawak niya ang 4–3 rekord (57% win rate). Ang kanyang '''dominance ratio (DR)'''—sukatan ng puntos na napanalo kumpara sa nawala—ay mula 0.61 sa pagkatalo hanggang 1.46 sa panalo laban kay Coco Gauff. Ang kanyang unang serve ay nasa pagitan ng 57–72%, na may 30–73% puntos na napanalo, habang ang ikalawang serve ay nasa 41–52%. Mababa ang '''Ace %''' (0–3%), tanda ng pag-asa sa rallies kaysa free points, habang tumataas ang '''double faults''' (hanggang 5%). Laban sa '''Top 20 opponents''' siya ay 6–7 (46%), na may DR mula 0.36 hanggang 1.32. Nanatiling matatag ang unang serve (52–69%), ngunit pabagu-bago ang puntos na napanalo. Laban sa '''Top 50''' bumaba ang rekord sa 12–20 (38%), na may DR mula 0.30 hanggang 1.48. Tumataas ang double faults (1–7%), at ang ikalawang serve ay maaaring bumaba hanggang 30%. Laban sa '''Top 100''' siya ay 28–38 (42%), na may DR mula 0.36 hanggang 1.37. Nanatiling katulad ang serve stats, ngunit may volatility. Sa kabuuan ng kanyang '''karera''' (204–125, 62% win rate), ang average DR ay halos 1.00, tanda ng balanseng puntos na napanalo at nawala. Ang '''return points won (RPW)''' ay nasa ~46, na nagpapakita ng kakayahang mag-pressure sa kalaban kahit hindi matibay ang kanyang serve. Mababa ang Ace %, tanda ng pag-asa sa rallies, habang kontrolado ang double faults (mas mababa sa 1%). Ipinapakita ng mga datos na kaya niyang itaas ang antas laban sa elite opponents, ngunit may inconsistency sa serve laban sa mid-tier competition. ==== Pinakamagagandang Panalo ==== {| class="wikitable sortable" ! Taon ! Torneo ! Surface ! Round ! Kalaban (Ranggo) ! Iskor ! Resulta ! DR ! Ace % ! DF % ! 1st Serve In ! 1st Serve Won % ! 2nd Serve Won % |- | 2025 | US Open | Hard | R128 | Clara Tauson [Rank 14] | 6–3, 2–6, 7–6(11) | Panalo | 0.97 | 0.0% | 5.3% | 68.1% | 59.4% | 43.3% |- | 2025 | Miami Open | Hard | Quarterfinals | Iga Świątek [Rank 2] | 6–2, 7–5 | Panalo | 1.27 | 1.5% | 4.5% | 66.7% | 52.3% | 50.0% |- | 2025 | Eastbourne | Grass | R16 | Jelena Ostapenko [Rank 3] | 0–6, 6–2, 3–2 RET | Panalo | 1.08 | 0.0% | 3.8% | 63.5% | 57.6% | 63.2% |- | 2026 | Indian Wells | Hard | R32 | Coco Gauff [Rank 4] | 6–2, 2–0 RET | Panalo | 1.46 | 0.0% | 0.0% | 68.0% | 58.8% | 50.0% |} ==== Pinakamasasamang Pagkatalo ==== {| class="wikitable sortable" ! Taon ! Torneo ! Surface ! Round ! Kalaban (Ranggo) ! Iskor ! Resulta ! DR ! Ace % ! DF % ! 1st Serve In ! 1st Serve Won % ! 2nd Serve Won % |- | 2022 | Madrid Open | Clay | Q1 | Anna Bondar [Rank 68] | 0–6, 0–6 | Talo | 0.49 | 2.5% | 10.0% | 50.0% | 30.0% | 35.0% |- | 2023 | Monastir | Hard | R32 | Elise Mertens [Rank 36] | 5–7, 0–6 | Talo | 0.72 | 2.5% | 10.0% | 60.0% | 52.1% | 28.1% |- | 2025 | Rome | Clay | R128 | Marta Kostyuk [Rank 27] | 0–6, 1–6 | Talo | 0.30 | 0.0% | 3.3% | 66.7% | 47.5% | 30.0% |- | 2024 | Wuhan | Hard | R64 | Katerina Siniaková [Rank 37] | 3–6, 1–6 | Talo | 0.68 | 0.0% | 6.5% | 65.2% | 33.3% | 31.3% |- | 2025 | Wimbledon | Grass | R128 | Barbora Krejčíková [Rank 17] | 6–3, 2–6, 1–6 | Talo | 0.82 | 1.1% | 1.1% | 54.3% | 50.0% | 50.0% |- | 2026 | Miami Open | Hard | R16 | Karolína Muchová [Rank 13] | 0–6, 2–6 | Talo | 0.39 | 0.0% | 4.8% | 52.4% | 36.4% | 50.0% |- | 2026 | Indian Wells | Hard | R16 | Linda Nosková [Rank 14] | 2–6, 0–6 | Talo | 0.36 | 0.0% | 6.8% | 56.8% | 36.0% | 47.4% |} Ang kanyang pinakamalalaking pagkatalo ay nagpapakita ng volatility sa kanyang serve. Sa '''Madrid Open 2022''', nakaranas siya ng double bagel (0–6, 0–6) laban kay Anna Bondar, na may DR na 0.49 at double faults na 10%. Sa '''Rome 2025''', natalo siya kay Marta Kostyuk (0–6, 1–6) na may pinakamababang DR (0.30). Ang iba pang mabibigat na pagkatalo ay laban kina Elise Mertens (Monastir 2023), Karolína Muchová (Miami 2026), at Linda Nosková (Indian Wells 2026), kung saan bumaba ang kanyang DR sa ilalim ng 0.40 at ang ikalawang serve points won ay bumagsak sa mas mababa sa 35%. Ipinapakita ng mga laban na ito na kapag bumibigay ang kanyang serve—lalo na sa mataas na double faults at mahina ang ikalawang serve—nahihirapan siyang manatiling kompetitibo. Ang karera ni Eala ay nagpapakita ng mga '''peak performances''' laban sa mga top‑ranked players na nababalanse ng mabibigat na pagkatalo kapag bumibigay ang kanyang serve. Ang kanyang pinakamagagandang panalo ay nagpapakita ng taktikal na tibay at kakayahang makipagsabayan sa pinakamagagaling sa mundo, habang ang pinakamasasamang pagkatalo ay nagpapakita ng pangangailangan para sa mas matatag na serve at mas mahusay na konstruksyon ng puntos laban sa mid‑tier opponents. == Ibang larangan == ===Pambansang koponan=== Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[:en:Tennis_at_the_2021_SEA_Games|SEA Games 2021]] (pilak sa singles, team, at mixed doubles), at sa [[:en:Tennis_at_the_2022_Asian_Games|Asian Games 2022]] (pilak sa singles at mixed doubles).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=May 20, 2022 |title=Tennis ace Alex Eala settles for bronze in women's singles |work=[[GMA News]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=March 25, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601005101/https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |archive-date=June 1, 2022}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=September 29, 2023 |title=Alex Eala bags 2nd Asian Games bronze with Alcantara in doubles |language=en-US |work=[[Rappler]] |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-Semifinals-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=September 10, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250910045902/https://www.rappler.com/sports/tennis-Semifinals-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |archive-date=September 10, 2025}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa Group II, na nagresulta sa promosyon sa Group I.<ref name=":12">{{Cite web |last=Morales |first=Luisa |date=December 2, 2024 |title=Alex Eala relishes leading Team Philippines to BJK Cup promotion in Bahrain |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114191842/https://www.onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |archive-date=November 14, 2025 |access-date=October 13, 2025 |website=One Sports |language=en}}</ref> Sa [[:en:Tennis_at_the_2025_SEA_Games|SEA Games 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa women's singles, pati tansong medalya sa mixed doubles at team events.<ref name=":13">{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=December 18, 2025 |title=Alex Eala wins SEA Games tennis gold, ends long drought for PH |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |archive-url=https://web.archive.org/web/20260128021547/https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |archive-date=January 28, 2026 |access-date=December 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> ===Mga Eksibisyon na Laro=== ====Singles: 1 (titles)==== {|class="wikitable" !Resulta !{{ns}}Petsa{{ns}} !Torneo !Uri ng Korte !Kalaban !Iskor |- |Panalo | Enero 2026 |[[:en:Kooyong_Classic|Kooyong Classic]], Melbourne, Australia |Matigas na Korte |[[:en:Donna Vekić|Donna Vekić]] |6–3, 6–4 |} === Mga sponsorship === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[:en:Globe_Telecom|Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=July 25, 2025 |title=Alex Eala Opens Up About Life |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga endorsement mula sa [[:en:Babolat|Babolat]], [[:en:Nike,_Inc.|Nike]], at [[:en:Bank_of_the_Philippine_Islands|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Champ’s choice: Alex Eala signs up as BPI’s newest endorser|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/}}</ref> bago naging brand ambassador ng [[:en:Milo_(drink)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=February 23, 2026 |title=MILO Active Pilipinas launched with Eala as new ambassador |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html}}</ref> === Mga parangal === Kinilala si Eala ng [[:en:Philippine_Sportswriters_Association|Philippine Sportswriters Association]] sa walong pagkakataon sa [[:en:PSA_Annual_Awards|PSA Annual Awards]], kabilang ang parangal na ''Athlete of the Year'' noong 2026.<ref>Citations for Eala's PSA Annual Awards: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=February 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=February 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=March 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=February 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=October 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=May 7, 2023}} * {{Cite news |date=February 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=February 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=January 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=October 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=October 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=February 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=February 17, 2026}}</ref> Noong 2021, isinama siya ng [[:en:Tatler_Asia|''Tatler Asia'']] sa talaan ng mga pinakamataas ang impluwensya na tao sa Asya.<ref>{{cite news |title=Asia's Most Influential Philippines 2021 |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021}}</ref> Noong Abril 2025, ginawaran si Eala ng ''Premios Tanglaw'' ng [[:en:Embassy_of_the_Philippines|Embahada ng Pilipinas]] sa Madrid bilang pagkilala sa kanyang ambag sa [[:en:Philippines–Spain_relations|ugnayan ng Pilipinas at Espanya]].<ref>{{cite news |date=April 2025 |title=Premios Tanglaw honoring Alex Eala |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/premios-tanglaw-eala}}</ref> ==Nota== ==== Women's World Tour Titles ==== {| class="wikitable" ! Taon !! Paligsahan !! Tier !! Paligsahan !! Katungali |- | 2021 || W15 Manacor || ITF || Isahan || – |- | 2022 || W25 Chiang Rai || ITF || Isahan || – |- | 2023 || W25 Yecla || ITF || Isahan || – |- | 2023 || W25 Roehampton || ITF || Isahan || – |- | 2024 || W100 Vitoria-Gasteiz || ITF || Isahan || – |- | 2024 || W50 Pune || ITF || Dalawahan || Darja Semeņistaja |- | 2024 || W75 Croissy-Beaubourg || ITF || Dalawahan || Estelle Cascino |- | 2024 || W100 Vitoria-Gasteiz || ITF || Dalawahan || Estelle Cascino |} ==== 2020 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Las Palmas de Gran Canaria 2 || W15 || Luwad || Unang Yugto || Anna Zarycka || 2–6, 4–6 |- | Las Palmas de Gran Canaria || W25 || Luwad || Pangalawang Yugto || Lara Salden || 0–6, 6–2, 2–6 |- | Melilla || W15 || Luwad || Unang Yugto || Anastasia Charaeva || 3–6, 3–6 |- | Monastir 9 || W15 || Matigas || Pangalawang Yugto || Nina Stadler || 6–4, 6–7, 5–7 |} ==== 2021 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Korte !! Tier !! Kalaban !! Yugto !! Iskor |- | Miami Open || Matigas || WTA 1000 || Viktória Hrunčáková || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || 6–4, 4–6, 2–6 |- | Romanian Open (Cluj-Napoca) || Luwad || WTA 250 || Mayar Sherif || Pangalawang Yugto || 2–6, 2–6 |- | W15 Manacor 1 || W15 || Matigas || Yvonne Cavalle-Reimers || Final || 5–7, 6–1, 6–2 |- | W15 Manacor 2 || W15 || Matigas || Ylena In-Albon || Kwarterpinals || 0–6, 3–6 |- | W15 Manacor 3 || W15 || Matigas || Oksana Selekhmeteva || Kwarterpinals || 2–6, 3–6 |- | W25 Grenoble || W25 || Matigas || Maja Chwalińska || Kwarterpinals || 0–6, 4–6 |- | W25 Manacor 4 || W25 || Matigas || Jana Fett || Pangalawang Yugto || 6–4, 3–6, 5–7 |- | W15 Manacor 5 || W15 || Matigas || Simona Waltert || Unang Yugto || 4–6, 6–2, 5–7 |- | W60 Bellinzona || W60 || Luwad || Simona Waltert || Pangalawang Yugto || 5–7, 6–3, 2–6 |- | W25 Platja d’Aro || W25 || Luwad || Irene Burillo Escorihuela || Pangalawang Yugto || 2–6, 4–6 |- | W25 Madrid 2 || W25 || Matigas || Andrea Lázaro García || Unang Yugto || 6–2, 4–6, 4–6 |- | W25 Milovice || W25 || Matigas || Daria Astakhova || Unang Yugto || 2–6, 2–6 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | W25 Madrid || W25 || Matigas || Victoria Jiménez Kasintseva || Kwarterpinals || Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey || 5–7, 6–4, 6–10 |- | W25 Platja d’Aro || W25 || Luwad || Oksana Selekhmeteva || Final || Justina Mikulskytė / Oana Simion || 3–6, 5–7 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Madison Brengle || 2–6, 1–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Anna Bondár || 0–6, 0–6 |- | Manacor 1 || W25 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Alice Rame || 2–6, 4–6 |- | Manacor 3 || W25 || Matigas || Unang Yugto || Giulia Gatto-Monticone || 2–6, 1–6 |- | Grenoble || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Chloé Paquet || 6–4, 5–7, 3–6 |- | Macon || W25 || Matigas || Unang Yugto || Anna Ukolova || 6–1, 2–6, 6–7(3) |- | Joue-les-Tours || W25 || Matigas || Pangalawang Yugto || Oksana Selekhmeteva || 3–6, 3–6 |- | Chiang Rai 1 || W25 || Matigas || Final || Luksika Kumkhum || 6–4, 6–2 |- | Chiang Rai 2 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Erika Sema || 3–6, 6–2, 3–6 |- | Madrid 1 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Anna-Lena Robbe || 6–7(3), 3–6 |- | Madrid 2 || W60 || Matigas || Final || Marina Bassols Ribera || 4–6, 5–7 |- | Palma del Río || W25 || Luwad || Pangalawang Yugto || Jessika Ponchet || 2–6, 1–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Pangalawang Yugto || Alexandra Bozovic || 6–1, 4–6, 5–7 |- | Vitoria-Gasteiz || W60 || Matigas || Semipaynal || Jessika Ponchet || 4–6, 4–6 |- | El Espinar || W25 || Matigas || Semipaynal || Eva Guerrero Alvarez || 2–6, 6–3, 2–6 |- | Grodzisk Mazowiecki || W100 || Matigas || Unang Yugto || Katharina Hobgarski || 4–6, 3–6 |- | Templeton || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Katarzyna Kawa || 6–2, 4–6, 0–6 |- | Rancho Santa Fe || W80 || Matigas || Kwarterpinals || Marcela Zacarías || 2–6, 5–7 |- | Hamburg || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Ysaline Bonaventure || 4–6, 0–6 |- | Poitiers || W80 || Matigas || Semipaynal || Ysaline Bonaventure || 1–6, 6–3, 3–6 |- | Shrewsbury || W100 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Maia Lumsden || 1–6, 5–7 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Manacor || W25 || Matigas || Elsa Jacquemot || Kwarterpinals || Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi || 6–2, 4–6, 3–10 |- | Macon || W25 || Matigas || Jéssica Bouzas Maneiro || Kwarterpinals || Audrey Albie / Aubane Droguet || 4–6, 2–6 |- | Chiang Rai 1 || W25 || Matigas || Indy De Vroome || Unang Yugto || Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted || 6–4, 5–7, 6–10 |- | Chiang Rai 2 || W25 || Matigas || Kyōka Okamura || Kwarterpinals || Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova || 6–4, 7–6(4), 2–6 |- | Madrid 1 || W25 || Matigas || Jéssica Bouzas Maneiro || Kwarterpinals || Olga Helmi / Adithya Karunaratne || 0–6, 4–6 |- | Madrid 2 || W60 || Matigas || Liang En-shuo || Kwarterpinals || Tímea Babos / Valeria Savinykh || 2–6, 4–6 |- | Palma del Río || W25 || Luwad || Marina Bassols Ribera || Semipaynal || Valeria Savinykh / Fanny Stollár || 2–6, 0–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Lizette Cabrera || Kwarterpinals || Justina Mikulskyte / Hong Yi Cody Wong || 5–7, 4–6 |- | Templeton || W60 || Matigas || Annaëlle Robbe || Pangalawang Yugto || Madison Brengle || 6–3, 6–7, 6–10 |- | Poitiers || W80 || Matigas || Petra Marcinko || Kwarterpinals || Miriam Skoch / Markéta Vondroušová || 5–7, 2–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Misaki Doi || 6–4, 1–6, 3–6 |- | Thailand Open (Hua Hin) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tatjana Maria (6) || 2–6, 2–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Irina-Camelia Begu || 2–6, 5–7 |- | Mutua Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Tatjana Maria || 1–6, 1–6 |- | Japan Open (Osaka) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Himari Sakatsume (Q) || 0–6, 3–6 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tatjana Maria (3) || 3–6, 0–6 |- | Jasmin Open (Monastir) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Elise Mertens (2) || 5–7, 0–6 |- | Canberra || W60 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Oksana Selekhmeteva (7) || 6–3, 4–6, 4–6 |- | Trnava || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Sonay Kartal || 2–6, 2–6 |- | Chiasso || W60 || Luwad || Unang Yugto || Alexandra Cadantu-Ignatik || 0–6, 2–6 |- | Bellinzona || W60 || Luwad || Unang Yugto || Ioana Ghioroaie || 5–7, 1–6 |- | Monastir || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Jia-Jing Wang (Q) || 6–0, 4–6, 3–6 |- | Yecla || W15 || Matigas || Final || Valentina Ryser || 6–3, 7–5 |- | Madrid || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Makenna Jones (5) || 6–2, 4–6, 4–6 |- | Zaragoza || W25 || Matigas || Unang Yugto || Destanee Aiava || 1–6, 2–6 |- | Palma del Río || W40 || Matigas || Kwarterpinals || Valeria Savinykh (3) || 4–6, 2–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Unang Yugto || Sohyun Park || 4–6, 3–6 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Semipaynal || Jessika Ponchet (3) || 6–2, 4–6, 2–6 |- | Barcelona || W60 || Matigas || Kwarterpinals || Georgina García Pérez || 4–6, 3–6 |- | Roehampton || W25 || Matigas || Final || Arina Rodionova (2) || 6–2, 6–3 |- | Aldershot || W25 || Matigas || Final || Destanee Aiava (6) || 6–3, 4–6, 1–6 |- | Tokyo || W100 || Matigas || Pangalawang Yugto || Kimberly Birrell (5) || 6–4, 6–7, 2–6 |- | Glasgow || W60 || Matigas || Unang Yugto || Suzan Lamens || 6–2, 4–6, 1–6 |- | Nantes || W60 || Matigas || Semipaynal || Gabriela Knutson || 6–2, 3–6, 1–6 |- | Petange || W40 || Matigas || Final || Océane Dodin (3) || 1–6, 5–7 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Trnava 2 || W60 || Matigas || Semipaynal || Alicia Barnett / Olivia Nicholls || 4–6, 1–6 |- | Chiasso || W60 || Luwad || Unang Yugto || Beatrice Gumulya / Anna Sisková || 3–6, 6–4, 11–13 |- | Zaragoza || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Alana Parnaby / Victoria Rodríguez || 6–4, 3–6, 6–10 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča || 5–7, 6–1, 9–11 |- | Barcelona || W60 || Matigas || Unang Yugto || Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča || 6–4, 3–6, 3–10 |- | Roehampton 2 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Talia Gibson / Petra Hule || 1–6, 5–7 |- | Aldershot || W25 || Matigas || Semipaynal || Erina Hayashi / Saki Imamura || 4–6, 4–6 |- | Tokyo 2 || W100 || Matigas || Semipaynal || Alicia Barnett / Olivia Nicholls || 0–6, 7–5, 6–10 |- | Jasmin Open (Monastir) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs || 3–6, 4–6 |- | Glasgow 2 || W60 || Matigas || Kwarterpinals || Freya Christie / Olivia Gadecki || — |- | Nantes || W60 || Matigas || Unang Yugto || Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold || 6–1, 3–6, 6–10 |- | Petange || W40 || Matigas || Semipaynal || Danielle Collins / Isabelle Haverlag || 2–6, 4–7 |} ==== 2024 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Rebecca Peterson (18) || 2–6, 5–7 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Julia Riera (2) || 6–4, 6–7, 4–6 |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Lulu Sun (23) || 6–7, 5–7 |- | US Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Elena-Gabriela Ruse (20) || 6–3, 1–6, 4–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Emiliana Arango || 6–2, 5–7, 1–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Sorana Cîrstea (27) || 3–6, 7–6, 4–6 |- | Wuhan Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Kateřina Siniaková || 3–6, 1–6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Unang Yugto || Magda Linette || 6–7, 1–6 |- | Guadalajara Open || WTA 500 || Matigas || Unang Yugto || Marie Bouzková (6) || 2–6, 2–6 |- | Ningbo Open || WTA 500 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Priscilla Hon || 4–6, 3–6 |- | Jiangxi Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Marie Bouzková (1) || 5–7, 6–7 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Bernarda Pera || 0–6, 3–6 |- | Nottingham Open || WTA 250 || Damo || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Ena Shibahara || 7–6, 0–6, 2–6 |- | Canberra International || WTA 125 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Céline Naef (5) || 4–6, 5–7 |- | Guadalajara 125 Open || WTA 125 || Matigas || Pangalawang Yugto || Tatjana Maria (4) || 5–7, 2–6 |- | Polish Open (Warsaw) || WTA 125 || Matigas || Unang Yugto || Isabella Shinikova || 2–6, 4–6 |- | Veneto Open (Gaiba) || WTA 125 || Damo || Kwarterpinals || Sara Errani (4) || 0–6, 6–7 |- | Makarska Open || WTA 125 || Luwad || Unang Yugto || Maria Timofeeva (Q) || 6–1, 3–6, 2–6 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Final (Winner) || Victoria Jiménez Kasintseva (7) || 6–4, 6–4 |- | Dubai || W100 || Matigas || Semipaynal || Polina Kudermetova (1) || 6–4, 2–6, 2–6 |- | Takasaki || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Mananchaya Sawangkaew (3) || 6–4, 1–6, 2–6 |- | Cary || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Renata Zarazúa (2) || 6–3, 4–6, 3–6 |- | Landisville || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Olivia Gadecki || 1–6, 6–0, 3–6 |- | Porto || W75 || Matigas || Kwarterpinals || Anna Bondar (2) || 4–6, 7–6, 1–6 |- | Trnava 1 || W75 || Matigas || Kwarterpinals || Anastasia Gureva || 2–6, 6–3, 6–7 |- | Trnava 2 || W75 || Matigas || Unang Yugto || Tereza Martincová (7) || 6–3, 4–6, 6–7 |- | Croissy-Beaubourg || W75 || Matigas || Pangalawang Yugto || Mona Barthel || 6–4, 4–6, 1–6 |- | Zagreb || W75 || Luwad || Unang Yugto || Tena Lukas || 5–7, 6–3, 4–6 |- | Bellinzona || W60 || Luwad || Unang Yugto || Selena Janicijevic || 3–6, 1–6 |- | Indore || W50 || Matigas || Semipaynal || Polina Kudermetova (2) || 4–6, 7–6, 2–6 |- | Pune || W50 || Matigas || Kwarterpinals || Darja Semenistaja (1) || 6–7, 0–6 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Paligsahan !Level !Korte !Katungali !Yugto !Kalaban !Iskor |- |Canberra International |WTA 125 |Matigas |Laura Pigossi |Semipaynal |Kaylah McP/ Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Pune |W50 |Matigas |Daniela Semenistaja |Final |Naiktha Bains / Fanny Stollar |7–6(8), 6–3 |- |Porto 3 |W75 |Matigas |Alicia Barnett |Kwarterpinals |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |Trnava |W75 |Matigas |Zeynep Sönmez |Semipaynal |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas |Estelle Cascino |Final |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |Oeiras Ladies Open |WTA 125 |Luwad |Taylah Preston |Unang Yugto |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas |Estelle Cascino |Final |Lia Karatancheva / Diana Marcinkevica |6–3, 2–6, 10–4 |- |Polish Open |WTA 125 |Matigas |Daniela Semenistaja |Kwarterpinals |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |WTA 125 |Matigas |Kimberly Birrell |Kwarterpinals |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |WTA 500 |Matigas |En Shuo Liang |Kwarterpinals |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |- |Dubai |W100 |Matigas |Valentini Grammatikopoulou |Kwarterpinals |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} ==== 2025 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Jana Fett (133) || 5–7, 2–6 |- | Singapore Open || WTA 250 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Simona Waltert (179) || 3–6, 2–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Semipaynal || Jessica Pegula (4) || 6–7, 7–5, 3–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Pangalawang Yugto || Iga Świątek (2) || 6–4, 4–6, 2–6 |- | Italian Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Marta Kostyuk (27) || 0–6, 1–6 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Unang Yugto || Emiliana Arango (85) || 0–6, 6–2, 3–6 |- | Nottingham Open || WTA 250 || Damo || Unang Yugto || Magda Linette (31) || 4–6, 3–6 |- | Eastbourne Open || WTA 250 || Damo || Finals (Pangalawang Puwesto) || Maya Joint || 4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Unang Yugto || Barbora Krejčíková (16) || 6–3, 2–6, 1–6 |- | National Bank Open (Montreal) || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Markéta Vondroušová (63) || 6–3, 1–6, 2–6 |- | US Open || Grand Slam || Matigas || Pangalawang Yugto || Cristina Bucșa (95) || 4–6, 3–6 |- | São Paulo Open || WTA 250 || Matigas || Kwarterpinals || Janice Tjen (130) || 4–6, 1–6 |- | China Open (Wuhan) || WTA 1000 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Moyuka Uchijima (91) || 4–6, 6–3, 2–6 |- | Japan Women's Open (Osaka) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tereza Valentová (78) || 1–6, 2–6 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Claire Liu (305) || 6–2, 4–6, 4–6 |- | Hong Kong Tennis Open || WTA 250 || Matigas || Pangalawang Yugto || Victoria Mboko (21) || 6–3, 3–6, 4–6 |- | Canberra International || WTA 125 || Matigas || Semipaynal || Shuai Wei (134) || 5–7, 2–6 |- | Mumbai Open || WTA 125 || Matigas || Pangalawang Yugto || Mai Hontama (166) || 6–7, 2–6 |- | Oeiras Ladies Open || WTA 125 || Luwad || Pangalawang Yugto || Panna Udvardy (137) || 6–7, 4–6 |- | Birmingham Open || WTA 125 || Damo || Unang Yugto || Linda Fruhvirtová (152) || 5–7, 7–6, 1–6 |- | Ilkley Open || WTA 125 || Damo || Kwarterpinals || Rebecca Marino (107) || 6–1, 0–6, 6–7 |- | Guadalajara 125 Open || WTA 125 || Matigas || Kampeon || Panna Udvardy (134) || 1–6, 7–5, 6–3 |- | Jingshan Tennis Open || WTA 125 || Matigas || Semipaynal || Lulu Sun (146) || 6–3, 4–6, 2–6 |- | Suzhou Open || WTA 125 || Matigas || Kwarterpinals || Viktorija Golubic (70) || 6–2, 2–6, 6–7 |} '''Withdrawals''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Reason |- | Cincinnati Open || WTA 1000 || Matigas || Pinsala sa balikat |- | Monterrey Open || WTA 500 || Matigas || Pinsala sa balikat |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Nadiia Kichenok || Semipaynal || Katarzyna Piter / Janice Tjen || 7–6(4), 3–6, 5–10 |- | Italian Open || WTA 1000 || Luwad || Coco Gauff || Kwarterpinals || Jasmine Paolini / Sara Errani || 5–7, 6–3, 7–10 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Renata Zarazúa || Pangalawang Yugto || Olga Danilović / Anastasia Potapova || 1–6, 3–6 |- | Hong Kong Open || WTA 250 || Matigas || Chan Hao‑ching || Unang Yugto || Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich || 6–3, 1–6, 7–10 |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Eva Lys || Unang Yugto || Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason || 4–6, 2–6 |- | Birmingham Open || WTA 250 || Damo || Rebeka Masarova || Unang Yugto || Storm Hunter / Ellen Perez || 4–6, 4–6 |- | Mumbai Open || WTA 125 || Matigas || Tsao Chia‑yi || Unang Yugto || Amina Anshba / Elena Pridankina || 4–6, 4–6 |- | Oeiras Ladies Open || WTA 125 || Luwad || Katie Volynets || Unang Yugto || Carmen Corley / Olivia Gadecki || 3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Auckland Open || WTA 250 || Matigas || Semipaynal || Wang Xinyu || 7–5, 5–7, 6–4 |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Unang Yugto || Alycia Parks || 6–0, 3–6, 2–6 |- | Philippines Womens Open || WTA 125 || Matigas || Kwarterpinals|| Camila Osorio || 4-6, 4-6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Kwarterpinals || Ekaterina Alexandrova|| 3-6, 3-6 |- | Qatar Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto|| Tereza Valentová|| 6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |WTA 1000 |Matigas |Kwarterpinals |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |WTA 1000 |Matigas |Ikaapat na Yugto |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |WTA 1000 |Matigas |Ikaapat na Yugto |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |WTA 500 |Luwad |Pangalawang Yugto |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |WTA 500 |Luwad | Unang Yugto | Leylah Fernandez | 1-6, 4-6 |- |Madrid Open |WTA 1000 |Luwad |Pangalawang Yugto |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Italian Open |WTA 1000 |Luwad | | | |- |French Open |Grand Slam |Luwad | | | |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Auckland Open || WTA 250 || Matigas || Iva Jovic || Semipaynal || Xu Yifan / Yang Zhaoxuan || 5–7, 3–6 |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Ingrid Martins || Unang Yugto || Shuko Aoyama / Magda Linette || 6–7(3), 6–2, 3–6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Janice Tjen|| Semipaynal|| Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls|| 4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |WTA 1000 |Matigas |Iva Jovic |Unang Yugto |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |WTA 1000 |Luwad |Zeynep Sönmez | | | |- |} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na kawing== [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Alexandra Eala Official WTA Page] [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Alexandra Eala Official ITF Women's World Tennis Page] [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alexandra Eala's Tennis Abstract page] [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alexandra Eala on Fandom] {{BD|2005||Eala, Alexandra}} [[:simple:Alexandra_Eala|Alexandra Eala on Simple Wikipedia (English)]] [[:en:Alexandra_Eala|Alexandra Eala on English Wikipedia (English)]] [[bcl:Alexandra Eala]] 6y2rkkjsqjb3eotfy6bol0fk6y8242g 2204685 2204647 2026-04-24T19:35:44Z Tabilay 153890 2204685 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=April 2025}} {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image =File:Alex Eala (2024 US Open) 02 (cropped).jpg |caption =Alex Eala sa 2024 US Open |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |birth_date = {{birth date and age|2005|05|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], [[Pilipinas]] |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = March 4, 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-hawak na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br><br>Lluc Bauza (Fitness Coach) |careerprizemoney = US 1,882,099 |singlesrecord = {{tennis record|won=209|lost=127}} |singlestitles = 0 |highestsinglesranking = 29 (March 16, 2026) |currentsinglesranking = No. 44 (April 20, 2026) |AustralianOpenresult = 1R ([[:en:2026 Australian Open – Women's singles qualifying|2026]]) |FrenchOpenresult = 1R ([[:en:2025 French Open – Women's singles|2025]]) |Wimbledonresult = 1R ([[:en:2025 Wimbledon Championships – Women's singles|2025]]) |USOpenresult = 2R ([[:en:2025 US Open – Women's singles|2025]]) |doublesrecord = {{tennis record|won=47|lost=44}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = No. 99 (February 9, 2026) |currentdoublesranking = No. 101 (April 20, 2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R ([[:en:2025 French Open – Women's doubles|2025]]) |WimbledonDoublesresult = 1R ([[:en:2025 Wimbledon Championships – Women's doubles|2025]]) |updated = April 20, 2026 |medaltemplates-expand =no |medaltemplates = {{MedalSport | Women's [[:en:tennis|Tennis]]}} {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{MedalCompetition | [[:en:Asian Games|Asian Games]]}} {{MedalBronze | [[:en:Tennis at the 2022 Asian Games|2022 Hangzhou]] | [[:en:Tennis at the 2022 Asian Games – Women's singles|Singles]] }} {{MedalBronze|2022 Hangzhou|[[:en:Tennis at the 2022 Asian Games – Mixed doubles|Mixed doubles]]}} {{MedalCompetition | [[:en:Southeast Asian Games|Southeast Asian Games]]}} {{MedalGold | [[:en:2025 Southeast Asian Games|2025 Thailand]] | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Singles]] }} {{MedalBronze | [[:en:2021 Southeast Asian Games|2021 Vietnam]] | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Singles]] }} {{MedalBronze | 2021 Vietnam | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Mixed doubles]] }} {{MedalBronze | 2021 Vietnam | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Team]] }} {{MedalBronze | [[:en:2025 SEA Games|2025 Thailand]] | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Team]] }} {{MedalBronze | 2025 Thailand | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Mixed doubles]] }} |AustralianOpenDoublesresult=1R ([[:en:2026 Australian Open – Women's doubles|2026]])}} Si '''Alexandra Eala''' (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Quezon City]]) ay Pilipinong manlalaro ng [[tenis]]. Siya ang pinakamataas na ranggong Pilipino, umabot sa pandaigdigang bilang na 29 noong Marso 16, 2026.<ref name=":11">{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=March 16, 2026 |title=Alex Eala rises to career-high World No. 29 |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/16/eala-rises-to-career-high-world-no-29-in-latest-wta-rankings-1032}}</ref> Nagwagi siya ng junior Grand Slam titles: doubles sa 2020 Australian Open at 2021French Open, at singles sa 2022 US Open.<ref name=":1">{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=September 10, 2022 |title=Eala captures US Open girls' singles crown |url=https://www.rappler.com/sports/final-results-alex-eala-lucie-havlickova-us-open-september-10-2022/}}</ref> Mayroon siyang 5 ITF singles at 3 ITF doubles titles, at noong 2025 umabot sa Semifinal ng Miami Open, final ng Eastbourne Open, at nagwagi sa WTA 125 Guadalajara Open.<ref name=":62">{{Cite web |title=ITF: Alexanda Eala Singles Titles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/d/titles/ |access-date=2025-12-03 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":72">{{Cite web |title=ITF: Alexanda Eala Doubles Titles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/titles/ |access-date=December 3, 2025 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":63">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala Singles Matches |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches#main-content |access-date=2026-03-26 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> Simula noong 2023, lumahok si Eala sa mga Grand Slam tournaments bilang propesyonal, kung saan nakapasok siya sa main draw mula 2025 French Open hanggang 2026 Australian Open at umabot sa ikalawang round ng 2025 US Open sa singles.<ref name=":63" /> Sa doubles naman, nakapaglaro siya noong 2025 at 2026, na ang pinakamataas na resulta ay ang ikalawang round ng 2025 French Open.<ref name=":6" /> Si Eala ay nagwagi ng mga pilak na medalya sa 2021 SEA Games at 2022Asian Games, at pinangunahan ang koponan sa promosyon sa Group I noong 2024. Noong 2025 SEA Games, nakamit niya ang gintong medalya sa women’s singles at dalawang tansong medalya sa mixed doubles at team events.<ref name=":7" /><ref name=":8" /><ref name=":12" /><ref name=":13" /> == Maagang Buhay == Si '''Alexandra Maniego Eala''' ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang business executive,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 March 2026}}</ref> at [[:en:Rizza_Maniego-Eala|Rosemarie Maniego-Eala]], dating [[Globe Telecom]] CFO hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[:en:1985_SEA_Games|1985 SEA Games]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina [[:en:Noli_Eala|Noli Eala]], dating chairperson ng [[:en:Philippine_Sports_Commission|Philippine Sports Commission]] at commissioner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=August 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=March 28, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=August 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=November 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]}}</ref> at ang fashion designer na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=April 23, 2026}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tennis para sa [[:en:Penn_State_Nittany_Lions|Penn State Nittany Lions]] mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=May 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=March 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal}}</ref> Nagsimula si Eala sa tennis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=[[Gulf News]] |date=August 28, 2025}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang coach.<ref>{{Cite web |date=November 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=August 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at [[:en:Colegio_San_Agustin_–_Makati|Colegio San Agustin]] sa [[Makati]], bago lumipat sa [[:en:Rafa_Nadal_Academy|Rafa Nadal Academy]] sa [[:en:Manacor|Manacor]], Espanya, kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=October 22, 2022}}</ref><ref>{{Cite web |date=December 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]}}</ref> == Personal na buhay == Ang paboritong pagkain ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=February 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala’s Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=February 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref> Mas gusto niyang inumin ang [[matcha|tsa na matcha]] kaysa sa [[kape]].<ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |access-date=31 March 2026}}</ref> Bihasa siya sa pakikipag-usap gamit ang iba’t ibang wika: [[Wikang Kastila|kastila]], [[Wikang Ingles|ingles]], at [[tagalog]].<ref>{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |website=The Athletic |publisher=The New York Times |access-date=25 March 2026}}</ref> Ang paborito niyang [[:en:Grand_Slam|pangunahing paligsahan sa larong tenis]] ay ang [[:en:Wimbledon_Championships|Paligsahan ng Wimbledon]], at tinuturing niya itong pinakamagandang lugar sa tenis.<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=July 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=July 3, 2025 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=December 24, 2025 |title=Vogue Rapid-Fire interview with Alex Eala |url=https://www.instagram.com/reels/DSoxP5lk1bS/ |access-date=December 24, 2025 |website=Instagram |language=en}}</ref> Idolo niya ang [[:en:champion|kampon]] sa tenis na si [[:en:Maria_Sharapova|Maria Sharapova]], at nakapagsanay diya kasama si [[:en:Rafael_Nadal|Rafael Nadal]].<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=July 19, 2025 |title=Sharapova’s influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=February 23, 2026 |website=[[Manila Standard]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=November 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=February 23, 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=August 27, 2025 |title=Before the big crowds, Alex Eala always had bro Miko by her side |url=https://www.spin.ph/tennis/get-to-know-alex-eala-older-brother-and-avid-supporter-miko-a6035-20250827 |access-date=February 23, 2026 |website=Spin.ph |language=en}}</ref> Ang pag-angat ni Eala sa WTA Tour matapos ang [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|2025 Miami Open]] ay nagbigay sa kanya ng malaking impluwensiya sa Pilipinas, inihahambing sa pag-usbong ni [[Manny Pacquiao]].<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 March 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times}}</ref> Ayon kay [[:en:Dyan_Castillejo|Dyan Castillejo]], tinatrato na siya ng kanyang mga tagahanga na "parang kampeon ng isang Grand Slam" .<ref name="mo"/> Ang kanyang tagumpay ay muling nagpasigla ng interes sa tennis sa Pilipinas at sa [[Overseas Filipinos|mga Pilipinong nakatira sa ibang bansa]], kahit may hamon sa oras sa panonood.<ref name="mo"/><ref>{{cite web |title=Nearly a Century on Court: Filipino Trailblazers Who Took on Tennis’ Biggest Stage |url=https://asianjournal.com/entertainment/sports/a-century-on-court-filipino-trailblazers-who-took-on-tennis-biggest-stage/#:~:text=Dyan%20Castillejo%20%E2%80%93%20Former%20Fed%20Cup,and%20contemporary%20of%20Felicisimo%20Ampon. |website=Asian Journal |publisher=Asian Journal News |access-date=27 March 2026}}</ref><ref>{{Cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=April 19, 2025 |title=The rich history of Philippine tennis, decades before Alex Eala |url=https://www.rappler.com/sports/rich-history-philippine-tennis-decades-before-alex-eala/ |access-date=March 28, 2026 |website=Rappler |language=en}}</ref> == Karera == === Juniors === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ Singles ! Tournament !! 2019 !! 2020 !! 2021 !! 2022 |- | Australian Open || R2 || R3 || A || A |- | French Open || A || SF || A || A |- | Wimbledon || A || A || R2 || A |- | US Open || A || A || A || W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ Doubles ! Tournament !! 2019 !! 2020 !! 2021 !! 2022 |- | Australian Open || A || W || A || A |- | French Open || A || A || W || A |- | Wimbledon || A || A || R2 || A |- | US Open || A || A || SF || – |} Sa edad na 12, nagwagi si Eala sa 2018 [[:en:Les_Petit_As|Les Petits As]] sa Pransya,<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/cookies/?returnurl=%2Fnews%2F117748%2FLilov-Eala-win-at-Les-Petits-As |access-date=November 14, 2024 |website=Tennis Europe}}</ref> at nakuha ang kanyang unang under‑18 singles at doubles titles sa ITF Trofeo David Ferrer sa Alicante, Spain.<ref>{{Cite web |last=Payo |first=Jasmine |date=April 25, 2025 |title=Building blocks to success: Rundown of Alex Eala’s best tennis campaigns |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-best-tennis-campaigns/ |access-date=November 14, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Noong 2019, napanalunan ni Eala ang [[:en:Orange_Bowl_(tennis)|Orange Bowl]] girls’ doubles title kasama si [[:en:Evialina_Laskevich|Laskevich]].<ref>{{Cite news |last=Reyes |first=Kate |date=December 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |language=en |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217 |access-date=January 12, 2026}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa [[:en:2020_Australian_Open_–_Girls'_doubles|Australian Open]] girls’ doubles kasama si [[:en:Priska_Madelyn_Nugroho|Nugroho]].<ref>{{Cite web |date=2020-01-31 |title=Eala, Nugroho capture Australian Open girls' doubles title |url=https://www.espn.com/story/_/id/28604688/eala-nugroho-capture-australian-open-girls-doubles-title |access-date=2025-10-08 |website=ESPN.com |language=en}}</ref> Sa 2021 [[:en:2021_French_Open_–_Girls'_doubles|French Open]], nakuha niya ang ikalawang junior Grand Slam doubles title kasama si [[:en:Oksana_Selekhmeteva|Selekhmeteva]].<ref>{{Cite news |last=Go |first=Beatrice |date=April 5, 2023 |title=Alex Eala clinches juniors world No. 2 after French Open romp |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-ranking-itf-world-juniors-2020/ |access-date=November 16, 2025}}</ref> Noong Hulyo 2021, nagwagi siya ng isahan at dalawahan (kasama si Madison Sieg) sa [[:en:Trofeo_Bonfiglio|Trofeo Bonfiglio]] sa Milan.<ref>{{Cite news |last=Mina |first=Rosy |date=July 17, 2021 |title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors |work=ABS CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior Grand Slam singles title sa [[:en:2022_US_Open_–_Girls'_singles|US Open]].<ref>{{Cite web |last=Levinsohn |first=Dan |date=September 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title at the 2022 US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html |access-date=November 14, 2025 |website=US Open}}</ref> === Prupesyonal na karera === ==== 2020 ==== '''Isahan''' Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]] sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto sa W25 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Las Palmas]], W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Castellón]], at W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|Monastir]]. Natapos naman siya sa unang yugto sa W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Las Palmas]] at W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|Melilla]]. ==== 2021 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2021_WTA_Tour|WTA Tour]], unang sumabak si Eala sa [[:en:2021_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami Open]] ngunit hindi siya nakalusot sa qualifying. Gayunpaman, sa [[:en:2021_Winners_Open_–_Singles|Cluj-Napoca 250]], nakapasok siya sa pangunahing draw at umabot hanggang sa pangalawang yugto bago natalo kay [[:en:Mayar_Sherif|Sherif]].<ref name=":5">{{Cite web |title=Tennis Abstract: Alexandra Eala |url=https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 |access-date=December 3, 2025 |website=www.tennisabstract.com}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=ITF: Alex Eala Singles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/activity/ |access-date=December 3, 2025 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala |access-date=February 2, 2026 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> '''Dalawahan''' Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang paligsahan ng [[:en:2021_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]] sa dalawahan. Sa W25 Madrid, kasama si [[:en:Victoria_Jiménez_Kasintseva|Kasintseva]], nakarating sila sa quarterfinals. Samantala, sa W25 Platja d’Aro, nakipag‑pares siya kay [[:en:Oksana_Selekhmeteva|Selekhmeteva]] at umabot sila hanggang sa finals.<ref name=":6">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala Doubles Matches |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches?type=D#main-content |access-date=2026-03-26 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> ==== 2022 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2022_WTA_Tour|WTA Tour]], tampok ang kaniyang pagsabak sa [[:en:2022_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]] at [[:en:2022_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]], subalit natalo siya sa unang yugto at sa qualifying na yugto.<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2022_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa semifinals ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Nakapasok siya sa quarterfinals ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> '''Dalawahan''' Sa WTA Tour, nakapaglaro siya sa [[:en:2022_Miami_Open_–_Women's_doubles|Miami 1000]] at sa qualifying ng [[:en:2022_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_doubles|Madrid 1000]].<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times}}</ref> Sa ITF circuit, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang semifinals sa W25 Palma del Río kasama si [[:en:Marina_Bassols_Ribera|Ribera]]. Nakarating din siya sa quarterfinals ng pitong torneo at dalawang torneo na nabigo sa maagang yugto.<ref name=":6" /> ==== 2023 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2023_WTA_Tour|WTA Tour]], lumahok siya sa qualifying ugtong [[:en:2023_Australian_Open_–_Women's_singles_qualifying|Australian Open]] ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng [[:en:2023_Thailand_Open_–_Singles|Thailand 250]], [[:en:2023_Japan_Women's_Open_–_Singles|Osaka 250]], [[:en:2023_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]], at [[:en:2023_Jasmin_Open_–_Singles|Monastir 250]]. Lumaban din siya bilang wildcard sa [[:en:2023_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]] at [[:en:2023_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(April–June)|W15 Yecla]] at kasunod sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|W25 Roehampton]].<ref>{{Cite news |last=Mina |first=Rosy |date=June 4, 2023 |title=Alex Eala claims third ITF crown at W25 Yecla in Spain |url=https://www.abs-cbn.com/sports/06/04/23/tennis-alex-eala-claims-third-itf-crown-at-w25-yecla |access-date=November 7, 2025 |work=ABS CBN News}}</ref><ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=August 13, 2023 |title=Alex Eala wins fourth ITF title, rules W25 Roehampton |url=https://sports.inquirer.net/523461/alex-eala-wins-fourth-itf-title-rules-w25-roehampton |access-date=November 7, 2025 |website=Inquirer.net |language=en-US}}</ref> Nakarating siya sa finals ng [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|W25 Aldershot]] at [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|W40 Petange]]; sa semifinals ng [[:en:2023_Open_Araba_en_Femenino_–_Singles|W100 Vitoria-Gasteiz]] at [[:en:2023_Engie_Open_Nantes_Atlantique_–_Singles|W60 Nantes]]; at sa quarterfinals ng [[:en:2023_Women's_TEC_Cup_–_Singles|W60 Barcelona]] at [[:en:2023_Ando_Securities_Open_–_Singles|W100 Tokyo]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Nagtapos siya sa ika-191 na puwesto sa pagtatapos ng taon.<ref>{{Cite news |last=Satumbaga-Villar |first=Kristel |date=September 20, 2023 |title=Eala improves to career-high No. 191 in WTA rankings |url=https://mb.com.ph/2023/9/20/eala-improves-to-career-high-no-191-in-wta-rankings |access-date=November 7, 2025 |website=Manila Bulletin}}</ref> '''Dalawahan''' Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan. Umabot siya sa apat na semifinals (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange), nakapasok sa apat na quarterfinals (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow), at ilang beses na nakarating sa nangyugto kabilang ang [[:en:2023_Jasmin_Open_–_Doubles|Monastir 250]]. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na korte maliban sa W60 Chiasso, isang palaro na ginanap sa luwad .<ref name=":6" /> ==== 2024 ==== '''Isahan''' Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa qualifiers ng apat na Grand Slam ([[:en:2024_Australian_Open_–_Women's_singles_qualifying|Australian Open]], [[:en:2024_French_Open_–_Women's_singles_qualifying|French Open]], [[:en:2024_Wimbledon_Championships_–_Women's_singles_qualifying|Wimbledon]], [[:en:2024_US_Open_–_Women's_singles_qualifying|US Open]]). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang quarterfinal sa [[:en:2024_Veneto_Open_–_Singles|Veneto 125]] laban kay [[:en:Sara_Errani|Errani]].<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2024_WTA_Tour|WTA Tour]], umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2024_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]], ngunit natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]] at [[:en:2024_Wuhan_Open_–_Singles|Wuhan 1000]]. abigo siya sa unang yugto ng [[:en:2024_Guadalajara_Open_Akron_–_Singles|Guadalajara 500]], [[:en:2024_Abu_Dhabi_Open_–_Singles|Abu Dhabi 500]], at sa qualifiers ng [[:en:2024_Ningbo_Open_–_Singles|Ningbo 500]]. Hindi siya nakalusot sa qualifiers ng [[:en:2024_Nottingham_Open_–_Women's_singles|Nottingham 250]], at natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]] at [[:en:2024_Jiangxi_Open_–_Singles|Jiangxi 250]]. bukod sa semifinals sa [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Canberra 125]], umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Oeiras 125]] at [[:en:2024_Guadalajara_125_Open_–_Singles|Guadalajara 125]], ngunit natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Makarska_International_Championships_–_Singles|Makarska 125]] at [[:en:2024_Polish_Open_–_Singles|Warsaw 125]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 [[:en:2024_Open_Araba_en_Femenino_–_Singles|Vitoria-Gasteiz]], tinalo si [[:en:Victoria_Jiménez_Kasintseva|Kasintseva]] sa final. Umabot din siya sa semifinals ng W100 [https://en.wikipedia.org/wiki/2024_Al_Habtoor_Tennis_Challenge_%E2%80%93_Singles Dubai] at W50 [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|Indore]], at sa quarterfinals ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> '''Dalawahan''' Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan. Sa WTA, ang pinakamalalim niyang resulta ay ang semifinals sa [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_doubles|Canberra 125]] kasama si [[:en:Laura_Pigossi|Pigossi]]. Nagkaroon din siya ng limang quarterfinal finishes: sa [[:en:2024_Ningbo_Open|Ningbo 500]] kasama si [[:en:Liang_En-shuo|Liang]], sa [[:en:2024_Polish_Open_–_Doubles|Warsaw 125]] kasama si [[:en:Darja_Semeņistaja|Semenistaja]], sa [[:en:2024_Guadalajara_125_Open_–_Doubles|Guadalajara 125]] kasama si [[:en:Kimberly_Birrell|Birrell]], sa [[:en:2024_Al_Habtoor_Tennis_Challenge_–_Doubles|W100 Dubai]] kasama si [[:en:Valentini_Grammatikopoulou|Grammatikopoulou]], at sa [[:en:2024_Porto_Women's_Indoor_ITF_3_–_Doubles|W75 Porto 3]] kasama si [[:en:Alicia_Barnett|Barnett]]. Bukod dito, nagtalo siya sa unang yugto sa [[:en:2024_Oeiras_Ladies_Open_–_Doubles|Oeiras 125]] (kasama si [[:en:Taylah_Preston|Preston]]).<ref name=":72" /><ref name=":0" /> Sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|W50 Pune]] kasama si [[:en:Darja_Semeņistaja|Semenistaja]], sinundan ng magkasunod na panalo kasama si [[:en:Estelle_Cascino|Cascino]] sa [[:en:2024_Open_de_Seine-et-Marne_–_Doubles|W75 Croissy-Beaubourg]] at [[:en:2024_Open_Araba_en_Femenino_–_Doubles|W100 Vitoria-Gasteiz]]—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa semifinals ng [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|W75 Trnava]] kasama si [[:en:Zeynep_Sönmez|Sönmez]].<ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 27, 2024 |title=Alex Eala cops W50 Pune doubles title with Latvian partner |language=en |website=INQUIRER.net |url=https://sports.inquirer.net/549446/alex-eala-cops-w50-pune-doubles-title-with-latvian-partner |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=March 31, 2024 |title=Eala, partner rule W75 Croissy-Beaubourg doubles tilt |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2024/03/31/2344255/eala-partner-rule-w75-croissy-beaubourg-doubles-tilt |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=July 21, 2024 |title=Alex Eala wins singles and doubles titles at W100 Vitoria-Gasteiz |language=en |website=INQUIRER.net |url=https://sports.inquirer.net/575666/alex-eala-also-wins-singles-title-at-w100-vitoria-gasteiz |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref name=":6" /> ==== 2025 ==== '''Isahan''' Noong 2025, umakyat si Eala mula No. 147 tungo sa career-high No. 50 matapos lumahok sa 27 torneo.<ref name=":4" /> Ang pinakamalaking tagumpay ay dumating sa [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]], kung saan tinalo ang world No. 2 [[:en:Iga_Świątek|Świątek]] sa quarterfinals bago matalo kay [[:en:Jessica_Pegula|Pegula]] sa semifinals. Sa damo, nakarating sa unang WTA final sa [[:en:2025_Eastbourne_Open_–_Women's_singles|Eastbourne 250]], ngunit natalo kay [[:en:Maya_Joint|Joint]]. Sa [[:en:2025_US_Open_–_Women's_singles|US Open]], nakamit ang unang panalo sa main draw at umabot sa ikalawang ugtolaban kay [[:en:Cristina_Bucșa|Bucșa]]. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa [[:en:2025_Guadalajara_125_Open_–_Singles|Guadalajara 125]], tinalo si [[:en:Panna_Udvardy|Udvardy]] sa final.<ref name=":4" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: quarterfinals sa [[:en:2025_SP_Open_–_Singles|São Paulo 250]] laban kay [[:en:Janice_Tjen|Tjen]], semifinal sa [[:en:2025_Jingshan_Tennis_Open_–_Women's_singles|Jingshan 125]] laban kay [[:en:Lulu_Sun|Sun]] at sa [[:en:2025_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Canberra 125]] laban kay [[:en:Wei_Sijia|Sijia]], at quarterfinals sa [[:en:2025_Ilkley_Open_–_Women's_singles|Ilkley 125]] laban kay [[:en:Rebecca_Marino|Marino]] at sa [[:en:2025_Suzhou_WTA_125_–_Singles|Suzhou 125]] laban kay [[:en:Viktorija_Golubic|Golubic]]. Umabot sa pangalawang yugto sa [[:en:2025_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]] laban kay Świątek, at sa [[:en:2025_Hong_Kong_Tennis_Open_–_Singles|Hong Kong 250]] laban kay [[:en:Victoria_Mboko|Mboko]]. Sa iba pang palihsahan nakarating sa pangalawang yugto ng [[:en:2025_Mumbai_Open_–_Singles|Mumbai 125]] laban kay [[:en:Mai_Hontama|Hontama]] at sa [[:en:2025_Oeiras_Ladies_Open_–_Singles|Oeiras 125]] laban kay Udvardy.<ref name=":4" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo sa unang ugtong [[:en:2025_French_Open_–_Women's_singles|French Open]] kay [[:en:Emiliana_Arango|Arango]], ng [[:en:2025_Wimbledon_Championships_–_Women's_singles|Wimbledon]] kay [[:en:Barbora_Krejčíková|Krejčíková]], at ng [[:en:2025_Australian_Open_–_Women's_singles|Australian Open]] sa qualifying kay [[:en:Jana_Fett|Fett]]. Natalo siya sa unang yugtong [[:en:2025_Italian_Open_–_Women's_singles|Rome 1000]] kay [[:en:Marta_Kostyuk|Kostyuk]], ng [[:en:2025_Canadian_Open_–_Women's_singles|Montreal 1000]] kay [[:en:Markéta_Vondroušová|Vondroušová]], at sa qualifying ng [[:en:2025_Wuhan_Open_–_Singles|Wuhan 1000]] kay [[:en:Moyuka_Uchijima|Uchijima]]. Natalo siys sa unang yugto ng [[:en:2025_Nottingham_Open_–_Women's_singles|Nottingham 250]] kay [[:en:Magda_Linette|Linette]], ng [[:en:2025_Singapore_Tennis_Open_–_Singles|Singapore 250]] kay [[:en:Simona_Waltert|Waltert]], ng [[:en:2025_Japan_Women's_Open_–_Singles|Osaka 250]] kay [[:en:Tereza_Valentová|Valentová]], ng [[:en:2025_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]] kay [[:en:Claire_Liu|Liu]], at sa [[:en:2025_Birmingham_Open_–_Women's_singles|Birmingham 250]] kay [[:en:Linda_Fruhvirtová|Fruhvirtová]].<ref name=":4" /> Sa [[:en:2025_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]], tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 [[:en:2025_Bengaluru_Open_–_Singles|Bengaluru]] laban kay [[:en:Dalila_Jakupović|Jakupović]], W75 Trnava 1 laban kay [[:en:Céline_Naef|Naef]], at W75 Trnava 2 laban kay [[:en:Valentina_Ryser|Ryser]].<ref name=":2" /> '''Dalawahan''' Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name=":6" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa [[:en:2025_Guangzhou_Open_–_Doubles|Guangzhou 250]], kung saan umabot siya sa semifinals kasama si [[:en:Nadiia_Kichenok|Kichenok]]. Nakarating din siya sa quarterfinals ng [[:en:2025_Italian_Open_–_Women's_doubles|Italian 1000]] kapareha si [[:en:_Coco_Gauff|Coco Gauff]].<ref name=":6" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2025_French_Open_–_Women's_doubles|French Open]] kasama si [[:en:Renata_Zarazúa|Zarazúa]], at natalo sa unang yugto ng [[:en:2025_Wimbledon_Championships_–_Women's_doubles|Wimbledon]] kasama si [[:en:Eva_Lys|Lys]].<ref name=":6" /> Lumahok din siya sa [[:en:2025_Birmingham_Open_–_Women's_doubles|Birmingham 250]] kasama si [[:en:Rebeka_Masarova|Masarova]] at sa [[:en:2025_Hong_Kong_Tennis_Open_–_Doubles|Hong Kong 250]] kasama si [[:en:Chan_Hao-ching|Hao-ching]], kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name=":6" /> Sa mga challengers, nakapaglaro siya sa [[:en:2025_Mumbai_Open_–_Doubles|Mumbai 125]] kasama si [[:en:_Tsao_Chia-yi|Chia-yi]] at sa [[:en:2025_Oeiras_Ladies_Open_–_Doubles|Oeiras 125]] kasama si [[:en:Katie_Volynets|Volynets]], na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name=":6" /> ==== 2026 ==== '''Isahan''' Sinimulan ni Eala ang kanyang [[:en:2026_WTA_Tour|2026 season]] nang may matibay na simula sa ''[[:en:2026_ASB_Classic_–_Women's_singles|Auckland 250]]'', kung saan umabot siya sa semifinals bago natalo kay [[:en:Wang_Xinyu|Wang]].<ref>{{cite news |last=Satumbaga-Villar|first=Krystel|date=January 10, 2026|title=Alex Eala succumbs to Chinese rival in Auckland semis|url=https://mb.com.ph/2026/01/10/alex-eala-succumbs-to-chinese-rival-in-auckland-semis|work=The Manila Bulletin|access-date=January 10, 2026}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Australian_Open_–_Women's_singles|Australian Open]]'', nabigo siya sa unang round ng singles.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks}}</ref> Lumaban siya sa ''[[:en:2026_Philippine_Women's_Open_–_Singles|Philippines 125]]'' bilang wildcard at nakapasok sa quarterfinals bago matalo kay [[:en:Camila_Osorio|Osorio]].<ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 29, 2026 |title=Alex Eala exits WTA Philippine Open, bows to Camila Osorio |url=https://sports.inquirer.net/660715/alex-eala-exits-wta-philippine-open-bows-to-camila-osorio |work=Philippine Daily Inquirer |access-date=January 29, 2026}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Abu_Dhabi_Open|Abu Dhabi 1000]]'', umabot siya sa quarterfinals ngunit natalo kay [[:en:Ekaterina_Alexandrova|Alexandrova]].<ref>{{Cite news |last=Gasgonia |first=Dennis |date=February 5, 2026 |title=Natalo si Alex Eala sa quarterfinals ng Abu Dhabi laban kay Alexandrova ng Russia |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2026/2/5/alex-eala-bows-out-of-abu-dhabi-quarterfinals-in-loss-to-russia-s-alexandrova-2244 |work=ABS-CBN News}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Qatar_TotalEnergies_Open_–_Singles|Qatar 1000]]'', nabigo siya sa unang yugto.<ref>{{Cite news |last=Reyes |first=Kate |date=February 9, 2026 |title=Alex Eala exits Qatar Open after falling to Tereza Valentova |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-exits-qatar-open-after-falling-to-tereza-valentova-a5019-20260209 |access-date=February 9, 2026}}</ref> Nakapasok siya sa quarterfinals ng ''[[:en:2026_Dubai_Tennis_Championships_–_Women's_singles|Dubai 1000]]'' bago natalo kay [[:en:Coco_Gauff|Gauff]].<ref>{{Cite news |last=Ballesteros |first=Jan |date=February 19, 2026 |title=Alex Eala succumbs to world No. 4 Coco Gauff in Dubai quarterfinals |website=onesports.ph |url=https://onesports.ph/more-sports/article/41325/alex-eala-succumbs-to-world-no-4-coco-gauff-in-dubai-quarterfinals-1 |access-date=February 19, 2026}}</ref> Sa tinaguriang ''Sunshine Double'' na ''[[:en:2026_BNP_Paribas_Open|Indian Wells 1000]]'' at ''[[:en:2026_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]]'', umabot siya sa ika-apat na round sa parehong torneo bago natalo kina [[:en:Linda_Noskova|Noskova]] at [[:en:Karolína_Muchová|Muchová]].<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=March 11, 2026 |title=Alex Eala bows out of Indian Wells with loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/11/tennis-alex-eala-bows-out-of-indian-wells-with-loss-to-linda-noskov-1231 |access-date=March 11, 2026 |work=ABS-CBN News}}</ref><ref>{{Cite news |date=Marso 24, 2026 |title=Alex Eala natanggal sa Miami Open matapos matalo kay Karolína Muchová |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/24/alex-eala-bows-out-of-miami-open-0012 |access-date=Marso 24, 2026}}</ref> Sa mga korteng luwad ng Europa, nakarating si Eala sa ikalawang yugto ng [[:en:2025_Upper_Austria_Ladies_Linz_–_Singles|Linz 500]] kung saan siya ay tinalo ni [[:en:Jelena_Ostapenko|Ostapenko]].<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=2026-04-08 |title=Eala nabigo matapos manguna ng 5-1 sa ikalawang set kontra Ostapenko, lumabas sa Linz Open |url=https://www.philstar.com/sports/2026/04/08/2519713/eala-squanders-5-1-second-set-lead-vs-ostapenko-exits-linz-open |access-date=2026-04-08 |website=Philstar.com}}</ref> Sa unang yugto ng [[:en:2026_Porsche_Tennis_Grand_Prix_–_Singles|Stuttgart 500]], siya ay pinatalsik ni [[:en:Leylah_Fernandez|Fernandez]].<ref>{{Cite news |date=2026-04-15 |title=Alex Eala natanggal sa Stuttgart Open matapos matalo kay Leylah Fernandez |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/15/alex-eala-stuttgart-open-0040 |access-date=2026-04-15 |work=ABS-CBN News}}</ref> Samantala, sa ikalawang yugto ng [[:en:2026_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]], siya ay natalo ni[[:en:Elise_Mertens|Mertens]].<ref>{{Cite news |last= |first= |date=April 24, 2026 |title=Nagpatuloy ang hirap ni Alex Eala sa clay matapos ang pagkatalo sa Round of 64 laban kay Elise Mertens sa Madrid Open |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/985231/alex-eala-s-clay-struggles-continue-after-round-of-64-loss-to-elise-mertens-in-madrid-open/story/ |access-date=April 24, 2026 |website=GMA News Online |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=April 24, 2026 |title=Alex Eala suffers second round defeat to Elise Mertens at Mutua Madrid Open |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/48579925/alex-eala-suffers-second-round-defeat-elise-mertens-mutua-madrid-open |access-date=April 24, 2026 |website=ESPN.com |language=en}}</ref> ''' Dalawahan''' Sa ''[[:en:2026_ASB_Classic_–_Women's_doubles|Auckland 250]]'', nakipagtambal si Eala kay [[:en:Iva_Jovic|Jović]] at umabot sila sa semifinals bago natalo kina [[:en:Xu_Yifan|Xu]] at [[:en:Yang_Zhaoxuan|Yang]].<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=January 9, 2026|access-date=January 9, 2026|work=ABS-CBN News}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Australian_Open_–_Women's_doubles|Australian Open]]'', nakipares siya kay [[:en:Ingrid_Martins|Martins]], ngunit hindi sila nakalusot sa unang round matapos matalo sa kanilang pambungad na laban.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=January 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=January 20, 2026 |work=ABS-CBN News}}</ref> Samantala, sa ''[[:en:2026_Abu_Dhabi_Open_–_Doubles|Abu Dhabi 1000]]'', nakipagtambal siya kay [[:en:Janice_Tjen|Tjen]] at nakaabot sila sa semifinal, ngunit natalo sa duo nina [[:en:Tereza_Mihalíková|Mihalíková]] at [[:en:Olivia_Nicholls|Nicholls]].<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=February 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=February 6, 2026}}</ref> == Estilo ng Paglalaro == Si Eala ay isang agresibong baseliner, gamit ang kanyang forehand upang kontrolin ang mga rally at ang kanyang matatag na two‑handed backhand upang pamahalaan ang mga palitan.<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=March 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |website=Tennis.com |language=en|access-date=January 24, 2026}}</ref> Ang kanyang kaliwang kamay na topspin ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim, habang ang kanyang return game ay isang lakas dahil sa mahusay na pagbabasa ng galaw. Ang kanyang serve ang nananatiling pangunahing kahinaan, madalas kulang sa bilis at pagbabago, bagaman mahusay siya sa hard courts.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=January 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |website=ESPN |language=en|access-date=January 24, 2026}}</ref> Binibigyang-diin ng mga analyst ang pagpapabuti ng kanyang serve, pagdaragdag ng taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng pisikal na lakas bilang susi sa karagdagang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=February 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=February 6, 2026 |website=Sports News Philippines |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang ilang mahahalagang tagumpay, kabilang ang pagiging unang Pilipino na umabot sa WTA 1000 Semifinals at tinalo ang tatlong major champions sa [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|2025 Miami Open]]<ref name=":Gulf">{{Cite web |title=What Alexandra Eala Needs to Win Titles and Beat Top Players |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/what-alexandra-eala-needs-to-win-titles-and-beat-top-players-1.500440043 |access-date=March 11, 2026 |website=Gulf News}}</ref> Itinatampok ng mga dating propesyonal na sina [[:en:Greg_Rusedski|Greg Rusedski]], [[:en:Andrea_Petkovic|Andrea Petkovic]], at [[:en:Martina_Navratilova|Martina Navratilova]] ang pangangailangan ng mas malakas na serve, mas maaasahang laro, at mas maraming pagkakaiba-iba, kasabay ng mas mahusay na kondisyon ng katawan.<ref>{{Cite web |date=March 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=March 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> Sa kanyang matibay na baseline game, katatagan, at suporta ng mga tagahanga, kinokonklusyon ng mga analyst na mayroon siyang pundasyon upang makipagtagisan para sa malalaking titulo, ngunit ang kanyang pangmatagalang tagumpay ay nakasalalay sa pagbabagong-anyo ng kanyang serve bilang isang sandata.<ref name=":Gulf" /> == Pagganap Laban sa Nangungunang Manlalaro == === Paghahambing ng Performance ni Eala sa mga Laban === {| class="wikitable sortable" ! Antas ! Rekord ! Panalo % ! DR (avg) ! Ace % ! DF % ! 1st Serve In ! 1st Serve Won % ! 2nd Serve Won % ! RPW (Return Points Won) |- | vs Top 10 | 4–3 | 57% | 0.61–1.46 | 0–3% | 0–5% | 57–72% | 30–73% | 41–52% | ~48 |- | vs Top 20 | 6–7 | 46% | 0.36–1.32 | 0–3% | 1–6% | 52–69% | 36–73% | 42–52% | ~44 |- | vs Top 50 | 12–20 | 38% | 0.30–1.48 | 0–4% | 1–7% | 51–74% | 45–72% | 30–63% | ~43 |- | vs Top 100 | 28–38 | 42% | 0.36–1.37 | 0–3% | 1–7% | 54–72% | 50–71% | 39–57% | ~44.5 |- | Kabuuang Karera | 204–125 | 62% | ~1.00 | 0.0% | 0.4% | 59.9% | – | – | 46.3 |} Ang rekord ni '''Eala''' ay nagpapakita ng malinaw na mga pattern laban sa iba’t ibang antas ng kalaban. Laban sa '''Top 10 players''' hawak niya ang 4–3 rekord (57% win rate). Ang kanyang '''dominance ratio (DR)'''—sukatan ng puntos na napanalo kumpara sa nawala—ay mula 0.61 sa pagkatalo hanggang 1.46 sa panalo laban kay Coco Gauff. Ang kanyang unang serve ay nasa pagitan ng 57–72%, na may 30–73% puntos na napanalo, habang ang ikalawang serve ay nasa 41–52%. Mababa ang '''Ace %''' (0–3%), tanda ng pag-asa sa rallies kaysa free points, habang tumataas ang '''double faults''' (hanggang 5%). Laban sa '''Top 20 opponents''' siya ay 6–7 (46%), na may DR mula 0.36 hanggang 1.32. Nanatiling matatag ang unang serve (52–69%), ngunit pabagu-bago ang puntos na napanalo. Laban sa '''Top 50''' bumaba ang rekord sa 12–20 (38%), na may DR mula 0.30 hanggang 1.48. Tumataas ang double faults (1–7%), at ang ikalawang serve ay maaaring bumaba hanggang 30%. Laban sa '''Top 100''' siya ay 28–38 (42%), na may DR mula 0.36 hanggang 1.37. Nanatiling katulad ang serve stats, ngunit may volatility. Sa kabuuan ng kanyang '''karera''' (204–125, 62% win rate), ang average DR ay halos 1.00, tanda ng balanseng puntos na napanalo at nawala. Ang '''return points won (RPW)''' ay nasa ~46, na nagpapakita ng kakayahang mag-pressure sa kalaban kahit hindi matibay ang kanyang serve. Mababa ang Ace %, tanda ng pag-asa sa rallies, habang kontrolado ang double faults (mas mababa sa 1%). Ipinapakita ng mga datos na kaya niyang itaas ang antas laban sa elite opponents, ngunit may inconsistency sa serve laban sa mid-tier competition. ==== Pinakamagagandang Panalo ==== {| class="wikitable sortable" ! Taon ! Torneo ! Surface ! Round ! Kalaban (Ranggo) ! Iskor ! Resulta ! DR ! Ace % ! DF % ! 1st Serve In ! 1st Serve Won % ! 2nd Serve Won % |- | 2025 | US Open | Hard | R128 | Clara Tauson [Rank 14] | 6–3, 2–6, 7–6(11) | Panalo | 0.97 | 0.0% | 5.3% | 68.1% | 59.4% | 43.3% |- | 2025 | Miami Open | Hard | Quarterfinals | Iga Świątek [Rank 2] | 6–2, 7–5 | Panalo | 1.27 | 1.5% | 4.5% | 66.7% | 52.3% | 50.0% |- | 2025 | Eastbourne | Grass | R16 | Jelena Ostapenko [Rank 3] | 0–6, 6–2, 3–2 RET | Panalo | 1.08 | 0.0% | 3.8% | 63.5% | 57.6% | 63.2% |- | 2026 | Indian Wells | Hard | R32 | Coco Gauff [Rank 4] | 6–2, 2–0 RET | Panalo | 1.46 | 0.0% | 0.0% | 68.0% | 58.8% | 50.0% |} ==== Pinakamasasamang Pagkatalo ==== {| class="wikitable sortable" ! Taon ! Torneo ! Surface ! Round ! Kalaban (Ranggo) ! Iskor ! Resulta ! DR ! Ace % ! DF % ! 1st Serve In ! 1st Serve Won % ! 2nd Serve Won % |- | 2022 | Madrid Open | Clay | Q1 | Anna Bondar [Rank 68] | 0–6, 0–6 | Talo | 0.49 | 2.5% | 10.0% | 50.0% | 30.0% | 35.0% |- | 2023 | Monastir | Hard | R32 | Elise Mertens [Rank 36] | 5–7, 0–6 | Talo | 0.72 | 2.5% | 10.0% | 60.0% | 52.1% | 28.1% |- | 2025 | Rome | Clay | R128 | Marta Kostyuk [Rank 27] | 0–6, 1–6 | Talo | 0.30 | 0.0% | 3.3% | 66.7% | 47.5% | 30.0% |- | 2024 | Wuhan | Hard | R64 | Katerina Siniaková [Rank 37] | 3–6, 1–6 | Talo | 0.68 | 0.0% | 6.5% | 65.2% | 33.3% | 31.3% |- | 2025 | Wimbledon | Grass | R128 | Barbora Krejčíková [Rank 17] | 6–3, 2–6, 1–6 | Talo | 0.82 | 1.1% | 1.1% | 54.3% | 50.0% | 50.0% |- | 2026 | Miami Open | Hard | R16 | Karolína Muchová [Rank 13] | 0–6, 2–6 | Talo | 0.39 | 0.0% | 4.8% | 52.4% | 36.4% | 50.0% |- | 2026 | Indian Wells | Hard | R16 | Linda Nosková [Rank 14] | 2–6, 0–6 | Talo | 0.36 | 0.0% | 6.8% | 56.8% | 36.0% | 47.4% |} Ang kanyang pinakamalalaking pagkatalo ay nagpapakita ng volatility sa kanyang serve. Sa '''Madrid Open 2022''', nakaranas siya ng double bagel (0–6, 0–6) laban kay Anna Bondar, na may DR na 0.49 at double faults na 10%. Sa '''Rome 2025''', natalo siya kay Marta Kostyuk (0–6, 1–6) na may pinakamababang DR (0.30). Ang iba pang mabibigat na pagkatalo ay laban kina Elise Mertens (Monastir 2023), Karolína Muchová (Miami 2026), at Linda Nosková (Indian Wells 2026), kung saan bumaba ang kanyang DR sa ilalim ng 0.40 at ang ikalawang serve points won ay bumagsak sa mas mababa sa 35%. Ipinapakita ng mga laban na ito na kapag bumibigay ang kanyang serve—lalo na sa mataas na double faults at mahina ang ikalawang serve—nahihirapan siyang manatiling kompetitibo. Ang karera ni Eala ay nagpapakita ng mga '''peak performances''' laban sa mga top‑ranked players na nababalanse ng mabibigat na pagkatalo kapag bumibigay ang kanyang serve. Ang kanyang pinakamagagandang panalo ay nagpapakita ng taktikal na tibay at kakayahang makipagsabayan sa pinakamagagaling sa mundo, habang ang pinakamasasamang pagkatalo ay nagpapakita ng pangangailangan para sa mas matatag na serve at mas mahusay na konstruksyon ng puntos laban sa mid‑tier opponents. == Ibang larangan == ===Pambansang koponan=== Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[:en:Tennis_at_the_2021_SEA_Games|SEA Games 2021]] (pilak sa singles, team, at mixed doubles), at sa [[:en:Tennis_at_the_2022_Asian_Games|Asian Games 2022]] (pilak sa singles at mixed doubles).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=May 20, 2022 |title=Tennis ace Alex Eala settles for bronze in women's singles |work=[[GMA News]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=March 25, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601005101/https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |archive-date=June 1, 2022}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=September 29, 2023 |title=Alex Eala bags 2nd Asian Games bronze with Alcantara in doubles |language=en-US |work=[[Rappler]] |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-Semifinals-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=September 10, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250910045902/https://www.rappler.com/sports/tennis-Semifinals-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |archive-date=September 10, 2025}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa Group II, na nagresulta sa promosyon sa Group I.<ref name=":12">{{Cite web |last=Morales |first=Luisa |date=December 2, 2024 |title=Alex Eala relishes leading Team Philippines to BJK Cup promotion in Bahrain |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114191842/https://www.onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |archive-date=November 14, 2025 |access-date=October 13, 2025 |website=One Sports |language=en}}</ref> Sa [[:en:Tennis_at_the_2025_SEA_Games|SEA Games 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa women's singles, pati tansong medalya sa mixed doubles at team events.<ref name=":13">{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=December 18, 2025 |title=Alex Eala wins SEA Games tennis gold, ends long drought for PH |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |archive-url=https://web.archive.org/web/20260128021547/https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |archive-date=January 28, 2026 |access-date=December 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> ===Mga Eksibisyon na Laro=== ====Singles: 1 (titles)==== {|class="wikitable" !Resulta !{{ns}}Petsa{{ns}} !Torneo !Uri ng Korte !Kalaban !Iskor |- |Panalo | Enero 2026 |[[:en:Kooyong_Classic|Kooyong Classic]], Melbourne, Australia |Matigas na Korte |[[:en:Donna Vekić|Donna Vekić]] |6–3, 6–4 |} === Mga sponsorship === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[:en:Globe_Telecom|Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=July 25, 2025 |title=Alex Eala Opens Up About Life |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga endorsement mula sa [[:en:Babolat|Babolat]], [[:en:Nike,_Inc.|Nike]], at [[:en:Bank_of_the_Philippine_Islands|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Champ’s choice: Alex Eala signs up as BPI’s newest endorser|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/}}</ref> bago naging brand ambassador ng [[:en:Milo_(drink)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=February 23, 2026 |title=MILO Active Pilipinas launched with Eala as new ambassador |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html}}</ref> === Mga parangal === Kinilala si Eala ng [[:en:Philippine_Sportswriters_Association|Philippine Sportswriters Association]] sa walong pagkakataon sa [[:en:PSA_Annual_Awards|PSA Annual Awards]], kabilang ang parangal na ''Athlete of the Year'' noong 2026.<ref>Citations for Eala's PSA Annual Awards: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=February 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=February 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=March 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=February 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=October 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=May 7, 2023}} * {{Cite news |date=February 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=February 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=January 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=October 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=October 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=February 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=February 17, 2026}}</ref> Noong 2021, isinama siya ng [[:en:Tatler_Asia|''Tatler Asia'']] sa talaan ng mga pinakamataas ang impluwensya na tao sa Asya.<ref>{{cite news |title=Asia's Most Influential Philippines 2021 |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021}}</ref> Noong Abril 2025, ginawaran si Eala ng ''Premios Tanglaw'' ng [[:en:Embassy_of_the_Philippines|Embahada ng Pilipinas]] sa Madrid bilang pagkilala sa kanyang ambag sa [[:en:Philippines–Spain_relations|ugnayan ng Pilipinas at Espanya]].<ref>{{cite news |date=April 2025 |title=Premios Tanglaw honoring Alex Eala |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/premios-tanglaw-eala}}</ref> ==Nota== ==== Women's World Tour Titles ==== {| class="wikitable" ! Taon !! Paligsahan !! Tier !! Paligsahan !! Katungali |- | 2021 || W15 Manacor || ITF || Isahan || – |- | 2022 || W25 Chiang Rai || ITF || Isahan || – |- | 2023 || W25 Yecla || ITF || Isahan || – |- | 2023 || W25 Roehampton || ITF || Isahan || – |- | 2024 || W100 Vitoria-Gasteiz || ITF || Isahan || – |- | 2024 || W50 Pune || ITF || Dalawahan || Darja Semeņistaja |- | 2024 || W75 Croissy-Beaubourg || ITF || Dalawahan || Estelle Cascino |- | 2024 || W100 Vitoria-Gasteiz || ITF || Dalawahan || Estelle Cascino |} ==== 2020 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Las Palmas de Gran Canaria 2 || W15 || Luwad || Unang Yugto || Anna Zarycka || 2–6, 4–6 |- | Las Palmas de Gran Canaria || W25 || Luwad || Pangalawang Yugto || Lara Salden || 0–6, 6–2, 2–6 |- | Melilla || W15 || Luwad || Unang Yugto || Anastasia Charaeva || 3–6, 3–6 |- | Monastir 9 || W15 || Matigas || Pangalawang Yugto || Nina Stadler || 6–4, 6–7, 5–7 |} ==== 2021 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Korte !! Tier !! Kalaban !! Yugto !! Iskor |- | Miami Open || Matigas || WTA 1000 || Viktória Hrunčáková || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || 6–4, 4–6, 2–6 |- | Romanian Open (Cluj-Napoca) || Luwad || WTA 250 || Mayar Sherif || Pangalawang Yugto || 2–6, 2–6 |- | W15 Manacor 1 || W15 || Matigas || Yvonne Cavalle-Reimers || Final || 5–7, 6–1, 6–2 |- | W15 Manacor 2 || W15 || Matigas || Ylena In-Albon || Kwarterpinals || 0–6, 3–6 |- | W15 Manacor 3 || W15 || Matigas || Oksana Selekhmeteva || Kwarterpinals || 2–6, 3–6 |- | W25 Grenoble || W25 || Matigas || Maja Chwalińska || Kwarterpinals || 0–6, 4–6 |- | W25 Manacor 4 || W25 || Matigas || Jana Fett || Pangalawang Yugto || 6–4, 3–6, 5–7 |- | W15 Manacor 5 || W15 || Matigas || Simona Waltert || Unang Yugto || 4–6, 6–2, 5–7 |- | W60 Bellinzona || W60 || Luwad || Simona Waltert || Pangalawang Yugto || 5–7, 6–3, 2–6 |- | W25 Platja d’Aro || W25 || Luwad || Irene Burillo Escorihuela || Pangalawang Yugto || 2–6, 4–6 |- | W25 Madrid 2 || W25 || Matigas || Andrea Lázaro García || Unang Yugto || 6–2, 4–6, 4–6 |- | W25 Milovice || W25 || Matigas || Daria Astakhova || Unang Yugto || 2–6, 2–6 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | W25 Madrid || W25 || Matigas || Victoria Jiménez Kasintseva || Kwarterpinals || Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey || 5–7, 6–4, 6–10 |- | W25 Platja d’Aro || W25 || Luwad || Oksana Selekhmeteva || Final || Justina Mikulskytė / Oana Simion || 3–6, 5–7 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Madison Brengle || 2–6, 1–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Anna Bondár || 0–6, 0–6 |- | Manacor 1 || W25 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Alice Rame || 2–6, 4–6 |- | Manacor 3 || W25 || Matigas || Unang Yugto || Giulia Gatto-Monticone || 2–6, 1–6 |- | Grenoble || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Chloé Paquet || 6–4, 5–7, 3–6 |- | Macon || W25 || Matigas || Unang Yugto || Anna Ukolova || 6–1, 2–6, 6–7(3) |- | Joue-les-Tours || W25 || Matigas || Pangalawang Yugto || Oksana Selekhmeteva || 3–6, 3–6 |- | Chiang Rai 1 || W25 || Matigas || Final || Luksika Kumkhum || 6–4, 6–2 |- | Chiang Rai 2 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Erika Sema || 3–6, 6–2, 3–6 |- | Madrid 1 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Anna-Lena Robbe || 6–7(3), 3–6 |- | Madrid 2 || W60 || Matigas || Final || Marina Bassols Ribera || 4–6, 5–7 |- | Palma del Río || W25 || Luwad || Pangalawang Yugto || Jessika Ponchet || 2–6, 1–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Pangalawang Yugto || Alexandra Bozovic || 6–1, 4–6, 5–7 |- | Vitoria-Gasteiz || W60 || Matigas || Semipaynal || Jessika Ponchet || 4–6, 4–6 |- | El Espinar || W25 || Matigas || Semipaynal || Eva Guerrero Alvarez || 2–6, 6–3, 2–6 |- | Grodzisk Mazowiecki || W100 || Matigas || Unang Yugto || Katharina Hobgarski || 4–6, 3–6 |- | Templeton || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Katarzyna Kawa || 6–2, 4–6, 0–6 |- | Rancho Santa Fe || W80 || Matigas || Kwarterpinals || Marcela Zacarías || 2–6, 5–7 |- | Hamburg || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Ysaline Bonaventure || 4–6, 0–6 |- | Poitiers || W80 || Matigas || Semipaynal || Ysaline Bonaventure || 1–6, 6–3, 3–6 |- | Shrewsbury || W100 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Maia Lumsden || 1–6, 5–7 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Manacor || W25 || Matigas || Elsa Jacquemot || Kwarterpinals || Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi || 6–2, 4–6, 3–10 |- | Macon || W25 || Matigas || Jéssica Bouzas Maneiro || Kwarterpinals || Audrey Albie / Aubane Droguet || 4–6, 2–6 |- | Chiang Rai 1 || W25 || Matigas || Indy De Vroome || Unang Yugto || Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted || 6–4, 5–7, 6–10 |- | Chiang Rai 2 || W25 || Matigas || Kyōka Okamura || Kwarterpinals || Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova || 6–4, 7–6(4), 2–6 |- | Madrid 1 || W25 || Matigas || Jéssica Bouzas Maneiro || Kwarterpinals || Olga Helmi / Adithya Karunaratne || 0–6, 4–6 |- | Madrid 2 || W60 || Matigas || Liang En-shuo || Kwarterpinals || Tímea Babos / Valeria Savinykh || 2–6, 4–6 |- | Palma del Río || W25 || Luwad || Marina Bassols Ribera || Semipaynal || Valeria Savinykh / Fanny Stollár || 2–6, 0–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Lizette Cabrera || Kwarterpinals || Justina Mikulskyte / Hong Yi Cody Wong || 5–7, 4–6 |- | Templeton || W60 || Matigas || Annaëlle Robbe || Pangalawang Yugto || Madison Brengle || 6–3, 6–7, 6–10 |- | Poitiers || W80 || Matigas || Petra Marcinko || Kwarterpinals || Miriam Skoch / Markéta Vondroušová || 5–7, 2–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Misaki Doi || 6–4, 1–6, 3–6 |- | Thailand Open (Hua Hin) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tatjana Maria (6) || 2–6, 2–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Irina-Camelia Begu || 2–6, 5–7 |- | Mutua Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Tatjana Maria || 1–6, 1–6 |- | Japan Open (Osaka) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Himari Sakatsume (Q) || 0–6, 3–6 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tatjana Maria (3) || 3–6, 0–6 |- | Jasmin Open (Monastir) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Elise Mertens (2) || 5–7, 0–6 |- | Canberra || W60 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Oksana Selekhmeteva (7) || 6–3, 4–6, 4–6 |- | Trnava || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Sonay Kartal || 2–6, 2–6 |- | Chiasso || W60 || Luwad || Unang Yugto || Alexandra Cadantu-Ignatik || 0–6, 2–6 |- | Bellinzona || W60 || Luwad || Unang Yugto || Ioana Ghioroaie || 5–7, 1–6 |- | Monastir || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Jia-Jing Wang (Q) || 6–0, 4–6, 3–6 |- | Yecla || W15 || Matigas || Final || Valentina Ryser || 6–3, 7–5 |- | Madrid || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Makenna Jones (5) || 6–2, 4–6, 4–6 |- | Zaragoza || W25 || Matigas || Unang Yugto || Destanee Aiava || 1–6, 2–6 |- | Palma del Río || W40 || Matigas || Kwarterpinals || Valeria Savinykh (3) || 4–6, 2–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Unang Yugto || Sohyun Park || 4–6, 3–6 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Semipaynal || Jessika Ponchet (3) || 6–2, 4–6, 2–6 |- | Barcelona || W60 || Matigas || Kwarterpinals || Georgina García Pérez || 4–6, 3–6 |- | Roehampton || W25 || Matigas || Final || Arina Rodionova (2) || 6–2, 6–3 |- | Aldershot || W25 || Matigas || Final || Destanee Aiava (6) || 6–3, 4–6, 1–6 |- | Tokyo || W100 || Matigas || Pangalawang Yugto || Kimberly Birrell (5) || 6–4, 6–7, 2–6 |- | Glasgow || W60 || Matigas || Unang Yugto || Suzan Lamens || 6–2, 4–6, 1–6 |- | Nantes || W60 || Matigas || Semipaynal || Gabriela Knutson || 6–2, 3–6, 1–6 |- | Petange || W40 || Matigas || Final || Océane Dodin (3) || 1–6, 5–7 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Trnava 2 || W60 || Matigas || Semipaynal || Alicia Barnett / Olivia Nicholls || 4–6, 1–6 |- | Chiasso || W60 || Luwad || Unang Yugto || Beatrice Gumulya / Anna Sisková || 3–6, 6–4, 11–13 |- | Zaragoza || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Alana Parnaby / Victoria Rodríguez || 6–4, 3–6, 6–10 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča || 5–7, 6–1, 9–11 |- | Barcelona || W60 || Matigas || Unang Yugto || Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča || 6–4, 3–6, 3–10 |- | Roehampton 2 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Talia Gibson / Petra Hule || 1–6, 5–7 |- | Aldershot || W25 || Matigas || Semipaynal || Erina Hayashi / Saki Imamura || 4–6, 4–6 |- | Tokyo 2 || W100 || Matigas || Semipaynal || Alicia Barnett / Olivia Nicholls || 0–6, 7–5, 6–10 |- | Jasmin Open (Monastir) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs || 3–6, 4–6 |- | Glasgow 2 || W60 || Matigas || Kwarterpinals || Freya Christie / Olivia Gadecki || — |- | Nantes || W60 || Matigas || Unang Yugto || Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold || 6–1, 3–6, 6–10 |- | Petange || W40 || Matigas || Semipaynal || Danielle Collins / Isabelle Haverlag || 2–6, 4–7 |} ==== 2024 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Rebecca Peterson (18) || 2–6, 5–7 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Julia Riera (2) || 6–4, 6–7, 4–6 |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Lulu Sun (23) || 6–7, 5–7 |- | US Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Elena-Gabriela Ruse (20) || 6–3, 1–6, 4–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Emiliana Arango || 6–2, 5–7, 1–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Sorana Cîrstea (27) || 3–6, 7–6, 4–6 |- | Wuhan Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Kateřina Siniaková || 3–6, 1–6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Unang Yugto || Magda Linette || 6–7, 1–6 |- | Guadalajara Open || WTA 500 || Matigas || Unang Yugto || Marie Bouzková (6) || 2–6, 2–6 |- | Ningbo Open || WTA 500 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Priscilla Hon || 4–6, 3–6 |- | Jiangxi Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Marie Bouzková (1) || 5–7, 6–7 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Bernarda Pera || 0–6, 3–6 |- | Nottingham Open || WTA 250 || Damo || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Ena Shibahara || 7–6, 0–6, 2–6 |- | Canberra International || WTA 125 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Céline Naef (5) || 4–6, 5–7 |- | Guadalajara 125 Open || WTA 125 || Matigas || Pangalawang Yugto || Tatjana Maria (4) || 5–7, 2–6 |- | Polish Open (Warsaw) || WTA 125 || Matigas || Unang Yugto || Isabella Shinikova || 2–6, 4–6 |- | Veneto Open (Gaiba) || WTA 125 || Damo || Kwarterpinals || Sara Errani (4) || 0–6, 6–7 |- | Makarska Open || WTA 125 || Luwad || Unang Yugto || Maria Timofeeva (Q) || 6–1, 3–6, 2–6 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Final (Winner) || Victoria Jiménez Kasintseva (7) || 6–4, 6–4 |- | Dubai || W100 || Matigas || Semipaynal || Polina Kudermetova (1) || 6–4, 2–6, 2–6 |- | Takasaki || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Mananchaya Sawangkaew (3) || 6–4, 1–6, 2–6 |- | Cary || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Renata Zarazúa (2) || 6–3, 4–6, 3–6 |- | Landisville || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Olivia Gadecki || 1–6, 6–0, 3–6 |- | Porto || W75 || Matigas || Kwarterpinals || Anna Bondar (2) || 4–6, 7–6, 1–6 |- | Trnava 1 || W75 || Matigas || Kwarterpinals || Anastasia Gureva || 2–6, 6–3, 6–7 |- | Trnava 2 || W75 || Matigas || Unang Yugto || Tereza Martincová (7) || 6–3, 4–6, 6–7 |- | Croissy-Beaubourg || W75 || Matigas || Pangalawang Yugto || Mona Barthel || 6–4, 4–6, 1–6 |- | Zagreb || W75 || Luwad || Unang Yugto || Tena Lukas || 5–7, 6–3, 4–6 |- | Bellinzona || W60 || Luwad || Unang Yugto || Selena Janicijevic || 3–6, 1–6 |- | Indore || W50 || Matigas || Semipaynal || Polina Kudermetova (2) || 4–6, 7–6, 2–6 |- | Pune || W50 || Matigas || Kwarterpinals || Darja Semenistaja (1) || 6–7, 0–6 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Paligsahan !Level !Korte !Katungali !Yugto !Kalaban !Iskor |- |Canberra International |WTA 125 |Matigas |Laura Pigossi |Semipaynal |Kaylah McP/ Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Pune |W50 |Matigas |Daniela Semenistaja |Final |Naiktha Bains / Fanny Stollar |7–6(8), 6–3 |- |Porto 3 |W75 |Matigas |Alicia Barnett |Kwarterpinals |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |Trnava |W75 |Matigas |Zeynep Sönmez |Semipaynal |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas |Estelle Cascino |Final |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |Oeiras Ladies Open |WTA 125 |Luwad |Taylah Preston |Unang Yugto |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas |Estelle Cascino |Final |Lia Karatancheva / Diana Marcinkevica |6–3, 2–6, 10–4 |- |Polish Open |WTA 125 |Matigas |Daniela Semenistaja |Kwarterpinals |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |WTA 125 |Matigas |Kimberly Birrell |Kwarterpinals |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |WTA 500 |Matigas |En Shuo Liang |Kwarterpinals |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |- |Dubai |W100 |Matigas |Valentini Grammatikopoulou |Kwarterpinals |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} ==== 2025 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Jana Fett (133) || 5–7, 2–6 |- | Singapore Open || WTA 250 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Simona Waltert (179) || 3–6, 2–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Semipaynal || Jessica Pegula (4) || 6–7, 7–5, 3–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Pangalawang Yugto || Iga Świątek (2) || 6–4, 4–6, 2–6 |- | Italian Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Marta Kostyuk (27) || 0–6, 1–6 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Unang Yugto || Emiliana Arango (85) || 0–6, 6–2, 3–6 |- | Nottingham Open || WTA 250 || Damo || Unang Yugto || Magda Linette (31) || 4–6, 3–6 |- | Eastbourne Open || WTA 250 || Damo || Finals (Pangalawang Puwesto) || Maya Joint || 4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Unang Yugto || Barbora Krejčíková (16) || 6–3, 2–6, 1–6 |- | National Bank Open (Montreal) || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Markéta Vondroušová (63) || 6–3, 1–6, 2–6 |- | US Open || Grand Slam || Matigas || Pangalawang Yugto || Cristina Bucșa (95) || 4–6, 3–6 |- | São Paulo Open || WTA 250 || Matigas || Kwarterpinals || Janice Tjen (130) || 4–6, 1–6 |- | China Open (Wuhan) || WTA 1000 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Moyuka Uchijima (91) || 4–6, 6–3, 2–6 |- | Japan Women's Open (Osaka) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tereza Valentová (78) || 1–6, 2–6 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Claire Liu (305) || 6–2, 4–6, 4–6 |- | Hong Kong Tennis Open || WTA 250 || Matigas || Pangalawang Yugto || Victoria Mboko (21) || 6–3, 3–6, 4–6 |- | Canberra International || WTA 125 || Matigas || Semipaynal || Shuai Wei (134) || 5–7, 2–6 |- | Mumbai Open || WTA 125 || Matigas || Pangalawang Yugto || Mai Hontama (166) || 6–7, 2–6 |- | Oeiras Ladies Open || WTA 125 || Luwad || Pangalawang Yugto || Panna Udvardy (137) || 6–7, 4–6 |- | Birmingham Open || WTA 125 || Damo || Unang Yugto || Linda Fruhvirtová (152) || 5–7, 7–6, 1–6 |- | Ilkley Open || WTA 125 || Damo || Kwarterpinals || Rebecca Marino (107) || 6–1, 0–6, 6–7 |- | Guadalajara 125 Open || WTA 125 || Matigas || Kampeon || Panna Udvardy (134) || 1–6, 7–5, 6–3 |- | Jingshan Tennis Open || WTA 125 || Matigas || Semipaynal || Lulu Sun (146) || 6–3, 4–6, 2–6 |- | Suzhou Open || WTA 125 || Matigas || Kwarterpinals || Viktorija Golubic (70) || 6–2, 2–6, 6–7 |} '''Withdrawals''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Reason |- | Cincinnati Open || WTA 1000 || Matigas || Pinsala sa balikat |- | Monterrey Open || WTA 500 || Matigas || Pinsala sa balikat |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Nadiia Kichenok || Semipaynal || Katarzyna Piter / Janice Tjen || 7–6(4), 3–6, 5–10 |- | Italian Open || WTA 1000 || Luwad || Coco Gauff || Kwarterpinals || Jasmine Paolini / Sara Errani || 5–7, 6–3, 7–10 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Renata Zarazúa || Pangalawang Yugto || Olga Danilović / Anastasia Potapova || 1–6, 3–6 |- | Hong Kong Open || WTA 250 || Matigas || Chan Hao‑ching || Unang Yugto || Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich || 6–3, 1–6, 7–10 |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Eva Lys || Unang Yugto || Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason || 4–6, 2–6 |- | Birmingham Open || WTA 250 || Damo || Rebeka Masarova || Unang Yugto || Storm Hunter / Ellen Perez || 4–6, 4–6 |- | Mumbai Open || WTA 125 || Matigas || Tsao Chia‑yi || Unang Yugto || Amina Anshba / Elena Pridankina || 4–6, 4–6 |- | Oeiras Ladies Open || WTA 125 || Luwad || Katie Volynets || Unang Yugto || Carmen Corley / Olivia Gadecki || 3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Auckland Open || WTA 250 || Matigas || Semipaynal || Wang Xinyu || 7–5, 5–7, 6–4 |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Unang Yugto || Alycia Parks || 6–0, 3–6, 2–6 |- | Philippines Womens Open || WTA 125 || Matigas || Kwarterpinals|| Camila Osorio || 4-6, 4-6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Kwarterpinals || Ekaterina Alexandrova|| 3-6, 3-6 |- | Qatar Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto|| Tereza Valentová|| 6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |WTA 1000 |Matigas |Kwarterpinals |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |WTA 1000 |Matigas |Ikaapat na Yugto |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |WTA 1000 |Matigas |Ikaapat na Yugto |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |WTA 500 |Luwad |Pangalawang Yugto |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |WTA 500 |Luwad | Unang Yugto | Leylah Fernandez | 1-6, 4-6 |- |Madrid Open |WTA 1000 |Luwad |Pangalawang Yugto |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Italian Open |WTA 1000 |Luwad | | | |- |French Open |Grand Slam |Luwad | | | |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Auckland Open || WTA 250 || Matigas || Iva Jovic || Semipaynal || Xu Yifan / Yang Zhaoxuan || 5–7, 3–6 |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Ingrid Martins || Unang Yugto || Shuko Aoyama / Magda Linette || 6–7(3), 6–2, 3–6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Janice Tjen|| Semipaynal|| Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls|| 4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |WTA 1000 |Matigas |Iva Jovic |Unang Yugto |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |WTA 1000 |Luwad |Zeynep Sönmez | | | |- |} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na kawing== [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Alexandra Eala Official WTA Page] [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Alexandra Eala Official ITF Women's World Tennis Page] [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alexandra Eala's Tennis Abstract page] [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alexandra Eala on Fandom] {{BD|2005||Eala, Alexandra}} [[:simple:Alexandra_Eala|Alexandra Eala on Simple Wikipedia (English)]] [[:en:Alexandra_Eala|Alexandra Eala on English Wikipedia (English)]] [[bcl:Alexandra Eala]] 7i1umlklrubhijez1erq07ldeulr9ic 2204869 2204685 2026-04-25T05:59:19Z Tabilay 153890 2204869 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=April 2025}} {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image =File:Alex Eala (2024 US Open) 02 (cropped).jpg |caption =Alex Eala sa 2024 US Open |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |birth_date = {{birth date and age|2005|05|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], [[Pilipinas]] |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = March 4, 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-hawak na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br><br>Lluc Bauza (Fitness Coach) |careerprizemoney = US 1,882,099 |singlesrecord = {{tennis record|won=209|lost=127}} |singlestitles = 0 |highestsinglesranking = 29 (March 16, 2026) |currentsinglesranking = No. 44 (April 20, 2026) |AustralianOpenresult = 1R ([[:en:2026 Australian Open – Women's singles qualifying|2026]]) |FrenchOpenresult = 1R ([[:en:2025 French Open – Women's singles|2025]]) |Wimbledonresult = 1R ([[:en:2025 Wimbledon Championships – Women's singles|2025]]) |USOpenresult = 2R ([[:en:2025 US Open – Women's singles|2025]]) |doublesrecord = {{tennis record|won=47|lost=44}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = No. 99 (February 9, 2026) |currentdoublesranking = No. 101 (April 20, 2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R ([[:en:2025 French Open – Women's doubles|2025]]) |WimbledonDoublesresult = 1R ([[:en:2025 Wimbledon Championships – Women's doubles|2025]]) |updated = April 20, 2026 |medaltemplates-expand =no |medaltemplates = {{MedalSport | Women's [[:en:tennis|Tennis]]}} {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{MedalCompetition | [[:en:Asian Games|Asian Games]]}} {{MedalBronze | [[:en:Tennis at the 2022 Asian Games|2022 Hangzhou]] | [[:en:Tennis at the 2022 Asian Games – Women's singles|Singles]] }} {{MedalBronze|2022 Hangzhou|[[:en:Tennis at the 2022 Asian Games – Mixed doubles|Mixed doubles]]}} {{MedalCompetition | [[:en:Southeast Asian Games|Southeast Asian Games]]}} {{MedalGold | [[:en:2025 Southeast Asian Games|2025 Thailand]] | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Singles]] }} {{MedalBronze | [[:en:2021 Southeast Asian Games|2021 Vietnam]] | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Singles]] }} {{MedalBronze | 2021 Vietnam | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Mixed doubles]] }} {{MedalBronze | 2021 Vietnam | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Team]] }} {{MedalBronze | [[:en:2025 SEA Games|2025 Thailand]] | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Team]] }} {{MedalBronze | 2025 Thailand | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Mixed doubles]] }} |AustralianOpenDoublesresult=1R ([[:en:2026 Australian Open – Women's doubles|2026]])}} Si '''Alexandra Eala''' (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Quezon City]]) ay Pilipinong manlalaro ng [[tenis]]. Siya ang pinakamataas na ranggong Pilipino, umabot sa pandaigdigang bilang na 29 noong Marso 16, 2026.<ref name=":11">{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=March 16, 2026 |title=Alex Eala rises to career-high World No. 29 |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/16/eala-rises-to-career-high-world-no-29-in-latest-wta-rankings-1032}}</ref> Nagwagi siya ng junior Grand Slam titles: doubles sa 2020 Australian Open at 2021French Open, at singles sa 2022 US Open.<ref name=":1">{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=September 10, 2022 |title=Eala captures US Open girls' singles crown |url=https://www.rappler.com/sports/final-results-alex-eala-lucie-havlickova-us-open-september-10-2022/}}</ref> Mayroon siyang 5 ITF singles at 3 ITF doubles titles, at noong 2025 umabot sa Semifinal ng Miami Open, final ng Eastbourne Open, at nagwagi sa WTA 125 Guadalajara Open.<ref name=":62">{{Cite web |title=ITF: Alexanda Eala Singles Titles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/d/titles/ |access-date=2025-12-03 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":72">{{Cite web |title=ITF: Alexanda Eala Doubles Titles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/titles/ |access-date=December 3, 2025 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":63">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala Singles Matches |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches#main-content |access-date=2026-03-26 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> Simula noong 2023, lumahok si Eala sa mga Grand Slam tournaments bilang propesyonal, kung saan nakapasok siya sa main draw mula 2025 French Open hanggang 2026 Australian Open at umabot sa ikalawang round ng 2025 US Open sa singles.<ref name=":63" /> Sa doubles naman, nakapaglaro siya noong 2025 at 2026, na ang pinakamataas na resulta ay ang ikalawang round ng 2025 French Open.<ref name=":6" /> Si Eala ay nagwagi ng mga pilak na medalya sa 2021 SEA Games at 2022Asian Games, at pinangunahan ang koponan sa promosyon sa Group I noong 2024. Noong 2025 SEA Games, nakamit niya ang gintong medalya sa women’s singles at dalawang tansong medalya sa mixed doubles at team events.<ref name=":7" /><ref name=":8" /><ref name=":12" /><ref name=":13" /> == Maagang Buhay == Si '''Alexandra Maniego Eala''' ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang business executive,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 March 2026}}</ref> at [[:en:Rizza_Maniego-Eala|Rosemarie Maniego-Eala]], dating [[Globe Telecom]] CFO hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[:en:1985_SEA_Games|1985 SEA Games]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina [[:en:Noli_Eala|Noli Eala]], dating chairperson ng [[:en:Philippine_Sports_Commission|Philippine Sports Commission]] at commissioner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=August 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=March 28, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=August 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=November 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]}}</ref> at ang fashion designer na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=April 23, 2026}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tennis para sa [[:en:Penn_State_Nittany_Lions|Penn State Nittany Lions]] mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=May 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=March 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal}}</ref> Nagsimula si Eala sa tennis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=[[Gulf News]] |date=August 28, 2025}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang coach.<ref>{{Cite web |date=November 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=August 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at [[:en:Colegio_San_Agustin_–_Makati|Colegio San Agustin]] sa [[Makati]], bago lumipat sa [[:en:Rafa_Nadal_Academy|Rafa Nadal Academy]] sa [[:en:Manacor|Manacor]], Espanya, kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=October 22, 2022}}</ref><ref>{{Cite web |date=December 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]}}</ref> == Personal na buhay == Ang paboritong pagkain ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=February 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala’s Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=February 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref> Mas gusto niyang inumin ang [[matcha|tsa na matcha]] kaysa sa [[kape]].<ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |access-date=31 March 2026}}</ref> Bihasa siya sa pakikipag-usap gamit ang iba’t ibang wika: [[Wikang Kastila|kastila]], [[Wikang Ingles|ingles]], at [[tagalog]].<ref>{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |website=The Athletic |publisher=The New York Times |access-date=25 March 2026}}</ref> Ang paborito niyang [[:en:Grand_Slam|pangunahing paligsahan sa larong tenis]] ay ang [[:en:Wimbledon_Championships|Paligsahan ng Wimbledon]], at tinuturing niya itong pinakamagandang lugar sa tenis.<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=July 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=July 3, 2025 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=December 24, 2025 |title=Vogue Rapid-Fire interview with Alex Eala |url=https://www.instagram.com/reels/DSoxP5lk1bS/ |access-date=December 24, 2025 |website=Instagram |language=en}}</ref> Idolo niya ang [[:en:champion|kampon]] sa tenis na si [[:en:Maria_Sharapova|Maria Sharapova]], at nakapagsanay diya kasama si [[:en:Rafael_Nadal|Rafael Nadal]].<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=July 19, 2025 |title=Sharapova’s influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=February 23, 2026 |website=[[Manila Standard]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=November 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=February 23, 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=August 27, 2025 |title=Before the big crowds, Alex Eala always had bro Miko by her side |url=https://www.spin.ph/tennis/get-to-know-alex-eala-older-brother-and-avid-supporter-miko-a6035-20250827 |access-date=February 23, 2026 |website=Spin.ph |language=en}}</ref> Ang pag-angat ni Eala sa WTA Tour matapos ang [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|2025 Miami Open]] ay nagbigay sa kanya ng malaking impluwensiya sa Pilipinas, inihahambing sa pag-usbong ni [[Manny Pacquiao]].<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 March 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times}}</ref> Ayon kay [[:en:Dyan_Castillejo|Dyan Castillejo]], tinatrato na siya ng kanyang mga tagahanga na "parang kampeon ng isang Grand Slam" .<ref name="mo"/> Ang kanyang tagumpay ay muling nagpasigla ng interes sa tennis sa Pilipinas at sa [[Overseas Filipinos|mga Pilipinong nakatira sa ibang bansa]], kahit may hamon sa oras sa panonood.<ref name="mo"/><ref>{{cite web |title=Nearly a Century on Court: Filipino Trailblazers Who Took on Tennis’ Biggest Stage |url=https://asianjournal.com/entertainment/sports/a-century-on-court-filipino-trailblazers-who-took-on-tennis-biggest-stage/#:~:text=Dyan%20Castillejo%20%E2%80%93%20Former%20Fed%20Cup,and%20contemporary%20of%20Felicisimo%20Ampon. |website=Asian Journal |publisher=Asian Journal News |access-date=27 March 2026}}</ref><ref>{{Cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=April 19, 2025 |title=The rich history of Philippine tennis, decades before Alex Eala |url=https://www.rappler.com/sports/rich-history-philippine-tennis-decades-before-alex-eala/ |access-date=March 28, 2026 |website=Rappler |language=en}}</ref> == Karera == === Juniors === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ Singles ! Tournament !! 2019 !! 2020 !! 2021 !! 2022 |- | Australian Open || R2 || R3 || A || A |- | French Open || A || SF || A || A |- | Wimbledon || A || A || R2 || A |- | US Open || A || A || A || W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ Doubles ! Tournament !! 2019 !! 2020 !! 2021 !! 2022 |- | Australian Open || A || W || A || A |- | French Open || A || A || W || A |- | Wimbledon || A || A || R2 || A |- | US Open || A || A || SF || – |} Sa edad na 12, nagwagi si Eala sa 2018 [[:en:Les_Petit_As|Les Petits As]] sa Pransya,<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/cookies/?returnurl=%2Fnews%2F117748%2FLilov-Eala-win-at-Les-Petits-As |access-date=November 14, 2024 |website=Tennis Europe}}</ref> at nakuha ang kanyang unang under‑18 singles at doubles titles sa ITF Trofeo David Ferrer sa Alicante, Spain.<ref>{{Cite web |last=Payo |first=Jasmine |date=April 25, 2025 |title=Building blocks to success: Rundown of Alex Eala’s best tennis campaigns |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-best-tennis-campaigns/ |access-date=November 14, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Noong 2019, napanalunan ni Eala ang [[:en:Orange_Bowl_(tennis)|Orange Bowl]] girls’ doubles title kasama si [[:en:Evialina_Laskevich|Laskevich]].<ref>{{Cite news |last=Reyes |first=Kate |date=December 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |language=en |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217 |access-date=January 12, 2026}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa [[:en:2020_Australian_Open_–_Girls'_doubles|Australian Open]] girls’ doubles kasama si [[:en:Priska_Madelyn_Nugroho|Nugroho]].<ref>{{Cite web |date=2020-01-31 |title=Eala, Nugroho capture Australian Open girls' doubles title |url=https://www.espn.com/story/_/id/28604688/eala-nugroho-capture-australian-open-girls-doubles-title |access-date=2025-10-08 |website=ESPN.com |language=en}}</ref> Sa 2021 [[:en:2021_French_Open_–_Girls'_doubles|French Open]], nakuha niya ang ikalawang junior Grand Slam doubles title kasama si [[:en:Oksana_Selekhmeteva|Selekhmeteva]].<ref>{{Cite news |last=Go |first=Beatrice |date=April 5, 2023 |title=Alex Eala clinches juniors world No. 2 after French Open romp |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-ranking-itf-world-juniors-2020/ |access-date=November 16, 2025}}</ref> Noong Hulyo 2021, nagwagi siya ng isahan at dalawahan (kasama si Madison Sieg) sa [[:en:Trofeo_Bonfiglio|Trofeo Bonfiglio]] sa Milan.<ref>{{Cite news |last=Mina |first=Rosy |date=July 17, 2021 |title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors |work=ABS CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior Grand Slam singles title sa [[:en:2022_US_Open_–_Girls'_singles|US Open]].<ref>{{Cite web |last=Levinsohn |first=Dan |date=September 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title at the 2022 US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html |access-date=November 14, 2025 |website=US Open}}</ref> === Prupesyonal na karera === ==== 2020 ==== '''Isahan''' Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]] sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto sa W25 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Las Palmas]], W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Castellón]], at W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|Monastir]]. Natapos naman siya sa unang yugto sa W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Las Palmas]] at W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|Melilla]]. ==== 2021 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2021_WTA_Tour|WTA Tour]], unang sumabak si Eala sa [[:en:2021_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami Open]] ngunit hindi siya nakalusot sa qualifying. Gayunpaman, sa [[:en:2021_Winners_Open_–_Singles|Cluj-Napoca 250]], nakapasok siya sa pangunahing draw at umabot hanggang sa pangalawang yugto bago natalo kay [[:en:Mayar_Sherif|Sherif]].<ref name=":5">{{Cite web |title=Tennis Abstract: Alexandra Eala |url=https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 |access-date=December 3, 2025 |website=www.tennisabstract.com}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=ITF: Alex Eala Singles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/activity/ |access-date=December 3, 2025 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala |access-date=February 2, 2026 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> '''Dalawahan''' Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang paligsahan ng [[:en:2021_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]] sa dalawahan. Sa W25 Madrid, kasama si [[:en:Victoria_Jiménez_Kasintseva|Kasintseva]], nakarating sila sa quarterfinals. Samantala, sa W25 Platja d’Aro, nakipag‑pares siya kay [[:en:Oksana_Selekhmeteva|Selekhmeteva]] at umabot sila hanggang sa finals.<ref name=":6">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala Doubles Matches |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches?type=D#main-content |access-date=2026-03-26 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> ==== 2022 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2022_WTA_Tour|WTA Tour]], tampok ang kaniyang pagsabak sa [[:en:2022_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]] at [[:en:2022_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]], subalit natalo siya sa unang yugto at sa qualifying na yugto.<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2022_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa semifinals ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Nakapasok siya sa quarterfinals ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> '''Dalawahan''' Sa WTA Tour, nakapaglaro siya sa [[:en:2022_Miami_Open_–_Women's_doubles|Miami 1000]] at sa qualifying ng [[:en:2022_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_doubles|Madrid 1000]].<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times}}</ref> Sa ITF circuit, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang semifinals sa W25 Palma del Río kasama si [[:en:Marina_Bassols_Ribera|Ribera]]. Nakarating din siya sa quarterfinals ng pitong torneo at dalawang torneo na nabigo sa maagang yugto.<ref name=":6" /> ==== 2023 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2023_WTA_Tour|WTA Tour]], lumahok siya sa qualifying ugtong [[:en:2023_Australian_Open_–_Women's_singles_qualifying|Australian Open]] ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng [[:en:2023_Thailand_Open_–_Singles|Thailand 250]], [[:en:2023_Japan_Women's_Open_–_Singles|Osaka 250]], [[:en:2023_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]], at [[:en:2023_Jasmin_Open_–_Singles|Monastir 250]]. Lumaban din siya bilang wildcard sa [[:en:2023_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]] at [[:en:2023_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(April–June)|W15 Yecla]] at kasunod sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|W25 Roehampton]].<ref>{{Cite news |last=Mina |first=Rosy |date=June 4, 2023 |title=Alex Eala claims third ITF crown at W25 Yecla in Spain |url=https://www.abs-cbn.com/sports/06/04/23/tennis-alex-eala-claims-third-itf-crown-at-w25-yecla |access-date=November 7, 2025 |work=ABS CBN News}}</ref><ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=August 13, 2023 |title=Alex Eala wins fourth ITF title, rules W25 Roehampton |url=https://sports.inquirer.net/523461/alex-eala-wins-fourth-itf-title-rules-w25-roehampton |access-date=November 7, 2025 |website=Inquirer.net |language=en-US}}</ref> Nakarating siya sa finals ng [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|W25 Aldershot]] at [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|W40 Petange]]; sa semifinals ng [[:en:2023_Open_Araba_en_Femenino_–_Singles|W100 Vitoria-Gasteiz]] at [[:en:2023_Engie_Open_Nantes_Atlantique_–_Singles|W60 Nantes]]; at sa quarterfinals ng [[:en:2023_Women's_TEC_Cup_–_Singles|W60 Barcelona]] at [[:en:2023_Ando_Securities_Open_–_Singles|W100 Tokyo]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Nagtapos siya sa ika-191 na puwesto sa pagtatapos ng taon.<ref>{{Cite news |last=Satumbaga-Villar |first=Kristel |date=September 20, 2023 |title=Eala improves to career-high No. 191 in WTA rankings |url=https://mb.com.ph/2023/9/20/eala-improves-to-career-high-no-191-in-wta-rankings |access-date=November 7, 2025 |website=Manila Bulletin}}</ref> '''Dalawahan''' Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan. Umabot siya sa apat na semifinals (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange), nakapasok sa apat na quarterfinals (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow), at ilang beses na nakarating sa nangyugto kabilang ang [[:en:2023_Jasmin_Open_–_Doubles|Monastir 250]]. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na korte maliban sa W60 Chiasso, isang palaro na ginanap sa luwad .<ref name=":6" /> ==== 2024 ==== '''Isahan''' Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa qualifiers ng apat na Grand Slam ([[:en:2024_Australian_Open_–_Women's_singles_qualifying|Australian Open]], [[:en:2024_French_Open_–_Women's_singles_qualifying|French Open]], [[:en:2024_Wimbledon_Championships_–_Women's_singles_qualifying|Wimbledon]], [[:en:2024_US_Open_–_Women's_singles_qualifying|US Open]]). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang quarterfinal sa [[:en:2024_Veneto_Open_–_Singles|Veneto 125]] laban kay [[:en:Sara_Errani|Errani]].<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2024_WTA_Tour|WTA Tour]], umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2024_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]], ngunit natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]] at [[:en:2024_Wuhan_Open_–_Singles|Wuhan 1000]]. abigo siya sa unang yugto ng [[:en:2024_Guadalajara_Open_Akron_–_Singles|Guadalajara 500]], [[:en:2024_Abu_Dhabi_Open_–_Singles|Abu Dhabi 500]], at sa qualifiers ng [[:en:2024_Ningbo_Open_–_Singles|Ningbo 500]]. Hindi siya nakalusot sa qualifiers ng [[:en:2024_Nottingham_Open_–_Women's_singles|Nottingham 250]], at natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]] at [[:en:2024_Jiangxi_Open_–_Singles|Jiangxi 250]]. bukod sa semifinals sa [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Canberra 125]], umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Oeiras 125]] at [[:en:2024_Guadalajara_125_Open_–_Singles|Guadalajara 125]], ngunit natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Makarska_International_Championships_–_Singles|Makarska 125]] at [[:en:2024_Polish_Open_–_Singles|Warsaw 125]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 [[:en:2024_Open_Araba_en_Femenino_–_Singles|Vitoria-Gasteiz]], tinalo si [[:en:Victoria_Jiménez_Kasintseva|Kasintseva]] sa final. Umabot din siya sa semifinals ng W100 [https://en.wikipedia.org/wiki/2024_Al_Habtoor_Tennis_Challenge_%E2%80%93_Singles Dubai] at W50 [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|Indore]], at sa quarterfinals ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> '''Dalawahan''' Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan. Sa WTA, ang pinakamalalim niyang resulta ay ang semifinals sa [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_doubles|Canberra 125]] kasama si [[:en:Laura_Pigossi|Pigossi]]. Nagkaroon din siya ng limang quarterfinal finishes: sa [[:en:2024_Ningbo_Open|Ningbo 500]] kasama si [[:en:Liang_En-shuo|Liang]], sa [[:en:2024_Polish_Open_–_Doubles|Warsaw 125]] kasama si [[:en:Darja_Semeņistaja|Semenistaja]], sa [[:en:2024_Guadalajara_125_Open_–_Doubles|Guadalajara 125]] kasama si [[:en:Kimberly_Birrell|Birrell]], sa [[:en:2024_Al_Habtoor_Tennis_Challenge_–_Doubles|W100 Dubai]] kasama si [[:en:Valentini_Grammatikopoulou|Grammatikopoulou]], at sa [[:en:2024_Porto_Women's_Indoor_ITF_3_–_Doubles|W75 Porto 3]] kasama si [[:en:Alicia_Barnett|Barnett]]. Bukod dito, nagtalo siya sa unang yugto sa [[:en:2024_Oeiras_Ladies_Open_–_Doubles|Oeiras 125]] (kasama si [[:en:Taylah_Preston|Preston]]).<ref name=":72" /><ref name=":0" /> Sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|W50 Pune]] kasama si [[:en:Darja_Semeņistaja|Semenistaja]], sinundan ng magkasunod na panalo kasama si [[:en:Estelle_Cascino|Cascino]] sa [[:en:2024_Open_de_Seine-et-Marne_–_Doubles|W75 Croissy-Beaubourg]] at [[:en:2024_Open_Araba_en_Femenino_–_Doubles|W100 Vitoria-Gasteiz]]—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa semifinals ng [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|W75 Trnava]] kasama si [[:en:Zeynep_Sönmez|Sönmez]].<ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 27, 2024 |title=Alex Eala cops W50 Pune doubles title with Latvian partner |language=en |website=INQUIRER.net |url=https://sports.inquirer.net/549446/alex-eala-cops-w50-pune-doubles-title-with-latvian-partner |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=March 31, 2024 |title=Eala, partner rule W75 Croissy-Beaubourg doubles tilt |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2024/03/31/2344255/eala-partner-rule-w75-croissy-beaubourg-doubles-tilt |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=July 21, 2024 |title=Alex Eala wins singles and doubles titles at W100 Vitoria-Gasteiz |language=en |website=INQUIRER.net |url=https://sports.inquirer.net/575666/alex-eala-also-wins-singles-title-at-w100-vitoria-gasteiz |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref name=":6" /> ==== 2025 ==== '''Isahan''' Noong 2025, umakyat si Eala mula No. 147 tungo sa career-high No. 50 matapos lumahok sa 27 torneo.<ref name=":4" /> Ang pinakamalaking tagumpay ay dumating sa [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]], kung saan tinalo ang world No. 2 [[:en:Iga_Świątek|Świątek]] sa quarterfinals bago matalo kay [[:en:Jessica_Pegula|Pegula]] sa semifinals. Sa damo, nakarating sa unang WTA final sa [[:en:2025_Eastbourne_Open_–_Women's_singles|Eastbourne 250]], ngunit natalo kay [[:en:Maya_Joint|Joint]]. Sa [[:en:2025_US_Open_–_Women's_singles|US Open]], nakamit ang unang panalo sa main draw at umabot sa ikalawang ugtolaban kay [[:en:Cristina_Bucșa|Bucșa]]. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa [[:en:2025_Guadalajara_125_Open_–_Singles|Guadalajara 125]], tinalo si [[:en:Panna_Udvardy|Udvardy]] sa final.<ref name=":4" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: quarterfinals sa [[:en:2025_SP_Open_–_Singles|São Paulo 250]] laban kay [[:en:Janice_Tjen|Tjen]], semifinal sa [[:en:2025_Jingshan_Tennis_Open_–_Women's_singles|Jingshan 125]] laban kay [[:en:Lulu_Sun|Sun]] at sa [[:en:2025_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Canberra 125]] laban kay [[:en:Wei_Sijia|Sijia]], at quarterfinals sa [[:en:2025_Ilkley_Open_–_Women's_singles|Ilkley 125]] laban kay [[:en:Rebecca_Marino|Marino]] at sa [[:en:2025_Suzhou_WTA_125_–_Singles|Suzhou 125]] laban kay [[:en:Viktorija_Golubic|Golubic]]. Umabot sa pangalawang yugto sa [[:en:2025_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]] laban kay Świątek, at sa [[:en:2025_Hong_Kong_Tennis_Open_–_Singles|Hong Kong 250]] laban kay [[:en:Victoria_Mboko|Mboko]]. Sa iba pang palihsahan nakarating sa pangalawang yugto ng [[:en:2025_Mumbai_Open_–_Singles|Mumbai 125]] laban kay [[:en:Mai_Hontama|Hontama]] at sa [[:en:2025_Oeiras_Ladies_Open_–_Singles|Oeiras 125]] laban kay Udvardy.<ref name=":4" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo sa unang ugtong [[:en:2025_French_Open_–_Women's_singles|French Open]] kay [[:en:Emiliana_Arango|Arango]], ng [[:en:2025_Wimbledon_Championships_–_Women's_singles|Wimbledon]] kay [[:en:Barbora_Krejčíková|Krejčíková]], at ng [[:en:2025_Australian_Open_–_Women's_singles|Australian Open]] sa qualifying kay [[:en:Jana_Fett|Fett]]. Natalo siya sa unang yugtong [[:en:2025_Italian_Open_–_Women's_singles|Rome 1000]] kay [[:en:Marta_Kostyuk|Kostyuk]], ng [[:en:2025_Canadian_Open_–_Women's_singles|Montreal 1000]] kay [[:en:Markéta_Vondroušová|Vondroušová]], at sa qualifying ng [[:en:2025_Wuhan_Open_–_Singles|Wuhan 1000]] kay [[:en:Moyuka_Uchijima|Uchijima]]. Natalo siys sa unang yugto ng [[:en:2025_Nottingham_Open_–_Women's_singles|Nottingham 250]] kay [[:en:Magda_Linette|Linette]], ng [[:en:2025_Singapore_Tennis_Open_–_Singles|Singapore 250]] kay [[:en:Simona_Waltert|Waltert]], ng [[:en:2025_Japan_Women's_Open_–_Singles|Osaka 250]] kay [[:en:Tereza_Valentová|Valentová]], ng [[:en:2025_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]] kay [[:en:Claire_Liu|Liu]], at sa [[:en:2025_Birmingham_Open_–_Women's_singles|Birmingham 250]] kay [[:en:Linda_Fruhvirtová|Fruhvirtová]].<ref name=":4" /> Sa [[:en:2025_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]], tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 [[:en:2025_Bengaluru_Open_–_Singles|Bengaluru]] laban kay [[:en:Dalila_Jakupović|Jakupović]], W75 Trnava 1 laban kay [[:en:Céline_Naef|Naef]], at W75 Trnava 2 laban kay [[:en:Valentina_Ryser|Ryser]].<ref name=":2" /> '''Dalawahan''' Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name=":6" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa [[:en:2025_Guangzhou_Open_–_Doubles|Guangzhou 250]], kung saan umabot siya sa semifinals kasama si [[:en:Nadiia_Kichenok|Kichenok]]. Nakarating din siya sa quarterfinals ng [[:en:2025_Italian_Open_–_Women's_doubles|Italian 1000]] kapareha si [[:en:_Coco_Gauff|Coco Gauff]].<ref name=":6" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2025_French_Open_–_Women's_doubles|French Open]] kasama si [[:en:Renata_Zarazúa|Zarazúa]], at natalo sa unang yugto ng [[:en:2025_Wimbledon_Championships_–_Women's_doubles|Wimbledon]] kasama si [[:en:Eva_Lys|Lys]].<ref name=":6" /> Lumahok din siya sa [[:en:2025_Birmingham_Open_–_Women's_doubles|Birmingham 250]] kasama si [[:en:Rebeka_Masarova|Masarova]] at sa [[:en:2025_Hong_Kong_Tennis_Open_–_Doubles|Hong Kong 250]] kasama si [[:en:Chan_Hao-ching|Hao-ching]], kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name=":6" /> Sa mga challengers, nakapaglaro siya sa [[:en:2025_Mumbai_Open_–_Doubles|Mumbai 125]] kasama si [[:en:_Tsao_Chia-yi|Chia-yi]] at sa [[:en:2025_Oeiras_Ladies_Open_–_Doubles|Oeiras 125]] kasama si [[:en:Katie_Volynets|Volynets]], na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name=":6" /> ==== 2026 ==== '''Isahan''' Sinimulan ni Eala ang kanyang [[:en:2026_WTA_Tour|2026 season]] nang may matibay na simula sa ''[[:en:2026_ASB_Classic_–_Women's_singles|Auckland 250]]'', kung saan umabot siya sa semifinals bago natalo kay [[:en:Wang_Xinyu|Wang]].<ref>{{cite news |last=Satumbaga-Villar|first=Krystel|date=January 10, 2026|title=Alex Eala succumbs to Chinese rival in Auckland semis|url=https://mb.com.ph/2026/01/10/alex-eala-succumbs-to-chinese-rival-in-auckland-semis|work=The Manila Bulletin|access-date=January 10, 2026}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Australian_Open_–_Women's_singles|Australian Open]]'', nabigo siya sa unang round ng singles.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks}}</ref> Lumaban siya sa ''[[:en:2026_Philippine_Women's_Open_–_Singles|Philippines 125]]'' bilang wildcard at nakapasok sa quarterfinals bago matalo kay [[:en:Camila_Osorio|Osorio]].<ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 29, 2026 |title=Alex Eala exits WTA Philippine Open, bows to Camila Osorio |url=https://sports.inquirer.net/660715/alex-eala-exits-wta-philippine-open-bows-to-camila-osorio |work=Philippine Daily Inquirer |access-date=January 29, 2026}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Abu_Dhabi_Open|Abu Dhabi 1000]]'', umabot siya sa quarterfinals ngunit natalo kay [[:en:Ekaterina_Alexandrova|Alexandrova]].<ref>{{Cite news |last=Gasgonia |first=Dennis |date=February 5, 2026 |title=Natalo si Alex Eala sa quarterfinals ng Abu Dhabi laban kay Alexandrova ng Russia |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2026/2/5/alex-eala-bows-out-of-abu-dhabi-quarterfinals-in-loss-to-russia-s-alexandrova-2244 |work=ABS-CBN News}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Qatar_TotalEnergies_Open_–_Singles|Qatar 1000]]'', nabigo siya sa unang yugto.<ref>{{Cite news |last=Reyes |first=Kate |date=February 9, 2026 |title=Alex Eala exits Qatar Open after falling to Tereza Valentova |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-exits-qatar-open-after-falling-to-tereza-valentova-a5019-20260209 |access-date=February 9, 2026}}</ref> Nakapasok siya sa quarterfinals ng ''[[:en:2026_Dubai_Tennis_Championships_–_Women's_singles|Dubai 1000]]'' bago natalo kay [[:en:Coco_Gauff|Gauff]].<ref>{{Cite news |last=Ballesteros |first=Jan |date=February 19, 2026 |title=Alex Eala succumbs to world No. 4 Coco Gauff in Dubai quarterfinals |website=onesports.ph |url=https://onesports.ph/more-sports/article/41325/alex-eala-succumbs-to-world-no-4-coco-gauff-in-dubai-quarterfinals-1 |access-date=February 19, 2026}}</ref> Sa tinaguriang ''Sunshine Double'' na ''[[:en:2026_BNP_Paribas_Open|Indian Wells 1000]]'' at ''[[:en:2026_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]]'', umabot siya sa ika-apat na round sa parehong torneo bago natalo kina [[:en:Linda_Noskova|Noskova]] at [[:en:Karolína_Muchová|Muchová]].<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=March 11, 2026 |title=Alex Eala bows out of Indian Wells with loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/11/tennis-alex-eala-bows-out-of-indian-wells-with-loss-to-linda-noskov-1231 |access-date=March 11, 2026 |work=ABS-CBN News}}</ref><ref>{{Cite news |date=Marso 24, 2026 |title=Alex Eala natanggal sa Miami Open matapos matalo kay Karolína Muchová |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/24/alex-eala-bows-out-of-miami-open-0012 |access-date=Marso 24, 2026}}</ref> Sa mga korteng luwad ng Europa, nakarating si Eala sa ikalawang yugto ng [[:en:2025_Upper_Austria_Ladies_Linz_–_Singles|Linz 500]] kung saan siya ay tinalo ni [[:en:Jelena_Ostapenko|Ostapenko]].<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=2026-04-08 |title=Eala nabigo matapos manguna ng 5-1 sa ikalawang set kontra Ostapenko, lumabas sa Linz Open |url=https://www.philstar.com/sports/2026/04/08/2519713/eala-squanders-5-1-second-set-lead-vs-ostapenko-exits-linz-open |access-date=2026-04-08 |website=Philstar.com}}</ref> Sa unang yugto ng [[:en:2026_Porsche_Tennis_Grand_Prix_–_Singles|Stuttgart 500]], siya ay pinatalsik ni [[:en:Leylah_Fernandez|Fernandez]].<ref>{{Cite news |date=2026-04-15 |title=Alex Eala natanggal sa Stuttgart Open matapos matalo kay Leylah Fernandez |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/15/alex-eala-stuttgart-open-0040 |access-date=2026-04-15 |work=ABS-CBN News}}</ref> Samantala, sa ikalawang yugto ng [[:en:2026_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]], siya ay natalo ni[[:en:Elise_Mertens|Mertens]].<ref>{{Cite news |last= |first= |date=April 24, 2026 |title=Nagpatuloy ang hirap ni Alex Eala sa clay matapos ang pagkatalo sa Round of 64 laban kay Elise Mertens sa Madrid Open |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/985231/alex-eala-s-clay-struggles-continue-after-round-of-64-loss-to-elise-mertens-in-madrid-open/story/ |access-date=April 24, 2026 |website=GMA News Online |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=April 24, 2026 |title=Alex Eala suffers second round defeat to Elise Mertens at Mutua Madrid Open |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/48579925/alex-eala-suffers-second-round-defeat-elise-mertens-mutua-madrid-open |access-date=April 24, 2026 |website=ESPN.com |language=en}}</ref> ''' Dalawahan''' Sa ''[[:en:2026_ASB_Classic_–_Women's_doubles|Auckland 250]]'', nakipagtambal si Eala kay [[:en:Iva_Jovic|Jović]] at umabot sila sa semifinals bago natalo kina [[:en:Xu_Yifan|Xu]] at [[:en:Yang_Zhaoxuan|Yang]].<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=January 9, 2026|access-date=January 9, 2026|work=ABS-CBN News}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Australian_Open_–_Women's_doubles|Australian Open]]'', nakipares siya kay [[:en:Ingrid_Martins|Martins]], ngunit hindi sila nakalusot sa unang round matapos matalo sa kanilang pambungad na laban.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=January 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=January 20, 2026 |work=ABS-CBN News}}</ref> Samantala, sa ''[[:en:2026_Abu_Dhabi_Open_–_Doubles|Abu Dhabi 1000]]'', nakipagtambal siya kay [[:en:Janice_Tjen|Tjen]] at nakaabot sila sa semifinal, ngunit natalo sa duo nina [[:en:Tereza_Mihalíková|Mihalíková]] at [[:en:Olivia_Nicholls|Nicholls]].<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=February 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=February 6, 2026}}</ref> == Estilo ng Paglalaro == Si Eala ay isang agresibong baseliner, gamit ang kanyang forehand upang kontrolin ang mga rally at ang kanyang matatag na two‑handed backhand upang pamahalaan ang mga palitan.<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=March 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |website=Tennis.com |language=en|access-date=January 24, 2026}}</ref> Ang kanyang kaliwang kamay na topspin ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim, habang ang kanyang return game ay isang lakas dahil sa mahusay na pagbabasa ng galaw. Ang kanyang serve ang nananatiling pangunahing kahinaan, madalas kulang sa bilis at pagbabago, bagaman mahusay siya sa hard courts.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=January 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |website=ESPN |language=en|access-date=January 24, 2026}}</ref> Binibigyang-diin ng mga analyst ang pagpapabuti ng kanyang serve, pagdaragdag ng taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng pisikal na lakas bilang susi sa karagdagang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=February 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=February 6, 2026 |website=Sports News Philippines |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang ilang mahahalagang tagumpay, kabilang ang pagiging unang Pilipino na umabot sa WTA 1000 Semifinals at tinalo ang tatlong major champions sa [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|2025 Miami Open]]<ref name=":Gulf">{{Cite web |title=What Alexandra Eala Needs to Win Titles and Beat Top Players |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/what-alexandra-eala-needs-to-win-titles-and-beat-top-players-1.500440043 |access-date=March 11, 2026 |website=Gulf News}}</ref> Itinatampok ng mga dating propesyonal na sina [[:en:Greg_Rusedski|Greg Rusedski]], [[:en:Andrea_Petkovic|Andrea Petkovic]], at [[:en:Martina_Navratilova|Martina Navratilova]] ang pangangailangan ng mas malakas na serve, mas maaasahang laro, at mas maraming pagkakaiba-iba, kasabay ng mas mahusay na kondisyon ng katawan.<ref>{{Cite web |date=March 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=March 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> Sa kanyang matibay na baseline game, katatagan, at suporta ng mga tagahanga, kinokonklusyon ng mga analyst na mayroon siyang pundasyon upang makipagtagisan para sa malalaking titulo, ngunit ang kanyang pangmatagalang tagumpay ay nakasalalay sa pagbabagong-anyo ng kanyang serve bilang isang sandata.<ref name=":Gulf" /> == Pagganap Laban sa Nangungunang Manlalaro == === Paghahambing ng Performance ni Eala sa mga Laban === {| class="wikitable sortable" ! Antas ! Rekord ! Panalo % ! DR (avg) ! Ace % ! DF % ! 1st Serve In ! 1st Serve Won % ! 2nd Serve Won % ! RPW (Return Points Won) |- | vs Top 10 | 4–3 | 57% | 0.61–1.46 | 0–3% | 0–5% | 57–72% | 30–73% | 41–52% | ~48 |- | vs Top 20 | 6–7 | 46% | 0.36–1.32 | 0–3% | 1–6% | 52–69% | 36–73% | 42–52% | ~44 |- | vs Top 50 | 12–20 | 38% | 0.30–1.48 | 0–4% | 1–7% | 51–74% | 45–72% | 30–63% | ~43 |- | vs Top 100 | 28–38 | 42% | 0.36–1.37 | 0–3% | 1–7% | 54–72% | 50–71% | 39–57% | ~44.5 |- | Kabuuang Karera | 204–125 | 62% | ~1.00 | 0.0% | 0.4% | 59.9% | – | – | 46.3 |} Ang rekord ni '''Eala''' ay nagpapakita ng malinaw na mga pattern laban sa iba’t ibang antas ng kalaban. Laban sa '''Top 10 players''' hawak niya ang 4–3 rekord (57% win rate). Ang kanyang '''dominance ratio (DR)'''—sukatan ng puntos na napanalo kumpara sa nawala—ay mula 0.61 sa pagkatalo hanggang 1.46 sa panalo laban kay Coco Gauff. Ang kanyang unang serve ay nasa pagitan ng 57–72%, na may 30–73% puntos na napanalo, habang ang ikalawang serve ay nasa 41–52%. Mababa ang '''Ace %''' (0–3%), tanda ng pag-asa sa rallies kaysa free points, habang tumataas ang '''double faults''' (hanggang 5%). Laban sa '''Top 20 opponents''' siya ay 6–7 (46%), na may DR mula 0.36 hanggang 1.32. Nanatiling matatag ang unang serve (52–69%), ngunit pabagu-bago ang puntos na napanalo. Laban sa '''Top 50''' bumaba ang rekord sa 12–20 (38%), na may DR mula 0.30 hanggang 1.48. Tumataas ang double faults (1–7%), at ang ikalawang serve ay maaaring bumaba hanggang 30%. Laban sa '''Top 100''' siya ay 28–38 (42%), na may DR mula 0.36 hanggang 1.37. Nanatiling katulad ang serve stats, ngunit may volatility. Sa kabuuan ng kanyang '''karera''' (204–125, 62% win rate), ang average DR ay halos 1.00, tanda ng balanseng puntos na napanalo at nawala. Ang '''return points won (RPW)''' ay nasa ~46, na nagpapakita ng kakayahang mag-pressure sa kalaban kahit hindi matibay ang kanyang serve. Mababa ang Ace %, tanda ng pag-asa sa rallies, habang kontrolado ang double faults (mas mababa sa 1%). Ipinapakita ng mga datos na kaya niyang itaas ang antas laban sa elite opponents, ngunit may inconsistency sa serve laban sa mid-tier competition. ==== Pinakamagagandang Panalo ==== {| class="wikitable sortable" ! Taon ! Torneo ! Surface ! Round ! Kalaban (Ranggo) ! Iskor ! Resulta ! DR ! Ace % ! DF % ! 1st Serve In ! 1st Serve Won % ! 2nd Serve Won % |- | 2025 | US Open | Hard | R128 | Clara Tauson [Rank 14] | 6–3, 2–6, 7–6(11) | Panalo | 0.97 | 0.0% | 5.3% | 68.1% | 59.4% | 43.3% |- | 2025 | Miami Open | Hard | Quarterfinals | Iga Świątek [Rank 2] | 6–2, 7–5 | Panalo | 1.27 | 1.5% | 4.5% | 66.7% | 52.3% | 50.0% |- | 2025 | Eastbourne | Grass | R16 | Jelena Ostapenko [Rank 3] | 0–6, 6–2, 3–2 RET | Panalo | 1.08 | 0.0% | 3.8% | 63.5% | 57.6% | 63.2% |- | 2026 | Indian Wells | Hard | R32 | Coco Gauff [Rank 4] | 6–2, 2–0 RET | Panalo | 1.46 | 0.0% | 0.0% | 68.0% | 58.8% | 50.0% |} ==== Pinakamasasamang Pagkatalo ==== {| class="wikitable sortable" ! Taon ! Torneo ! Surface ! Round ! Kalaban (Ranggo) ! Iskor ! Resulta ! DR ! Ace % ! DF % ! 1st Serve In ! 1st Serve Won % ! 2nd Serve Won % |- | 2022 | Madrid Open | Clay | Q1 | Anna Bondar [Rank 68] | 0–6, 0–6 | Talo | 0.49 | 2.5% | 10.0% | 50.0% | 30.0% | 35.0% |- | 2023 | Monastir | Hard | R32 | Elise Mertens [Rank 36] | 5–7, 0–6 | Talo | 0.72 | 2.5% | 10.0% | 60.0% | 52.1% | 28.1% |- | 2025 | Rome | Clay | R128 | Marta Kostyuk [Rank 27] | 0–6, 1–6 | Talo | 0.30 | 0.0% | 3.3% | 66.7% | 47.5% | 30.0% |- | 2024 | Wuhan | Hard | R64 | Katerina Siniaková [Rank 37] | 3–6, 1–6 | Talo | 0.68 | 0.0% | 6.5% | 65.2% | 33.3% | 31.3% |- | 2025 | Wimbledon | Grass | R128 | Barbora Krejčíková [Rank 17] | 6–3, 2–6, 1–6 | Talo | 0.82 | 1.1% | 1.1% | 54.3% | 50.0% | 50.0% |- | 2026 | Miami Open | Hard | R16 | Karolína Muchová [Rank 13] | 0–6, 2–6 | Talo | 0.39 | 0.0% | 4.8% | 52.4% | 36.4% | 50.0% |- | 2026 | Indian Wells | Hard | R16 | Linda Nosková [Rank 14] | 2–6, 0–6 | Talo | 0.36 | 0.0% | 6.8% | 56.8% | 36.0% | 47.4% |} Ang kanyang pinakamalalaking pagkatalo ay nagpapakita ng volatility sa kanyang serve. Sa '''Madrid Open 2022''', nakaranas siya ng double bagel (0–6, 0–6) laban kay Anna Bondar, na may DR na 0.49 at double faults na 10%. Sa '''Rome 2025''', natalo siya kay Marta Kostyuk (0–6, 1–6) na may pinakamababang DR (0.30). Ang iba pang mabibigat na pagkatalo ay laban kina Elise Mertens (Monastir 2023), Karolína Muchová (Miami 2026), at Linda Nosková (Indian Wells 2026), kung saan bumaba ang kanyang DR sa ilalim ng 0.40 at ang ikalawang serve points won ay bumagsak sa mas mababa sa 35%. Ipinapakita ng mga laban na ito na kapag bumibigay ang kanyang serve—lalo na sa mataas na double faults at mahina ang ikalawang serve—nahihirapan siyang manatiling kompetitibo. Ang karera ni Eala ay nagpapakita ng mga '''peak performances''' laban sa mga top‑ranked players na nababalanse ng mabibigat na pagkatalo kapag bumibigay ang kanyang serve. Ang kanyang pinakamagagandang panalo ay nagpapakita ng taktikal na tibay at kakayahang makipagsabayan sa pinakamagagaling sa mundo, habang ang pinakamasasamang pagkatalo ay nagpapakita ng pangangailangan para sa mas matatag na serve at mas mahusay na konstruksyon ng puntos laban sa mid‑tier opponents. == Ibang larangan == ===Pambansang koponan=== Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[:en:Tennis_at_the_2021_SEA_Games|SEA Games 2021]] (pilak sa singles, team, at mixed doubles), at sa [[:en:Tennis_at_the_2022_Asian_Games|Asian Games 2022]] (pilak sa singles at mixed doubles).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=May 20, 2022 |title=Tennis ace Alex Eala settles for bronze in women's singles |work=[[GMA News]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=March 25, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601005101/https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |archive-date=June 1, 2022}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=September 29, 2023 |title=Alex Eala bags 2nd Asian Games bronze with Alcantara in doubles |language=en-US |work=[[Rappler]] |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-Semifinals-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=September 10, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250910045902/https://www.rappler.com/sports/tennis-Semifinals-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |archive-date=September 10, 2025}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa Group II, na nagresulta sa promosyon sa Group I.<ref name=":12">{{Cite web |last=Morales |first=Luisa |date=December 2, 2024 |title=Alex Eala relishes leading Team Philippines to BJK Cup promotion in Bahrain |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114191842/https://www.onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |archive-date=November 14, 2025 |access-date=October 13, 2025 |website=One Sports |language=en}}</ref> Sa [[:en:Tennis_at_the_2025_SEA_Games|SEA Games 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa women's singles, pati tansong medalya sa mixed doubles at team events.<ref name=":13">{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=December 18, 2025 |title=Alex Eala wins SEA Games tennis gold, ends long drought for PH |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |archive-url=https://web.archive.org/web/20260128021547/https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |archive-date=January 28, 2026 |access-date=December 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> ===Mga Eksibisyon na Laro=== ====Singles: 1 (titles)==== {|class="wikitable" !Resulta !{{ns}}Petsa{{ns}} !Torneo !Uri ng Korte !Kalaban !Iskor |- |Panalo | Enero 2026 |[[:en:Kooyong_Classic|Kooyong Classic]], Melbourne, Australia |Matigas na Korte |[[:en:Donna Vekić|Donna Vekić]] |6–3, 6–4 |} === Mga sponsorship === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[:en:Globe_Telecom|Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=July 25, 2025 |title=Alex Eala Opens Up About Life |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga endorsement mula sa [[:en:Babolat|Babolat]], [[:en:Nike,_Inc.|Nike]], at [[:en:Bank_of_the_Philippine_Islands|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Champ’s choice: Alex Eala signs up as BPI’s newest endorser|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/}}</ref> bago naging brand ambassador ng [[:en:Milo_(drink)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=February 23, 2026 |title=MILO Active Pilipinas launched with Eala as new ambassador |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html}}</ref> === Mga parangal === Kinilala si Eala ng [[:en:Philippine_Sportswriters_Association|Philippine Sportswriters Association]] sa walong pagkakataon sa [[:en:PSA_Annual_Awards|PSA Annual Awards]], kabilang ang parangal na ''Athlete of the Year'' noong 2026.<ref>Citations for Eala's PSA Annual Awards: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=February 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=February 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=March 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=February 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=October 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=May 7, 2023}} * {{Cite news |date=February 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=February 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=January 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=October 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=October 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=February 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=February 17, 2026}}</ref> Noong 2021, isinama siya ng [[:en:Tatler_Asia|''Tatler Asia'']] sa talaan ng mga pinakamataas ang impluwensya na tao sa Asya.<ref>{{cite news |title=Asia's Most Influential Philippines 2021 |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021}}</ref> Noong Abril 2025, ginawaran si Eala ng ''Premios Tanglaw'' ng [[:en:Embassy_of_the_Philippines|Embahada ng Pilipinas]] sa Madrid bilang pagkilala sa kanyang ambag sa [[:en:Philippines–Spain_relations|ugnayan ng Pilipinas at Espanya]].<ref>{{cite news |date=April 2025 |title=Premios Tanglaw honoring Alex Eala |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/premios-tanglaw-eala}}</ref> ==Nota== ==== Women's World Tour Titles ==== {| class="wikitable" ! Taon !! Paligsahan !! Tier !! Paligsahan !! Katungali |- | 2021 || W15 Manacor || ITF || Isahan || – |- | 2022 || W25 Chiang Rai || ITF || Isahan || – |- | 2023 || W25 Yecla || ITF || Isahan || – |- | 2023 || W25 Roehampton || ITF || Isahan || – |- | 2024 || W100 Vitoria-Gasteiz || ITF || Isahan || – |- | 2024 || W50 Pune || ITF || Dalawahan || Darja Semeņistaja |- | 2024 || W75 Croissy-Beaubourg || ITF || Dalawahan || Estelle Cascino |- | 2024 || W100 Vitoria-Gasteiz || ITF || Dalawahan || Estelle Cascino |} ==== 2020 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Las Palmas de Gran Canaria 2 || W15 || Luwad || Unang Yugto || Anna Zarycka || 2–6, 4–6 |- | Las Palmas de Gran Canaria || W25 || Luwad || Pangalawang Yugto || Lara Salden || 0–6, 6–2, 2–6 |- | Melilla || W15 || Luwad || Unang Yugto || Anastasia Charaeva || 3–6, 3–6 |- | Monastir 9 || W15 || Matigas || Pangalawang Yugto || Nina Stadler || 6–4, 6–7, 5–7 |} ==== 2021 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Korte !! Tier !! Kalaban !! Yugto !! Iskor |- | Miami Open || Matigas || WTA 1000 || Viktória Hrunčáková || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || 6–4, 4–6, 2–6 |- | Romanian Open (Cluj-Napoca) || Luwad || WTA 250 || Mayar Sherif || Pangalawang Yugto || 2–6, 2–6 |- | W15 Manacor 1 || W15 || Matigas || Yvonne Cavalle-Reimers || Final || 5–7, 6–1, 6–2 |- | W15 Manacor 2 || W15 || Matigas || Ylena In-Albon || Kwarterpinals || 0–6, 3–6 |- | W15 Manacor 3 || W15 || Matigas || Oksana Selekhmeteva || Kwarterpinals || 2–6, 3–6 |- | W25 Grenoble || W25 || Matigas || Maja Chwalińska || Kwarterpinals || 0–6, 4–6 |- | W25 Manacor 4 || W25 || Matigas || Jana Fett || Pangalawang Yugto || 6–4, 3–6, 5–7 |- | W15 Manacor 5 || W15 || Matigas || Simona Waltert || Unang Yugto || 4–6, 6–2, 5–7 |- | W60 Bellinzona || W60 || Luwad || Simona Waltert || Pangalawang Yugto || 5–7, 6–3, 2–6 |- | W25 Platja d’Aro || W25 || Luwad || Irene Burillo Escorihuela || Pangalawang Yugto || 2–6, 4–6 |- | W25 Madrid 2 || W25 || Matigas || Andrea Lázaro García || Unang Yugto || 6–2, 4–6, 4–6 |- | W25 Milovice || W25 || Matigas || Daria Astakhova || Unang Yugto || 2–6, 2–6 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | W25 Madrid || W25 || Matigas || Victoria Jiménez Kasintseva || Kwarterpinals || Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey || 5–7, 6–4, 6–10 |- | W25 Platja d’Aro || W25 || Luwad || Oksana Selekhmeteva || Final || Justina Mikulskytė / Oana Simion || 3–6, 5–7 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Madison Brengle || 2–6, 1–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Anna Bondár || 0–6, 0–6 |- | Manacor 1 || W25 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Alice Rame || 2–6, 4–6 |- | Manacor 3 || W25 || Matigas || Unang Yugto || Giulia Gatto-Monticone || 2–6, 1–6 |- | Grenoble || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Chloé Paquet || 6–4, 5–7, 3–6 |- | Macon || W25 || Matigas || Unang Yugto || Anna Ukolova || 6–1, 2–6, 6–7(3) |- | Joue-les-Tours || W25 || Matigas || Pangalawang Yugto || Oksana Selekhmeteva || 3–6, 3–6 |- | Chiang Rai 1 || W25 || Matigas || Final || Luksika Kumkhum || 6–4, 6–2 |- | Chiang Rai 2 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Erika Sema || 3–6, 6–2, 3–6 |- | Madrid 1 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Anna-Lena Robbe || 6–7(3), 3–6 |- | Madrid 2 || W60 || Matigas || Final || Marina Bassols Ribera || 4–6, 5–7 |- | Palma del Río || W25 || Luwad || Pangalawang Yugto || Jessika Ponchet || 2–6, 1–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Pangalawang Yugto || Alexandra Bozovic || 6–1, 4–6, 5–7 |- | Vitoria-Gasteiz || W60 || Matigas || Semipaynal || Jessika Ponchet || 4–6, 4–6 |- | El Espinar || W25 || Matigas || Semipaynal || Eva Guerrero Alvarez || 2–6, 6–3, 2–6 |- | Grodzisk Mazowiecki || W100 || Matigas || Unang Yugto || Katharina Hobgarski || 4–6, 3–6 |- | Templeton || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Katarzyna Kawa || 6–2, 4–6, 0–6 |- | Rancho Santa Fe || W80 || Matigas || Kwarterpinals || Marcela Zacarías || 2–6, 5–7 |- | Hamburg || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Ysaline Bonaventure || 4–6, 0–6 |- | Poitiers || W80 || Matigas || Semipaynal || Ysaline Bonaventure || 1–6, 6–3, 3–6 |- | Shrewsbury || W100 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Maia Lumsden || 1–6, 5–7 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Manacor || W25 || Matigas || Elsa Jacquemot || Kwarterpinals || Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi || 6–2, 4–6, 3–10 |- | Macon || W25 || Matigas || Jéssica Bouzas Maneiro || Kwarterpinals || Audrey Albie / Aubane Droguet || 4–6, 2–6 |- | Chiang Rai 1 || W25 || Matigas || Indy De Vroome || Unang Yugto || Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted || 6–4, 5–7, 6–10 |- | Chiang Rai 2 || W25 || Matigas || Kyōka Okamura || Kwarterpinals || Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova || 6–4, 7–6(4), 2–6 |- | Madrid 1 || W25 || Matigas || Jéssica Bouzas Maneiro || Kwarterpinals || Olga Helmi / Adithya Karunaratne || 0–6, 4–6 |- | Madrid 2 || W60 || Matigas || Liang En-shuo || Kwarterpinals || Tímea Babos / Valeria Savinykh || 2–6, 4–6 |- | Palma del Río || W25 || Luwad || Marina Bassols Ribera || Semipaynal || Valeria Savinykh / Fanny Stollár || 2–6, 0–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Lizette Cabrera || Kwarterpinals || Justina Mikulskyte / Hong Yi Cody Wong || 5–7, 4–6 |- | Templeton || W60 || Matigas || Annaëlle Robbe || Pangalawang Yugto || Madison Brengle || 6–3, 6–7, 6–10 |- | Poitiers || W80 || Matigas || Petra Marcinko || Kwarterpinals || Miriam Skoch / Markéta Vondroušová || 5–7, 2–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Misaki Doi || 6–4, 1–6, 3–6 |- | Thailand Open (Hua Hin) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tatjana Maria (6) || 2–6, 2–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Irina-Camelia Begu || 2–6, 5–7 |- | Mutua Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Tatjana Maria || 1–6, 1–6 |- | Japan Open (Osaka) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Himari Sakatsume (Q) || 0–6, 3–6 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tatjana Maria (3) || 3–6, 0–6 |- | Jasmin Open (Monastir) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Elise Mertens (2) || 5–7, 0–6 |- | Canberra || W60 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Oksana Selekhmeteva (7) || 6–3, 4–6, 4–6 |- | Trnava || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Sonay Kartal || 2–6, 2–6 |- | Chiasso || W60 || Luwad || Unang Yugto || Alexandra Cadantu-Ignatik || 0–6, 2–6 |- | Bellinzona || W60 || Luwad || Unang Yugto || Ioana Ghioroaie || 5–7, 1–6 |- | Monastir || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Jia-Jing Wang (Q) || 6–0, 4–6, 3–6 |- | Yecla || W15 || Matigas || Final || Valentina Ryser || 6–3, 7–5 |- | Madrid || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Makenna Jones (5) || 6–2, 4–6, 4–6 |- | Zaragoza || W25 || Matigas || Unang Yugto || Destanee Aiava || 1–6, 2–6 |- | Palma del Río || W40 || Matigas || Kwarterpinals || Valeria Savinykh (3) || 4–6, 2–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Unang Yugto || Sohyun Park || 4–6, 3–6 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Semipaynal || Jessika Ponchet (3) || 6–2, 4–6, 2–6 |- | Barcelona || W60 || Matigas || Kwarterpinals || Georgina García Pérez || 4–6, 3–6 |- | Roehampton || W25 || Matigas || Final || Arina Rodionova (2) || 6–2, 6–3 |- | Aldershot || W25 || Matigas || Final || Destanee Aiava (6) || 6–3, 4–6, 1–6 |- | Tokyo || W100 || Matigas || Pangalawang Yugto || Kimberly Birrell (5) || 6–4, 6–7, 2–6 |- | Glasgow || W60 || Matigas || Unang Yugto || Suzan Lamens || 6–2, 4–6, 1–6 |- | Nantes || W60 || Matigas || Semipaynal || Gabriela Knutson || 6–2, 3–6, 1–6 |- | Petange || W40 || Matigas || Final || Océane Dodin (3) || 1–6, 5–7 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Trnava 2 || W60 || Matigas || Semipaynal || Alicia Barnett / Olivia Nicholls || 4–6, 1–6 |- | Chiasso || W60 || Luwad || Unang Yugto || Beatrice Gumulya / Anna Sisková || 3–6, 6–4, 11–13 |- | Zaragoza || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Alana Parnaby / Victoria Rodríguez || 6–4, 3–6, 6–10 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča || 5–7, 6–1, 9–11 |- | Barcelona || W60 || Matigas || Unang Yugto || Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča || 6–4, 3–6, 3–10 |- | Roehampton 2 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Talia Gibson / Petra Hule || 1–6, 5–7 |- | Aldershot || W25 || Matigas || Semipaynal || Erina Hayashi / Saki Imamura || 4–6, 4–6 |- | Tokyo 2 || W100 || Matigas || Semipaynal || Alicia Barnett / Olivia Nicholls || 0–6, 7–5, 6–10 |- | Jasmin Open (Monastir) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs || 3–6, 4–6 |- | Glasgow 2 || W60 || Matigas || Kwarterpinals || Freya Christie / Olivia Gadecki || — |- | Nantes || W60 || Matigas || Unang Yugto || Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold || 6–1, 3–6, 6–10 |- | Petange || W40 || Matigas || Semipaynal || Danielle Collins / Isabelle Haverlag || 2–6, 4–7 |} ==== 2024 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Rebecca Peterson (18) || 2–6, 5–7 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Julia Riera (2) || 6–4, 6–7, 4–6 |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Lulu Sun (23) || 6–7, 5–7 |- | US Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Elena-Gabriela Ruse (20) || 6–3, 1–6, 4–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Emiliana Arango || 6–2, 5–7, 1–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Sorana Cîrstea (27) || 3–6, 7–6, 4–6 |- | Wuhan Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Kateřina Siniaková || 3–6, 1–6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Unang Yugto || Magda Linette || 6–7, 1–6 |- | Guadalajara Open || WTA 500 || Matigas || Unang Yugto || Marie Bouzková (6) || 2–6, 2–6 |- | Ningbo Open || WTA 500 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Priscilla Hon || 4–6, 3–6 |- | Jiangxi Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Marie Bouzková (1) || 5–7, 6–7 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Bernarda Pera || 0–6, 3–6 |- | Nottingham Open || WTA 250 || Damo || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Ena Shibahara || 7–6, 0–6, 2–6 |- | Canberra International || WTA 125 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Céline Naef (5) || 4–6, 5–7 |- | Guadalajara 125 Open || WTA 125 || Matigas || Pangalawang Yugto || Tatjana Maria (4) || 5–7, 2–6 |- | Polish Open (Warsaw) || WTA 125 || Matigas || Unang Yugto || Isabella Shinikova || 2–6, 4–6 |- | Veneto Open (Gaiba) || WTA 125 || Damo || Kwarterpinals || Sara Errani (4) || 0–6, 6–7 |- | Makarska Open || WTA 125 || Luwad || Unang Yugto || Maria Timofeeva (Q) || 6–1, 3–6, 2–6 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Final (Winner) || Victoria Jiménez Kasintseva (7) || 6–4, 6–4 |- | Dubai || W100 || Matigas || Semipaynal || Polina Kudermetova (1) || 6–4, 2–6, 2–6 |- | Takasaki || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Mananchaya Sawangkaew (3) || 6–4, 1–6, 2–6 |- | Cary || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Renata Zarazúa (2) || 6–3, 4–6, 3–6 |- | Landisville || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Olivia Gadecki || 1–6, 6–0, 3–6 |- | Porto || W75 || Matigas || Kwarterpinals || Anna Bondar (2) || 4–6, 7–6, 1–6 |- | Trnava 1 || W75 || Matigas || Kwarterpinals || Anastasia Gureva || 2–6, 6–3, 6–7 |- | Trnava 2 || W75 || Matigas || Unang Yugto || Tereza Martincová (7) || 6–3, 4–6, 6–7 |- | Croissy-Beaubourg || W75 || Matigas || Pangalawang Yugto || Mona Barthel || 6–4, 4–6, 1–6 |- | Zagreb || W75 || Luwad || Unang Yugto || Tena Lukas || 5–7, 6–3, 4–6 |- | Bellinzona || W60 || Luwad || Unang Yugto || Selena Janicijevic || 3–6, 1–6 |- | Indore || W50 || Matigas || Semipaynal || Polina Kudermetova (2) || 4–6, 7–6, 2–6 |- | Pune || W50 || Matigas || Kwarterpinals || Darja Semenistaja (1) || 6–7, 0–6 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Paligsahan !Level !Korte !Katungali !Yugto !Kalaban !Iskor |- |Canberra International |WTA 125 |Matigas |Laura Pigossi |Semipaynal |Kaylah McP/ Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Pune |W50 |Matigas |Daniela Semenistaja |Final |Naiktha Bains / Fanny Stollar |7–6(8), 6–3 |- |Porto 3 |W75 |Matigas |Alicia Barnett |Kwarterpinals |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |Trnava |W75 |Matigas |Zeynep Sönmez |Semipaynal |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas |Estelle Cascino |Final |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |Oeiras Ladies Open |WTA 125 |Luwad |Taylah Preston |Unang Yugto |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas |Estelle Cascino |Final |Lia Karatancheva / Diana Marcinkevica |6–3, 2–6, 10–4 |- |Polish Open |WTA 125 |Matigas |Daniela Semenistaja |Kwarterpinals |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |WTA 125 |Matigas |Kimberly Birrell |Kwarterpinals |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |WTA 500 |Matigas |En Shuo Liang |Kwarterpinals |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |- |Dubai |W100 |Matigas |Valentini Grammatikopoulou |Kwarterpinals |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} ==== 2025 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Jana Fett (133) || 5–7, 2–6 |- | Singapore Open || WTA 250 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Simona Waltert (179) || 3–6, 2–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Semipaynal || Jessica Pegula (4) || 6–7, 7–5, 3–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Pangalawang Yugto || Iga Świątek (2) || 6–4, 4–6, 2–6 |- | Italian Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Marta Kostyuk (27) || 0–6, 1–6 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Unang Yugto || Emiliana Arango (85) || 0–6, 6–2, 3–6 |- | Nottingham Open || WTA 250 || Damo || Unang Yugto || Magda Linette (31) || 4–6, 3–6 |- | Eastbourne Open || WTA 250 || Damo || Finals (Pangalawang Puwesto) || Maya Joint || 4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Unang Yugto || Barbora Krejčíková (16) || 6–3, 2–6, 1–6 |- | National Bank Open (Montreal) || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Markéta Vondroušová (63) || 6–3, 1–6, 2–6 |- | US Open || Grand Slam || Matigas || Pangalawang Yugto || Cristina Bucșa (95) || 4–6, 3–6 |- | São Paulo Open || WTA 250 || Matigas || Kwarterpinals || Janice Tjen (130) || 4–6, 1–6 |- | China Open (Wuhan) || WTA 1000 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Moyuka Uchijima (91) || 4–6, 6–3, 2–6 |- | Japan Women's Open (Osaka) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tereza Valentová (78) || 1–6, 2–6 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Claire Liu (305) || 6–2, 4–6, 4–6 |- | Hong Kong Tennis Open || WTA 250 || Matigas || Pangalawang Yugto || Victoria Mboko (21) || 6–3, 3–6, 4–6 |- | Canberra International || WTA 125 || Matigas || Semipaynal || Shuai Wei (134) || 5–7, 2–6 |- | Mumbai Open || WTA 125 || Matigas || Pangalawang Yugto || Mai Hontama (166) || 6–7, 2–6 |- | Oeiras Ladies Open || WTA 125 || Luwad || Pangalawang Yugto || Panna Udvardy (137) || 6–7, 4–6 |- | Birmingham Open || WTA 125 || Damo || Unang Yugto || Linda Fruhvirtová (152) || 5–7, 7–6, 1–6 |- | Ilkley Open || WTA 125 || Damo || Kwarterpinals || Rebecca Marino (107) || 6–1, 0–6, 6–7 |- | Guadalajara 125 Open || WTA 125 || Matigas || Kampeon || Panna Udvardy (134) || 1–6, 7–5, 6–3 |- | Jingshan Tennis Open || WTA 125 || Matigas || Semipaynal || Lulu Sun (146) || 6–3, 4–6, 2–6 |- | Suzhou Open || WTA 125 || Matigas || Kwarterpinals || Viktorija Golubic (70) || 6–2, 2–6, 6–7 |} '''Withdrawals''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Reason |- | Cincinnati Open || WTA 1000 || Matigas || Pinsala sa balikat |- | Monterrey Open || WTA 500 || Matigas || Pinsala sa balikat |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Nadiia Kichenok || Semipaynal || Katarzyna Piter / Janice Tjen || 7–6(4), 3–6, 5–10 |- | Italian Open || WTA 1000 || Luwad || Coco Gauff || Kwarterpinals || Jasmine Paolini / Sara Errani || 5–7, 6–3, 7–10 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Renata Zarazúa || Pangalawang Yugto || Olga Danilović / Anastasia Potapova || 1–6, 3–6 |- | Hong Kong Open || WTA 250 || Matigas || Chan Hao‑ching || Unang Yugto || Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich || 6–3, 1–6, 7–10 |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Eva Lys || Unang Yugto || Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason || 4–6, 2–6 |- | Birmingham Open || WTA 250 || Damo || Rebeka Masarova || Unang Yugto || Storm Hunter / Ellen Perez || 4–6, 4–6 |- | Mumbai Open || WTA 125 || Matigas || Tsao Chia‑yi || Unang Yugto || Amina Anshba / Elena Pridankina || 4–6, 4–6 |- | Oeiras Ladies Open || WTA 125 || Luwad || Katie Volynets || Unang Yugto || Carmen Corley / Olivia Gadecki || 3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Auckland Open || WTA 250 || Matigas || Semipaynal || Wang Xinyu || 7–5, 5–7, 6–4 |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Unang Yugto || Alycia Parks || 6–0, 3–6, 2–6 |- | Philippines Womens Open || WTA 125 || Matigas || Kwarterpinals|| Camila Osorio || 4-6, 4-6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Kwarterpinals || Ekaterina Alexandrova|| 3-6, 3-6 |- | Qatar Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto|| Tereza Valentová|| 6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |WTA 1000 |Matigas |Kwarterpinals |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |WTA 1000 |Matigas |Ikaapat na Yugto |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |WTA 1000 |Matigas |Ikaapat na Yugto |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |WTA 500 |Luwad |Pangalawang Yugto |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |WTA 500 |Luwad | Unang Yugto | Leylah Fernandez | 1-6, 4-6 |- |Madrid Open |WTA 1000 |Luwad |Pangalawang Yugto |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- | | | | | | |- |Italian Open |WTA 1000 |Luwad | | | |- | | | | | | |- |French Open |Grand Slam |Luwad | | | |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Auckland Open || WTA 250 || Matigas || Iva Jovic || Semipaynal || Xu Yifan / Yang Zhaoxuan || 5–7, 3–6 |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Ingrid Martins || Unang Yugto || Shuko Aoyama / Magda Linette || 6–7(3), 6–2, 3–6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Janice Tjen|| Semipaynal|| Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls|| 4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |WTA 1000 |Matigas |Iva Jovic |Unang Yugto |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |WTA 1000 |Luwad |Zeynep Sönmez | | | |- |} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na kawing== [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Alexandra Eala Official WTA Page] [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Alexandra Eala Official ITF Women's World Tennis Page] [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alexandra Eala's Tennis Abstract page] [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alexandra Eala on Fandom] {{BD|2005||Eala, Alexandra}} [[:simple:Alexandra_Eala|Alexandra Eala on Simple Wikipedia (English)]] [[:en:Alexandra_Eala|Alexandra Eala on English Wikipedia (English)]] [[bcl:Alexandra Eala]] d9f2wwut3yz4d7guo63iiwwq80vey3j 2204870 2204869 2026-04-25T06:00:41Z Tabilay 153890 2204870 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=April 2025}} {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image =File:Alex Eala (2024 US Open) 02 (cropped).jpg |caption =Alex Eala sa 2024 US Open |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |birth_date = {{birth date and age|2005|05|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], [[Pilipinas]] |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = March 4, 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-hawak na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br><br>Lluc Bauza (Fitness Coach) |careerprizemoney = US 1,882,099 |singlesrecord = {{tennis record|won=209|lost=127}} |singlestitles = 0 |highestsinglesranking = 29 (March 16, 2026) |currentsinglesranking = No. 44 (April 20, 2026) |AustralianOpenresult = 1R ([[:en:2026 Australian Open – Women's singles qualifying|2026]]) |FrenchOpenresult = 1R ([[:en:2025 French Open – Women's singles|2025]]) |Wimbledonresult = 1R ([[:en:2025 Wimbledon Championships – Women's singles|2025]]) |USOpenresult = 2R ([[:en:2025 US Open – Women's singles|2025]]) |doublesrecord = {{tennis record|won=47|lost=44}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = No. 99 (February 9, 2026) |currentdoublesranking = No. 101 (April 20, 2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R ([[:en:2025 French Open – Women's doubles|2025]]) |WimbledonDoublesresult = 1R ([[:en:2025 Wimbledon Championships – Women's doubles|2025]]) |updated = April 20, 2026 |medaltemplates-expand =no |medaltemplates = {{MedalSport | Women's [[:en:tennis|Tennis]]}} {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{MedalCompetition | [[:en:Asian Games|Asian Games]]}} {{MedalBronze | [[:en:Tennis at the 2022 Asian Games|2022 Hangzhou]] | [[:en:Tennis at the 2022 Asian Games – Women's singles|Singles]] }} {{MedalBronze|2022 Hangzhou|[[:en:Tennis at the 2022 Asian Games – Mixed doubles|Mixed doubles]]}} {{MedalCompetition | [[:en:Southeast Asian Games|Southeast Asian Games]]}} {{MedalGold | [[:en:2025 Southeast Asian Games|2025 Thailand]] | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Singles]] }} {{MedalBronze | [[:en:2021 Southeast Asian Games|2021 Vietnam]] | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Singles]] }} {{MedalBronze | 2021 Vietnam | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Mixed doubles]] }} {{MedalBronze | 2021 Vietnam | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Team]] }} {{MedalBronze | [[:en:2025 SEA Games|2025 Thailand]] | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Team]] }} {{MedalBronze | 2025 Thailand | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Mixed doubles]] }} |AustralianOpenDoublesresult=1R ([[:en:2026 Australian Open – Women's doubles|2026]])}} Si '''Alexandra Eala''' (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Quezon City]]) ay Pilipinong manlalaro ng [[tenis]]. Siya ang pinakamataas na ranggong Pilipino, umabot sa pandaigdigang bilang na 29 noong Marso 16, 2026.<ref name=":11">{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=March 16, 2026 |title=Alex Eala rises to career-high World No. 29 |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/16/eala-rises-to-career-high-world-no-29-in-latest-wta-rankings-1032}}</ref> Nagwagi siya ng junior Grand Slam titles: doubles sa 2020 Australian Open at 2021French Open, at singles sa 2022 US Open.<ref name=":1">{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=September 10, 2022 |title=Eala captures US Open girls' singles crown |url=https://www.rappler.com/sports/final-results-alex-eala-lucie-havlickova-us-open-september-10-2022/}}</ref> Mayroon siyang 5 ITF singles at 3 ITF doubles titles, at noong 2025 umabot sa Semifinal ng Miami Open, final ng Eastbourne Open, at nagwagi sa WTA 125 Guadalajara Open.<ref name=":62">{{Cite web |title=ITF: Alexanda Eala Singles Titles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/d/titles/ |access-date=2025-12-03 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":72">{{Cite web |title=ITF: Alexanda Eala Doubles Titles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/titles/ |access-date=December 3, 2025 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":63">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala Singles Matches |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches#main-content |access-date=2026-03-26 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> Simula noong 2023, lumahok si Eala sa mga Grand Slam tournaments bilang propesyonal, kung saan nakapasok siya sa main draw mula 2025 French Open hanggang 2026 Australian Open at umabot sa ikalawang round ng 2025 US Open sa singles.<ref name=":63" /> Sa doubles naman, nakapaglaro siya noong 2025 at 2026, na ang pinakamataas na resulta ay ang ikalawang round ng 2025 French Open.<ref name=":6" /> Si Eala ay nagwagi ng mga pilak na medalya sa 2021 SEA Games at 2022Asian Games, at pinangunahan ang koponan sa promosyon sa Group I noong 2024. Noong 2025 SEA Games, nakamit niya ang gintong medalya sa women’s singles at dalawang tansong medalya sa mixed doubles at team events.<ref name=":7" /><ref name=":8" /><ref name=":12" /><ref name=":13" /> == Maagang Buhay == Si '''Alexandra Maniego Eala''' ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang business executive,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 March 2026}}</ref> at [[:en:Rizza_Maniego-Eala|Rosemarie Maniego-Eala]], dating [[Globe Telecom]] CFO hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[:en:1985_SEA_Games|1985 SEA Games]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina [[:en:Noli_Eala|Noli Eala]], dating chairperson ng [[:en:Philippine_Sports_Commission|Philippine Sports Commission]] at commissioner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=August 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=March 28, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=August 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=November 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]}}</ref> at ang fashion designer na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=April 23, 2026}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tennis para sa [[:en:Penn_State_Nittany_Lions|Penn State Nittany Lions]] mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=May 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=March 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal}}</ref> Nagsimula si Eala sa tennis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=[[Gulf News]] |date=August 28, 2025}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang coach.<ref>{{Cite web |date=November 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=August 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at [[:en:Colegio_San_Agustin_–_Makati|Colegio San Agustin]] sa [[Makati]], bago lumipat sa [[:en:Rafa_Nadal_Academy|Rafa Nadal Academy]] sa [[:en:Manacor|Manacor]], Espanya, kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=October 22, 2022}}</ref><ref>{{Cite web |date=December 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]}}</ref> == Personal na buhay == Ang paboritong pagkain ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=February 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala’s Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=February 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref> Mas gusto niyang inumin ang [[matcha|tsa na matcha]] kaysa sa [[kape]].<ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |access-date=31 March 2026}}</ref> Bihasa siya sa pakikipag-usap gamit ang iba’t ibang wika: [[Wikang Kastila|kastila]], [[Wikang Ingles|ingles]], at [[tagalog]].<ref>{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |website=The Athletic |publisher=The New York Times |access-date=25 March 2026}}</ref> Ang paborito niyang [[:en:Grand_Slam|pangunahing paligsahan sa larong tenis]] ay ang [[:en:Wimbledon_Championships|Paligsahan ng Wimbledon]], at tinuturing niya itong pinakamagandang lugar sa tenis.<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=July 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=July 3, 2025 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=December 24, 2025 |title=Vogue Rapid-Fire interview with Alex Eala |url=https://www.instagram.com/reels/DSoxP5lk1bS/ |access-date=December 24, 2025 |website=Instagram |language=en}}</ref> Idolo niya ang [[:en:champion|kampon]] sa tenis na si [[:en:Maria_Sharapova|Maria Sharapova]], at nakapagsanay diya kasama si [[:en:Rafael_Nadal|Rafael Nadal]].<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=July 19, 2025 |title=Sharapova’s influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=February 23, 2026 |website=[[Manila Standard]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=November 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=February 23, 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=August 27, 2025 |title=Before the big crowds, Alex Eala always had bro Miko by her side |url=https://www.spin.ph/tennis/get-to-know-alex-eala-older-brother-and-avid-supporter-miko-a6035-20250827 |access-date=February 23, 2026 |website=Spin.ph |language=en}}</ref> Ang pag-angat ni Eala sa WTA Tour matapos ang [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|2025 Miami Open]] ay nagbigay sa kanya ng malaking impluwensiya sa Pilipinas, inihahambing sa pag-usbong ni [[Manny Pacquiao]].<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 March 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times}}</ref> Ayon kay [[:en:Dyan_Castillejo|Dyan Castillejo]], tinatrato na siya ng kanyang mga tagahanga na "parang kampeon ng isang Grand Slam" .<ref name="mo"/> Ang kanyang tagumpay ay muling nagpasigla ng interes sa tennis sa Pilipinas at sa [[Overseas Filipinos|mga Pilipinong nakatira sa ibang bansa]], kahit may hamon sa oras sa panonood.<ref name="mo"/><ref>{{cite web |title=Nearly a Century on Court: Filipino Trailblazers Who Took on Tennis’ Biggest Stage |url=https://asianjournal.com/entertainment/sports/a-century-on-court-filipino-trailblazers-who-took-on-tennis-biggest-stage/#:~:text=Dyan%20Castillejo%20%E2%80%93%20Former%20Fed%20Cup,and%20contemporary%20of%20Felicisimo%20Ampon. |website=Asian Journal |publisher=Asian Journal News |access-date=27 March 2026}}</ref><ref>{{Cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=April 19, 2025 |title=The rich history of Philippine tennis, decades before Alex Eala |url=https://www.rappler.com/sports/rich-history-philippine-tennis-decades-before-alex-eala/ |access-date=March 28, 2026 |website=Rappler |language=en}}</ref> == Karera == === Juniors === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ Singles ! Tournament !! 2019 !! 2020 !! 2021 !! 2022 |- | Australian Open || R2 || R3 || A || A |- | French Open || A || SF || A || A |- | Wimbledon || A || A || R2 || A |- | US Open || A || A || A || W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ Doubles ! Tournament !! 2019 !! 2020 !! 2021 !! 2022 |- | Australian Open || A || W || A || A |- | French Open || A || A || W || A |- | Wimbledon || A || A || R2 || A |- | US Open || A || A || SF || – |} Sa edad na 12, nagwagi si Eala sa 2018 [[:en:Les_Petit_As|Les Petits As]] sa Pransya,<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/cookies/?returnurl=%2Fnews%2F117748%2FLilov-Eala-win-at-Les-Petits-As |access-date=November 14, 2024 |website=Tennis Europe}}</ref> at nakuha ang kanyang unang under‑18 singles at doubles titles sa ITF Trofeo David Ferrer sa Alicante, Spain.<ref>{{Cite web |last=Payo |first=Jasmine |date=April 25, 2025 |title=Building blocks to success: Rundown of Alex Eala’s best tennis campaigns |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-best-tennis-campaigns/ |access-date=November 14, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Noong 2019, napanalunan ni Eala ang [[:en:Orange_Bowl_(tennis)|Orange Bowl]] girls’ doubles title kasama si [[:en:Evialina_Laskevich|Laskevich]].<ref>{{Cite news |last=Reyes |first=Kate |date=December 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |language=en |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217 |access-date=January 12, 2026}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa [[:en:2020_Australian_Open_–_Girls'_doubles|Australian Open]] girls’ doubles kasama si [[:en:Priska_Madelyn_Nugroho|Nugroho]].<ref>{{Cite web |date=2020-01-31 |title=Eala, Nugroho capture Australian Open girls' doubles title |url=https://www.espn.com/story/_/id/28604688/eala-nugroho-capture-australian-open-girls-doubles-title |access-date=2025-10-08 |website=ESPN.com |language=en}}</ref> Sa 2021 [[:en:2021_French_Open_–_Girls'_doubles|French Open]], nakuha niya ang ikalawang junior Grand Slam doubles title kasama si [[:en:Oksana_Selekhmeteva|Selekhmeteva]].<ref>{{Cite news |last=Go |first=Beatrice |date=April 5, 2023 |title=Alex Eala clinches juniors world No. 2 after French Open romp |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-ranking-itf-world-juniors-2020/ |access-date=November 16, 2025}}</ref> Noong Hulyo 2021, nagwagi siya ng isahan at dalawahan (kasama si Madison Sieg) sa [[:en:Trofeo_Bonfiglio|Trofeo Bonfiglio]] sa Milan.<ref>{{Cite news |last=Mina |first=Rosy |date=July 17, 2021 |title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors |work=ABS CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior Grand Slam singles title sa [[:en:2022_US_Open_–_Girls'_singles|US Open]].<ref>{{Cite web |last=Levinsohn |first=Dan |date=September 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title at the 2022 US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html |access-date=November 14, 2025 |website=US Open}}</ref> === Prupesyonal na karera === ==== 2020 ==== '''Isahan''' Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]] sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto sa W25 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Las Palmas]], W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Castellón]], at W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|Monastir]]. Natapos naman siya sa unang yugto sa W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Las Palmas]] at W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|Melilla]]. ==== 2021 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2021_WTA_Tour|WTA Tour]], unang sumabak si Eala sa [[:en:2021_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami Open]] ngunit hindi siya nakalusot sa qualifying. Gayunpaman, sa [[:en:2021_Winners_Open_–_Singles|Cluj-Napoca 250]], nakapasok siya sa pangunahing draw at umabot hanggang sa pangalawang yugto bago natalo kay [[:en:Mayar_Sherif|Sherif]].<ref name=":5">{{Cite web |title=Tennis Abstract: Alexandra Eala |url=https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 |access-date=December 3, 2025 |website=www.tennisabstract.com}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=ITF: Alex Eala Singles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/activity/ |access-date=December 3, 2025 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala |access-date=February 2, 2026 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> '''Dalawahan''' Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang paligsahan ng [[:en:2021_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]] sa dalawahan. Sa W25 Madrid, kasama si [[:en:Victoria_Jiménez_Kasintseva|Kasintseva]], nakarating sila sa quarterfinals. Samantala, sa W25 Platja d’Aro, nakipag‑pares siya kay [[:en:Oksana_Selekhmeteva|Selekhmeteva]] at umabot sila hanggang sa finals.<ref name=":6">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala Doubles Matches |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches?type=D#main-content |access-date=2026-03-26 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> ==== 2022 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2022_WTA_Tour|WTA Tour]], tampok ang kaniyang pagsabak sa [[:en:2022_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]] at [[:en:2022_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]], subalit natalo siya sa unang yugto at sa qualifying na yugto.<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2022_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa semifinals ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Nakapasok siya sa quarterfinals ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> '''Dalawahan''' Sa WTA Tour, nakapaglaro siya sa [[:en:2022_Miami_Open_–_Women's_doubles|Miami 1000]] at sa qualifying ng [[:en:2022_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_doubles|Madrid 1000]].<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times}}</ref> Sa ITF circuit, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang semifinals sa W25 Palma del Río kasama si [[:en:Marina_Bassols_Ribera|Ribera]]. Nakarating din siya sa quarterfinals ng pitong torneo at dalawang torneo na nabigo sa maagang yugto.<ref name=":6" /> ==== 2023 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2023_WTA_Tour|WTA Tour]], lumahok siya sa qualifying ugtong [[:en:2023_Australian_Open_–_Women's_singles_qualifying|Australian Open]] ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng [[:en:2023_Thailand_Open_–_Singles|Thailand 250]], [[:en:2023_Japan_Women's_Open_–_Singles|Osaka 250]], [[:en:2023_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]], at [[:en:2023_Jasmin_Open_–_Singles|Monastir 250]]. Lumaban din siya bilang wildcard sa [[:en:2023_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]] at [[:en:2023_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(April–June)|W15 Yecla]] at kasunod sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|W25 Roehampton]].<ref>{{Cite news |last=Mina |first=Rosy |date=June 4, 2023 |title=Alex Eala claims third ITF crown at W25 Yecla in Spain |url=https://www.abs-cbn.com/sports/06/04/23/tennis-alex-eala-claims-third-itf-crown-at-w25-yecla |access-date=November 7, 2025 |work=ABS CBN News}}</ref><ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=August 13, 2023 |title=Alex Eala wins fourth ITF title, rules W25 Roehampton |url=https://sports.inquirer.net/523461/alex-eala-wins-fourth-itf-title-rules-w25-roehampton |access-date=November 7, 2025 |website=Inquirer.net |language=en-US}}</ref> Nakarating siya sa finals ng [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|W25 Aldershot]] at [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|W40 Petange]]; sa semifinals ng [[:en:2023_Open_Araba_en_Femenino_–_Singles|W100 Vitoria-Gasteiz]] at [[:en:2023_Engie_Open_Nantes_Atlantique_–_Singles|W60 Nantes]]; at sa quarterfinals ng [[:en:2023_Women's_TEC_Cup_–_Singles|W60 Barcelona]] at [[:en:2023_Ando_Securities_Open_–_Singles|W100 Tokyo]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Nagtapos siya sa ika-191 na puwesto sa pagtatapos ng taon.<ref>{{Cite news |last=Satumbaga-Villar |first=Kristel |date=September 20, 2023 |title=Eala improves to career-high No. 191 in WTA rankings |url=https://mb.com.ph/2023/9/20/eala-improves-to-career-high-no-191-in-wta-rankings |access-date=November 7, 2025 |website=Manila Bulletin}}</ref> '''Dalawahan''' Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan. Umabot siya sa apat na semifinals (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange), nakapasok sa apat na quarterfinals (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow), at ilang beses na nakarating sa nangyugto kabilang ang [[:en:2023_Jasmin_Open_–_Doubles|Monastir 250]]. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na korte maliban sa W60 Chiasso, isang palaro na ginanap sa luwad .<ref name=":6" /> ==== 2024 ==== '''Isahan''' Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa qualifiers ng apat na Grand Slam ([[:en:2024_Australian_Open_–_Women's_singles_qualifying|Australian Open]], [[:en:2024_French_Open_–_Women's_singles_qualifying|French Open]], [[:en:2024_Wimbledon_Championships_–_Women's_singles_qualifying|Wimbledon]], [[:en:2024_US_Open_–_Women's_singles_qualifying|US Open]]). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang quarterfinal sa [[:en:2024_Veneto_Open_–_Singles|Veneto 125]] laban kay [[:en:Sara_Errani|Errani]].<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2024_WTA_Tour|WTA Tour]], umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2024_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]], ngunit natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]] at [[:en:2024_Wuhan_Open_–_Singles|Wuhan 1000]]. abigo siya sa unang yugto ng [[:en:2024_Guadalajara_Open_Akron_–_Singles|Guadalajara 500]], [[:en:2024_Abu_Dhabi_Open_–_Singles|Abu Dhabi 500]], at sa qualifiers ng [[:en:2024_Ningbo_Open_–_Singles|Ningbo 500]]. Hindi siya nakalusot sa qualifiers ng [[:en:2024_Nottingham_Open_–_Women's_singles|Nottingham 250]], at natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]] at [[:en:2024_Jiangxi_Open_–_Singles|Jiangxi 250]]. bukod sa semifinals sa [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Canberra 125]], umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Oeiras 125]] at [[:en:2024_Guadalajara_125_Open_–_Singles|Guadalajara 125]], ngunit natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Makarska_International_Championships_–_Singles|Makarska 125]] at [[:en:2024_Polish_Open_–_Singles|Warsaw 125]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 [[:en:2024_Open_Araba_en_Femenino_–_Singles|Vitoria-Gasteiz]], tinalo si [[:en:Victoria_Jiménez_Kasintseva|Kasintseva]] sa final. Umabot din siya sa semifinals ng W100 [https://en.wikipedia.org/wiki/2024_Al_Habtoor_Tennis_Challenge_%E2%80%93_Singles Dubai] at W50 [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|Indore]], at sa quarterfinals ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> '''Dalawahan''' Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan. Sa WTA, ang pinakamalalim niyang resulta ay ang semifinals sa [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_doubles|Canberra 125]] kasama si [[:en:Laura_Pigossi|Pigossi]]. Nagkaroon din siya ng limang quarterfinal finishes: sa [[:en:2024_Ningbo_Open|Ningbo 500]] kasama si [[:en:Liang_En-shuo|Liang]], sa [[:en:2024_Polish_Open_–_Doubles|Warsaw 125]] kasama si [[:en:Darja_Semeņistaja|Semenistaja]], sa [[:en:2024_Guadalajara_125_Open_–_Doubles|Guadalajara 125]] kasama si [[:en:Kimberly_Birrell|Birrell]], sa [[:en:2024_Al_Habtoor_Tennis_Challenge_–_Doubles|W100 Dubai]] kasama si [[:en:Valentini_Grammatikopoulou|Grammatikopoulou]], at sa [[:en:2024_Porto_Women's_Indoor_ITF_3_–_Doubles|W75 Porto 3]] kasama si [[:en:Alicia_Barnett|Barnett]]. Bukod dito, nagtalo siya sa unang yugto sa [[:en:2024_Oeiras_Ladies_Open_–_Doubles|Oeiras 125]] (kasama si [[:en:Taylah_Preston|Preston]]).<ref name=":72" /><ref name=":0" /> Sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|W50 Pune]] kasama si [[:en:Darja_Semeņistaja|Semenistaja]], sinundan ng magkasunod na panalo kasama si [[:en:Estelle_Cascino|Cascino]] sa [[:en:2024_Open_de_Seine-et-Marne_–_Doubles|W75 Croissy-Beaubourg]] at [[:en:2024_Open_Araba_en_Femenino_–_Doubles|W100 Vitoria-Gasteiz]]—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa semifinals ng [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|W75 Trnava]] kasama si [[:en:Zeynep_Sönmez|Sönmez]].<ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 27, 2024 |title=Alex Eala cops W50 Pune doubles title with Latvian partner |language=en |website=INQUIRER.net |url=https://sports.inquirer.net/549446/alex-eala-cops-w50-pune-doubles-title-with-latvian-partner |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=March 31, 2024 |title=Eala, partner rule W75 Croissy-Beaubourg doubles tilt |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2024/03/31/2344255/eala-partner-rule-w75-croissy-beaubourg-doubles-tilt |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=July 21, 2024 |title=Alex Eala wins singles and doubles titles at W100 Vitoria-Gasteiz |language=en |website=INQUIRER.net |url=https://sports.inquirer.net/575666/alex-eala-also-wins-singles-title-at-w100-vitoria-gasteiz |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref name=":6" /> ==== 2025 ==== '''Isahan''' Noong 2025, umakyat si Eala mula No. 147 tungo sa career-high No. 50 matapos lumahok sa 27 torneo.<ref name=":4" /> Ang pinakamalaking tagumpay ay dumating sa [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]], kung saan tinalo ang world No. 2 [[:en:Iga_Świątek|Świątek]] sa quarterfinals bago matalo kay [[:en:Jessica_Pegula|Pegula]] sa semifinals. Sa damo, nakarating sa unang WTA final sa [[:en:2025_Eastbourne_Open_–_Women's_singles|Eastbourne 250]], ngunit natalo kay [[:en:Maya_Joint|Joint]]. Sa [[:en:2025_US_Open_–_Women's_singles|US Open]], nakamit ang unang panalo sa main draw at umabot sa ikalawang ugtolaban kay [[:en:Cristina_Bucșa|Bucșa]]. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa [[:en:2025_Guadalajara_125_Open_–_Singles|Guadalajara 125]], tinalo si [[:en:Panna_Udvardy|Udvardy]] sa final.<ref name=":4" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: quarterfinals sa [[:en:2025_SP_Open_–_Singles|São Paulo 250]] laban kay [[:en:Janice_Tjen|Tjen]], semifinal sa [[:en:2025_Jingshan_Tennis_Open_–_Women's_singles|Jingshan 125]] laban kay [[:en:Lulu_Sun|Sun]] at sa [[:en:2025_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Canberra 125]] laban kay [[:en:Wei_Sijia|Sijia]], at quarterfinals sa [[:en:2025_Ilkley_Open_–_Women's_singles|Ilkley 125]] laban kay [[:en:Rebecca_Marino|Marino]] at sa [[:en:2025_Suzhou_WTA_125_–_Singles|Suzhou 125]] laban kay [[:en:Viktorija_Golubic|Golubic]]. Umabot sa pangalawang yugto sa [[:en:2025_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]] laban kay Świątek, at sa [[:en:2025_Hong_Kong_Tennis_Open_–_Singles|Hong Kong 250]] laban kay [[:en:Victoria_Mboko|Mboko]]. Sa iba pang palihsahan nakarating sa pangalawang yugto ng [[:en:2025_Mumbai_Open_–_Singles|Mumbai 125]] laban kay [[:en:Mai_Hontama|Hontama]] at sa [[:en:2025_Oeiras_Ladies_Open_–_Singles|Oeiras 125]] laban kay Udvardy.<ref name=":4" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo sa unang ugtong [[:en:2025_French_Open_–_Women's_singles|French Open]] kay [[:en:Emiliana_Arango|Arango]], ng [[:en:2025_Wimbledon_Championships_–_Women's_singles|Wimbledon]] kay [[:en:Barbora_Krejčíková|Krejčíková]], at ng [[:en:2025_Australian_Open_–_Women's_singles|Australian Open]] sa qualifying kay [[:en:Jana_Fett|Fett]]. Natalo siya sa unang yugtong [[:en:2025_Italian_Open_–_Women's_singles|Rome 1000]] kay [[:en:Marta_Kostyuk|Kostyuk]], ng [[:en:2025_Canadian_Open_–_Women's_singles|Montreal 1000]] kay [[:en:Markéta_Vondroušová|Vondroušová]], at sa qualifying ng [[:en:2025_Wuhan_Open_–_Singles|Wuhan 1000]] kay [[:en:Moyuka_Uchijima|Uchijima]]. Natalo siys sa unang yugto ng [[:en:2025_Nottingham_Open_–_Women's_singles|Nottingham 250]] kay [[:en:Magda_Linette|Linette]], ng [[:en:2025_Singapore_Tennis_Open_–_Singles|Singapore 250]] kay [[:en:Simona_Waltert|Waltert]], ng [[:en:2025_Japan_Women's_Open_–_Singles|Osaka 250]] kay [[:en:Tereza_Valentová|Valentová]], ng [[:en:2025_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]] kay [[:en:Claire_Liu|Liu]], at sa [[:en:2025_Birmingham_Open_–_Women's_singles|Birmingham 250]] kay [[:en:Linda_Fruhvirtová|Fruhvirtová]].<ref name=":4" /> Sa [[:en:2025_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]], tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 [[:en:2025_Bengaluru_Open_–_Singles|Bengaluru]] laban kay [[:en:Dalila_Jakupović|Jakupović]], W75 Trnava 1 laban kay [[:en:Céline_Naef|Naef]], at W75 Trnava 2 laban kay [[:en:Valentina_Ryser|Ryser]].<ref name=":2" /> '''Dalawahan''' Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name=":6" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa [[:en:2025_Guangzhou_Open_–_Doubles|Guangzhou 250]], kung saan umabot siya sa semifinals kasama si [[:en:Nadiia_Kichenok|Kichenok]]. Nakarating din siya sa quarterfinals ng [[:en:2025_Italian_Open_–_Women's_doubles|Italian 1000]] kapareha si [[:en:_Coco_Gauff|Coco Gauff]].<ref name=":6" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2025_French_Open_–_Women's_doubles|French Open]] kasama si [[:en:Renata_Zarazúa|Zarazúa]], at natalo sa unang yugto ng [[:en:2025_Wimbledon_Championships_–_Women's_doubles|Wimbledon]] kasama si [[:en:Eva_Lys|Lys]].<ref name=":6" /> Lumahok din siya sa [[:en:2025_Birmingham_Open_–_Women's_doubles|Birmingham 250]] kasama si [[:en:Rebeka_Masarova|Masarova]] at sa [[:en:2025_Hong_Kong_Tennis_Open_–_Doubles|Hong Kong 250]] kasama si [[:en:Chan_Hao-ching|Hao-ching]], kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name=":6" /> Sa mga challengers, nakapaglaro siya sa [[:en:2025_Mumbai_Open_–_Doubles|Mumbai 125]] kasama si [[:en:_Tsao_Chia-yi|Chia-yi]] at sa [[:en:2025_Oeiras_Ladies_Open_–_Doubles|Oeiras 125]] kasama si [[:en:Katie_Volynets|Volynets]], na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name=":6" /> ==== 2026 ==== '''Isahan''' Sinimulan ni Eala ang kanyang [[:en:2026_WTA_Tour|2026 season]] nang may matibay na simula sa ''[[:en:2026_ASB_Classic_–_Women's_singles|Auckland 250]]'', kung saan umabot siya sa semifinals bago natalo kay [[:en:Wang_Xinyu|Wang]].<ref>{{cite news |last=Satumbaga-Villar|first=Krystel|date=January 10, 2026|title=Alex Eala succumbs to Chinese rival in Auckland semis|url=https://mb.com.ph/2026/01/10/alex-eala-succumbs-to-chinese-rival-in-auckland-semis|work=The Manila Bulletin|access-date=January 10, 2026}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Australian_Open_–_Women's_singles|Australian Open]]'', nabigo siya sa unang round ng singles.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks}}</ref> Lumaban siya sa ''[[:en:2026_Philippine_Women's_Open_–_Singles|Philippines 125]]'' bilang wildcard at nakapasok sa quarterfinals bago matalo kay [[:en:Camila_Osorio|Osorio]].<ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 29, 2026 |title=Alex Eala exits WTA Philippine Open, bows to Camila Osorio |url=https://sports.inquirer.net/660715/alex-eala-exits-wta-philippine-open-bows-to-camila-osorio |work=Philippine Daily Inquirer |access-date=January 29, 2026}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Abu_Dhabi_Open|Abu Dhabi 1000]]'', umabot siya sa quarterfinals ngunit natalo kay [[:en:Ekaterina_Alexandrova|Alexandrova]].<ref>{{Cite news |last=Gasgonia |first=Dennis |date=February 5, 2026 |title=Natalo si Alex Eala sa quarterfinals ng Abu Dhabi laban kay Alexandrova ng Russia |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2026/2/5/alex-eala-bows-out-of-abu-dhabi-quarterfinals-in-loss-to-russia-s-alexandrova-2244 |work=ABS-CBN News}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Qatar_TotalEnergies_Open_–_Singles|Qatar 1000]]'', nabigo siya sa unang yugto.<ref>{{Cite news |last=Reyes |first=Kate |date=February 9, 2026 |title=Alex Eala exits Qatar Open after falling to Tereza Valentova |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-exits-qatar-open-after-falling-to-tereza-valentova-a5019-20260209 |access-date=February 9, 2026}}</ref> Nakapasok siya sa quarterfinals ng ''[[:en:2026_Dubai_Tennis_Championships_–_Women's_singles|Dubai 1000]]'' bago natalo kay [[:en:Coco_Gauff|Gauff]].<ref>{{Cite news |last=Ballesteros |first=Jan |date=February 19, 2026 |title=Alex Eala succumbs to world No. 4 Coco Gauff in Dubai quarterfinals |website=onesports.ph |url=https://onesports.ph/more-sports/article/41325/alex-eala-succumbs-to-world-no-4-coco-gauff-in-dubai-quarterfinals-1 |access-date=February 19, 2026}}</ref> Sa tinaguriang ''Sunshine Double'' na ''[[:en:2026_BNP_Paribas_Open|Indian Wells 1000]]'' at ''[[:en:2026_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]]'', umabot siya sa ika-apat na round sa parehong torneo bago natalo kina [[:en:Linda_Noskova|Noskova]] at [[:en:Karolína_Muchová|Muchová]].<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=March 11, 2026 |title=Alex Eala bows out of Indian Wells with loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/11/tennis-alex-eala-bows-out-of-indian-wells-with-loss-to-linda-noskov-1231 |access-date=March 11, 2026 |work=ABS-CBN News}}</ref><ref>{{Cite news |date=Marso 24, 2026 |title=Alex Eala natanggal sa Miami Open matapos matalo kay Karolína Muchová |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/24/alex-eala-bows-out-of-miami-open-0012 |access-date=Marso 24, 2026}}</ref> Sa mga korteng luwad ng Europa, nakarating si Eala sa ikalawang yugto ng [[:en:2025_Upper_Austria_Ladies_Linz_–_Singles|Linz 500]] kung saan siya ay tinalo ni [[:en:Jelena_Ostapenko|Ostapenko]].<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=2026-04-08 |title=Eala nabigo matapos manguna ng 5-1 sa ikalawang set kontra Ostapenko, lumabas sa Linz Open |url=https://www.philstar.com/sports/2026/04/08/2519713/eala-squanders-5-1-second-set-lead-vs-ostapenko-exits-linz-open |access-date=2026-04-08 |website=Philstar.com}}</ref> Sa unang yugto ng [[:en:2026_Porsche_Tennis_Grand_Prix_–_Singles|Stuttgart 500]], siya ay pinatalsik ni [[:en:Leylah_Fernandez|Fernandez]].<ref>{{Cite news |date=2026-04-15 |title=Alex Eala natanggal sa Stuttgart Open matapos matalo kay Leylah Fernandez |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/15/alex-eala-stuttgart-open-0040 |access-date=2026-04-15 |work=ABS-CBN News}}</ref> Samantala, sa ikalawang yugto ng [[:en:2026_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]], siya ay natalo ni[[:en:Elise_Mertens|Mertens]].<ref>{{Cite news |last= |first= |date=April 24, 2026 |title=Nagpatuloy ang hirap ni Alex Eala sa clay matapos ang pagkatalo sa Round of 64 laban kay Elise Mertens sa Madrid Open |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/985231/alex-eala-s-clay-struggles-continue-after-round-of-64-loss-to-elise-mertens-in-madrid-open/story/ |access-date=April 24, 2026 |website=GMA News Online |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=April 24, 2026 |title=Alex Eala suffers second round defeat to Elise Mertens at Mutua Madrid Open |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/48579925/alex-eala-suffers-second-round-defeat-elise-mertens-mutua-madrid-open |access-date=April 24, 2026 |website=ESPN.com |language=en}}</ref> ''' Dalawahan''' Sa ''[[:en:2026_ASB_Classic_–_Women's_doubles|Auckland 250]]'', nakipagtambal si Eala kay [[:en:Iva_Jovic|Jović]] at umabot sila sa semifinals bago natalo kina [[:en:Xu_Yifan|Xu]] at [[:en:Yang_Zhaoxuan|Yang]].<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=January 9, 2026|access-date=January 9, 2026|work=ABS-CBN News}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Australian_Open_–_Women's_doubles|Australian Open]]'', nakipares siya kay [[:en:Ingrid_Martins|Martins]], ngunit hindi sila nakalusot sa unang round matapos matalo sa kanilang pambungad na laban.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=January 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=January 20, 2026 |work=ABS-CBN News}}</ref> Samantala, sa ''[[:en:2026_Abu_Dhabi_Open_–_Doubles|Abu Dhabi 1000]]'', nakipagtambal siya kay [[:en:Janice_Tjen|Tjen]] at nakaabot sila sa semifinal, ngunit natalo sa duo nina [[:en:Tereza_Mihalíková|Mihalíková]] at [[:en:Olivia_Nicholls|Nicholls]].<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=February 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=February 6, 2026}}</ref> == Estilo ng Paglalaro == Si Eala ay isang agresibong baseliner, gamit ang kanyang forehand upang kontrolin ang mga rally at ang kanyang matatag na two‑handed backhand upang pamahalaan ang mga palitan.<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=March 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |website=Tennis.com |language=en|access-date=January 24, 2026}}</ref> Ang kanyang kaliwang kamay na topspin ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim, habang ang kanyang return game ay isang lakas dahil sa mahusay na pagbabasa ng galaw. Ang kanyang serve ang nananatiling pangunahing kahinaan, madalas kulang sa bilis at pagbabago, bagaman mahusay siya sa hard courts.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=January 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |website=ESPN |language=en|access-date=January 24, 2026}}</ref> Binibigyang-diin ng mga analyst ang pagpapabuti ng kanyang serve, pagdaragdag ng taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng pisikal na lakas bilang susi sa karagdagang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=February 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=February 6, 2026 |website=Sports News Philippines |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang ilang mahahalagang tagumpay, kabilang ang pagiging unang Pilipino na umabot sa WTA 1000 Semifinals at tinalo ang tatlong major champions sa [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|2025 Miami Open]]<ref name=":Gulf">{{Cite web |title=What Alexandra Eala Needs to Win Titles and Beat Top Players |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/what-alexandra-eala-needs-to-win-titles-and-beat-top-players-1.500440043 |access-date=March 11, 2026 |website=Gulf News}}</ref> Itinatampok ng mga dating propesyonal na sina [[:en:Greg_Rusedski|Greg Rusedski]], [[:en:Andrea_Petkovic|Andrea Petkovic]], at [[:en:Martina_Navratilova|Martina Navratilova]] ang pangangailangan ng mas malakas na serve, mas maaasahang laro, at mas maraming pagkakaiba-iba, kasabay ng mas mahusay na kondisyon ng katawan.<ref>{{Cite web |date=March 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=March 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> Sa kanyang matibay na baseline game, katatagan, at suporta ng mga tagahanga, kinokonklusyon ng mga analyst na mayroon siyang pundasyon upang makipagtagisan para sa malalaking titulo, ngunit ang kanyang pangmatagalang tagumpay ay nakasalalay sa pagbabagong-anyo ng kanyang serve bilang isang sandata.<ref name=":Gulf" /> == Pagganap Laban sa Nangungunang Manlalaro == === Paghahambing ng Performance ni Eala sa mga Laban === {| class="wikitable sortable" ! Antas ! Rekord ! Panalo % ! DR (avg) ! Ace % ! DF % ! 1st Serve In ! 1st Serve Won % ! 2nd Serve Won % ! RPW (Return Points Won) |- | vs Top 10 | 4–3 | 57% | 0.61–1.46 | 0–3% | 0–5% | 57–72% | 30–73% | 41–52% | ~48 |- | vs Top 20 | 6–7 | 46% | 0.36–1.32 | 0–3% | 1–6% | 52–69% | 36–73% | 42–52% | ~44 |- | vs Top 50 | 12–20 | 38% | 0.30–1.48 | 0–4% | 1–7% | 51–74% | 45–72% | 30–63% | ~43 |- | vs Top 100 | 28–38 | 42% | 0.36–1.37 | 0–3% | 1–7% | 54–72% | 50–71% | 39–57% | ~44.5 |- | Kabuuang Karera | 204–125 | 62% | ~1.00 | 0.0% | 0.4% | 59.9% | – | – | 46.3 |} Ang rekord ni '''Eala''' ay nagpapakita ng malinaw na mga pattern laban sa iba’t ibang antas ng kalaban. Laban sa '''Top 10 players''' hawak niya ang 4–3 rekord (57% win rate). Ang kanyang '''dominance ratio (DR)'''—sukatan ng puntos na napanalo kumpara sa nawala—ay mula 0.61 sa pagkatalo hanggang 1.46 sa panalo laban kay Coco Gauff. Ang kanyang unang serve ay nasa pagitan ng 57–72%, na may 30–73% puntos na napanalo, habang ang ikalawang serve ay nasa 41–52%. Mababa ang '''Ace %''' (0–3%), tanda ng pag-asa sa rallies kaysa free points, habang tumataas ang '''double faults''' (hanggang 5%). Laban sa '''Top 20 opponents''' siya ay 6–7 (46%), na may DR mula 0.36 hanggang 1.32. Nanatiling matatag ang unang serve (52–69%), ngunit pabagu-bago ang puntos na napanalo. Laban sa '''Top 50''' bumaba ang rekord sa 12–20 (38%), na may DR mula 0.30 hanggang 1.48. Tumataas ang double faults (1–7%), at ang ikalawang serve ay maaaring bumaba hanggang 30%. Laban sa '''Top 100''' siya ay 28–38 (42%), na may DR mula 0.36 hanggang 1.37. Nanatiling katulad ang serve stats, ngunit may volatility. Sa kabuuan ng kanyang '''karera''' (204–125, 62% win rate), ang average DR ay halos 1.00, tanda ng balanseng puntos na napanalo at nawala. Ang '''return points won (RPW)''' ay nasa ~46, na nagpapakita ng kakayahang mag-pressure sa kalaban kahit hindi matibay ang kanyang serve. Mababa ang Ace %, tanda ng pag-asa sa rallies, habang kontrolado ang double faults (mas mababa sa 1%). Ipinapakita ng mga datos na kaya niyang itaas ang antas laban sa elite opponents, ngunit may inconsistency sa serve laban sa mid-tier competition. ==== Pinakamagagandang Panalo ==== {| class="wikitable sortable" ! Taon ! Torneo ! Surface ! Round ! Kalaban (Ranggo) ! Iskor ! Resulta ! DR ! Ace % ! DF % ! 1st Serve In ! 1st Serve Won % ! 2nd Serve Won % |- | 2025 | US Open | Hard | R128 | Clara Tauson [Rank 14] | 6–3, 2–6, 7–6(11) | Panalo | 0.97 | 0.0% | 5.3% | 68.1% | 59.4% | 43.3% |- | 2025 | Miami Open | Hard | Quarterfinals | Iga Świątek [Rank 2] | 6–2, 7–5 | Panalo | 1.27 | 1.5% | 4.5% | 66.7% | 52.3% | 50.0% |- | 2025 | Eastbourne | Grass | R16 | Jelena Ostapenko [Rank 3] | 0–6, 6–2, 3–2 RET | Panalo | 1.08 | 0.0% | 3.8% | 63.5% | 57.6% | 63.2% |- | 2026 | Indian Wells | Hard | R32 | Coco Gauff [Rank 4] | 6–2, 2–0 RET | Panalo | 1.46 | 0.0% | 0.0% | 68.0% | 58.8% | 50.0% |} ==== Pinakamasasamang Pagkatalo ==== {| class="wikitable sortable" ! Taon ! Torneo ! Surface ! Round ! Kalaban (Ranggo) ! Iskor ! Resulta ! DR ! Ace % ! DF % ! 1st Serve In ! 1st Serve Won % ! 2nd Serve Won % |- | 2022 | Madrid Open | Clay | Q1 | Anna Bondar [Rank 68] | 0–6, 0–6 | Talo | 0.49 | 2.5% | 10.0% | 50.0% | 30.0% | 35.0% |- | 2023 | Monastir | Hard | R32 | Elise Mertens [Rank 36] | 5–7, 0–6 | Talo | 0.72 | 2.5% | 10.0% | 60.0% | 52.1% | 28.1% |- | 2025 | Rome | Clay | R128 | Marta Kostyuk [Rank 27] | 0–6, 1–6 | Talo | 0.30 | 0.0% | 3.3% | 66.7% | 47.5% | 30.0% |- | 2024 | Wuhan | Hard | R64 | Katerina Siniaková [Rank 37] | 3–6, 1–6 | Talo | 0.68 | 0.0% | 6.5% | 65.2% | 33.3% | 31.3% |- | 2025 | Wimbledon | Grass | R128 | Barbora Krejčíková [Rank 17] | 6–3, 2–6, 1–6 | Talo | 0.82 | 1.1% | 1.1% | 54.3% | 50.0% | 50.0% |- | 2026 | Miami Open | Hard | R16 | Karolína Muchová [Rank 13] | 0–6, 2–6 | Talo | 0.39 | 0.0% | 4.8% | 52.4% | 36.4% | 50.0% |- | 2026 | Indian Wells | Hard | R16 | Linda Nosková [Rank 14] | 2–6, 0–6 | Talo | 0.36 | 0.0% | 6.8% | 56.8% | 36.0% | 47.4% |} Ang kanyang pinakamalalaking pagkatalo ay nagpapakita ng volatility sa kanyang serve. Sa '''Madrid Open 2022''', nakaranas siya ng double bagel (0–6, 0–6) laban kay Anna Bondar, na may DR na 0.49 at double faults na 10%. Sa '''Rome 2025''', natalo siya kay Marta Kostyuk (0–6, 1–6) na may pinakamababang DR (0.30). Ang iba pang mabibigat na pagkatalo ay laban kina Elise Mertens (Monastir 2023), Karolína Muchová (Miami 2026), at Linda Nosková (Indian Wells 2026), kung saan bumaba ang kanyang DR sa ilalim ng 0.40 at ang ikalawang serve points won ay bumagsak sa mas mababa sa 35%. Ipinapakita ng mga laban na ito na kapag bumibigay ang kanyang serve—lalo na sa mataas na double faults at mahina ang ikalawang serve—nahihirapan siyang manatiling kompetitibo. Ang karera ni Eala ay nagpapakita ng mga '''peak performances''' laban sa mga top‑ranked players na nababalanse ng mabibigat na pagkatalo kapag bumibigay ang kanyang serve. Ang kanyang pinakamagagandang panalo ay nagpapakita ng taktikal na tibay at kakayahang makipagsabayan sa pinakamagagaling sa mundo, habang ang pinakamasasamang pagkatalo ay nagpapakita ng pangangailangan para sa mas matatag na serve at mas mahusay na konstruksyon ng puntos laban sa mid‑tier opponents. == Ibang larangan == ===Pambansang koponan=== Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[:en:Tennis_at_the_2021_SEA_Games|SEA Games 2021]] (pilak sa singles, team, at mixed doubles), at sa [[:en:Tennis_at_the_2022_Asian_Games|Asian Games 2022]] (pilak sa singles at mixed doubles).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=May 20, 2022 |title=Tennis ace Alex Eala settles for bronze in women's singles |work=[[GMA News]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=March 25, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601005101/https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |archive-date=June 1, 2022}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=September 29, 2023 |title=Alex Eala bags 2nd Asian Games bronze with Alcantara in doubles |language=en-US |work=[[Rappler]] |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-Semifinals-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=September 10, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250910045902/https://www.rappler.com/sports/tennis-Semifinals-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |archive-date=September 10, 2025}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa Group II, na nagresulta sa promosyon sa Group I.<ref name=":12">{{Cite web |last=Morales |first=Luisa |date=December 2, 2024 |title=Alex Eala relishes leading Team Philippines to BJK Cup promotion in Bahrain |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114191842/https://www.onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |archive-date=November 14, 2025 |access-date=October 13, 2025 |website=One Sports |language=en}}</ref> Sa [[:en:Tennis_at_the_2025_SEA_Games|SEA Games 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa women's singles, pati tansong medalya sa mixed doubles at team events.<ref name=":13">{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=December 18, 2025 |title=Alex Eala wins SEA Games tennis gold, ends long drought for PH |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |archive-url=https://web.archive.org/web/20260128021547/https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |archive-date=January 28, 2026 |access-date=December 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> ===Mga Eksibisyon na Laro=== ====Singles: 1 (titles)==== {|class="wikitable" !Resulta !{{ns}}Petsa{{ns}} !Torneo !Uri ng Korte !Kalaban !Iskor |- |Panalo | Enero 2026 |[[:en:Kooyong_Classic|Kooyong Classic]], Melbourne, Australia |Matigas na Korte |[[:en:Donna Vekić|Donna Vekić]] |6–3, 6–4 |} === Mga sponsorship === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[:en:Globe_Telecom|Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=July 25, 2025 |title=Alex Eala Opens Up About Life |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga endorsement mula sa [[:en:Babolat|Babolat]], [[:en:Nike,_Inc.|Nike]], at [[:en:Bank_of_the_Philippine_Islands|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Champ’s choice: Alex Eala signs up as BPI’s newest endorser|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/}}</ref> bago naging brand ambassador ng [[:en:Milo_(drink)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=February 23, 2026 |title=MILO Active Pilipinas launched with Eala as new ambassador |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html}}</ref> === Mga parangal === Kinilala si Eala ng [[:en:Philippine_Sportswriters_Association|Philippine Sportswriters Association]] sa walong pagkakataon sa [[:en:PSA_Annual_Awards|PSA Annual Awards]], kabilang ang parangal na ''Athlete of the Year'' noong 2026.<ref>Citations for Eala's PSA Annual Awards: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=February 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=February 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=March 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=February 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=October 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=May 7, 2023}} * {{Cite news |date=February 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=February 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=January 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=October 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=October 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=February 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=February 17, 2026}}</ref> Noong 2021, isinama siya ng [[:en:Tatler_Asia|''Tatler Asia'']] sa talaan ng mga pinakamataas ang impluwensya na tao sa Asya.<ref>{{cite news |title=Asia's Most Influential Philippines 2021 |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021}}</ref> Noong Abril 2025, ginawaran si Eala ng ''Premios Tanglaw'' ng [[:en:Embassy_of_the_Philippines|Embahada ng Pilipinas]] sa Madrid bilang pagkilala sa kanyang ambag sa [[:en:Philippines–Spain_relations|ugnayan ng Pilipinas at Espanya]].<ref>{{cite news |date=April 2025 |title=Premios Tanglaw honoring Alex Eala |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/premios-tanglaw-eala}}</ref> ==Nota== ==== Women's World Tour Titles ==== {| class="wikitable" ! Taon !! Paligsahan !! Tier !! Paligsahan !! Katungali |- | 2021 || W15 Manacor || ITF || Isahan || – |- | 2022 || W25 Chiang Rai || ITF || Isahan || – |- | 2023 || W25 Yecla || ITF || Isahan || – |- | 2023 || W25 Roehampton || ITF || Isahan || – |- | 2024 || W100 Vitoria-Gasteiz || ITF || Isahan || – |- | 2024 || W50 Pune || ITF || Dalawahan || Darja Semeņistaja |- | 2024 || W75 Croissy-Beaubourg || ITF || Dalawahan || Estelle Cascino |- | 2024 || W100 Vitoria-Gasteiz || ITF || Dalawahan || Estelle Cascino |} ==== 2020 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Las Palmas de Gran Canaria 2 || W15 || Luwad || Unang Yugto || Anna Zarycka || 2–6, 4–6 |- | Las Palmas de Gran Canaria || W25 || Luwad || Pangalawang Yugto || Lara Salden || 0–6, 6–2, 2–6 |- | Melilla || W15 || Luwad || Unang Yugto || Anastasia Charaeva || 3–6, 3–6 |- | Monastir 9 || W15 || Matigas || Pangalawang Yugto || Nina Stadler || 6–4, 6–7, 5–7 |} ==== 2021 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Korte !! Tier !! Kalaban !! Yugto !! Iskor |- | Miami Open || Matigas || WTA 1000 || Viktória Hrunčáková || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || 6–4, 4–6, 2–6 |- | Romanian Open (Cluj-Napoca) || Luwad || WTA 250 || Mayar Sherif || Pangalawang Yugto || 2–6, 2–6 |- | W15 Manacor 1 || W15 || Matigas || Yvonne Cavalle-Reimers || Final || 5–7, 6–1, 6–2 |- | W15 Manacor 2 || W15 || Matigas || Ylena In-Albon || Kwarterpinals || 0–6, 3–6 |- | W15 Manacor 3 || W15 || Matigas || Oksana Selekhmeteva || Kwarterpinals || 2–6, 3–6 |- | W25 Grenoble || W25 || Matigas || Maja Chwalińska || Kwarterpinals || 0–6, 4–6 |- | W25 Manacor 4 || W25 || Matigas || Jana Fett || Pangalawang Yugto || 6–4, 3–6, 5–7 |- | W15 Manacor 5 || W15 || Matigas || Simona Waltert || Unang Yugto || 4–6, 6–2, 5–7 |- | W60 Bellinzona || W60 || Luwad || Simona Waltert || Pangalawang Yugto || 5–7, 6–3, 2–6 |- | W25 Platja d’Aro || W25 || Luwad || Irene Burillo Escorihuela || Pangalawang Yugto || 2–6, 4–6 |- | W25 Madrid 2 || W25 || Matigas || Andrea Lázaro García || Unang Yugto || 6–2, 4–6, 4–6 |- | W25 Milovice || W25 || Matigas || Daria Astakhova || Unang Yugto || 2–6, 2–6 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | W25 Madrid || W25 || Matigas || Victoria Jiménez Kasintseva || Kwarterpinals || Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey || 5–7, 6–4, 6–10 |- | W25 Platja d’Aro || W25 || Luwad || Oksana Selekhmeteva || Final || Justina Mikulskytė / Oana Simion || 3–6, 5–7 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Madison Brengle || 2–6, 1–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Anna Bondár || 0–6, 0–6 |- | Manacor 1 || W25 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Alice Rame || 2–6, 4–6 |- | Manacor 3 || W25 || Matigas || Unang Yugto || Giulia Gatto-Monticone || 2–6, 1–6 |- | Grenoble || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Chloé Paquet || 6–4, 5–7, 3–6 |- | Macon || W25 || Matigas || Unang Yugto || Anna Ukolova || 6–1, 2–6, 6–7(3) |- | Joue-les-Tours || W25 || Matigas || Pangalawang Yugto || Oksana Selekhmeteva || 3–6, 3–6 |- | Chiang Rai 1 || W25 || Matigas || Final || Luksika Kumkhum || 6–4, 6–2 |- | Chiang Rai 2 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Erika Sema || 3–6, 6–2, 3–6 |- | Madrid 1 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Anna-Lena Robbe || 6–7(3), 3–6 |- | Madrid 2 || W60 || Matigas || Final || Marina Bassols Ribera || 4–6, 5–7 |- | Palma del Río || W25 || Luwad || Pangalawang Yugto || Jessika Ponchet || 2–6, 1–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Pangalawang Yugto || Alexandra Bozovic || 6–1, 4–6, 5–7 |- | Vitoria-Gasteiz || W60 || Matigas || Semipaynal || Jessika Ponchet || 4–6, 4–6 |- | El Espinar || W25 || Matigas || Semipaynal || Eva Guerrero Alvarez || 2–6, 6–3, 2–6 |- | Grodzisk Mazowiecki || W100 || Matigas || Unang Yugto || Katharina Hobgarski || 4–6, 3–6 |- | Templeton || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Katarzyna Kawa || 6–2, 4–6, 0–6 |- | Rancho Santa Fe || W80 || Matigas || Kwarterpinals || Marcela Zacarías || 2–6, 5–7 |- | Hamburg || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Ysaline Bonaventure || 4–6, 0–6 |- | Poitiers || W80 || Matigas || Semipaynal || Ysaline Bonaventure || 1–6, 6–3, 3–6 |- | Shrewsbury || W100 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Maia Lumsden || 1–6, 5–7 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Manacor || W25 || Matigas || Elsa Jacquemot || Kwarterpinals || Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi || 6–2, 4–6, 3–10 |- | Macon || W25 || Matigas || Jéssica Bouzas Maneiro || Kwarterpinals || Audrey Albie / Aubane Droguet || 4–6, 2–6 |- | Chiang Rai 1 || W25 || Matigas || Indy De Vroome || Unang Yugto || Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted || 6–4, 5–7, 6–10 |- | Chiang Rai 2 || W25 || Matigas || Kyōka Okamura || Kwarterpinals || Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova || 6–4, 7–6(4), 2–6 |- | Madrid 1 || W25 || Matigas || Jéssica Bouzas Maneiro || Kwarterpinals || Olga Helmi / Adithya Karunaratne || 0–6, 4–6 |- | Madrid 2 || W60 || Matigas || Liang En-shuo || Kwarterpinals || Tímea Babos / Valeria Savinykh || 2–6, 4–6 |- | Palma del Río || W25 || Luwad || Marina Bassols Ribera || Semipaynal || Valeria Savinykh / Fanny Stollár || 2–6, 0–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Lizette Cabrera || Kwarterpinals || Justina Mikulskyte / Hong Yi Cody Wong || 5–7, 4–6 |- | Templeton || W60 || Matigas || Annaëlle Robbe || Pangalawang Yugto || Madison Brengle || 6–3, 6–7, 6–10 |- | Poitiers || W80 || Matigas || Petra Marcinko || Kwarterpinals || Miriam Skoch / Markéta Vondroušová || 5–7, 2–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Misaki Doi || 6–4, 1–6, 3–6 |- | Thailand Open (Hua Hin) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tatjana Maria (6) || 2–6, 2–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Irina-Camelia Begu || 2–6, 5–7 |- | Mutua Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Tatjana Maria || 1–6, 1–6 |- | Japan Open (Osaka) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Himari Sakatsume (Q) || 0–6, 3–6 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tatjana Maria (3) || 3–6, 0–6 |- | Jasmin Open (Monastir) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Elise Mertens (2) || 5–7, 0–6 |- | Canberra || W60 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Oksana Selekhmeteva (7) || 6–3, 4–6, 4–6 |- | Trnava || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Sonay Kartal || 2–6, 2–6 |- | Chiasso || W60 || Luwad || Unang Yugto || Alexandra Cadantu-Ignatik || 0–6, 2–6 |- | Bellinzona || W60 || Luwad || Unang Yugto || Ioana Ghioroaie || 5–7, 1–6 |- | Monastir || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Jia-Jing Wang (Q) || 6–0, 4–6, 3–6 |- | Yecla || W15 || Matigas || Final || Valentina Ryser || 6–3, 7–5 |- | Madrid || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Makenna Jones (5) || 6–2, 4–6, 4–6 |- | Zaragoza || W25 || Matigas || Unang Yugto || Destanee Aiava || 1–6, 2–6 |- | Palma del Río || W40 || Matigas || Kwarterpinals || Valeria Savinykh (3) || 4–6, 2–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Unang Yugto || Sohyun Park || 4–6, 3–6 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Semipaynal || Jessika Ponchet (3) || 6–2, 4–6, 2–6 |- | Barcelona || W60 || Matigas || Kwarterpinals || Georgina García Pérez || 4–6, 3–6 |- | Roehampton || W25 || Matigas || Final || Arina Rodionova (2) || 6–2, 6–3 |- | Aldershot || W25 || Matigas || Final || Destanee Aiava (6) || 6–3, 4–6, 1–6 |- | Tokyo || W100 || Matigas || Pangalawang Yugto || Kimberly Birrell (5) || 6–4, 6–7, 2–6 |- | Glasgow || W60 || Matigas || Unang Yugto || Suzan Lamens || 6–2, 4–6, 1–6 |- | Nantes || W60 || Matigas || Semipaynal || Gabriela Knutson || 6–2, 3–6, 1–6 |- | Petange || W40 || Matigas || Final || Océane Dodin (3) || 1–6, 5–7 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Trnava 2 || W60 || Matigas || Semipaynal || Alicia Barnett / Olivia Nicholls || 4–6, 1–6 |- | Chiasso || W60 || Luwad || Unang Yugto || Beatrice Gumulya / Anna Sisková || 3–6, 6–4, 11–13 |- | Zaragoza || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Alana Parnaby / Victoria Rodríguez || 6–4, 3–6, 6–10 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča || 5–7, 6–1, 9–11 |- | Barcelona || W60 || Matigas || Unang Yugto || Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča || 6–4, 3–6, 3–10 |- | Roehampton 2 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Talia Gibson / Petra Hule || 1–6, 5–7 |- | Aldershot || W25 || Matigas || Semipaynal || Erina Hayashi / Saki Imamura || 4–6, 4–6 |- | Tokyo 2 || W100 || Matigas || Semipaynal || Alicia Barnett / Olivia Nicholls || 0–6, 7–5, 6–10 |- | Jasmin Open (Monastir) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs || 3–6, 4–6 |- | Glasgow 2 || W60 || Matigas || Kwarterpinals || Freya Christie / Olivia Gadecki || — |- | Nantes || W60 || Matigas || Unang Yugto || Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold || 6–1, 3–6, 6–10 |- | Petange || W40 || Matigas || Semipaynal || Danielle Collins / Isabelle Haverlag || 2–6, 4–7 |} ==== 2024 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Rebecca Peterson (18) || 2–6, 5–7 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Julia Riera (2) || 6–4, 6–7, 4–6 |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Lulu Sun (23) || 6–7, 5–7 |- | US Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Elena-Gabriela Ruse (20) || 6–3, 1–6, 4–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Emiliana Arango || 6–2, 5–7, 1–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Sorana Cîrstea (27) || 3–6, 7–6, 4–6 |- | Wuhan Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Kateřina Siniaková || 3–6, 1–6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Unang Yugto || Magda Linette || 6–7, 1–6 |- | Guadalajara Open || WTA 500 || Matigas || Unang Yugto || Marie Bouzková (6) || 2–6, 2–6 |- | Ningbo Open || WTA 500 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Priscilla Hon || 4–6, 3–6 |- | Jiangxi Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Marie Bouzková (1) || 5–7, 6–7 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Bernarda Pera || 0–6, 3–6 |- | Nottingham Open || WTA 250 || Damo || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Ena Shibahara || 7–6, 0–6, 2–6 |- | Canberra International || WTA 125 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Céline Naef (5) || 4–6, 5–7 |- | Guadalajara 125 Open || WTA 125 || Matigas || Pangalawang Yugto || Tatjana Maria (4) || 5–7, 2–6 |- | Polish Open (Warsaw) || WTA 125 || Matigas || Unang Yugto || Isabella Shinikova || 2–6, 4–6 |- | Veneto Open (Gaiba) || WTA 125 || Damo || Kwarterpinals || Sara Errani (4) || 0–6, 6–7 |- | Makarska Open || WTA 125 || Luwad || Unang Yugto || Maria Timofeeva (Q) || 6–1, 3–6, 2–6 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Final (Winner) || Victoria Jiménez Kasintseva (7) || 6–4, 6–4 |- | Dubai || W100 || Matigas || Semipaynal || Polina Kudermetova (1) || 6–4, 2–6, 2–6 |- | Takasaki || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Mananchaya Sawangkaew (3) || 6–4, 1–6, 2–6 |- | Cary || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Renata Zarazúa (2) || 6–3, 4–6, 3–6 |- | Landisville || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Olivia Gadecki || 1–6, 6–0, 3–6 |- | Porto || W75 || Matigas || Kwarterpinals || Anna Bondar (2) || 4–6, 7–6, 1–6 |- | Trnava 1 || W75 || Matigas || Kwarterpinals || Anastasia Gureva || 2–6, 6–3, 6–7 |- | Trnava 2 || W75 || Matigas || Unang Yugto || Tereza Martincová (7) || 6–3, 4–6, 6–7 |- | Croissy-Beaubourg || W75 || Matigas || Pangalawang Yugto || Mona Barthel || 6–4, 4–6, 1–6 |- | Zagreb || W75 || Luwad || Unang Yugto || Tena Lukas || 5–7, 6–3, 4–6 |- | Bellinzona || W60 || Luwad || Unang Yugto || Selena Janicijevic || 3–6, 1–6 |- | Indore || W50 || Matigas || Semipaynal || Polina Kudermetova (2) || 4–6, 7–6, 2–6 |- | Pune || W50 || Matigas || Kwarterpinals || Darja Semenistaja (1) || 6–7, 0–6 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Paligsahan !Level !Korte !Katungali !Yugto !Kalaban !Iskor |- |Canberra International |WTA 125 |Matigas |Laura Pigossi |Semipaynal |Kaylah McP/ Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Pune |W50 |Matigas |Daniela Semenistaja |Final |Naiktha Bains / Fanny Stollar |7–6(8), 6–3 |- |Porto 3 |W75 |Matigas |Alicia Barnett |Kwarterpinals |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |Trnava |W75 |Matigas |Zeynep Sönmez |Semipaynal |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas |Estelle Cascino |Final |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |Oeiras Ladies Open |WTA 125 |Luwad |Taylah Preston |Unang Yugto |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas |Estelle Cascino |Final |Lia Karatancheva / Diana Marcinkevica |6–3, 2–6, 10–4 |- |Polish Open |WTA 125 |Matigas |Daniela Semenistaja |Kwarterpinals |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |WTA 125 |Matigas |Kimberly Birrell |Kwarterpinals |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |WTA 500 |Matigas |En Shuo Liang |Kwarterpinals |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |- |Dubai |W100 |Matigas |Valentini Grammatikopoulou |Kwarterpinals |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} ==== 2025 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Jana Fett (133) || 5–7, 2–6 |- | Singapore Open || WTA 250 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Simona Waltert (179) || 3–6, 2–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Semipaynal || Jessica Pegula (4) || 6–7, 7–5, 3–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Pangalawang Yugto || Iga Świątek (2) || 6–4, 4–6, 2–6 |- | Italian Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Marta Kostyuk (27) || 0–6, 1–6 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Unang Yugto || Emiliana Arango (85) || 0–6, 6–2, 3–6 |- | Nottingham Open || WTA 250 || Damo || Unang Yugto || Magda Linette (31) || 4–6, 3–6 |- | Eastbourne Open || WTA 250 || Damo || Finals (Pangalawang Puwesto) || Maya Joint || 4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Unang Yugto || Barbora Krejčíková (16) || 6–3, 2–6, 1–6 |- | National Bank Open (Montreal) || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Markéta Vondroušová (63) || 6–3, 1–6, 2–6 |- | US Open || Grand Slam || Matigas || Pangalawang Yugto || Cristina Bucșa (95) || 4–6, 3–6 |- | São Paulo Open || WTA 250 || Matigas || Kwarterpinals || Janice Tjen (130) || 4–6, 1–6 |- | China Open (Wuhan) || WTA 1000 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Moyuka Uchijima (91) || 4–6, 6–3, 2–6 |- | Japan Women's Open (Osaka) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tereza Valentová (78) || 1–6, 2–6 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Claire Liu (305) || 6–2, 4–6, 4–6 |- | Hong Kong Tennis Open || WTA 250 || Matigas || Pangalawang Yugto || Victoria Mboko (21) || 6–3, 3–6, 4–6 |- | Canberra International || WTA 125 || Matigas || Semipaynal || Shuai Wei (134) || 5–7, 2–6 |- | Mumbai Open || WTA 125 || Matigas || Pangalawang Yugto || Mai Hontama (166) || 6–7, 2–6 |- | Oeiras Ladies Open || WTA 125 || Luwad || Pangalawang Yugto || Panna Udvardy (137) || 6–7, 4–6 |- | Birmingham Open || WTA 125 || Damo || Unang Yugto || Linda Fruhvirtová (152) || 5–7, 7–6, 1–6 |- | Ilkley Open || WTA 125 || Damo || Kwarterpinals || Rebecca Marino (107) || 6–1, 0–6, 6–7 |- | Guadalajara 125 Open || WTA 125 || Matigas || Kampeon || Panna Udvardy (134) || 1–6, 7–5, 6–3 |- | Jingshan Tennis Open || WTA 125 || Matigas || Semipaynal || Lulu Sun (146) || 6–3, 4–6, 2–6 |- | Suzhou Open || WTA 125 || Matigas || Kwarterpinals || Viktorija Golubic (70) || 6–2, 2–6, 6–7 |} '''Withdrawals''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Reason |- | Cincinnati Open || WTA 1000 || Matigas || Pinsala sa balikat |- | Monterrey Open || WTA 500 || Matigas || Pinsala sa balikat |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Nadiia Kichenok || Semipaynal || Katarzyna Piter / Janice Tjen || 7–6(4), 3–6, 5–10 |- | Italian Open || WTA 1000 || Luwad || Coco Gauff || Kwarterpinals || Jasmine Paolini / Sara Errani || 5–7, 6–3, 7–10 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Renata Zarazúa || Pangalawang Yugto || Olga Danilović / Anastasia Potapova || 1–6, 3–6 |- | Hong Kong Open || WTA 250 || Matigas || Chan Hao‑ching || Unang Yugto || Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich || 6–3, 1–6, 7–10 |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Eva Lys || Unang Yugto || Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason || 4–6, 2–6 |- | Birmingham Open || WTA 250 || Damo || Rebeka Masarova || Unang Yugto || Storm Hunter / Ellen Perez || 4–6, 4–6 |- | Mumbai Open || WTA 125 || Matigas || Tsao Chia‑yi || Unang Yugto || Amina Anshba / Elena Pridankina || 4–6, 4–6 |- | Oeiras Ladies Open || WTA 125 || Luwad || Katie Volynets || Unang Yugto || Carmen Corley / Olivia Gadecki || 3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Auckland Open || WTA 250 || Matigas || Semipaynal || Wang Xinyu || 7–5, 5–7, 6–4 |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Unang Yugto || Alycia Parks || 6–0, 3–6, 2–6 |- | Philippines Womens Open || WTA 125 || Matigas || Kwarterpinals|| Camila Osorio || 4-6, 4-6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Kwarterpinals || Ekaterina Alexandrova|| 3-6, 3-6 |- | Qatar Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto|| Tereza Valentová|| 6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |WTA 1000 |Matigas |Kwarterpinals |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |WTA 1000 |Matigas |Ikaapat na Yugto |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |WTA 1000 |Matigas |Ikaapat na Yugto |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |WTA 500 |Luwad |Pangalawang Yugto |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |WTA 500 |Luwad | Unang Yugto | Leylah Fernandez | 1-6, 4-6 |- |Madrid Open |WTA 1000 |Luwad |Pangalawang Yugto |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Catalonia Open |WTA 125 |Luwad | | | |- |Italian Open |WTA 1000 |Luwad | | | |- |Parma Open |WTA 125 |Luwad | | | |- |French Open |Grand Slam |Luwad | | | |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Auckland Open || WTA 250 || Matigas || Iva Jovic || Semipaynal || Xu Yifan / Yang Zhaoxuan || 5–7, 3–6 |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Ingrid Martins || Unang Yugto || Shuko Aoyama / Magda Linette || 6–7(3), 6–2, 3–6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Janice Tjen|| Semipaynal|| Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls|| 4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |WTA 1000 |Matigas |Iva Jovic |Unang Yugto |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |WTA 1000 |Luwad |Zeynep Sönmez | | | |- |} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na kawing== [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Alexandra Eala Official WTA Page] [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Alexandra Eala Official ITF Women's World Tennis Page] [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alexandra Eala's Tennis Abstract page] [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alexandra Eala on Fandom] {{BD|2005||Eala, Alexandra}} [[:simple:Alexandra_Eala|Alexandra Eala on Simple Wikipedia (English)]] [[:en:Alexandra_Eala|Alexandra Eala on English Wikipedia (English)]] [[bcl:Alexandra Eala]] 5hr64dw3qsc6fy9djs0vnau9t5f46wx 2204879 2204870 2026-04-25T07:31:45Z Tabilay 153890 /* Paghahambing ng Estadistika ng Mga Laro sa Iba’t Ibang Antas */ 2204879 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=April 2025}} {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image =File:Alex Eala (2024 US Open) 02 (cropped).jpg |caption =Alex Eala sa 2024 US Open |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |birth_date = {{birth date and age|2005|05|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], [[Pilipinas]] |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = March 4, 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-hawak na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br><br>Lluc Bauza (Fitness Coach) |careerprizemoney = US 1,882,099 |singlesrecord = {{tennis record|won=209|lost=127}} |singlestitles = 0 |highestsinglesranking = 29 (March 16, 2026) |currentsinglesranking = No. 44 (April 20, 2026) |AustralianOpenresult = 1R ([[:en:2026 Australian Open – Women's singles qualifying|2026]]) |FrenchOpenresult = 1R ([[:en:2025 French Open – Women's singles|2025]]) |Wimbledonresult = 1R ([[:en:2025 Wimbledon Championships – Women's singles|2025]]) |USOpenresult = 2R ([[:en:2025 US Open – Women's singles|2025]]) |doublesrecord = {{tennis record|won=47|lost=44}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = No. 99 (February 9, 2026) |currentdoublesranking = No. 101 (April 20, 2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R ([[:en:2025 French Open – Women's doubles|2025]]) |WimbledonDoublesresult = 1R ([[:en:2025 Wimbledon Championships – Women's doubles|2025]]) |updated = April 20, 2026 |medaltemplates-expand =no |medaltemplates = {{MedalSport | Women's [[:en:tennis|Tennis]]}} {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{MedalCompetition | [[:en:Asian Games|Asian Games]]}} {{MedalBronze | [[:en:Tennis at the 2022 Asian Games|2022 Hangzhou]] | [[:en:Tennis at the 2022 Asian Games – Women's singles|Singles]] }} {{MedalBronze|2022 Hangzhou|[[:en:Tennis at the 2022 Asian Games – Mixed doubles|Mixed doubles]]}} {{MedalCompetition | [[:en:Southeast Asian Games|Southeast Asian Games]]}} {{MedalGold | [[:en:2025 Southeast Asian Games|2025 Thailand]] | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Singles]] }} {{MedalBronze | [[:en:2021 Southeast Asian Games|2021 Vietnam]] | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Singles]] }} {{MedalBronze | 2021 Vietnam | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Mixed doubles]] }} {{MedalBronze | 2021 Vietnam | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Team]] }} {{MedalBronze | [[:en:2025 SEA Games|2025 Thailand]] | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Team]] }} {{MedalBronze | 2025 Thailand | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Mixed doubles]] }} |AustralianOpenDoublesresult=1R ([[:en:2026 Australian Open – Women's doubles|2026]])}} Si '''Alexandra Eala''' (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Quezon City]]) ay Pilipinong manlalaro ng [[tenis]]. Siya ang pinakamataas na ranggong Pilipino, umabot sa pandaigdigang bilang na 29 noong Marso 16, 2026.<ref name=":11">{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=March 16, 2026 |title=Alex Eala rises to career-high World No. 29 |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/16/eala-rises-to-career-high-world-no-29-in-latest-wta-rankings-1032}}</ref> Nagwagi siya ng junior Grand Slam titles: doubles sa 2020 Australian Open at 2021French Open, at singles sa 2022 US Open.<ref name=":1">{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=September 10, 2022 |title=Eala captures US Open girls' singles crown |url=https://www.rappler.com/sports/final-results-alex-eala-lucie-havlickova-us-open-september-10-2022/}}</ref> Mayroon siyang 5 ITF singles at 3 ITF doubles titles, at noong 2025 umabot sa Semifinal ng Miami Open, final ng Eastbourne Open, at nagwagi sa WTA 125 Guadalajara Open.<ref name=":62">{{Cite web |title=ITF: Alexanda Eala Singles Titles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/d/titles/ |access-date=2025-12-03 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":72">{{Cite web |title=ITF: Alexanda Eala Doubles Titles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/titles/ |access-date=December 3, 2025 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":63">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala Singles Matches |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches#main-content |access-date=2026-03-26 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> Simula noong 2023, lumahok si Eala sa mga Grand Slam tournaments bilang propesyonal, kung saan nakapasok siya sa main draw mula 2025 French Open hanggang 2026 Australian Open at umabot sa ikalawang round ng 2025 US Open sa singles.<ref name=":63" /> Sa doubles naman, nakapaglaro siya noong 2025 at 2026, na ang pinakamataas na resulta ay ang ikalawang round ng 2025 French Open.<ref name=":6" /> Si Eala ay nagwagi ng mga pilak na medalya sa 2021 SEA Games at 2022Asian Games, at pinangunahan ang koponan sa promosyon sa Group I noong 2024. Noong 2025 SEA Games, nakamit niya ang gintong medalya sa women’s singles at dalawang tansong medalya sa mixed doubles at team events.<ref name=":7" /><ref name=":8" /><ref name=":12" /><ref name=":13" /> == Maagang Buhay == Si '''Alexandra Maniego Eala''' ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang business executive,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 March 2026}}</ref> at [[:en:Rizza_Maniego-Eala|Rosemarie Maniego-Eala]], dating [[Globe Telecom]] CFO hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[:en:1985_SEA_Games|1985 SEA Games]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina [[:en:Noli_Eala|Noli Eala]], dating chairperson ng [[:en:Philippine_Sports_Commission|Philippine Sports Commission]] at commissioner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=August 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=March 28, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=August 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=November 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]}}</ref> at ang fashion designer na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=April 23, 2026}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tennis para sa [[:en:Penn_State_Nittany_Lions|Penn State Nittany Lions]] mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=May 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=March 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal}}</ref> Nagsimula si Eala sa tennis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=[[Gulf News]] |date=August 28, 2025}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang coach.<ref>{{Cite web |date=November 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=August 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at [[:en:Colegio_San_Agustin_–_Makati|Colegio San Agustin]] sa [[Makati]], bago lumipat sa [[:en:Rafa_Nadal_Academy|Rafa Nadal Academy]] sa [[:en:Manacor|Manacor]], Espanya, kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=October 22, 2022}}</ref><ref>{{Cite web |date=December 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]}}</ref> == Personal na buhay == Ang paboritong pagkain ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=February 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala’s Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=February 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref> Mas gusto niyang inumin ang [[matcha|tsa na matcha]] kaysa sa [[kape]].<ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |access-date=31 March 2026}}</ref> Bihasa siya sa pakikipag-usap gamit ang iba’t ibang wika: [[Wikang Kastila|kastila]], [[Wikang Ingles|ingles]], at [[tagalog]].<ref>{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |website=The Athletic |publisher=The New York Times |access-date=25 March 2026}}</ref> Ang paborito niyang [[:en:Grand_Slam|pangunahing paligsahan sa larong tenis]] ay ang [[:en:Wimbledon_Championships|Paligsahan ng Wimbledon]], at tinuturing niya itong pinakamagandang lugar sa tenis.<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=July 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=July 3, 2025 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=December 24, 2025 |title=Vogue Rapid-Fire interview with Alex Eala |url=https://www.instagram.com/reels/DSoxP5lk1bS/ |access-date=December 24, 2025 |website=Instagram |language=en}}</ref> Idolo niya ang [[:en:champion|kampon]] sa tenis na si [[:en:Maria_Sharapova|Maria Sharapova]], at nakapagsanay diya kasama si [[:en:Rafael_Nadal|Rafael Nadal]].<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=July 19, 2025 |title=Sharapova’s influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=February 23, 2026 |website=[[Manila Standard]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=November 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=February 23, 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=August 27, 2025 |title=Before the big crowds, Alex Eala always had bro Miko by her side |url=https://www.spin.ph/tennis/get-to-know-alex-eala-older-brother-and-avid-supporter-miko-a6035-20250827 |access-date=February 23, 2026 |website=Spin.ph |language=en}}</ref> Ang pag-angat ni Eala sa WTA Tour matapos ang [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|2025 Miami Open]] ay nagbigay sa kanya ng malaking impluwensiya sa Pilipinas, inihahambing sa pag-usbong ni [[Manny Pacquiao]].<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 March 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times}}</ref> Ayon kay [[:en:Dyan_Castillejo|Dyan Castillejo]], tinatrato na siya ng kanyang mga tagahanga na "parang kampeon ng isang Grand Slam" .<ref name="mo"/> Ang kanyang tagumpay ay muling nagpasigla ng interes sa tennis sa Pilipinas at sa [[Overseas Filipinos|mga Pilipinong nakatira sa ibang bansa]], kahit may hamon sa oras sa panonood.<ref name="mo"/><ref>{{cite web |title=Nearly a Century on Court: Filipino Trailblazers Who Took on Tennis’ Biggest Stage |url=https://asianjournal.com/entertainment/sports/a-century-on-court-filipino-trailblazers-who-took-on-tennis-biggest-stage/#:~:text=Dyan%20Castillejo%20%E2%80%93%20Former%20Fed%20Cup,and%20contemporary%20of%20Felicisimo%20Ampon. |website=Asian Journal |publisher=Asian Journal News |access-date=27 March 2026}}</ref><ref>{{Cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=April 19, 2025 |title=The rich history of Philippine tennis, decades before Alex Eala |url=https://www.rappler.com/sports/rich-history-philippine-tennis-decades-before-alex-eala/ |access-date=March 28, 2026 |website=Rappler |language=en}}</ref> == Karera == === Juniors === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ Singles ! Tournament !! 2019 !! 2020 !! 2021 !! 2022 |- | Australian Open || R2 || R3 || A || A |- | French Open || A || SF || A || A |- | Wimbledon || A || A || R2 || A |- | US Open || A || A || A || W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ Doubles ! Tournament !! 2019 !! 2020 !! 2021 !! 2022 |- | Australian Open || A || W || A || A |- | French Open || A || A || W || A |- | Wimbledon || A || A || R2 || A |- | US Open || A || A || SF || – |} Sa edad na 12, nagwagi si Eala sa 2018 [[:en:Les_Petit_As|Les Petits As]] sa Pransya,<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/cookies/?returnurl=%2Fnews%2F117748%2FLilov-Eala-win-at-Les-Petits-As |access-date=November 14, 2024 |website=Tennis Europe}}</ref> at nakuha ang kanyang unang under‑18 singles at doubles titles sa ITF Trofeo David Ferrer sa Alicante, Spain.<ref>{{Cite web |last=Payo |first=Jasmine |date=April 25, 2025 |title=Building blocks to success: Rundown of Alex Eala’s best tennis campaigns |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-best-tennis-campaigns/ |access-date=November 14, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Noong 2019, napanalunan ni Eala ang [[:en:Orange_Bowl_(tennis)|Orange Bowl]] girls’ doubles title kasama si [[:en:Evialina_Laskevich|Laskevich]].<ref>{{Cite news |last=Reyes |first=Kate |date=December 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |language=en |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217 |access-date=January 12, 2026}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa [[:en:2020_Australian_Open_–_Girls'_doubles|Australian Open]] girls’ doubles kasama si [[:en:Priska_Madelyn_Nugroho|Nugroho]].<ref>{{Cite web |date=2020-01-31 |title=Eala, Nugroho capture Australian Open girls' doubles title |url=https://www.espn.com/story/_/id/28604688/eala-nugroho-capture-australian-open-girls-doubles-title |access-date=2025-10-08 |website=ESPN.com |language=en}}</ref> Sa 2021 [[:en:2021_French_Open_–_Girls'_doubles|French Open]], nakuha niya ang ikalawang junior Grand Slam doubles title kasama si [[:en:Oksana_Selekhmeteva|Selekhmeteva]].<ref>{{Cite news |last=Go |first=Beatrice |date=April 5, 2023 |title=Alex Eala clinches juniors world No. 2 after French Open romp |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-ranking-itf-world-juniors-2020/ |access-date=November 16, 2025}}</ref> Noong Hulyo 2021, nagwagi siya ng isahan at dalawahan (kasama si Madison Sieg) sa [[:en:Trofeo_Bonfiglio|Trofeo Bonfiglio]] sa Milan.<ref>{{Cite news |last=Mina |first=Rosy |date=July 17, 2021 |title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors |work=ABS CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior Grand Slam singles title sa [[:en:2022_US_Open_–_Girls'_singles|US Open]].<ref>{{Cite web |last=Levinsohn |first=Dan |date=September 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title at the 2022 US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html |access-date=November 14, 2025 |website=US Open}}</ref> === Prupesyonal na karera === ==== 2020 ==== '''Isahan''' Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]] sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto sa W25 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Las Palmas]], W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Castellón]], at W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|Monastir]]. Natapos naman siya sa unang yugto sa W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Las Palmas]] at W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|Melilla]]. ==== 2021 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2021_WTA_Tour|WTA Tour]], unang sumabak si Eala sa [[:en:2021_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami Open]] ngunit hindi siya nakalusot sa qualifying. Gayunpaman, sa [[:en:2021_Winners_Open_–_Singles|Cluj-Napoca 250]], nakapasok siya sa pangunahing draw at umabot hanggang sa pangalawang yugto bago natalo kay [[:en:Mayar_Sherif|Sherif]].<ref name=":5">{{Cite web |title=Tennis Abstract: Alexandra Eala |url=https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 |access-date=December 3, 2025 |website=www.tennisabstract.com}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=ITF: Alex Eala Singles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/activity/ |access-date=December 3, 2025 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala |access-date=February 2, 2026 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> '''Dalawahan''' Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang paligsahan ng [[:en:2021_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]] sa dalawahan. Sa W25 Madrid, kasama si [[:en:Victoria_Jiménez_Kasintseva|Kasintseva]], nakarating sila sa quarterfinals. Samantala, sa W25 Platja d’Aro, nakipag‑pares siya kay [[:en:Oksana_Selekhmeteva|Selekhmeteva]] at umabot sila hanggang sa finals.<ref name=":6">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala Doubles Matches |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches?type=D#main-content |access-date=2026-03-26 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> ==== 2022 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2022_WTA_Tour|WTA Tour]], tampok ang kaniyang pagsabak sa [[:en:2022_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]] at [[:en:2022_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]], subalit natalo siya sa unang yugto at sa qualifying na yugto.<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2022_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa semifinals ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Nakapasok siya sa quarterfinals ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> '''Dalawahan''' Sa WTA Tour, nakapaglaro siya sa [[:en:2022_Miami_Open_–_Women's_doubles|Miami 1000]] at sa qualifying ng [[:en:2022_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_doubles|Madrid 1000]].<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times}}</ref> Sa ITF circuit, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang semifinals sa W25 Palma del Río kasama si [[:en:Marina_Bassols_Ribera|Ribera]]. Nakarating din siya sa quarterfinals ng pitong torneo at dalawang torneo na nabigo sa maagang yugto.<ref name=":6" /> ==== 2023 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2023_WTA_Tour|WTA Tour]], lumahok siya sa qualifying ugtong [[:en:2023_Australian_Open_–_Women's_singles_qualifying|Australian Open]] ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng [[:en:2023_Thailand_Open_–_Singles|Thailand 250]], [[:en:2023_Japan_Women's_Open_–_Singles|Osaka 250]], [[:en:2023_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]], at [[:en:2023_Jasmin_Open_–_Singles|Monastir 250]]. Lumaban din siya bilang wildcard sa [[:en:2023_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]] at [[:en:2023_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(April–June)|W15 Yecla]] at kasunod sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|W25 Roehampton]].<ref>{{Cite news |last=Mina |first=Rosy |date=June 4, 2023 |title=Alex Eala claims third ITF crown at W25 Yecla in Spain |url=https://www.abs-cbn.com/sports/06/04/23/tennis-alex-eala-claims-third-itf-crown-at-w25-yecla |access-date=November 7, 2025 |work=ABS CBN News}}</ref><ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=August 13, 2023 |title=Alex Eala wins fourth ITF title, rules W25 Roehampton |url=https://sports.inquirer.net/523461/alex-eala-wins-fourth-itf-title-rules-w25-roehampton |access-date=November 7, 2025 |website=Inquirer.net |language=en-US}}</ref> Nakarating siya sa finals ng [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|W25 Aldershot]] at [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|W40 Petange]]; sa semifinals ng [[:en:2023_Open_Araba_en_Femenino_–_Singles|W100 Vitoria-Gasteiz]] at [[:en:2023_Engie_Open_Nantes_Atlantique_–_Singles|W60 Nantes]]; at sa quarterfinals ng [[:en:2023_Women's_TEC_Cup_–_Singles|W60 Barcelona]] at [[:en:2023_Ando_Securities_Open_–_Singles|W100 Tokyo]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Nagtapos siya sa ika-191 na puwesto sa pagtatapos ng taon.<ref>{{Cite news |last=Satumbaga-Villar |first=Kristel |date=September 20, 2023 |title=Eala improves to career-high No. 191 in WTA rankings |url=https://mb.com.ph/2023/9/20/eala-improves-to-career-high-no-191-in-wta-rankings |access-date=November 7, 2025 |website=Manila Bulletin}}</ref> '''Dalawahan''' Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan. Umabot siya sa apat na semifinals (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange), nakapasok sa apat na quarterfinals (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow), at ilang beses na nakarating sa nangyugto kabilang ang [[:en:2023_Jasmin_Open_–_Doubles|Monastir 250]]. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na korte maliban sa W60 Chiasso, isang palaro na ginanap sa luwad .<ref name=":6" /> ==== 2024 ==== '''Isahan''' Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa qualifiers ng apat na Grand Slam ([[:en:2024_Australian_Open_–_Women's_singles_qualifying|Australian Open]], [[:en:2024_French_Open_–_Women's_singles_qualifying|French Open]], [[:en:2024_Wimbledon_Championships_–_Women's_singles_qualifying|Wimbledon]], [[:en:2024_US_Open_–_Women's_singles_qualifying|US Open]]). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang quarterfinal sa [[:en:2024_Veneto_Open_–_Singles|Veneto 125]] laban kay [[:en:Sara_Errani|Errani]].<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2024_WTA_Tour|WTA Tour]], umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2024_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]], ngunit natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]] at [[:en:2024_Wuhan_Open_–_Singles|Wuhan 1000]]. abigo siya sa unang yugto ng [[:en:2024_Guadalajara_Open_Akron_–_Singles|Guadalajara 500]], [[:en:2024_Abu_Dhabi_Open_–_Singles|Abu Dhabi 500]], at sa qualifiers ng [[:en:2024_Ningbo_Open_–_Singles|Ningbo 500]]. Hindi siya nakalusot sa qualifiers ng [[:en:2024_Nottingham_Open_–_Women's_singles|Nottingham 250]], at natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]] at [[:en:2024_Jiangxi_Open_–_Singles|Jiangxi 250]]. bukod sa semifinals sa [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Canberra 125]], umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Oeiras 125]] at [[:en:2024_Guadalajara_125_Open_–_Singles|Guadalajara 125]], ngunit natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Makarska_International_Championships_–_Singles|Makarska 125]] at [[:en:2024_Polish_Open_–_Singles|Warsaw 125]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 [[:en:2024_Open_Araba_en_Femenino_–_Singles|Vitoria-Gasteiz]], tinalo si [[:en:Victoria_Jiménez_Kasintseva|Kasintseva]] sa final. Umabot din siya sa semifinals ng W100 [https://en.wikipedia.org/wiki/2024_Al_Habtoor_Tennis_Challenge_%E2%80%93_Singles Dubai] at W50 [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|Indore]], at sa quarterfinals ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> '''Dalawahan''' Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan. Sa WTA, ang pinakamalalim niyang resulta ay ang semifinals sa [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_doubles|Canberra 125]] kasama si [[:en:Laura_Pigossi|Pigossi]]. Nagkaroon din siya ng limang quarterfinal finishes: sa [[:en:2024_Ningbo_Open|Ningbo 500]] kasama si [[:en:Liang_En-shuo|Liang]], sa [[:en:2024_Polish_Open_–_Doubles|Warsaw 125]] kasama si [[:en:Darja_Semeņistaja|Semenistaja]], sa [[:en:2024_Guadalajara_125_Open_–_Doubles|Guadalajara 125]] kasama si [[:en:Kimberly_Birrell|Birrell]], sa [[:en:2024_Al_Habtoor_Tennis_Challenge_–_Doubles|W100 Dubai]] kasama si [[:en:Valentini_Grammatikopoulou|Grammatikopoulou]], at sa [[:en:2024_Porto_Women's_Indoor_ITF_3_–_Doubles|W75 Porto 3]] kasama si [[:en:Alicia_Barnett|Barnett]]. Bukod dito, nagtalo siya sa unang yugto sa [[:en:2024_Oeiras_Ladies_Open_–_Doubles|Oeiras 125]] (kasama si [[:en:Taylah_Preston|Preston]]).<ref name=":72" /><ref name=":0" /> Sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|W50 Pune]] kasama si [[:en:Darja_Semeņistaja|Semenistaja]], sinundan ng magkasunod na panalo kasama si [[:en:Estelle_Cascino|Cascino]] sa [[:en:2024_Open_de_Seine-et-Marne_–_Doubles|W75 Croissy-Beaubourg]] at [[:en:2024_Open_Araba_en_Femenino_–_Doubles|W100 Vitoria-Gasteiz]]—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa semifinals ng [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|W75 Trnava]] kasama si [[:en:Zeynep_Sönmez|Sönmez]].<ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 27, 2024 |title=Alex Eala cops W50 Pune doubles title with Latvian partner |language=en |website=INQUIRER.net |url=https://sports.inquirer.net/549446/alex-eala-cops-w50-pune-doubles-title-with-latvian-partner |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=March 31, 2024 |title=Eala, partner rule W75 Croissy-Beaubourg doubles tilt |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2024/03/31/2344255/eala-partner-rule-w75-croissy-beaubourg-doubles-tilt |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=July 21, 2024 |title=Alex Eala wins singles and doubles titles at W100 Vitoria-Gasteiz |language=en |website=INQUIRER.net |url=https://sports.inquirer.net/575666/alex-eala-also-wins-singles-title-at-w100-vitoria-gasteiz |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref name=":6" /> ==== 2025 ==== '''Isahan''' Noong 2025, umakyat si Eala mula No. 147 tungo sa career-high No. 50 matapos lumahok sa 27 torneo.<ref name=":4" /> Ang pinakamalaking tagumpay ay dumating sa [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]], kung saan tinalo ang world No. 2 [[:en:Iga_Świątek|Świątek]] sa quarterfinals bago matalo kay [[:en:Jessica_Pegula|Pegula]] sa semifinals. Sa damo, nakarating sa unang WTA final sa [[:en:2025_Eastbourne_Open_–_Women's_singles|Eastbourne 250]], ngunit natalo kay [[:en:Maya_Joint|Joint]]. Sa [[:en:2025_US_Open_–_Women's_singles|US Open]], nakamit ang unang panalo sa main draw at umabot sa ikalawang ugtolaban kay [[:en:Cristina_Bucșa|Bucșa]]. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa [[:en:2025_Guadalajara_125_Open_–_Singles|Guadalajara 125]], tinalo si [[:en:Panna_Udvardy|Udvardy]] sa final.<ref name=":4" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: quarterfinals sa [[:en:2025_SP_Open_–_Singles|São Paulo 250]] laban kay [[:en:Janice_Tjen|Tjen]], semifinal sa [[:en:2025_Jingshan_Tennis_Open_–_Women's_singles|Jingshan 125]] laban kay [[:en:Lulu_Sun|Sun]] at sa [[:en:2025_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Canberra 125]] laban kay [[:en:Wei_Sijia|Sijia]], at quarterfinals sa [[:en:2025_Ilkley_Open_–_Women's_singles|Ilkley 125]] laban kay [[:en:Rebecca_Marino|Marino]] at sa [[:en:2025_Suzhou_WTA_125_–_Singles|Suzhou 125]] laban kay [[:en:Viktorija_Golubic|Golubic]]. Umabot sa pangalawang yugto sa [[:en:2025_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]] laban kay Świątek, at sa [[:en:2025_Hong_Kong_Tennis_Open_–_Singles|Hong Kong 250]] laban kay [[:en:Victoria_Mboko|Mboko]]. Sa iba pang palihsahan nakarating sa pangalawang yugto ng [[:en:2025_Mumbai_Open_–_Singles|Mumbai 125]] laban kay [[:en:Mai_Hontama|Hontama]] at sa [[:en:2025_Oeiras_Ladies_Open_–_Singles|Oeiras 125]] laban kay Udvardy.<ref name=":4" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo sa unang ugtong [[:en:2025_French_Open_–_Women's_singles|French Open]] kay [[:en:Emiliana_Arango|Arango]], ng [[:en:2025_Wimbledon_Championships_–_Women's_singles|Wimbledon]] kay [[:en:Barbora_Krejčíková|Krejčíková]], at ng [[:en:2025_Australian_Open_–_Women's_singles|Australian Open]] sa qualifying kay [[:en:Jana_Fett|Fett]]. Natalo siya sa unang yugtong [[:en:2025_Italian_Open_–_Women's_singles|Rome 1000]] kay [[:en:Marta_Kostyuk|Kostyuk]], ng [[:en:2025_Canadian_Open_–_Women's_singles|Montreal 1000]] kay [[:en:Markéta_Vondroušová|Vondroušová]], at sa qualifying ng [[:en:2025_Wuhan_Open_–_Singles|Wuhan 1000]] kay [[:en:Moyuka_Uchijima|Uchijima]]. Natalo siys sa unang yugto ng [[:en:2025_Nottingham_Open_–_Women's_singles|Nottingham 250]] kay [[:en:Magda_Linette|Linette]], ng [[:en:2025_Singapore_Tennis_Open_–_Singles|Singapore 250]] kay [[:en:Simona_Waltert|Waltert]], ng [[:en:2025_Japan_Women's_Open_–_Singles|Osaka 250]] kay [[:en:Tereza_Valentová|Valentová]], ng [[:en:2025_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]] kay [[:en:Claire_Liu|Liu]], at sa [[:en:2025_Birmingham_Open_–_Women's_singles|Birmingham 250]] kay [[:en:Linda_Fruhvirtová|Fruhvirtová]].<ref name=":4" /> Sa [[:en:2025_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]], tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 [[:en:2025_Bengaluru_Open_–_Singles|Bengaluru]] laban kay [[:en:Dalila_Jakupović|Jakupović]], W75 Trnava 1 laban kay [[:en:Céline_Naef|Naef]], at W75 Trnava 2 laban kay [[:en:Valentina_Ryser|Ryser]].<ref name=":2" /> '''Dalawahan''' Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name=":6" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa [[:en:2025_Guangzhou_Open_–_Doubles|Guangzhou 250]], kung saan umabot siya sa semifinals kasama si [[:en:Nadiia_Kichenok|Kichenok]]. Nakarating din siya sa quarterfinals ng [[:en:2025_Italian_Open_–_Women's_doubles|Italian 1000]] kapareha si [[:en:_Coco_Gauff|Coco Gauff]].<ref name=":6" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2025_French_Open_–_Women's_doubles|French Open]] kasama si [[:en:Renata_Zarazúa|Zarazúa]], at natalo sa unang yugto ng [[:en:2025_Wimbledon_Championships_–_Women's_doubles|Wimbledon]] kasama si [[:en:Eva_Lys|Lys]].<ref name=":6" /> Lumahok din siya sa [[:en:2025_Birmingham_Open_–_Women's_doubles|Birmingham 250]] kasama si [[:en:Rebeka_Masarova|Masarova]] at sa [[:en:2025_Hong_Kong_Tennis_Open_–_Doubles|Hong Kong 250]] kasama si [[:en:Chan_Hao-ching|Hao-ching]], kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name=":6" /> Sa mga challengers, nakapaglaro siya sa [[:en:2025_Mumbai_Open_–_Doubles|Mumbai 125]] kasama si [[:en:_Tsao_Chia-yi|Chia-yi]] at sa [[:en:2025_Oeiras_Ladies_Open_–_Doubles|Oeiras 125]] kasama si [[:en:Katie_Volynets|Volynets]], na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name=":6" /> ==== 2026 ==== '''Isahan''' Sinimulan ni Eala ang kanyang [[:en:2026_WTA_Tour|2026 season]] nang may matibay na simula sa ''[[:en:2026_ASB_Classic_–_Women's_singles|Auckland 250]]'', kung saan umabot siya sa semifinals bago natalo kay [[:en:Wang_Xinyu|Wang]].<ref>{{cite news |last=Satumbaga-Villar|first=Krystel|date=January 10, 2026|title=Alex Eala succumbs to Chinese rival in Auckland semis|url=https://mb.com.ph/2026/01/10/alex-eala-succumbs-to-chinese-rival-in-auckland-semis|work=The Manila Bulletin|access-date=January 10, 2026}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Australian_Open_–_Women's_singles|Australian Open]]'', nabigo siya sa unang round ng singles.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks}}</ref> Lumaban siya sa ''[[:en:2026_Philippine_Women's_Open_–_Singles|Philippines 125]]'' bilang wildcard at nakapasok sa quarterfinals bago matalo kay [[:en:Camila_Osorio|Osorio]].<ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 29, 2026 |title=Alex Eala exits WTA Philippine Open, bows to Camila Osorio |url=https://sports.inquirer.net/660715/alex-eala-exits-wta-philippine-open-bows-to-camila-osorio |work=Philippine Daily Inquirer |access-date=January 29, 2026}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Abu_Dhabi_Open|Abu Dhabi 1000]]'', umabot siya sa quarterfinals ngunit natalo kay [[:en:Ekaterina_Alexandrova|Alexandrova]].<ref>{{Cite news |last=Gasgonia |first=Dennis |date=February 5, 2026 |title=Natalo si Alex Eala sa quarterfinals ng Abu Dhabi laban kay Alexandrova ng Russia |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2026/2/5/alex-eala-bows-out-of-abu-dhabi-quarterfinals-in-loss-to-russia-s-alexandrova-2244 |work=ABS-CBN News}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Qatar_TotalEnergies_Open_–_Singles|Qatar 1000]]'', nabigo siya sa unang yugto.<ref>{{Cite news |last=Reyes |first=Kate |date=February 9, 2026 |title=Alex Eala exits Qatar Open after falling to Tereza Valentova |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-exits-qatar-open-after-falling-to-tereza-valentova-a5019-20260209 |access-date=February 9, 2026}}</ref> Nakapasok siya sa quarterfinals ng ''[[:en:2026_Dubai_Tennis_Championships_–_Women's_singles|Dubai 1000]]'' bago natalo kay [[:en:Coco_Gauff|Gauff]].<ref>{{Cite news |last=Ballesteros |first=Jan |date=February 19, 2026 |title=Alex Eala succumbs to world No. 4 Coco Gauff in Dubai quarterfinals |website=onesports.ph |url=https://onesports.ph/more-sports/article/41325/alex-eala-succumbs-to-world-no-4-coco-gauff-in-dubai-quarterfinals-1 |access-date=February 19, 2026}}</ref> Sa tinaguriang ''Sunshine Double'' na ''[[:en:2026_BNP_Paribas_Open|Indian Wells 1000]]'' at ''[[:en:2026_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]]'', umabot siya sa ika-apat na round sa parehong torneo bago natalo kina [[:en:Linda_Noskova|Noskova]] at [[:en:Karolína_Muchová|Muchová]].<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=March 11, 2026 |title=Alex Eala bows out of Indian Wells with loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/11/tennis-alex-eala-bows-out-of-indian-wells-with-loss-to-linda-noskov-1231 |access-date=March 11, 2026 |work=ABS-CBN News}}</ref><ref>{{Cite news |date=Marso 24, 2026 |title=Alex Eala natanggal sa Miami Open matapos matalo kay Karolína Muchová |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/24/alex-eala-bows-out-of-miami-open-0012 |access-date=Marso 24, 2026}}</ref> Sa mga korteng luwad ng Europa, nakarating si Eala sa ikalawang yugto ng [[:en:2025_Upper_Austria_Ladies_Linz_–_Singles|Linz 500]] kung saan siya ay tinalo ni [[:en:Jelena_Ostapenko|Ostapenko]].<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=2026-04-08 |title=Eala nabigo matapos manguna ng 5-1 sa ikalawang set kontra Ostapenko, lumabas sa Linz Open |url=https://www.philstar.com/sports/2026/04/08/2519713/eala-squanders-5-1-second-set-lead-vs-ostapenko-exits-linz-open |access-date=2026-04-08 |website=Philstar.com}}</ref> Sa unang yugto ng [[:en:2026_Porsche_Tennis_Grand_Prix_–_Singles|Stuttgart 500]], siya ay pinatalsik ni [[:en:Leylah_Fernandez|Fernandez]].<ref>{{Cite news |date=2026-04-15 |title=Alex Eala natanggal sa Stuttgart Open matapos matalo kay Leylah Fernandez |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/15/alex-eala-stuttgart-open-0040 |access-date=2026-04-15 |work=ABS-CBN News}}</ref> Samantala, sa ikalawang yugto ng [[:en:2026_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]], siya ay natalo ni[[:en:Elise_Mertens|Mertens]].<ref>{{Cite news |last= |first= |date=April 24, 2026 |title=Nagpatuloy ang hirap ni Alex Eala sa clay matapos ang pagkatalo sa Round of 64 laban kay Elise Mertens sa Madrid Open |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/985231/alex-eala-s-clay-struggles-continue-after-round-of-64-loss-to-elise-mertens-in-madrid-open/story/ |access-date=April 24, 2026 |website=GMA News Online |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=April 24, 2026 |title=Alex Eala suffers second round defeat to Elise Mertens at Mutua Madrid Open |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/48579925/alex-eala-suffers-second-round-defeat-elise-mertens-mutua-madrid-open |access-date=April 24, 2026 |website=ESPN.com |language=en}}</ref> ''' Dalawahan''' Sa ''[[:en:2026_ASB_Classic_–_Women's_doubles|Auckland 250]]'', nakipagtambal si Eala kay [[:en:Iva_Jovic|Jović]] at umabot sila sa semifinals bago natalo kina [[:en:Xu_Yifan|Xu]] at [[:en:Yang_Zhaoxuan|Yang]].<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=January 9, 2026|access-date=January 9, 2026|work=ABS-CBN News}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Australian_Open_–_Women's_doubles|Australian Open]]'', nakipares siya kay [[:en:Ingrid_Martins|Martins]], ngunit hindi sila nakalusot sa unang round matapos matalo sa kanilang pambungad na laban.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=January 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=January 20, 2026 |work=ABS-CBN News}}</ref> Samantala, sa ''[[:en:2026_Abu_Dhabi_Open_–_Doubles|Abu Dhabi 1000]]'', nakipagtambal siya kay [[:en:Janice_Tjen|Tjen]] at nakaabot sila sa semifinal, ngunit natalo sa duo nina [[:en:Tereza_Mihalíková|Mihalíková]] at [[:en:Olivia_Nicholls|Nicholls]].<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=February 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=February 6, 2026}}</ref> == Estilo ng Paglalaro == Si Eala ay isang agresibong baseliner, gamit ang kanyang forehand upang kontrolin ang mga rally at ang kanyang matatag na two‑handed backhand upang pamahalaan ang mga palitan.<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=March 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |website=Tennis.com |language=en|access-date=January 24, 2026}}</ref> Ang kanyang kaliwang kamay na topspin ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim, habang ang kanyang return game ay isang lakas dahil sa mahusay na pagbabasa ng galaw. Ang kanyang serve ang nananatiling pangunahing kahinaan, madalas kulang sa bilis at pagbabago, bagaman mahusay siya sa hard courts.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=January 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |website=ESPN |language=en|access-date=January 24, 2026}}</ref> Binibigyang-diin ng mga analyst ang pagpapabuti ng kanyang serve, pagdaragdag ng taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng pisikal na lakas bilang susi sa karagdagang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=February 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=February 6, 2026 |website=Sports News Philippines |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang ilang mahahalagang tagumpay, kabilang ang pagiging unang Pilipino na umabot sa WTA 1000 Semifinals at tinalo ang tatlong major champions sa [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|2025 Miami Open]]<ref name=":Gulf">{{Cite web |title=What Alexandra Eala Needs to Win Titles and Beat Top Players |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/what-alexandra-eala-needs-to-win-titles-and-beat-top-players-1.500440043 |access-date=March 11, 2026 |website=Gulf News}}</ref> Itinatampok ng mga dating propesyonal na sina [[:en:Greg_Rusedski|Greg Rusedski]], [[:en:Andrea_Petkovic|Andrea Petkovic]], at [[:en:Martina_Navratilova|Martina Navratilova]] ang pangangailangan ng mas malakas na serve, mas maaasahang laro, at mas maraming pagkakaiba-iba, kasabay ng mas mahusay na kondisyon ng katawan.<ref>{{Cite web |date=March 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=March 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> Sa kanyang matibay na baseline game, katatagan, at suporta ng mga tagahanga, kinokonklusyon ng mga analyst na mayroon siyang pundasyon upang makipagtagisan para sa malalaking titulo, ngunit ang kanyang pangmatagalang tagumpay ay nakasalalay sa pagbabagong-anyo ng kanyang serve bilang isang sandata.<ref name=":Gulf" /> === Paghahambing ng Estadistika ng Mga Laro sa Iba’t Ibang Antas === {| class="wikitable" ! Antas !! Rekord ng Laro !! Panalo % !! Rekord sa Tiebreak !! Ace % !! 1st Serve In % !! 1st Serve Won % !! 2nd Serve Won % !! RPW !! Saklaw ng DR |- | Top 10 || 4–3 || 57% || 1–1 (50%) || 2.0% || 67.2% || 56.6% || 46.4% || 48.0 || 0.61–1.46 |- | Top 20 || 6–7 || 46% || 2–1 (67%) || 1.2% || 64.6% || 53.7% || 48.3% || 43.7 || 0.36–1.32 |- | Top 50 || 12–21 || 36% || 5–3 (63%) || 1.2% || 63.6% || 55.6% || 44.8% || 43.1 || 0.30–1.48 |- | Top 100 || 28–39 || 42% || 7–10 (41%) || 1.2% || 64.4% || 57.5% || 45.6% || 44.5 || 0.30–2.64 |- | Career Overall || 205–126 || 62% || 42–30 (58%) || || 60.0% || 0.4% || 46.3% || 46.3 || |} Ipinapakita ng rekord ni Eala ang kakaibang kontrast sa iba’t ibang antas. Laban sa pinakamagagaling (Top 10), hawak niya ang pinakamataas na porsyento ng panalo na 57%. Ngunit habang lumalawak ang antas, bumababa ang konsistensya: 46% laban sa Top 20, 36% laban sa Top 50, at 42% laban sa Top 100. Ipinapakita ng datos na siya ay mahusay sa malalaking laban ngunit nahihirapan panatilihin ang parehong antas laban sa matitibay ngunit hindi kasing tanyag na kalaban. ==== Alexandra Eala – 10 Pinakamagagandang Panalo ==== {| class="wikitable" ! Petsa !! Torneo !! Surface !! Round !! Kalaban (Ranggo) !! Iskor |- | 18-Mar-2025 || Miami || Hard || QF || Iga Świątek (2) || 6–2, 7–5 |- | 4-Mar-2026 || Indian Wells || Hard || R32 || Coco Gauff (4) || 6–2, 2–0 RET |- | 18-Mar-2025 || Miami || Hard || R32 || Madison Keys (5) || 6–4, 6–2 |- | 15-Feb-2026 || Dubai || Hard || R32 || Jasmine Paolini (6) || 6–1, 7–6(5) |- | 23-Jun-2025 || Eastbourne || Grass || R16 || Jelena Ostapenko (3) || 0–6, 6–2, 3–2 RET |- | 25-Aug-2025 || US Open || Hard || R128 || Clara Tauson (14) || 6–3, 2–6, 7–6(11) |- | 17-Mar-2026 || Miami || Hard || R32 || Magda Linette (50) || 6–3, 7–6(2) |- | 15-Feb-2026 || Dubai || Hard || R16 || Sorana Cirstea (32) || 7–5, 6–4 |- | 23-Jun-2025 || Eastbourne || Grass || QF || Dayana Yastremska (42) || 6–1, 6–2 |- | 5-Jan-2026 || Auckland || Hard || QF || Magda Linette (52) || 6–3, 6–2 |} ==== Alexandra Eala – 10 Pinakamalulupit na Pagkatalo ===== {| class="wikitable" ! Petsa !! Torneo !! Surface !! Round !! Kalaban (Ranggo) !! Iskor |- | 6-May-2025 || Rome || Clay || R128 || Marta Kostyuk (27) || 0–6, 1–6 |- | 28-Apr-2022 || Madrid || Clay || Q1 || Anna Bondar (68) || 0–6, 0–6 |- | 7-Oct-2024 || Wuhan || Hard || R64 || Katerina Siniakova (37) || 3–6, 1–6 |- | 13-Oct-2025 || Osaka || Hard || R32 || Tereza Valentova (78) || 1–6, 2–6 |- | 18-Sep-2023 || Guangzhou || Hard || R32 || Tatjana Maria (48) || 3–6, 0–6 |- | 22-Apr-2024 || Madrid || Clay || R64 || Sorana Cirstea (27) || 3–6, 7–6(6), 4–6 |- | 30-Jun-2025 || Wimbledon || Grass || R128 || Barbora Krejcikova (17) || 6–3, 2–6, 1–6 |- | 19-Jan-2026 || Australian Open || Hard || R128 || Alycia Parks (99) || 0–6, 3–6, 2–6 |- | 20-Mar-2023 || Miami || Hard || R128 || Irina-Camelia Begu (34) || 2–6, 5–7 |- | 28-Oct-2024 || Jiujiang || Hard || R32 || Marie Bouzkova (49) || 5–7, 6–7(4) |} == Ibang larangan == ===Pambansang koponan=== Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[:en:Tennis_at_the_2021_SEA_Games|SEA Games 2021]] (pilak sa singles, team, at mixed doubles), at sa [[:en:Tennis_at_the_2022_Asian_Games|Asian Games 2022]] (pilak sa singles at mixed doubles).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=May 20, 2022 |title=Tennis ace Alex Eala settles for bronze in women's singles |work=[[GMA News]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=March 25, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601005101/https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |archive-date=June 1, 2022}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=September 29, 2023 |title=Alex Eala bags 2nd Asian Games bronze with Alcantara in doubles |language=en-US |work=[[Rappler]] |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-Semifinals-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=September 10, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250910045902/https://www.rappler.com/sports/tennis-Semifinals-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |archive-date=September 10, 2025}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa Group II, na nagresulta sa promosyon sa Group I.<ref name=":12">{{Cite web |last=Morales |first=Luisa |date=December 2, 2024 |title=Alex Eala relishes leading Team Philippines to BJK Cup promotion in Bahrain |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114191842/https://www.onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |archive-date=November 14, 2025 |access-date=October 13, 2025 |website=One Sports |language=en}}</ref> Sa [[:en:Tennis_at_the_2025_SEA_Games|SEA Games 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa women's singles, pati tansong medalya sa mixed doubles at team events.<ref name=":13">{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=December 18, 2025 |title=Alex Eala wins SEA Games tennis gold, ends long drought for PH |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |archive-url=https://web.archive.org/web/20260128021547/https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |archive-date=January 28, 2026 |access-date=December 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> ===Mga Eksibisyon na Laro=== ====Singles: 1 (titles)==== {|class="wikitable" !Resulta !{{ns}}Petsa{{ns}} !Torneo !Uri ng Korte !Kalaban !Iskor |- |Panalo | Enero 2026 |[[:en:Kooyong_Classic|Kooyong Classic]], Melbourne, Australia |Matigas na Korte |[[:en:Donna Vekić|Donna Vekić]] |6–3, 6–4 |} === Mga sponsorship === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[:en:Globe_Telecom|Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=July 25, 2025 |title=Alex Eala Opens Up About Life |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga endorsement mula sa [[:en:Babolat|Babolat]], [[:en:Nike,_Inc.|Nike]], at [[:en:Bank_of_the_Philippine_Islands|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Champ’s choice: Alex Eala signs up as BPI’s newest endorser|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/}}</ref> bago naging brand ambassador ng [[:en:Milo_(drink)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=February 23, 2026 |title=MILO Active Pilipinas launched with Eala as new ambassador |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html}}</ref> === Mga parangal === Kinilala si Eala ng [[:en:Philippine_Sportswriters_Association|Philippine Sportswriters Association]] sa walong pagkakataon sa [[:en:PSA_Annual_Awards|PSA Annual Awards]], kabilang ang parangal na ''Athlete of the Year'' noong 2026.<ref>Citations for Eala's PSA Annual Awards: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=February 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=February 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=March 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=February 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=October 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=May 7, 2023}} * {{Cite news |date=February 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=February 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=January 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=October 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=October 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=February 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=February 17, 2026}}</ref> Noong 2021, isinama siya ng [[:en:Tatler_Asia|''Tatler Asia'']] sa talaan ng mga pinakamataas ang impluwensya na tao sa Asya.<ref>{{cite news |title=Asia's Most Influential Philippines 2021 |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021}}</ref> Noong Abril 2025, ginawaran si Eala ng ''Premios Tanglaw'' ng [[:en:Embassy_of_the_Philippines|Embahada ng Pilipinas]] sa Madrid bilang pagkilala sa kanyang ambag sa [[:en:Philippines–Spain_relations|ugnayan ng Pilipinas at Espanya]].<ref>{{cite news |date=April 2025 |title=Premios Tanglaw honoring Alex Eala |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/premios-tanglaw-eala}}</ref> ==Nota== ==== Women's World Tour Titles ==== {| class="wikitable" ! Taon !! Paligsahan !! Tier !! Paligsahan !! Katungali |- | 2021 || W15 Manacor || ITF || Isahan || – |- | 2022 || W25 Chiang Rai || ITF || Isahan || – |- | 2023 || W25 Yecla || ITF || Isahan || – |- | 2023 || W25 Roehampton || ITF || Isahan || – |- | 2024 || W100 Vitoria-Gasteiz || ITF || Isahan || – |- | 2024 || W50 Pune || ITF || Dalawahan || Darja Semeņistaja |- | 2024 || W75 Croissy-Beaubourg || ITF || Dalawahan || Estelle Cascino |- | 2024 || W100 Vitoria-Gasteiz || ITF || Dalawahan || Estelle Cascino |} ==== 2020 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Las Palmas de Gran Canaria 2 || W15 || Luwad || Unang Yugto || Anna Zarycka || 2–6, 4–6 |- | Las Palmas de Gran Canaria || W25 || Luwad || Pangalawang Yugto || Lara Salden || 0–6, 6–2, 2–6 |- | Melilla || W15 || Luwad || Unang Yugto || Anastasia Charaeva || 3–6, 3–6 |- | Monastir 9 || W15 || Matigas || Pangalawang Yugto || Nina Stadler || 6–4, 6–7, 5–7 |} ==== 2021 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Korte !! Tier !! Kalaban !! Yugto !! Iskor |- | Miami Open || Matigas || WTA 1000 || Viktória Hrunčáková || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || 6–4, 4–6, 2–6 |- | Romanian Open (Cluj-Napoca) || Luwad || WTA 250 || Mayar Sherif || Pangalawang Yugto || 2–6, 2–6 |- | W15 Manacor 1 || W15 || Matigas || Yvonne Cavalle-Reimers || Final || 5–7, 6–1, 6–2 |- | W15 Manacor 2 || W15 || Matigas || Ylena In-Albon || Kwarterpinals || 0–6, 3–6 |- | W15 Manacor 3 || W15 || Matigas || Oksana Selekhmeteva || Kwarterpinals || 2–6, 3–6 |- | W25 Grenoble || W25 || Matigas || Maja Chwalińska || Kwarterpinals || 0–6, 4–6 |- | W25 Manacor 4 || W25 || Matigas || Jana Fett || Pangalawang Yugto || 6–4, 3–6, 5–7 |- | W15 Manacor 5 || W15 || Matigas || Simona Waltert || Unang Yugto || 4–6, 6–2, 5–7 |- | W60 Bellinzona || W60 || Luwad || Simona Waltert || Pangalawang Yugto || 5–7, 6–3, 2–6 |- | W25 Platja d’Aro || W25 || Luwad || Irene Burillo Escorihuela || Pangalawang Yugto || 2–6, 4–6 |- | W25 Madrid 2 || W25 || Matigas || Andrea Lázaro García || Unang Yugto || 6–2, 4–6, 4–6 |- | W25 Milovice || W25 || Matigas || Daria Astakhova || Unang Yugto || 2–6, 2–6 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | W25 Madrid || W25 || Matigas || Victoria Jiménez Kasintseva || Kwarterpinals || Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey || 5–7, 6–4, 6–10 |- | W25 Platja d’Aro || W25 || Luwad || Oksana Selekhmeteva || Final || Justina Mikulskytė / Oana Simion || 3–6, 5–7 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Madison Brengle || 2–6, 1–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Anna Bondár || 0–6, 0–6 |- | Manacor 1 || W25 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Alice Rame || 2–6, 4–6 |- | Manacor 3 || W25 || Matigas || Unang Yugto || Giulia Gatto-Monticone || 2–6, 1–6 |- | Grenoble || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Chloé Paquet || 6–4, 5–7, 3–6 |- | Macon || W25 || Matigas || Unang Yugto || Anna Ukolova || 6–1, 2–6, 6–7(3) |- | Joue-les-Tours || W25 || Matigas || Pangalawang Yugto || Oksana Selekhmeteva || 3–6, 3–6 |- | Chiang Rai 1 || W25 || Matigas || Final || Luksika Kumkhum || 6–4, 6–2 |- | Chiang Rai 2 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Erika Sema || 3–6, 6–2, 3–6 |- | Madrid 1 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Anna-Lena Robbe || 6–7(3), 3–6 |- | Madrid 2 || W60 || Matigas || Final || Marina Bassols Ribera || 4–6, 5–7 |- | Palma del Río || W25 || Luwad || Pangalawang Yugto || Jessika Ponchet || 2–6, 1–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Pangalawang Yugto || Alexandra Bozovic || 6–1, 4–6, 5–7 |- | Vitoria-Gasteiz || W60 || Matigas || Semipaynal || Jessika Ponchet || 4–6, 4–6 |- | El Espinar || W25 || Matigas || Semipaynal || Eva Guerrero Alvarez || 2–6, 6–3, 2–6 |- | Grodzisk Mazowiecki || W100 || Matigas || Unang Yugto || Katharina Hobgarski || 4–6, 3–6 |- | Templeton || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Katarzyna Kawa || 6–2, 4–6, 0–6 |- | Rancho Santa Fe || W80 || Matigas || Kwarterpinals || Marcela Zacarías || 2–6, 5–7 |- | Hamburg || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Ysaline Bonaventure || 4–6, 0–6 |- | Poitiers || W80 || Matigas || Semipaynal || Ysaline Bonaventure || 1–6, 6–3, 3–6 |- | Shrewsbury || W100 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Maia Lumsden || 1–6, 5–7 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Manacor || W25 || Matigas || Elsa Jacquemot || Kwarterpinals || Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi || 6–2, 4–6, 3–10 |- | Macon || W25 || Matigas || Jéssica Bouzas Maneiro || Kwarterpinals || Audrey Albie / Aubane Droguet || 4–6, 2–6 |- | Chiang Rai 1 || W25 || Matigas || Indy De Vroome || Unang Yugto || Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted || 6–4, 5–7, 6–10 |- | Chiang Rai 2 || W25 || Matigas || Kyōka Okamura || Kwarterpinals || Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova || 6–4, 7–6(4), 2–6 |- | Madrid 1 || W25 || Matigas || Jéssica Bouzas Maneiro || Kwarterpinals || Olga Helmi / Adithya Karunaratne || 0–6, 4–6 |- | Madrid 2 || W60 || Matigas || Liang En-shuo || Kwarterpinals || Tímea Babos / Valeria Savinykh || 2–6, 4–6 |- | Palma del Río || W25 || Luwad || Marina Bassols Ribera || Semipaynal || Valeria Savinykh / Fanny Stollár || 2–6, 0–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Lizette Cabrera || Kwarterpinals || Justina Mikulskyte / Hong Yi Cody Wong || 5–7, 4–6 |- | Templeton || W60 || Matigas || Annaëlle Robbe || Pangalawang Yugto || Madison Brengle || 6–3, 6–7, 6–10 |- | Poitiers || W80 || Matigas || Petra Marcinko || Kwarterpinals || Miriam Skoch / Markéta Vondroušová || 5–7, 2–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Misaki Doi || 6–4, 1–6, 3–6 |- | Thailand Open (Hua Hin) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tatjana Maria (6) || 2–6, 2–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Irina-Camelia Begu || 2–6, 5–7 |- | Mutua Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Tatjana Maria || 1–6, 1–6 |- | Japan Open (Osaka) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Himari Sakatsume (Q) || 0–6, 3–6 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tatjana Maria (3) || 3–6, 0–6 |- | Jasmin Open (Monastir) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Elise Mertens (2) || 5–7, 0–6 |- | Canberra || W60 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Oksana Selekhmeteva (7) || 6–3, 4–6, 4–6 |- | Trnava || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Sonay Kartal || 2–6, 2–6 |- | Chiasso || W60 || Luwad || Unang Yugto || Alexandra Cadantu-Ignatik || 0–6, 2–6 |- | Bellinzona || W60 || Luwad || Unang Yugto || Ioana Ghioroaie || 5–7, 1–6 |- | Monastir || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Jia-Jing Wang (Q) || 6–0, 4–6, 3–6 |- | Yecla || W15 || Matigas || Final || Valentina Ryser || 6–3, 7–5 |- | Madrid || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Makenna Jones (5) || 6–2, 4–6, 4–6 |- | Zaragoza || W25 || Matigas || Unang Yugto || Destanee Aiava || 1–6, 2–6 |- | Palma del Río || W40 || Matigas || Kwarterpinals || Valeria Savinykh (3) || 4–6, 2–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Unang Yugto || Sohyun Park || 4–6, 3–6 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Semipaynal || Jessika Ponchet (3) || 6–2, 4–6, 2–6 |- | Barcelona || W60 || Matigas || Kwarterpinals || Georgina García Pérez || 4–6, 3–6 |- | Roehampton || W25 || Matigas || Final || Arina Rodionova (2) || 6–2, 6–3 |- | Aldershot || W25 || Matigas || Final || Destanee Aiava (6) || 6–3, 4–6, 1–6 |- | Tokyo || W100 || Matigas || Pangalawang Yugto || Kimberly Birrell (5) || 6–4, 6–7, 2–6 |- | Glasgow || W60 || Matigas || Unang Yugto || Suzan Lamens || 6–2, 4–6, 1–6 |- | Nantes || W60 || Matigas || Semipaynal || Gabriela Knutson || 6–2, 3–6, 1–6 |- | Petange || W40 || Matigas || Final || Océane Dodin (3) || 1–6, 5–7 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Trnava 2 || W60 || Matigas || Semipaynal || Alicia Barnett / Olivia Nicholls || 4–6, 1–6 |- | Chiasso || W60 || Luwad || Unang Yugto || Beatrice Gumulya / Anna Sisková || 3–6, 6–4, 11–13 |- | Zaragoza || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Alana Parnaby / Victoria Rodríguez || 6–4, 3–6, 6–10 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča || 5–7, 6–1, 9–11 |- | Barcelona || W60 || Matigas || Unang Yugto || Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča || 6–4, 3–6, 3–10 |- | Roehampton 2 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Talia Gibson / Petra Hule || 1–6, 5–7 |- | Aldershot || W25 || Matigas || Semipaynal || Erina Hayashi / Saki Imamura || 4–6, 4–6 |- | Tokyo 2 || W100 || Matigas || Semipaynal || Alicia Barnett / Olivia Nicholls || 0–6, 7–5, 6–10 |- | Jasmin Open (Monastir) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs || 3–6, 4–6 |- | Glasgow 2 || W60 || Matigas || Kwarterpinals || Freya Christie / Olivia Gadecki || — |- | Nantes || W60 || Matigas || Unang Yugto || Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold || 6–1, 3–6, 6–10 |- | Petange || W40 || Matigas || Semipaynal || Danielle Collins / Isabelle Haverlag || 2–6, 4–7 |} ==== 2024 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Rebecca Peterson (18) || 2–6, 5–7 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Julia Riera (2) || 6–4, 6–7, 4–6 |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Lulu Sun (23) || 6–7, 5–7 |- | US Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Elena-Gabriela Ruse (20) || 6–3, 1–6, 4–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Emiliana Arango || 6–2, 5–7, 1–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Sorana Cîrstea (27) || 3–6, 7–6, 4–6 |- | Wuhan Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Kateřina Siniaková || 3–6, 1–6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Unang Yugto || Magda Linette || 6–7, 1–6 |- | Guadalajara Open || WTA 500 || Matigas || Unang Yugto || Marie Bouzková (6) || 2–6, 2–6 |- | Ningbo Open || WTA 500 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Priscilla Hon || 4–6, 3–6 |- | Jiangxi Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Marie Bouzková (1) || 5–7, 6–7 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Bernarda Pera || 0–6, 3–6 |- | Nottingham Open || WTA 250 || Damo || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Ena Shibahara || 7–6, 0–6, 2–6 |- | Canberra International || WTA 125 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Céline Naef (5) || 4–6, 5–7 |- | Guadalajara 125 Open || WTA 125 || Matigas || Pangalawang Yugto || Tatjana Maria (4) || 5–7, 2–6 |- | Polish Open (Warsaw) || WTA 125 || Matigas || Unang Yugto || Isabella Shinikova || 2–6, 4–6 |- | Veneto Open (Gaiba) || WTA 125 || Damo || Kwarterpinals || Sara Errani (4) || 0–6, 6–7 |- | Makarska Open || WTA 125 || Luwad || Unang Yugto || Maria Timofeeva (Q) || 6–1, 3–6, 2–6 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Final (Winner) || Victoria Jiménez Kasintseva (7) || 6–4, 6–4 |- | Dubai || W100 || Matigas || Semipaynal || Polina Kudermetova (1) || 6–4, 2–6, 2–6 |- | Takasaki || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Mananchaya Sawangkaew (3) || 6–4, 1–6, 2–6 |- | Cary || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Renata Zarazúa (2) || 6–3, 4–6, 3–6 |- | Landisville || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Olivia Gadecki || 1–6, 6–0, 3–6 |- | Porto || W75 || Matigas || Kwarterpinals || Anna Bondar (2) || 4–6, 7–6, 1–6 |- | Trnava 1 || W75 || Matigas || Kwarterpinals || Anastasia Gureva || 2–6, 6–3, 6–7 |- | Trnava 2 || W75 || Matigas || Unang Yugto || Tereza Martincová (7) || 6–3, 4–6, 6–7 |- | Croissy-Beaubourg || W75 || Matigas || Pangalawang Yugto || Mona Barthel || 6–4, 4–6, 1–6 |- | Zagreb || W75 || Luwad || Unang Yugto || Tena Lukas || 5–7, 6–3, 4–6 |- | Bellinzona || W60 || Luwad || Unang Yugto || Selena Janicijevic || 3–6, 1–6 |- | Indore || W50 || Matigas || Semipaynal || Polina Kudermetova (2) || 4–6, 7–6, 2–6 |- | Pune || W50 || Matigas || Kwarterpinals || Darja Semenistaja (1) || 6–7, 0–6 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Paligsahan !Level !Korte !Katungali !Yugto !Kalaban !Iskor |- |Canberra International |WTA 125 |Matigas |Laura Pigossi |Semipaynal |Kaylah McP/ Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Pune |W50 |Matigas |Daniela Semenistaja |Final |Naiktha Bains / Fanny Stollar |7–6(8), 6–3 |- |Porto 3 |W75 |Matigas |Alicia Barnett |Kwarterpinals |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |Trnava |W75 |Matigas |Zeynep Sönmez |Semipaynal |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas |Estelle Cascino |Final |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |Oeiras Ladies Open |WTA 125 |Luwad |Taylah Preston |Unang Yugto |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas |Estelle Cascino |Final |Lia Karatancheva / Diana Marcinkevica |6–3, 2–6, 10–4 |- |Polish Open |WTA 125 |Matigas |Daniela Semenistaja |Kwarterpinals |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |WTA 125 |Matigas |Kimberly Birrell |Kwarterpinals |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |WTA 500 |Matigas |En Shuo Liang |Kwarterpinals |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |- |Dubai |W100 |Matigas |Valentini Grammatikopoulou |Kwarterpinals |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} ==== 2025 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Jana Fett (133) || 5–7, 2–6 |- | Singapore Open || WTA 250 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Simona Waltert (179) || 3–6, 2–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Semipaynal || Jessica Pegula (4) || 6–7, 7–5, 3–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Pangalawang Yugto || Iga Świątek (2) || 6–4, 4–6, 2–6 |- | Italian Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Marta Kostyuk (27) || 0–6, 1–6 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Unang Yugto || Emiliana Arango (85) || 0–6, 6–2, 3–6 |- | Nottingham Open || WTA 250 || Damo || Unang Yugto || Magda Linette (31) || 4–6, 3–6 |- | Eastbourne Open || WTA 250 || Damo || Finals (Pangalawang Puwesto) || Maya Joint || 4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Unang Yugto || Barbora Krejčíková (16) || 6–3, 2–6, 1–6 |- | National Bank Open (Montreal) || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Markéta Vondroušová (63) || 6–3, 1–6, 2–6 |- | US Open || Grand Slam || Matigas || Pangalawang Yugto || Cristina Bucșa (95) || 4–6, 3–6 |- | São Paulo Open || WTA 250 || Matigas || Kwarterpinals || Janice Tjen (130) || 4–6, 1–6 |- | China Open (Wuhan) || WTA 1000 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Moyuka Uchijima (91) || 4–6, 6–3, 2–6 |- | Japan Women's Open (Osaka) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tereza Valentová (78) || 1–6, 2–6 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Claire Liu (305) || 6–2, 4–6, 4–6 |- | Hong Kong Tennis Open || WTA 250 || Matigas || Pangalawang Yugto || Victoria Mboko (21) || 6–3, 3–6, 4–6 |- | Canberra International || WTA 125 || Matigas || Semipaynal || Shuai Wei (134) || 5–7, 2–6 |- | Mumbai Open || WTA 125 || Matigas || Pangalawang Yugto || Mai Hontama (166) || 6–7, 2–6 |- | Oeiras Ladies Open || WTA 125 || Luwad || Pangalawang Yugto || Panna Udvardy (137) || 6–7, 4–6 |- | Birmingham Open || WTA 125 || Damo || Unang Yugto || Linda Fruhvirtová (152) || 5–7, 7–6, 1–6 |- | Ilkley Open || WTA 125 || Damo || Kwarterpinals || Rebecca Marino (107) || 6–1, 0–6, 6–7 |- | Guadalajara 125 Open || WTA 125 || Matigas || Kampeon || Panna Udvardy (134) || 1–6, 7–5, 6–3 |- | Jingshan Tennis Open || WTA 125 || Matigas || Semipaynal || Lulu Sun (146) || 6–3, 4–6, 2–6 |- | Suzhou Open || WTA 125 || Matigas || Kwarterpinals || Viktorija Golubic (70) || 6–2, 2–6, 6–7 |} '''Withdrawals''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Reason |- | Cincinnati Open || WTA 1000 || Matigas || Pinsala sa balikat |- | Monterrey Open || WTA 500 || Matigas || Pinsala sa balikat |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Nadiia Kichenok || Semipaynal || Katarzyna Piter / Janice Tjen || 7–6(4), 3–6, 5–10 |- | Italian Open || WTA 1000 || Luwad || Coco Gauff || Kwarterpinals || Jasmine Paolini / Sara Errani || 5–7, 6–3, 7–10 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Renata Zarazúa || Pangalawang Yugto || Olga Danilović / Anastasia Potapova || 1–6, 3–6 |- | Hong Kong Open || WTA 250 || Matigas || Chan Hao‑ching || Unang Yugto || Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich || 6–3, 1–6, 7–10 |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Eva Lys || Unang Yugto || Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason || 4–6, 2–6 |- | Birmingham Open || WTA 250 || Damo || Rebeka Masarova || Unang Yugto || Storm Hunter / Ellen Perez || 4–6, 4–6 |- | Mumbai Open || WTA 125 || Matigas || Tsao Chia‑yi || Unang Yugto || Amina Anshba / Elena Pridankina || 4–6, 4–6 |- | Oeiras Ladies Open || WTA 125 || Luwad || Katie Volynets || Unang Yugto || Carmen Corley / Olivia Gadecki || 3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Auckland Open || WTA 250 || Matigas || Semipaynal || Wang Xinyu || 7–5, 5–7, 6–4 |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Unang Yugto || Alycia Parks || 6–0, 3–6, 2–6 |- | Philippines Womens Open || WTA 125 || Matigas || Kwarterpinals|| Camila Osorio || 4-6, 4-6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Kwarterpinals || Ekaterina Alexandrova|| 3-6, 3-6 |- | Qatar Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto|| Tereza Valentová|| 6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |WTA 1000 |Matigas |Kwarterpinals |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |WTA 1000 |Matigas |Ikaapat na Yugto |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |WTA 1000 |Matigas |Ikaapat na Yugto |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |WTA 500 |Luwad |Pangalawang Yugto |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |WTA 500 |Luwad | Unang Yugto | Leylah Fernandez | 1-6, 4-6 |- |Madrid Open |WTA 1000 |Luwad |Pangalawang Yugto |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Catalonia Open |WTA 125 |Luwad | | | |- |Italian Open |WTA 1000 |Luwad | | | |- |Parma Open |WTA 125 |Luwad | | | |- |French Open |Grand Slam |Luwad | | | |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Auckland Open || WTA 250 || Matigas || Iva Jovic || Semipaynal || Xu Yifan / Yang Zhaoxuan || 5–7, 3–6 |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Ingrid Martins || Unang Yugto || Shuko Aoyama / Magda Linette || 6–7(3), 6–2, 3–6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Janice Tjen|| Semipaynal|| Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls|| 4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |WTA 1000 |Matigas |Iva Jovic |Unang Yugto |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |WTA 1000 |Luwad |Zeynep Sönmez | | | |- |} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na kawing== [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Alexandra Eala Official WTA Page] [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Alexandra Eala Official ITF Women's World Tennis Page] [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alexandra Eala's Tennis Abstract page] [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alexandra Eala on Fandom] {{BD|2005||Eala, Alexandra}} [[:simple:Alexandra_Eala|Alexandra Eala on Simple Wikipedia (English)]] [[:en:Alexandra_Eala|Alexandra Eala on English Wikipedia (English)]] [[bcl:Alexandra Eala]] m7h5ctotxrfm90i9kcz7tydeuwqusjy 2204880 2204879 2026-04-25T07:36:49Z Tabilay 153890 2204880 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=April 2025}} {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image =File:Alex Eala (2024 US Open) 02 (cropped).jpg |caption =Alex Eala sa 2024 US Open |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |birth_date = {{birth date and age|2005|05|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], [[Pilipinas]] |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = March 4, 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-hawak na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br><br>Lluc Bauza (Fitness Coach) |careerprizemoney = US 1,882,099 |singlesrecord = {{tennis record|won=209|lost=127}} |singlestitles = 0 |highestsinglesranking = 29 (March 16, 2026) |currentsinglesranking = No. 44 (April 20, 2026) |AustralianOpenresult = 1R ([[:en:2026 Australian Open – Women's singles qualifying|2026]]) |FrenchOpenresult = 1R ([[:en:2025 French Open – Women's singles|2025]]) |Wimbledonresult = 1R ([[:en:2025 Wimbledon Championships – Women's singles|2025]]) |USOpenresult = 2R ([[:en:2025 US Open – Women's singles|2025]]) |doublesrecord = {{tennis record|won=47|lost=44}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = No. 99 (February 9, 2026) |currentdoublesranking = No. 101 (April 20, 2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R ([[:en:2025 French Open – Women's doubles|2025]]) |WimbledonDoublesresult = 1R ([[:en:2025 Wimbledon Championships – Women's doubles|2025]]) |updated = April 20, 2026 |medaltemplates-expand =no |medaltemplates = {{MedalSport | Women's [[:en:tennis|Tennis]]}} {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{MedalCompetition | [[:en:Asian Games|Asian Games]]}} {{MedalBronze | [[:en:Tennis at the 2022 Asian Games|2022 Hangzhou]] | [[:en:Tennis at the 2022 Asian Games – Women's singles|Singles]] }} {{MedalBronze|2022 Hangzhou|[[:en:Tennis at the 2022 Asian Games – Mixed doubles|Mixed doubles]]}} {{MedalCompetition | [[:en:Southeast Asian Games|Southeast Asian Games]]}} {{MedalGold | [[:en:2025 Southeast Asian Games|2025 Thailand]] | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Singles]] }} {{MedalBronze | [[:en:2021 Southeast Asian Games|2021 Vietnam]] | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Singles]] }} {{MedalBronze | 2021 Vietnam | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Mixed doubles]] }} {{MedalBronze | 2021 Vietnam | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Team]] }} {{MedalBronze | [[:en:2025 SEA Games|2025 Thailand]] | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Team]] }} {{MedalBronze | 2025 Thailand | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Mixed doubles]] }} |AustralianOpenDoublesresult=1R ([[:en:2026 Australian Open – Women's doubles|2026]])}} Si '''Alexandra Eala''' (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Quezon City]]) ay Pilipinong manlalaro ng [[tenis]]. Siya ang pinakamataas na ranggong Pilipino, umabot sa pandaigdigang bilang na 29 noong Marso 16, 2026.<ref name=":11">{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=March 16, 2026 |title=Alex Eala rises to career-high World No. 29 |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/16/eala-rises-to-career-high-world-no-29-in-latest-wta-rankings-1032}}</ref> Nagwagi siya ng junior Grand Slam titles: doubles sa 2020 Australian Open at 2021French Open, at singles sa 2022 US Open.<ref name=":1">{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=September 10, 2022 |title=Eala captures US Open girls' singles crown |url=https://www.rappler.com/sports/final-results-alex-eala-lucie-havlickova-us-open-september-10-2022/}}</ref> Mayroon siyang 5 ITF singles at 3 ITF doubles titles, at noong 2025 umabot sa Semifinal ng Miami Open, final ng Eastbourne Open, at nagwagi sa WTA 125 Guadalajara Open.<ref name=":62">{{Cite web |title=ITF: Alexanda Eala Singles Titles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/d/titles/ |access-date=2025-12-03 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":72">{{Cite web |title=ITF: Alexanda Eala Doubles Titles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/titles/ |access-date=December 3, 2025 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":63">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala Singles Matches |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches#main-content |access-date=2026-03-26 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> Simula noong 2023, lumahok si Eala sa mga Grand Slam tournaments bilang propesyonal, kung saan nakapasok siya sa main draw mula 2025 French Open hanggang 2026 Australian Open at umabot sa ikalawang round ng 2025 US Open sa singles.<ref name=":63" /> Sa doubles naman, nakapaglaro siya noong 2025 at 2026, na ang pinakamataas na resulta ay ang ikalawang round ng 2025 French Open.<ref name=":6" /> Si Eala ay nagwagi ng mga pilak na medalya sa 2021 SEA Games at 2022Asian Games, at pinangunahan ang koponan sa promosyon sa Group I noong 2024. Noong 2025 SEA Games, nakamit niya ang gintong medalya sa women’s singles at dalawang tansong medalya sa mixed doubles at team events.<ref name=":7" /><ref name=":8" /><ref name=":12" /><ref name=":13" /> == Maagang Buhay == Si '''Alexandra Maniego Eala''' ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang business executive,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 March 2026}}</ref> at [[:en:Rizza_Maniego-Eala|Rosemarie Maniego-Eala]], dating [[Globe Telecom]] CFO hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[:en:1985_SEA_Games|1985 SEA Games]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina [[:en:Noli_Eala|Noli Eala]], dating chairperson ng [[:en:Philippine_Sports_Commission|Philippine Sports Commission]] at commissioner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=August 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=March 28, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=August 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=November 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]}}</ref> at ang fashion designer na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=April 23, 2026}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tennis para sa [[:en:Penn_State_Nittany_Lions|Penn State Nittany Lions]] mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=May 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=March 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal}}</ref> Nagsimula si Eala sa tennis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=[[Gulf News]] |date=August 28, 2025}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang coach.<ref>{{Cite web |date=November 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=August 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at [[:en:Colegio_San_Agustin_–_Makati|Colegio San Agustin]] sa [[Makati]], bago lumipat sa [[:en:Rafa_Nadal_Academy|Rafa Nadal Academy]] sa [[:en:Manacor|Manacor]], Espanya, kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=October 22, 2022}}</ref><ref>{{Cite web |date=December 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]}}</ref> == Personal na buhay == Ang paboritong pagkain ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=February 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala’s Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=February 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref> Mas gusto niyang inumin ang [[matcha|tsa na matcha]] kaysa sa [[kape]].<ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |access-date=31 March 2026}}</ref> Bihasa siya sa pakikipag-usap gamit ang iba’t ibang wika: [[Wikang Kastila|kastila]], [[Wikang Ingles|ingles]], at [[tagalog]].<ref>{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |website=The Athletic |publisher=The New York Times |access-date=25 March 2026}}</ref> Ang paborito niyang [[:en:Grand_Slam|pangunahing paligsahan sa larong tenis]] ay ang [[:en:Wimbledon_Championships|Paligsahan ng Wimbledon]], at tinuturing niya itong pinakamagandang lugar sa tenis.<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=July 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=July 3, 2025 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=December 24, 2025 |title=Vogue Rapid-Fire interview with Alex Eala |url=https://www.instagram.com/reels/DSoxP5lk1bS/ |access-date=December 24, 2025 |website=Instagram |language=en}}</ref> Idolo niya ang [[:en:champion|kampon]] sa tenis na si [[:en:Maria_Sharapova|Maria Sharapova]], at nakapagsanay diya kasama si [[:en:Rafael_Nadal|Rafael Nadal]].<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=July 19, 2025 |title=Sharapova’s influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=February 23, 2026 |website=[[Manila Standard]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=November 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=February 23, 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=August 27, 2025 |title=Before the big crowds, Alex Eala always had bro Miko by her side |url=https://www.spin.ph/tennis/get-to-know-alex-eala-older-brother-and-avid-supporter-miko-a6035-20250827 |access-date=February 23, 2026 |website=Spin.ph |language=en}}</ref> Ang pag-angat ni Eala sa WTA Tour matapos ang [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|2025 Miami Open]] ay nagbigay sa kanya ng malaking impluwensiya sa Pilipinas, inihahambing sa pag-usbong ni [[Manny Pacquiao]].<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 March 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times}}</ref> Ayon kay [[:en:Dyan_Castillejo|Dyan Castillejo]], tinatrato na siya ng kanyang mga tagahanga na "parang kampeon ng isang Grand Slam" .<ref name="mo"/> Ang kanyang tagumpay ay muling nagpasigla ng interes sa tennis sa Pilipinas at sa [[Overseas Filipinos|mga Pilipinong nakatira sa ibang bansa]], kahit may hamon sa oras sa panonood.<ref name="mo"/><ref>{{cite web |title=Nearly a Century on Court: Filipino Trailblazers Who Took on Tennis’ Biggest Stage |url=https://asianjournal.com/entertainment/sports/a-century-on-court-filipino-trailblazers-who-took-on-tennis-biggest-stage/#:~:text=Dyan%20Castillejo%20%E2%80%93%20Former%20Fed%20Cup,and%20contemporary%20of%20Felicisimo%20Ampon. |website=Asian Journal |publisher=Asian Journal News |access-date=27 March 2026}}</ref><ref>{{Cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=April 19, 2025 |title=The rich history of Philippine tennis, decades before Alex Eala |url=https://www.rappler.com/sports/rich-history-philippine-tennis-decades-before-alex-eala/ |access-date=March 28, 2026 |website=Rappler |language=en}}</ref> == Karera == === Juniors === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ Singles ! Tournament !! 2019 !! 2020 !! 2021 !! 2022 |- | Australian Open || R2 || R3 || A || A |- | French Open || A || SF || A || A |- | Wimbledon || A || A || R2 || A |- | US Open || A || A || A || W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ Doubles ! Tournament !! 2019 !! 2020 !! 2021 !! 2022 |- | Australian Open || A || W || A || A |- | French Open || A || A || W || A |- | Wimbledon || A || A || R2 || A |- | US Open || A || A || SF || – |} Sa edad na 12, nagwagi si Eala sa 2018 [[:en:Les_Petit_As|Les Petits As]] sa Pransya,<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/cookies/?returnurl=%2Fnews%2F117748%2FLilov-Eala-win-at-Les-Petits-As |access-date=November 14, 2024 |website=Tennis Europe}}</ref> at nakuha ang kanyang unang under‑18 singles at doubles titles sa ITF Trofeo David Ferrer sa Alicante, Spain.<ref>{{Cite web |last=Payo |first=Jasmine |date=April 25, 2025 |title=Building blocks to success: Rundown of Alex Eala’s best tennis campaigns |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-best-tennis-campaigns/ |access-date=November 14, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Noong 2019, napanalunan ni Eala ang [[:en:Orange_Bowl_(tennis)|Orange Bowl]] girls’ doubles title kasama si [[:en:Evialina_Laskevich|Laskevich]].<ref>{{Cite news |last=Reyes |first=Kate |date=December 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |language=en |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217 |access-date=January 12, 2026}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa [[:en:2020_Australian_Open_–_Girls'_doubles|Australian Open]] girls’ doubles kasama si [[:en:Priska_Madelyn_Nugroho|Nugroho]].<ref>{{Cite web |date=2020-01-31 |title=Eala, Nugroho capture Australian Open girls' doubles title |url=https://www.espn.com/story/_/id/28604688/eala-nugroho-capture-australian-open-girls-doubles-title |access-date=2025-10-08 |website=ESPN.com |language=en}}</ref> Sa 2021 [[:en:2021_French_Open_–_Girls'_doubles|French Open]], nakuha niya ang ikalawang junior Grand Slam doubles title kasama si [[:en:Oksana_Selekhmeteva|Selekhmeteva]].<ref>{{Cite news |last=Go |first=Beatrice |date=April 5, 2023 |title=Alex Eala clinches juniors world No. 2 after French Open romp |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-ranking-itf-world-juniors-2020/ |access-date=November 16, 2025}}</ref> Noong Hulyo 2021, nagwagi siya ng isahan at dalawahan (kasama si Madison Sieg) sa [[:en:Trofeo_Bonfiglio|Trofeo Bonfiglio]] sa Milan.<ref>{{Cite news |last=Mina |first=Rosy |date=July 17, 2021 |title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors |work=ABS CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior Grand Slam singles title sa [[:en:2022_US_Open_–_Girls'_singles|US Open]].<ref>{{Cite web |last=Levinsohn |first=Dan |date=September 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title at the 2022 US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html |access-date=November 14, 2025 |website=US Open}}</ref> === Prupesyonal na karera === ==== 2020 ==== '''Isahan''' Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]] sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto sa W25 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Las Palmas]], W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Castellón]], at W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|Monastir]]. Natapos naman siya sa unang yugto sa W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Las Palmas]] at W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|Melilla]]. ==== 2021 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2021_WTA_Tour|WTA Tour]], unang sumabak si Eala sa [[:en:2021_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami Open]] ngunit hindi siya nakalusot sa qualifying. Gayunpaman, sa [[:en:2021_Winners_Open_–_Singles|Cluj-Napoca 250]], nakapasok siya sa pangunahing draw at umabot hanggang sa pangalawang yugto bago natalo kay [[:en:Mayar_Sherif|Sherif]].<ref name=":5">{{Cite web |title=Tennis Abstract: Alexandra Eala |url=https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 |access-date=December 3, 2025 |website=www.tennisabstract.com}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=ITF: Alex Eala Singles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/activity/ |access-date=December 3, 2025 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala |access-date=February 2, 2026 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> '''Dalawahan''' Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang paligsahan ng [[:en:2021_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]] sa dalawahan. Sa W25 Madrid, kasama si [[:en:Victoria_Jiménez_Kasintseva|Kasintseva]], nakarating sila sa quarterfinals. Samantala, sa W25 Platja d’Aro, nakipag‑pares siya kay [[:en:Oksana_Selekhmeteva|Selekhmeteva]] at umabot sila hanggang sa finals.<ref name=":6">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala Doubles Matches |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches?type=D#main-content |access-date=2026-03-26 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> ==== 2022 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2022_WTA_Tour|WTA Tour]], tampok ang kaniyang pagsabak sa [[:en:2022_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]] at [[:en:2022_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]], subalit natalo siya sa unang yugto at sa qualifying na yugto.<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2022_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa semifinals ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Nakapasok siya sa quarterfinals ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> '''Dalawahan''' Sa WTA Tour, nakapaglaro siya sa [[:en:2022_Miami_Open_–_Women's_doubles|Miami 1000]] at sa qualifying ng [[:en:2022_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_doubles|Madrid 1000]].<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times}}</ref> Sa ITF circuit, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang semifinals sa W25 Palma del Río kasama si [[:en:Marina_Bassols_Ribera|Ribera]]. Nakarating din siya sa quarterfinals ng pitong torneo at dalawang torneo na nabigo sa maagang yugto.<ref name=":6" /> ==== 2023 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2023_WTA_Tour|WTA Tour]], lumahok siya sa qualifying ugtong [[:en:2023_Australian_Open_–_Women's_singles_qualifying|Australian Open]] ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng [[:en:2023_Thailand_Open_–_Singles|Thailand 250]], [[:en:2023_Japan_Women's_Open_–_Singles|Osaka 250]], [[:en:2023_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]], at [[:en:2023_Jasmin_Open_–_Singles|Monastir 250]]. Lumaban din siya bilang wildcard sa [[:en:2023_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]] at [[:en:2023_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(April–June)|W15 Yecla]] at kasunod sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|W25 Roehampton]].<ref>{{Cite news |last=Mina |first=Rosy |date=June 4, 2023 |title=Alex Eala claims third ITF crown at W25 Yecla in Spain |url=https://www.abs-cbn.com/sports/06/04/23/tennis-alex-eala-claims-third-itf-crown-at-w25-yecla |access-date=November 7, 2025 |work=ABS CBN News}}</ref><ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=August 13, 2023 |title=Alex Eala wins fourth ITF title, rules W25 Roehampton |url=https://sports.inquirer.net/523461/alex-eala-wins-fourth-itf-title-rules-w25-roehampton |access-date=November 7, 2025 |website=Inquirer.net |language=en-US}}</ref> Nakarating siya sa finals ng [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|W25 Aldershot]] at [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|W40 Petange]]; sa semifinals ng [[:en:2023_Open_Araba_en_Femenino_–_Singles|W100 Vitoria-Gasteiz]] at [[:en:2023_Engie_Open_Nantes_Atlantique_–_Singles|W60 Nantes]]; at sa quarterfinals ng [[:en:2023_Women's_TEC_Cup_–_Singles|W60 Barcelona]] at [[:en:2023_Ando_Securities_Open_–_Singles|W100 Tokyo]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Nagtapos siya sa ika-191 na puwesto sa pagtatapos ng taon.<ref>{{Cite news |last=Satumbaga-Villar |first=Kristel |date=September 20, 2023 |title=Eala improves to career-high No. 191 in WTA rankings |url=https://mb.com.ph/2023/9/20/eala-improves-to-career-high-no-191-in-wta-rankings |access-date=November 7, 2025 |website=Manila Bulletin}}</ref> '''Dalawahan''' Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan. Umabot siya sa apat na semifinals (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange), nakapasok sa apat na quarterfinals (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow), at ilang beses na nakarating sa nangyugto kabilang ang [[:en:2023_Jasmin_Open_–_Doubles|Monastir 250]]. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na korte maliban sa W60 Chiasso, isang palaro na ginanap sa luwad .<ref name=":6" /> ==== 2024 ==== '''Isahan''' Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa qualifiers ng apat na Grand Slam ([[:en:2024_Australian_Open_–_Women's_singles_qualifying|Australian Open]], [[:en:2024_French_Open_–_Women's_singles_qualifying|French Open]], [[:en:2024_Wimbledon_Championships_–_Women's_singles_qualifying|Wimbledon]], [[:en:2024_US_Open_–_Women's_singles_qualifying|US Open]]). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang quarterfinal sa [[:en:2024_Veneto_Open_–_Singles|Veneto 125]] laban kay [[:en:Sara_Errani|Errani]].<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2024_WTA_Tour|WTA Tour]], umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2024_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]], ngunit natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]] at [[:en:2024_Wuhan_Open_–_Singles|Wuhan 1000]]. abigo siya sa unang yugto ng [[:en:2024_Guadalajara_Open_Akron_–_Singles|Guadalajara 500]], [[:en:2024_Abu_Dhabi_Open_–_Singles|Abu Dhabi 500]], at sa qualifiers ng [[:en:2024_Ningbo_Open_–_Singles|Ningbo 500]]. Hindi siya nakalusot sa qualifiers ng [[:en:2024_Nottingham_Open_–_Women's_singles|Nottingham 250]], at natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]] at [[:en:2024_Jiangxi_Open_–_Singles|Jiangxi 250]]. bukod sa semifinals sa [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Canberra 125]], umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Oeiras 125]] at [[:en:2024_Guadalajara_125_Open_–_Singles|Guadalajara 125]], ngunit natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Makarska_International_Championships_–_Singles|Makarska 125]] at [[:en:2024_Polish_Open_–_Singles|Warsaw 125]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 [[:en:2024_Open_Araba_en_Femenino_–_Singles|Vitoria-Gasteiz]], tinalo si [[:en:Victoria_Jiménez_Kasintseva|Kasintseva]] sa final. Umabot din siya sa semifinals ng W100 [https://en.wikipedia.org/wiki/2024_Al_Habtoor_Tennis_Challenge_%E2%80%93_Singles Dubai] at W50 [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|Indore]], at sa quarterfinals ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> '''Dalawahan''' Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan. Sa WTA, ang pinakamalalim niyang resulta ay ang semifinals sa [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_doubles|Canberra 125]] kasama si [[:en:Laura_Pigossi|Pigossi]]. Nagkaroon din siya ng limang quarterfinal finishes: sa [[:en:2024_Ningbo_Open|Ningbo 500]] kasama si [[:en:Liang_En-shuo|Liang]], sa [[:en:2024_Polish_Open_–_Doubles|Warsaw 125]] kasama si [[:en:Darja_Semeņistaja|Semenistaja]], sa [[:en:2024_Guadalajara_125_Open_–_Doubles|Guadalajara 125]] kasama si [[:en:Kimberly_Birrell|Birrell]], sa [[:en:2024_Al_Habtoor_Tennis_Challenge_–_Doubles|W100 Dubai]] kasama si [[:en:Valentini_Grammatikopoulou|Grammatikopoulou]], at sa [[:en:2024_Porto_Women's_Indoor_ITF_3_–_Doubles|W75 Porto 3]] kasama si [[:en:Alicia_Barnett|Barnett]]. Bukod dito, nagtalo siya sa unang yugto sa [[:en:2024_Oeiras_Ladies_Open_–_Doubles|Oeiras 125]] (kasama si [[:en:Taylah_Preston|Preston]]).<ref name=":72" /><ref name=":0" /> Sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|W50 Pune]] kasama si [[:en:Darja_Semeņistaja|Semenistaja]], sinundan ng magkasunod na panalo kasama si [[:en:Estelle_Cascino|Cascino]] sa [[:en:2024_Open_de_Seine-et-Marne_–_Doubles|W75 Croissy-Beaubourg]] at [[:en:2024_Open_Araba_en_Femenino_–_Doubles|W100 Vitoria-Gasteiz]]—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa semifinals ng [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|W75 Trnava]] kasama si [[:en:Zeynep_Sönmez|Sönmez]].<ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 27, 2024 |title=Alex Eala cops W50 Pune doubles title with Latvian partner |language=en |website=INQUIRER.net |url=https://sports.inquirer.net/549446/alex-eala-cops-w50-pune-doubles-title-with-latvian-partner |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=March 31, 2024 |title=Eala, partner rule W75 Croissy-Beaubourg doubles tilt |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2024/03/31/2344255/eala-partner-rule-w75-croissy-beaubourg-doubles-tilt |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=July 21, 2024 |title=Alex Eala wins singles and doubles titles at W100 Vitoria-Gasteiz |language=en |website=INQUIRER.net |url=https://sports.inquirer.net/575666/alex-eala-also-wins-singles-title-at-w100-vitoria-gasteiz |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref name=":6" /> ==== 2025 ==== '''Isahan''' Noong 2025, umakyat si Eala mula No. 147 tungo sa career-high No. 50 matapos lumahok sa 27 torneo.<ref name=":4" /> Ang pinakamalaking tagumpay ay dumating sa [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]], kung saan tinalo ang world No. 2 [[:en:Iga_Świątek|Świątek]] sa quarterfinals bago matalo kay [[:en:Jessica_Pegula|Pegula]] sa semifinals. Sa damo, nakarating sa unang WTA final sa [[:en:2025_Eastbourne_Open_–_Women's_singles|Eastbourne 250]], ngunit natalo kay [[:en:Maya_Joint|Joint]]. Sa [[:en:2025_US_Open_–_Women's_singles|US Open]], nakamit ang unang panalo sa main draw at umabot sa ikalawang ugtolaban kay [[:en:Cristina_Bucșa|Bucșa]]. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa [[:en:2025_Guadalajara_125_Open_–_Singles|Guadalajara 125]], tinalo si [[:en:Panna_Udvardy|Udvardy]] sa final.<ref name=":4" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: quarterfinals sa [[:en:2025_SP_Open_–_Singles|São Paulo 250]] laban kay [[:en:Janice_Tjen|Tjen]], semifinal sa [[:en:2025_Jingshan_Tennis_Open_–_Women's_singles|Jingshan 125]] laban kay [[:en:Lulu_Sun|Sun]] at sa [[:en:2025_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Canberra 125]] laban kay [[:en:Wei_Sijia|Sijia]], at quarterfinals sa [[:en:2025_Ilkley_Open_–_Women's_singles|Ilkley 125]] laban kay [[:en:Rebecca_Marino|Marino]] at sa [[:en:2025_Suzhou_WTA_125_–_Singles|Suzhou 125]] laban kay [[:en:Viktorija_Golubic|Golubic]]. Umabot sa pangalawang yugto sa [[:en:2025_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]] laban kay Świątek, at sa [[:en:2025_Hong_Kong_Tennis_Open_–_Singles|Hong Kong 250]] laban kay [[:en:Victoria_Mboko|Mboko]]. Sa iba pang palihsahan nakarating sa pangalawang yugto ng [[:en:2025_Mumbai_Open_–_Singles|Mumbai 125]] laban kay [[:en:Mai_Hontama|Hontama]] at sa [[:en:2025_Oeiras_Ladies_Open_–_Singles|Oeiras 125]] laban kay Udvardy.<ref name=":4" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo sa unang ugtong [[:en:2025_French_Open_–_Women's_singles|French Open]] kay [[:en:Emiliana_Arango|Arango]], ng [[:en:2025_Wimbledon_Championships_–_Women's_singles|Wimbledon]] kay [[:en:Barbora_Krejčíková|Krejčíková]], at ng [[:en:2025_Australian_Open_–_Women's_singles|Australian Open]] sa qualifying kay [[:en:Jana_Fett|Fett]]. Natalo siya sa unang yugtong [[:en:2025_Italian_Open_–_Women's_singles|Rome 1000]] kay [[:en:Marta_Kostyuk|Kostyuk]], ng [[:en:2025_Canadian_Open_–_Women's_singles|Montreal 1000]] kay [[:en:Markéta_Vondroušová|Vondroušová]], at sa qualifying ng [[:en:2025_Wuhan_Open_–_Singles|Wuhan 1000]] kay [[:en:Moyuka_Uchijima|Uchijima]]. Natalo siys sa unang yugto ng [[:en:2025_Nottingham_Open_–_Women's_singles|Nottingham 250]] kay [[:en:Magda_Linette|Linette]], ng [[:en:2025_Singapore_Tennis_Open_–_Singles|Singapore 250]] kay [[:en:Simona_Waltert|Waltert]], ng [[:en:2025_Japan_Women's_Open_–_Singles|Osaka 250]] kay [[:en:Tereza_Valentová|Valentová]], ng [[:en:2025_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]] kay [[:en:Claire_Liu|Liu]], at sa [[:en:2025_Birmingham_Open_–_Women's_singles|Birmingham 250]] kay [[:en:Linda_Fruhvirtová|Fruhvirtová]].<ref name=":4" /> Sa [[:en:2025_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]], tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 [[:en:2025_Bengaluru_Open_–_Singles|Bengaluru]] laban kay [[:en:Dalila_Jakupović|Jakupović]], W75 Trnava 1 laban kay [[:en:Céline_Naef|Naef]], at W75 Trnava 2 laban kay [[:en:Valentina_Ryser|Ryser]].<ref name=":2" /> '''Dalawahan''' Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name=":6" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa [[:en:2025_Guangzhou_Open_–_Doubles|Guangzhou 250]], kung saan umabot siya sa semifinals kasama si [[:en:Nadiia_Kichenok|Kichenok]]. Nakarating din siya sa quarterfinals ng [[:en:2025_Italian_Open_–_Women's_doubles|Italian 1000]] kapareha si [[:en:_Coco_Gauff|Coco Gauff]].<ref name=":6" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2025_French_Open_–_Women's_doubles|French Open]] kasama si [[:en:Renata_Zarazúa|Zarazúa]], at natalo sa unang yugto ng [[:en:2025_Wimbledon_Championships_–_Women's_doubles|Wimbledon]] kasama si [[:en:Eva_Lys|Lys]].<ref name=":6" /> Lumahok din siya sa [[:en:2025_Birmingham_Open_–_Women's_doubles|Birmingham 250]] kasama si [[:en:Rebeka_Masarova|Masarova]] at sa [[:en:2025_Hong_Kong_Tennis_Open_–_Doubles|Hong Kong 250]] kasama si [[:en:Chan_Hao-ching|Hao-ching]], kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name=":6" /> Sa mga challengers, nakapaglaro siya sa [[:en:2025_Mumbai_Open_–_Doubles|Mumbai 125]] kasama si [[:en:_Tsao_Chia-yi|Chia-yi]] at sa [[:en:2025_Oeiras_Ladies_Open_–_Doubles|Oeiras 125]] kasama si [[:en:Katie_Volynets|Volynets]], na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name=":6" /> ==== 2026 ==== '''Isahan''' Sinimulan ni Eala ang kanyang [[:en:2026_WTA_Tour|2026 season]] nang may matibay na simula sa ''[[:en:2026_ASB_Classic_–_Women's_singles|Auckland 250]]'', kung saan umabot siya sa semifinals bago natalo kay [[:en:Wang_Xinyu|Wang]].<ref>{{cite news |last=Satumbaga-Villar|first=Krystel|date=January 10, 2026|title=Alex Eala succumbs to Chinese rival in Auckland semis|url=https://mb.com.ph/2026/01/10/alex-eala-succumbs-to-chinese-rival-in-auckland-semis|work=The Manila Bulletin|access-date=January 10, 2026}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Australian_Open_–_Women's_singles|Australian Open]]'', nabigo siya sa unang round ng singles.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks}}</ref> Lumaban siya sa ''[[:en:2026_Philippine_Women's_Open_–_Singles|Philippines 125]]'' bilang wildcard at nakapasok sa quarterfinals bago matalo kay [[:en:Camila_Osorio|Osorio]].<ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 29, 2026 |title=Alex Eala exits WTA Philippine Open, bows to Camila Osorio |url=https://sports.inquirer.net/660715/alex-eala-exits-wta-philippine-open-bows-to-camila-osorio |work=Philippine Daily Inquirer |access-date=January 29, 2026}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Abu_Dhabi_Open|Abu Dhabi 1000]]'', umabot siya sa quarterfinals ngunit natalo kay [[:en:Ekaterina_Alexandrova|Alexandrova]].<ref>{{Cite news |last=Gasgonia |first=Dennis |date=February 5, 2026 |title=Natalo si Alex Eala sa quarterfinals ng Abu Dhabi laban kay Alexandrova ng Russia |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2026/2/5/alex-eala-bows-out-of-abu-dhabi-quarterfinals-in-loss-to-russia-s-alexandrova-2244 |work=ABS-CBN News}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Qatar_TotalEnergies_Open_–_Singles|Qatar 1000]]'', nabigo siya sa unang yugto.<ref>{{Cite news |last=Reyes |first=Kate |date=February 9, 2026 |title=Alex Eala exits Qatar Open after falling to Tereza Valentova |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-exits-qatar-open-after-falling-to-tereza-valentova-a5019-20260209 |access-date=February 9, 2026}}</ref> Nakapasok siya sa quarterfinals ng ''[[:en:2026_Dubai_Tennis_Championships_–_Women's_singles|Dubai 1000]]'' bago natalo kay [[:en:Coco_Gauff|Gauff]].<ref>{{Cite news |last=Ballesteros |first=Jan |date=February 19, 2026 |title=Alex Eala succumbs to world No. 4 Coco Gauff in Dubai quarterfinals |website=onesports.ph |url=https://onesports.ph/more-sports/article/41325/alex-eala-succumbs-to-world-no-4-coco-gauff-in-dubai-quarterfinals-1 |access-date=February 19, 2026}}</ref> Sa tinaguriang ''Sunshine Double{{Efn|Ang Sunshine Double ay ang magkasunod na torneo ng Indian Wells Masters at Miami Open, dalawang prestihiyosong ATP Masters 1000 at WTA 1000 na ginaganap tuwing Marso. Nagsisimula ito sa California at nagtatapos sa Florida, at kilala ang tatlong linggong yugto na ito sa maaraw na panahon at mahigpit na iskedyul. Itinuturing itong pinakamahalagang serye ng pinagsamang mga torneo sa labas ng Grand Slams.}}'' na ''[[:en:2026_BNP_Paribas_Open|Indian Wells 1000]]'' at ''[[:en:2026_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]]'', umabot siya sa ika-apat na round sa parehong torneo bago natalo kina [[:en:Linda_Noskova|Noskova]] at [[:en:Karolína_Muchová|Muchová]].<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=March 11, 2026 |title=Alex Eala bows out of Indian Wells with loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/11/tennis-alex-eala-bows-out-of-indian-wells-with-loss-to-linda-noskov-1231 |access-date=March 11, 2026 |work=ABS-CBN News}}</ref><ref>{{Cite news |date=Marso 24, 2026 |title=Alex Eala natanggal sa Miami Open matapos matalo kay Karolína Muchová |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/24/alex-eala-bows-out-of-miami-open-0012 |access-date=Marso 24, 2026}}</ref> Sa mga korteng luwad ng Europa, nakarating si Eala sa ikalawang yugto ng [[:en:2025_Upper_Austria_Ladies_Linz_–_Singles|Linz 500]] kung saan siya ay tinalo ni [[:en:Jelena_Ostapenko|Ostapenko]].<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=2026-04-08 |title=Eala nabigo matapos manguna ng 5-1 sa ikalawang set kontra Ostapenko, lumabas sa Linz Open |url=https://www.philstar.com/sports/2026/04/08/2519713/eala-squanders-5-1-second-set-lead-vs-ostapenko-exits-linz-open |access-date=2026-04-08 |website=Philstar.com}}</ref> Sa unang yugto ng [[:en:2026_Porsche_Tennis_Grand_Prix_–_Singles|Stuttgart 500]], siya ay pinatalsik ni [[:en:Leylah_Fernandez|Fernandez]].<ref>{{Cite news |date=2026-04-15 |title=Alex Eala natanggal sa Stuttgart Open matapos matalo kay Leylah Fernandez |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/15/alex-eala-stuttgart-open-0040 |access-date=2026-04-15 |work=ABS-CBN News}}</ref> Samantala, sa ikalawang yugto ng [[:en:2026_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]], siya ay natalo ni[[:en:Elise_Mertens|Mertens]].<ref>{{Cite news |last= |first= |date=April 24, 2026 |title=Nagpatuloy ang hirap ni Alex Eala sa clay matapos ang pagkatalo sa Round of 64 laban kay Elise Mertens sa Madrid Open |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/985231/alex-eala-s-clay-struggles-continue-after-round-of-64-loss-to-elise-mertens-in-madrid-open/story/ |access-date=April 24, 2026 |website=GMA News Online |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=April 24, 2026 |title=Alex Eala suffers second round defeat to Elise Mertens at Mutua Madrid Open |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/48579925/alex-eala-suffers-second-round-defeat-elise-mertens-mutua-madrid-open |access-date=April 24, 2026 |website=ESPN.com |language=en}}</ref> ''' Dalawahan''' Sa ''[[:en:2026_ASB_Classic_–_Women's_doubles|Auckland 250]]'', nakipagtambal si Eala kay [[:en:Iva_Jovic|Jović]] at umabot sila sa semifinals bago natalo kina [[:en:Xu_Yifan|Xu]] at [[:en:Yang_Zhaoxuan|Yang]].<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=January 9, 2026|access-date=January 9, 2026|work=ABS-CBN News}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Australian_Open_–_Women's_doubles|Australian Open]]'', nakipares siya kay [[:en:Ingrid_Martins|Martins]], ngunit hindi sila nakalusot sa unang round matapos matalo sa kanilang pambungad na laban.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=January 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=January 20, 2026 |work=ABS-CBN News}}</ref> Samantala, sa ''[[:en:2026_Abu_Dhabi_Open_–_Doubles|Abu Dhabi 1000]]'', nakipagtambal siya kay [[:en:Janice_Tjen|Tjen]] at nakaabot sila sa semifinal, ngunit natalo sa duo nina [[:en:Tereza_Mihalíková|Mihalíková]] at [[:en:Olivia_Nicholls|Nicholls]].<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=February 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=February 6, 2026}}</ref> == Estilo ng Paglalaro == Si Eala ay isang agresibong baseliner, gamit ang kanyang forehand upang kontrolin ang mga rally at ang kanyang matatag na two‑handed backhand upang pamahalaan ang mga palitan.<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=March 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |website=Tennis.com |language=en|access-date=January 24, 2026}}</ref> Ang kanyang kaliwang kamay na topspin ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim, habang ang kanyang return game ay isang lakas dahil sa mahusay na pagbabasa ng galaw. Ang kanyang serve ang nananatiling pangunahing kahinaan, madalas kulang sa bilis at pagbabago, bagaman mahusay siya sa hard courts.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=January 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |website=ESPN |language=en|access-date=January 24, 2026}}</ref> Binibigyang-diin ng mga analyst ang pagpapabuti ng kanyang serve, pagdaragdag ng taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng pisikal na lakas bilang susi sa karagdagang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=February 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=February 6, 2026 |website=Sports News Philippines |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang ilang mahahalagang tagumpay, kabilang ang pagiging unang Pilipino na umabot sa WTA 1000 Semifinals at tinalo ang tatlong major champions sa [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|2025 Miami Open]]<ref name=":Gulf">{{Cite web |title=What Alexandra Eala Needs to Win Titles and Beat Top Players |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/what-alexandra-eala-needs-to-win-titles-and-beat-top-players-1.500440043 |access-date=March 11, 2026 |website=Gulf News}}</ref> Itinatampok ng mga dating propesyonal na sina [[:en:Greg_Rusedski|Greg Rusedski]], [[:en:Andrea_Petkovic|Andrea Petkovic]], at [[:en:Martina_Navratilova|Martina Navratilova]] ang pangangailangan ng mas malakas na serve, mas maaasahang laro, at mas maraming pagkakaiba-iba, kasabay ng mas mahusay na kondisyon ng katawan.<ref>{{Cite web |date=March 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=March 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> Sa kanyang matibay na baseline game, katatagan, at suporta ng mga tagahanga, kinokonklusyon ng mga analyst na mayroon siyang pundasyon upang makipagtagisan para sa malalaking titulo, ngunit ang kanyang pangmatagalang tagumpay ay nakasalalay sa pagbabagong-anyo ng kanyang serve bilang isang sandata.<ref name=":Gulf" /> === Paghahambing ng Estadistika ng Mga Laro sa Iba’t Ibang Antas === {| class="wikitable" ! Antas !! Rekord ng Laro !! Panalo % !! Rekord sa Tiebreak !! Ace % !! 1st Serve In % !! 1st Serve Won % !! 2nd Serve Won % !! RPW !! Saklaw ng DR |- | Top 10 || 4–3 || 57% || 1–1 (50%) || 2.0% || 67.2% || 56.6% || 46.4% || 48.0 || 0.61–1.46 |- | Top 20 || 6–7 || 46% || 2–1 (67%) || 1.2% || 64.6% || 53.7% || 48.3% || 43.7 || 0.36–1.32 |- | Top 50 || 12–21 || 36% || 5–3 (63%) || 1.2% || 63.6% || 55.6% || 44.8% || 43.1 || 0.30–1.48 |- | Top 100 || 28–39 || 42% || 7–10 (41%) || 1.2% || 64.4% || 57.5% || 45.6% || 44.5 || 0.30–2.64 |- | Career Overall || 205–126 || 62% || 42–30 (58%) || || 60.0% || 0.4% || 46.3% || 46.3 || |} Ipinapakita ng rekord ni Eala ang kakaibang kontrast sa iba’t ibang antas. Laban sa pinakamagagaling (Top 10), hawak niya ang pinakamataas na porsyento ng panalo na 57%. Ngunit habang lumalawak ang antas, bumababa ang konsistensya: 46% laban sa Top 20, 36% laban sa Top 50, at 42% laban sa Top 100. Ipinapakita ng datos na siya ay mahusay sa malalaking laban ngunit nahihirapan panatilihin ang parehong antas laban sa matitibay ngunit hindi kasing tanyag na kalaban. ==== Alexandra Eala – 10 Pinakamagagandang Panalo ==== {| class="wikitable" ! Petsa !! Torneo !! Surface !! Round !! Kalaban (Ranggo) !! Iskor |- | 18-Mar-2025 || Miami || Hard || QF || Iga Świątek (2) || 6–2, 7–5 |- | 4-Mar-2026 || Indian Wells || Hard || R32 || Coco Gauff (4) || 6–2, 2–0 RET |- | 18-Mar-2025 || Miami || Hard || R32 || Madison Keys (5) || 6–4, 6–2 |- | 15-Feb-2026 || Dubai || Hard || R32 || Jasmine Paolini (6) || 6–1, 7–6(5) |- | 23-Jun-2025 || Eastbourne || Grass || R16 || Jelena Ostapenko (3) || 0–6, 6–2, 3–2 RET |- | 25-Aug-2025 || US Open || Hard || R128 || Clara Tauson (14) || 6–3, 2–6, 7–6(11) |- | 17-Mar-2026 || Miami || Hard || R32 || Magda Linette (50) || 6–3, 7–6(2) |- | 15-Feb-2026 || Dubai || Hard || R16 || Sorana Cirstea (32) || 7–5, 6–4 |- | 23-Jun-2025 || Eastbourne || Grass || QF || Dayana Yastremska (42) || 6–1, 6–2 |- | 5-Jan-2026 || Auckland || Hard || QF || Magda Linette (52) || 6–3, 6–2 |} ==== Alexandra Eala – 10 Pinakamalulupit na Pagkatalo ===== {| class="wikitable" ! Petsa !! Torneo !! Surface !! Round !! Kalaban (Ranggo) !! Iskor |- | 6-May-2025 || Rome || Clay || R128 || Marta Kostyuk (27) || 0–6, 1–6 |- | 28-Apr-2022 || Madrid || Clay || Q1 || Anna Bondar (68) || 0–6, 0–6 |- | 7-Oct-2024 || Wuhan || Hard || R64 || Katerina Siniakova (37) || 3–6, 1–6 |- | 13-Oct-2025 || Osaka || Hard || R32 || Tereza Valentova (78) || 1–6, 2–6 |- | 18-Sep-2023 || Guangzhou || Hard || R32 || Tatjana Maria (48) || 3–6, 0–6 |- | 22-Apr-2024 || Madrid || Clay || R64 || Sorana Cirstea (27) || 3–6, 7–6(6), 4–6 |- | 30-Jun-2025 || Wimbledon || Grass || R128 || Barbora Krejcikova (17) || 6–3, 2–6, 1–6 |- | 19-Jan-2026 || Australian Open || Hard || R128 || Alycia Parks (99) || 0–6, 3–6, 2–6 |- | 20-Mar-2023 || Miami || Hard || R128 || Irina-Camelia Begu (34) || 2–6, 5–7 |- | 28-Oct-2024 || Jiujiang || Hard || R32 || Marie Bouzkova (49) || 5–7, 6–7(4) |} == Ibang larangan == ===Pambansang koponan=== Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[:en:Tennis_at_the_2021_SEA_Games|SEA Games 2021]] (pilak sa singles, team, at mixed doubles), at sa [[:en:Tennis_at_the_2022_Asian_Games|Asian Games 2022]] (pilak sa singles at mixed doubles).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=May 20, 2022 |title=Tennis ace Alex Eala settles for bronze in women's singles |work=[[GMA News]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=March 25, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601005101/https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |archive-date=June 1, 2022}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=September 29, 2023 |title=Alex Eala bags 2nd Asian Games bronze with Alcantara in doubles |language=en-US |work=[[Rappler]] |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-Semifinals-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=September 10, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250910045902/https://www.rappler.com/sports/tennis-Semifinals-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |archive-date=September 10, 2025}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa Group II, na nagresulta sa promosyon sa Group I.<ref name=":12">{{Cite web |last=Morales |first=Luisa |date=December 2, 2024 |title=Alex Eala relishes leading Team Philippines to BJK Cup promotion in Bahrain |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114191842/https://www.onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |archive-date=November 14, 2025 |access-date=October 13, 2025 |website=One Sports |language=en}}</ref> Sa [[:en:Tennis_at_the_2025_SEA_Games|SEA Games 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa women's singles, pati tansong medalya sa mixed doubles at team events.<ref name=":13">{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=December 18, 2025 |title=Alex Eala wins SEA Games tennis gold, ends long drought for PH |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |archive-url=https://web.archive.org/web/20260128021547/https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |archive-date=January 28, 2026 |access-date=December 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> ===Mga Eksibisyon na Laro=== ====Singles: 1 (titles)==== {|class="wikitable" !Resulta !{{ns}}Petsa{{ns}} !Torneo !Uri ng Korte !Kalaban !Iskor |- |Panalo | Enero 2026 |[[:en:Kooyong_Classic|Kooyong Classic]], Melbourne, Australia |Matigas na Korte |[[:en:Donna Vekić|Donna Vekić]] |6–3, 6–4 |} === Mga sponsorship === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[:en:Globe_Telecom|Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=July 25, 2025 |title=Alex Eala Opens Up About Life |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga endorsement mula sa [[:en:Babolat|Babolat]], [[:en:Nike,_Inc.|Nike]], at [[:en:Bank_of_the_Philippine_Islands|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Champ’s choice: Alex Eala signs up as BPI’s newest endorser|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/}}</ref> bago naging brand ambassador ng [[:en:Milo_(drink)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=February 23, 2026 |title=MILO Active Pilipinas launched with Eala as new ambassador |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html}}</ref> === Mga parangal === Kinilala si Eala ng [[:en:Philippine_Sportswriters_Association|Philippine Sportswriters Association]] sa walong pagkakataon sa [[:en:PSA_Annual_Awards|PSA Annual Awards]], kabilang ang parangal na ''Athlete of the Year'' noong 2026.<ref>Citations for Eala's PSA Annual Awards: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=February 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=February 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=March 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=February 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=October 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=May 7, 2023}} * {{Cite news |date=February 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=February 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=January 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=October 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=October 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=February 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=February 17, 2026}}</ref> Noong 2021, isinama siya ng [[:en:Tatler_Asia|''Tatler Asia'']] sa talaan ng mga pinakamataas ang impluwensya na tao sa Asya.<ref>{{cite news |title=Asia's Most Influential Philippines 2021 |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021}}</ref> Noong Abril 2025, ginawaran si Eala ng ''Premios Tanglaw'' ng [[:en:Embassy_of_the_Philippines|Embahada ng Pilipinas]] sa Madrid bilang pagkilala sa kanyang ambag sa [[:en:Philippines–Spain_relations|ugnayan ng Pilipinas at Espanya]].<ref>{{cite news |date=April 2025 |title=Premios Tanglaw honoring Alex Eala |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/premios-tanglaw-eala}}</ref> ==Nota== ==== Women's World Tour Titles ==== {| class="wikitable" ! Taon !! Paligsahan !! Tier !! Paligsahan !! Katungali |- | 2021 || W15 Manacor || ITF || Isahan || – |- | 2022 || W25 Chiang Rai || ITF || Isahan || – |- | 2023 || W25 Yecla || ITF || Isahan || – |- | 2023 || W25 Roehampton || ITF || Isahan || – |- | 2024 || W100 Vitoria-Gasteiz || ITF || Isahan || – |- | 2024 || W50 Pune || ITF || Dalawahan || Darja Semeņistaja |- | 2024 || W75 Croissy-Beaubourg || ITF || Dalawahan || Estelle Cascino |- | 2024 || W100 Vitoria-Gasteiz || ITF || Dalawahan || Estelle Cascino |} ==== 2020 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Las Palmas de Gran Canaria 2 || W15 || Luwad || Unang Yugto || Anna Zarycka || 2–6, 4–6 |- | Las Palmas de Gran Canaria || W25 || Luwad || Pangalawang Yugto || Lara Salden || 0–6, 6–2, 2–6 |- | Melilla || W15 || Luwad || Unang Yugto || Anastasia Charaeva || 3–6, 3–6 |- | Monastir 9 || W15 || Matigas || Pangalawang Yugto || Nina Stadler || 6–4, 6–7, 5–7 |} ==== 2021 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Korte !! Tier !! Kalaban !! Yugto !! Iskor |- | Miami Open || Matigas || WTA 1000 || Viktória Hrunčáková || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || 6–4, 4–6, 2–6 |- | Romanian Open (Cluj-Napoca) || Luwad || WTA 250 || Mayar Sherif || Pangalawang Yugto || 2–6, 2–6 |- | W15 Manacor 1 || W15 || Matigas || Yvonne Cavalle-Reimers || Final || 5–7, 6–1, 6–2 |- | W15 Manacor 2 || W15 || Matigas || Ylena In-Albon || Kwarterpinals || 0–6, 3–6 |- | W15 Manacor 3 || W15 || Matigas || Oksana Selekhmeteva || Kwarterpinals || 2–6, 3–6 |- | W25 Grenoble || W25 || Matigas || Maja Chwalińska || Kwarterpinals || 0–6, 4–6 |- | W25 Manacor 4 || W25 || Matigas || Jana Fett || Pangalawang Yugto || 6–4, 3–6, 5–7 |- | W15 Manacor 5 || W15 || Matigas || Simona Waltert || Unang Yugto || 4–6, 6–2, 5–7 |- | W60 Bellinzona || W60 || Luwad || Simona Waltert || Pangalawang Yugto || 5–7, 6–3, 2–6 |- | W25 Platja d’Aro || W25 || Luwad || Irene Burillo Escorihuela || Pangalawang Yugto || 2–6, 4–6 |- | W25 Madrid 2 || W25 || Matigas || Andrea Lázaro García || Unang Yugto || 6–2, 4–6, 4–6 |- | W25 Milovice || W25 || Matigas || Daria Astakhova || Unang Yugto || 2–6, 2–6 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | W25 Madrid || W25 || Matigas || Victoria Jiménez Kasintseva || Kwarterpinals || Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey || 5–7, 6–4, 6–10 |- | W25 Platja d’Aro || W25 || Luwad || Oksana Selekhmeteva || Final || Justina Mikulskytė / Oana Simion || 3–6, 5–7 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Madison Brengle || 2–6, 1–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Anna Bondár || 0–6, 0–6 |- | Manacor 1 || W25 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Alice Rame || 2–6, 4–6 |- | Manacor 3 || W25 || Matigas || Unang Yugto || Giulia Gatto-Monticone || 2–6, 1–6 |- | Grenoble || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Chloé Paquet || 6–4, 5–7, 3–6 |- | Macon || W25 || Matigas || Unang Yugto || Anna Ukolova || 6–1, 2–6, 6–7(3) |- | Joue-les-Tours || W25 || Matigas || Pangalawang Yugto || Oksana Selekhmeteva || 3–6, 3–6 |- | Chiang Rai 1 || W25 || Matigas || Final || Luksika Kumkhum || 6–4, 6–2 |- | Chiang Rai 2 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Erika Sema || 3–6, 6–2, 3–6 |- | Madrid 1 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Anna-Lena Robbe || 6–7(3), 3–6 |- | Madrid 2 || W60 || Matigas || Final || Marina Bassols Ribera || 4–6, 5–7 |- | Palma del Río || W25 || Luwad || Pangalawang Yugto || Jessika Ponchet || 2–6, 1–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Pangalawang Yugto || Alexandra Bozovic || 6–1, 4–6, 5–7 |- | Vitoria-Gasteiz || W60 || Matigas || Semipaynal || Jessika Ponchet || 4–6, 4–6 |- | El Espinar || W25 || Matigas || Semipaynal || Eva Guerrero Alvarez || 2–6, 6–3, 2–6 |- | Grodzisk Mazowiecki || W100 || Matigas || Unang Yugto || Katharina Hobgarski || 4–6, 3–6 |- | Templeton || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Katarzyna Kawa || 6–2, 4–6, 0–6 |- | Rancho Santa Fe || W80 || Matigas || Kwarterpinals || Marcela Zacarías || 2–6, 5–7 |- | Hamburg || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Ysaline Bonaventure || 4–6, 0–6 |- | Poitiers || W80 || Matigas || Semipaynal || Ysaline Bonaventure || 1–6, 6–3, 3–6 |- | Shrewsbury || W100 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Maia Lumsden || 1–6, 5–7 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Manacor || W25 || Matigas || Elsa Jacquemot || Kwarterpinals || Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi || 6–2, 4–6, 3–10 |- | Macon || W25 || Matigas || Jéssica Bouzas Maneiro || Kwarterpinals || Audrey Albie / Aubane Droguet || 4–6, 2–6 |- | Chiang Rai 1 || W25 || Matigas || Indy De Vroome || Unang Yugto || Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted || 6–4, 5–7, 6–10 |- | Chiang Rai 2 || W25 || Matigas || Kyōka Okamura || Kwarterpinals || Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova || 6–4, 7–6(4), 2–6 |- | Madrid 1 || W25 || Matigas || Jéssica Bouzas Maneiro || Kwarterpinals || Olga Helmi / Adithya Karunaratne || 0–6, 4–6 |- | Madrid 2 || W60 || Matigas || Liang En-shuo || Kwarterpinals || Tímea Babos / Valeria Savinykh || 2–6, 4–6 |- | Palma del Río || W25 || Luwad || Marina Bassols Ribera || Semipaynal || Valeria Savinykh / Fanny Stollár || 2–6, 0–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Lizette Cabrera || Kwarterpinals || Justina Mikulskyte / Hong Yi Cody Wong || 5–7, 4–6 |- | Templeton || W60 || Matigas || Annaëlle Robbe || Pangalawang Yugto || Madison Brengle || 6–3, 6–7, 6–10 |- | Poitiers || W80 || Matigas || Petra Marcinko || Kwarterpinals || Miriam Skoch / Markéta Vondroušová || 5–7, 2–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Misaki Doi || 6–4, 1–6, 3–6 |- | Thailand Open (Hua Hin) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tatjana Maria (6) || 2–6, 2–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Irina-Camelia Begu || 2–6, 5–7 |- | Mutua Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Tatjana Maria || 1–6, 1–6 |- | Japan Open (Osaka) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Himari Sakatsume (Q) || 0–6, 3–6 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tatjana Maria (3) || 3–6, 0–6 |- | Jasmin Open (Monastir) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Elise Mertens (2) || 5–7, 0–6 |- | Canberra || W60 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Oksana Selekhmeteva (7) || 6–3, 4–6, 4–6 |- | Trnava || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Sonay Kartal || 2–6, 2–6 |- | Chiasso || W60 || Luwad || Unang Yugto || Alexandra Cadantu-Ignatik || 0–6, 2–6 |- | Bellinzona || W60 || Luwad || Unang Yugto || Ioana Ghioroaie || 5–7, 1–6 |- | Monastir || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Jia-Jing Wang (Q) || 6–0, 4–6, 3–6 |- | Yecla || W15 || Matigas || Final || Valentina Ryser || 6–3, 7–5 |- | Madrid || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Makenna Jones (5) || 6–2, 4–6, 4–6 |- | Zaragoza || W25 || Matigas || Unang Yugto || Destanee Aiava || 1–6, 2–6 |- | Palma del Río || W40 || Matigas || Kwarterpinals || Valeria Savinykh (3) || 4–6, 2–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Unang Yugto || Sohyun Park || 4–6, 3–6 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Semipaynal || Jessika Ponchet (3) || 6–2, 4–6, 2–6 |- | Barcelona || W60 || Matigas || Kwarterpinals || Georgina García Pérez || 4–6, 3–6 |- | Roehampton || W25 || Matigas || Final || Arina Rodionova (2) || 6–2, 6–3 |- | Aldershot || W25 || Matigas || Final || Destanee Aiava (6) || 6–3, 4–6, 1–6 |- | Tokyo || W100 || Matigas || Pangalawang Yugto || Kimberly Birrell (5) || 6–4, 6–7, 2–6 |- | Glasgow || W60 || Matigas || Unang Yugto || Suzan Lamens || 6–2, 4–6, 1–6 |- | Nantes || W60 || Matigas || Semipaynal || Gabriela Knutson || 6–2, 3–6, 1–6 |- | Petange || W40 || Matigas || Final || Océane Dodin (3) || 1–6, 5–7 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Trnava 2 || W60 || Matigas || Semipaynal || Alicia Barnett / Olivia Nicholls || 4–6, 1–6 |- | Chiasso || W60 || Luwad || Unang Yugto || Beatrice Gumulya / Anna Sisková || 3–6, 6–4, 11–13 |- | Zaragoza || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Alana Parnaby / Victoria Rodríguez || 6–4, 3–6, 6–10 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča || 5–7, 6–1, 9–11 |- | Barcelona || W60 || Matigas || Unang Yugto || Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča || 6–4, 3–6, 3–10 |- | Roehampton 2 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Talia Gibson / Petra Hule || 1–6, 5–7 |- | Aldershot || W25 || Matigas || Semipaynal || Erina Hayashi / Saki Imamura || 4–6, 4–6 |- | Tokyo 2 || W100 || Matigas || Semipaynal || Alicia Barnett / Olivia Nicholls || 0–6, 7–5, 6–10 |- | Jasmin Open (Monastir) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs || 3–6, 4–6 |- | Glasgow 2 || W60 || Matigas || Kwarterpinals || Freya Christie / Olivia Gadecki || — |- | Nantes || W60 || Matigas || Unang Yugto || Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold || 6–1, 3–6, 6–10 |- | Petange || W40 || Matigas || Semipaynal || Danielle Collins / Isabelle Haverlag || 2–6, 4–7 |} ==== 2024 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Rebecca Peterson (18) || 2–6, 5–7 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Julia Riera (2) || 6–4, 6–7, 4–6 |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Lulu Sun (23) || 6–7, 5–7 |- | US Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Elena-Gabriela Ruse (20) || 6–3, 1–6, 4–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Emiliana Arango || 6–2, 5–7, 1–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Sorana Cîrstea (27) || 3–6, 7–6, 4–6 |- | Wuhan Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Kateřina Siniaková || 3–6, 1–6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Unang Yugto || Magda Linette || 6–7, 1–6 |- | Guadalajara Open || WTA 500 || Matigas || Unang Yugto || Marie Bouzková (6) || 2–6, 2–6 |- | Ningbo Open || WTA 500 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Priscilla Hon || 4–6, 3–6 |- | Jiangxi Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Marie Bouzková (1) || 5–7, 6–7 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Bernarda Pera || 0–6, 3–6 |- | Nottingham Open || WTA 250 || Damo || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Ena Shibahara || 7–6, 0–6, 2–6 |- | Canberra International || WTA 125 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Céline Naef (5) || 4–6, 5–7 |- | Guadalajara 125 Open || WTA 125 || Matigas || Pangalawang Yugto || Tatjana Maria (4) || 5–7, 2–6 |- | Polish Open (Warsaw) || WTA 125 || Matigas || Unang Yugto || Isabella Shinikova || 2–6, 4–6 |- | Veneto Open (Gaiba) || WTA 125 || Damo || Kwarterpinals || Sara Errani (4) || 0–6, 6–7 |- | Makarska Open || WTA 125 || Luwad || Unang Yugto || Maria Timofeeva (Q) || 6–1, 3–6, 2–6 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Final (Winner) || Victoria Jiménez Kasintseva (7) || 6–4, 6–4 |- | Dubai || W100 || Matigas || Semipaynal || Polina Kudermetova (1) || 6–4, 2–6, 2–6 |- | Takasaki || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Mananchaya Sawangkaew (3) || 6–4, 1–6, 2–6 |- | Cary || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Renata Zarazúa (2) || 6–3, 4–6, 3–6 |- | Landisville || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Olivia Gadecki || 1–6, 6–0, 3–6 |- | Porto || W75 || Matigas || Kwarterpinals || Anna Bondar (2) || 4–6, 7–6, 1–6 |- | Trnava 1 || W75 || Matigas || Kwarterpinals || Anastasia Gureva || 2–6, 6–3, 6–7 |- | Trnava 2 || W75 || Matigas || Unang Yugto || Tereza Martincová (7) || 6–3, 4–6, 6–7 |- | Croissy-Beaubourg || W75 || Matigas || Pangalawang Yugto || Mona Barthel || 6–4, 4–6, 1–6 |- | Zagreb || W75 || Luwad || Unang Yugto || Tena Lukas || 5–7, 6–3, 4–6 |- | Bellinzona || W60 || Luwad || Unang Yugto || Selena Janicijevic || 3–6, 1–6 |- | Indore || W50 || Matigas || Semipaynal || Polina Kudermetova (2) || 4–6, 7–6, 2–6 |- | Pune || W50 || Matigas || Kwarterpinals || Darja Semenistaja (1) || 6–7, 0–6 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Paligsahan !Level !Korte !Katungali !Yugto !Kalaban !Iskor |- |Canberra International |WTA 125 |Matigas |Laura Pigossi |Semipaynal |Kaylah McP/ Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Pune |W50 |Matigas |Daniela Semenistaja |Final |Naiktha Bains / Fanny Stollar |7–6(8), 6–3 |- |Porto 3 |W75 |Matigas |Alicia Barnett |Kwarterpinals |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |Trnava |W75 |Matigas |Zeynep Sönmez |Semipaynal |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas |Estelle Cascino |Final |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |Oeiras Ladies Open |WTA 125 |Luwad |Taylah Preston |Unang Yugto |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas |Estelle Cascino |Final |Lia Karatancheva / Diana Marcinkevica |6–3, 2–6, 10–4 |- |Polish Open |WTA 125 |Matigas |Daniela Semenistaja |Kwarterpinals |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |WTA 125 |Matigas |Kimberly Birrell |Kwarterpinals |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |WTA 500 |Matigas |En Shuo Liang |Kwarterpinals |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |- |Dubai |W100 |Matigas |Valentini Grammatikopoulou |Kwarterpinals |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} ==== 2025 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Jana Fett (133) || 5–7, 2–6 |- | Singapore Open || WTA 250 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Simona Waltert (179) || 3–6, 2–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Semipaynal || Jessica Pegula (4) || 6–7, 7–5, 3–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Pangalawang Yugto || Iga Świątek (2) || 6–4, 4–6, 2–6 |- | Italian Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Marta Kostyuk (27) || 0–6, 1–6 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Unang Yugto || Emiliana Arango (85) || 0–6, 6–2, 3–6 |- | Nottingham Open || WTA 250 || Damo || Unang Yugto || Magda Linette (31) || 4–6, 3–6 |- | Eastbourne Open || WTA 250 || Damo || Finals (Pangalawang Puwesto) || Maya Joint || 4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Unang Yugto || Barbora Krejčíková (16) || 6–3, 2–6, 1–6 |- | National Bank Open (Montreal) || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Markéta Vondroušová (63) || 6–3, 1–6, 2–6 |- | US Open || Grand Slam || Matigas || Pangalawang Yugto || Cristina Bucșa (95) || 4–6, 3–6 |- | São Paulo Open || WTA 250 || Matigas || Kwarterpinals || Janice Tjen (130) || 4–6, 1–6 |- | China Open (Wuhan) || WTA 1000 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Moyuka Uchijima (91) || 4–6, 6–3, 2–6 |- | Japan Women's Open (Osaka) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tereza Valentová (78) || 1–6, 2–6 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Claire Liu (305) || 6–2, 4–6, 4–6 |- | Hong Kong Tennis Open || WTA 250 || Matigas || Pangalawang Yugto || Victoria Mboko (21) || 6–3, 3–6, 4–6 |- | Canberra International || WTA 125 || Matigas || Semipaynal || Shuai Wei (134) || 5–7, 2–6 |- | Mumbai Open || WTA 125 || Matigas || Pangalawang Yugto || Mai Hontama (166) || 6–7, 2–6 |- | Oeiras Ladies Open || WTA 125 || Luwad || Pangalawang Yugto || Panna Udvardy (137) || 6–7, 4–6 |- | Birmingham Open || WTA 125 || Damo || Unang Yugto || Linda Fruhvirtová (152) || 5–7, 7–6, 1–6 |- | Ilkley Open || WTA 125 || Damo || Kwarterpinals || Rebecca Marino (107) || 6–1, 0–6, 6–7 |- | Guadalajara 125 Open || WTA 125 || Matigas || Kampeon || Panna Udvardy (134) || 1–6, 7–5, 6–3 |- | Jingshan Tennis Open || WTA 125 || Matigas || Semipaynal || Lulu Sun (146) || 6–3, 4–6, 2–6 |- | Suzhou Open || WTA 125 || Matigas || Kwarterpinals || Viktorija Golubic (70) || 6–2, 2–6, 6–7 |} '''Withdrawals''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Reason |- | Cincinnati Open || WTA 1000 || Matigas || Pinsala sa balikat |- | Monterrey Open || WTA 500 || Matigas || Pinsala sa balikat |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Nadiia Kichenok || Semipaynal || Katarzyna Piter / Janice Tjen || 7–6(4), 3–6, 5–10 |- | Italian Open || WTA 1000 || Luwad || Coco Gauff || Kwarterpinals || Jasmine Paolini / Sara Errani || 5–7, 6–3, 7–10 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Renata Zarazúa || Pangalawang Yugto || Olga Danilović / Anastasia Potapova || 1–6, 3–6 |- | Hong Kong Open || WTA 250 || Matigas || Chan Hao‑ching || Unang Yugto || Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich || 6–3, 1–6, 7–10 |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Eva Lys || Unang Yugto || Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason || 4–6, 2–6 |- | Birmingham Open || WTA 250 || Damo || Rebeka Masarova || Unang Yugto || Storm Hunter / Ellen Perez || 4–6, 4–6 |- | Mumbai Open || WTA 125 || Matigas || Tsao Chia‑yi || Unang Yugto || Amina Anshba / Elena Pridankina || 4–6, 4–6 |- | Oeiras Ladies Open || WTA 125 || Luwad || Katie Volynets || Unang Yugto || Carmen Corley / Olivia Gadecki || 3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Auckland Open || WTA 250 || Matigas || Semipaynal || Wang Xinyu || 7–5, 5–7, 6–4 |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Unang Yugto || Alycia Parks || 6–0, 3–6, 2–6 |- | Philippines Womens Open || WTA 125 || Matigas || Kwarterpinals|| Camila Osorio || 4-6, 4-6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Kwarterpinals || Ekaterina Alexandrova|| 3-6, 3-6 |- | Qatar Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto|| Tereza Valentová|| 6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |WTA 1000 |Matigas |Kwarterpinals |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |WTA 1000 |Matigas |Ikaapat na Yugto |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |WTA 1000 |Matigas |Ikaapat na Yugto |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |WTA 500 |Luwad |Pangalawang Yugto |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |WTA 500 |Luwad | Unang Yugto | Leylah Fernandez | 1-6, 4-6 |- |Madrid Open |WTA 1000 |Luwad |Pangalawang Yugto |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Catalonia Open |WTA 125 |Luwad | | | |- |Italian Open |WTA 1000 |Luwad | | | |- |Parma Open |WTA 125 |Luwad | | | |- |French Open |Grand Slam |Luwad | | | |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Auckland Open || WTA 250 || Matigas || Iva Jovic || Semipaynal || Xu Yifan / Yang Zhaoxuan || 5–7, 3–6 |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Ingrid Martins || Unang Yugto || Shuko Aoyama / Magda Linette || 6–7(3), 6–2, 3–6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Janice Tjen|| Semipaynal|| Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls|| 4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |WTA 1000 |Matigas |Iva Jovic |Unang Yugto |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |WTA 1000 |Luwad |Zeynep Sönmez | | | |- |} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na kawing== [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Alexandra Eala Official WTA Page] [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Alexandra Eala Official ITF Women's World Tennis Page] [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alexandra Eala's Tennis Abstract page] [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alexandra Eala on Fandom] {{BD|2005||Eala, Alexandra}} [[:simple:Alexandra_Eala|Alexandra Eala on Simple Wikipedia (English)]] [[:en:Alexandra_Eala|Alexandra Eala on English Wikipedia (English)]] [[bcl:Alexandra Eala]] cvf4jvm0oachbbg8e8z102e9wvzikpm 2204881 2204880 2026-04-25T07:43:08Z Tabilay 153890 2204881 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=April 2025}} {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image =File:Alex Eala (2024 US Open) 02 (cropped).jpg |caption =Alex Eala sa 2024 US Open |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |birth_date = {{birth date and age|2005|05|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], [[Pilipinas]] |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = March 4, 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-hawak na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br><br>Lluc Bauza (Fitness Coach) |careerprizemoney = US 1,882,099 |singlesrecord = {{tennis record|won=209|lost=127}} |singlestitles = 0 |highestsinglesranking = 29 (March 16, 2026) |currentsinglesranking = No. 44 (April 20, 2026) |AustralianOpenresult = 1R ([[:en:2026 Australian Open – Women's singles qualifying|2026]]) |FrenchOpenresult = 1R ([[:en:2025 French Open – Women's singles|2025]]) |Wimbledonresult = 1R ([[:en:2025 Wimbledon Championships – Women's singles|2025]]) |USOpenresult = 2R ([[:en:2025 US Open – Women's singles|2025]]) |doublesrecord = {{tennis record|won=47|lost=44}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = No. 99 (February 9, 2026) |currentdoublesranking = No. 101 (April 20, 2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R ([[:en:2025 French Open – Women's doubles|2025]]) |WimbledonDoublesresult = 1R ([[:en:2025 Wimbledon Championships – Women's doubles|2025]]) |updated = April 20, 2026 |medaltemplates-expand =no |medaltemplates = {{MedalSport | Women's [[:en:tennis|Tennis]]}} {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{MedalCompetition | [[:en:Asian Games|Asian Games]]}} {{MedalBronze | [[:en:Tennis at the 2022 Asian Games|2022 Hangzhou]] | [[:en:Tennis at the 2022 Asian Games – Women's singles|Singles]] }} {{MedalBronze|2022 Hangzhou|[[:en:Tennis at the 2022 Asian Games – Mixed doubles|Mixed doubles]]}} {{MedalCompetition | [[:en:Southeast Asian Games|Southeast Asian Games]]}} {{MedalGold | [[:en:2025 Southeast Asian Games|2025 Thailand]] | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Singles]] }} {{MedalBronze | [[:en:2021 Southeast Asian Games|2021 Vietnam]] | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Singles]] }} {{MedalBronze | 2021 Vietnam | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Mixed doubles]] }} {{MedalBronze | 2021 Vietnam | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Team]] }} {{MedalBronze | [[:en:2025 SEA Games|2025 Thailand]] | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Team]] }} {{MedalBronze | 2025 Thailand | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Mixed doubles]] }} |AustralianOpenDoublesresult=1R ([[:en:2026 Australian Open – Women's doubles|2026]])}} Si '''Alexandra Eala''' (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Quezon City]]) ay Pilipinong manlalaro ng [[tenis]]. Siya ang pinakamataas na ranggong Pilipino, umabot sa pandaigdigang bilang na 29 noong Marso 16, 2026.<ref name=":11">{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=March 16, 2026 |title=Alex Eala rises to career-high World No. 29 |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/16/eala-rises-to-career-high-world-no-29-in-latest-wta-rankings-1032}}</ref> Nagwagi siya ng junior Grand Slam titles: doubles sa 2020 Australian Open at 2021French Open, at singles sa 2022 US Open.<ref name=":1">{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=September 10, 2022 |title=Eala captures US Open girls' singles crown |url=https://www.rappler.com/sports/final-results-alex-eala-lucie-havlickova-us-open-september-10-2022/}}</ref> Mayroon siyang 5 ITF singles at 3 ITF doubles titles, at noong 2025 umabot sa Semifinal ng Miami Open, final ng Eastbourne Open, at nagwagi sa WTA 125 Guadalajara Open.<ref name=":62">{{Cite web |title=ITF: Alexanda Eala Singles Titles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/d/titles/ |access-date=2025-12-03 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":72">{{Cite web |title=ITF: Alexanda Eala Doubles Titles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/titles/ |access-date=December 3, 2025 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":63">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala Singles Matches |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches#main-content |access-date=2026-03-26 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> Simula noong 2023, lumahok si Eala sa mga Grand Slam tournaments bilang propesyonal, kung saan nakapasok siya sa main draw mula 2025 French Open hanggang 2026 Australian Open at umabot sa ikalawang round ng 2025 US Open sa singles.<ref name=":63" /> Sa doubles naman, nakapaglaro siya noong 2025 at 2026, na ang pinakamataas na resulta ay ang ikalawang round ng 2025 French Open.<ref name=":6" /> Si Eala ay nagwagi ng mga pilak na medalya sa 2021 SEA Games at 2022Asian Games, at pinangunahan ang koponan sa promosyon sa Group I noong 2024. Noong 2025 SEA Games, nakamit niya ang gintong medalya sa women’s singles at dalawang tansong medalya sa mixed doubles at team events.<ref name=":7" /><ref name=":8" /><ref name=":12" /><ref name=":13" /> == Maagang Buhay == Si '''Alexandra Maniego Eala''' ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang business executive,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 March 2026}}</ref> at [[:en:Rizza_Maniego-Eala|Rosemarie Maniego-Eala]], dating [[Globe Telecom]] CFO hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[:en:1985_SEA_Games|1985 SEA Games]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina [[:en:Noli_Eala|Noli Eala]], dating chairperson ng [[:en:Philippine_Sports_Commission|Philippine Sports Commission]] at commissioner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=August 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=March 28, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=August 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=November 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]}}</ref> at ang fashion designer na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=April 23, 2026}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tennis para sa [[:en:Penn_State_Nittany_Lions|Penn State Nittany Lions]] mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=May 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=March 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal}}</ref> Nagsimula si Eala sa tennis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=[Gulf News |date=August 28, 2025}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang coach.<ref>{{Cite web |date=November 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=August 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at [[:en:Colegio_San_Agustin_–_Makati|Colegio San Agustin]] sa [[Makati]], bago lumipat sa [[:en:Rafa_Nadal_Academy|Rafa Nadal Academy]] sa [[:en:Manacor|Manacor]], Espanya, kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=October 22, 2022}}</ref><ref>{{Cite web |date=December 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]}}</ref> == Personal na buhay == Ang paboritong pagkain ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=February 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala’s Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=February 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref> Mas gusto niyang inumin ang [[matcha|tsa na matcha]] kaysa sa [[kape]].<ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |access-date=31 March 2026}}</ref> Bihasa siya sa pakikipag-usap gamit ang iba’t ibang wika: [[Wikang Kastila|kastila]], [[Wikang Ingles|ingles]], at [[tagalog]].<ref>{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |website=The Athletic |publisher=The New York Times |access-date=25 March 2026}}</ref> Ang paborito niyang [[:en:Grand_Slam|pangunahing paligsahan sa larong tenis]] ay ang [[:en:Wimbledon_Championships|Paligsahan ng Wimbledon]], at tinuturing niya itong pinakamagandang lugar sa tenis.<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=July 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=July 3, 2025 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=December 24, 2025 |title=Vogue Rapid-Fire interview with Alex Eala |url=https://www.instagram.com/reels/DSoxP5lk1bS/ |access-date=December 24, 2025 |website=Instagram |language=en}}</ref> Idolo niya ang [[:en:champion|kampon]] sa tenis na si [[:en:Maria_Sharapova|Maria Sharapova]], at nakapagsanay diya kasama si [[:en:Rafael_Nadal|Rafael Nadal]].<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=July 19, 2025 |title=Sharapova’s influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=February 23, 2026 |website=[[Manila Standard]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=November 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=February 23, 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=August 27, 2025 |title=Before the big crowds, Alex Eala always had bro Miko by her side |url=https://www.spin.ph/tennis/get-to-know-alex-eala-older-brother-and-avid-supporter-miko-a6035-20250827 |access-date=February 23, 2026 |website=Spin.ph |language=en}}</ref> Ang pag-angat ni Eala sa WTA Tour matapos ang [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|2025 Miami Open]] ay nagbigay sa kanya ng malaking impluwensiya sa Pilipinas, inihahambing sa pag-usbong ni [[Manny Pacquiao]].<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 March 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times}}</ref> Ayon kay [[:en:Dyan_Castillejo|Dyan Castillejo]], tinatrato na siya ng kanyang mga tagahanga na "parang kampeon ng isang Grand Slam" .<ref name="mo"/> Ang kanyang tagumpay ay muling nagpasigla ng interes sa tennis sa Pilipinas at sa [[Overseas Filipinos|mga Pilipinong nakatira sa ibang bansa]], kahit may hamon sa oras sa panonood.<ref name="mo"/><ref>{{cite web |title=Nearly a Century on Court: Filipino Trailblazers Who Took on Tennis’ Biggest Stage |url=https://asianjournal.com/entertainment/sports/a-century-on-court-filipino-trailblazers-who-took-on-tennis-biggest-stage/#:~:text=Dyan%20Castillejo%20%E2%80%93%20Former%20Fed%20Cup,and%20contemporary%20of%20Felicisimo%20Ampon. |website=Asian Journal |publisher=Asian Journal News |access-date=27 March 2026}}</ref><ref>{{Cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=April 19, 2025 |title=The rich history of Philippine tennis, decades before Alex Eala |url=https://www.rappler.com/sports/rich-history-philippine-tennis-decades-before-alex-eala/ |access-date=March 28, 2026 |website=Rappler |language=en}}</ref> == Karera == === Juniors === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ Singles ! Tournament !! 2019 !! 2020 !! 2021 !! 2022 |- | Australian Open || R2 || R3 || A || A |- | French Open || A || SF || A || A |- | Wimbledon || A || A || R2 || A |- | US Open || A || A || A || W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ Doubles ! Tournament !! 2019 !! 2020 !! 2021 !! 2022 |- | Australian Open || A || W || A || A |- | French Open || A || A || W || A |- | Wimbledon || A || A || R2 || A |- | US Open || A || A || SF || – |} Sa edad na 12, nagwagi si Eala sa 2018 [[:en:Les_Petit_As|Les Petits As]] sa Pransya,<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/cookies/?returnurl=%2Fnews%2F117748%2FLilov-Eala-win-at-Les-Petits-As |access-date=November 14, 2024 |website=Tennis Europe}}</ref> at nakuha ang kanyang unang under‑18 singles at doubles titles sa ITF Trofeo David Ferrer sa Alicante, Spain.<ref>{{Cite web |last=Payo |first=Jasmine |date=April 25, 2025 |title=Building blocks to success: Rundown of Alex Eala’s best tennis campaigns |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-best-tennis-campaigns/ |access-date=November 14, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Noong 2019, napanalunan ni Eala ang [[:en:Orange_Bowl_(tennis)|Orange Bowl]] girls’ doubles title kasama si [[:en:Evialina_Laskevich|Laskevich]].<ref>{{Cite news |last=Reyes |first=Kate |date=December 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |language=en |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217 |access-date=January 12, 2026}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa [[:en:2020_Australian_Open_–_Girls'_doubles|Australian Open]] girls’ doubles kasama si [[:en:Priska_Madelyn_Nugroho|Nugroho]].<ref>{{Cite web |date=2020-01-31 |title=Eala, Nugroho capture Australian Open girls' doubles title |url=https://www.espn.com/story/_/id/28604688/eala-nugroho-capture-australian-open-girls-doubles-title |access-date=2025-10-08 |website=ESPN.com |language=en}}</ref> Sa 2021 [[:en:2021_French_Open_–_Girls'_doubles|French Open]], nakuha niya ang ikalawang junior Grand Slam doubles title kasama si [[:en:Oksana_Selekhmeteva|Selekhmeteva]].<ref>{{Cite news |last=Go |first=Beatrice |date=April 5, 2023 |title=Alex Eala clinches juniors world No. 2 after French Open romp |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-ranking-itf-world-juniors-2020/ |access-date=November 16, 2025}}</ref> Noong Hulyo 2021, nagwagi siya ng isahan at dalawahan (kasama si Madison Sieg) sa [[:en:Trofeo_Bonfiglio|Trofeo Bonfiglio]] sa Milan.<ref>{{Cite news |last=Mina |first=Rosy |date=July 17, 2021 |title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors |work=ABS CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior Grand Slam singles title sa [[:en:2022_US_Open_–_Girls'_singles|US Open]].<ref>{{Cite web |last=Levinsohn |first=Dan |date=September 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title at the 2022 US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html |access-date=November 14, 2025 |website=US Open}}</ref> === Prupesyonal na karera === ==== 2020 ==== '''Isahan''' Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]] sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto sa W25 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Las Palmas]], W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Castellón]], at W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|Monastir]]. Natapos naman siya sa unang yugto sa W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Las Palmas]] at W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|Melilla]]. ==== 2021 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2021_WTA_Tour|WTA Tour]], unang sumabak si Eala sa [[:en:2021_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami Open]] ngunit hindi siya nakalusot sa qualifying. Gayunpaman, sa [[:en:2021_Winners_Open_–_Singles|Cluj-Napoca 250]], nakapasok siya sa pangunahing draw at umabot hanggang sa pangalawang yugto bago natalo kay [[:en:Mayar_Sherif|Sherif]].<ref name=":5">{{Cite web |title=Tennis Abstract: Alexandra Eala |url=https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 |access-date=December 3, 2025 |website=www.tennisabstract.com}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=ITF: Alex Eala Singles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/activity/ |access-date=December 3, 2025 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala |access-date=February 2, 2026 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> '''Dalawahan''' Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang paligsahan ng [[:en:2021_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]] sa dalawahan. Sa W25 Madrid, kasama si [[:en:Victoria_Jiménez_Kasintseva|Kasintseva]], nakarating sila sa quarterfinals. Samantala, sa W25 Platja d’Aro, nakipag‑pares siya kay [[:en:Oksana_Selekhmeteva|Selekhmeteva]] at umabot sila hanggang sa finals.<ref name=":6">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala Doubles Matches |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches?type=D#main-content |access-date=2026-03-26 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> ==== 2022 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2022_WTA_Tour|WTA Tour]], tampok ang kaniyang pagsabak sa [[:en:2022_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]] at [[:en:2022_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]], subalit natalo siya sa unang yugto at sa qualifying na yugto.<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2022_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa semifinals ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Nakapasok siya sa quarterfinals ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> '''Dalawahan''' Sa WTA Tour, nakapaglaro siya sa [[:en:2022_Miami_Open_–_Women's_doubles|Miami 1000]] at sa qualifying ng [[:en:2022_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_doubles|Madrid 1000]].<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times}}</ref> Sa ITF circuit, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang semifinals sa W25 Palma del Río kasama si [[:en:Marina_Bassols_Ribera|Ribera]]. Nakarating din siya sa quarterfinals ng pitong torneo at dalawang torneo na nabigo sa maagang yugto.<ref name=":6" /> ==== 2023 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2023_WTA_Tour|WTA Tour]], lumahok siya sa qualifying ugtong [[:en:2023_Australian_Open_–_Women's_singles_qualifying|Australian Open]] ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng [[:en:2023_Thailand_Open_–_Singles|Thailand 250]], [[:en:2023_Japan_Women's_Open_–_Singles|Osaka 250]], [[:en:2023_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]], at [[:en:2023_Jasmin_Open_–_Singles|Monastir 250]]. Lumaban din siya bilang wildcard sa [[:en:2023_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]] at [[:en:2023_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(April–June)|W15 Yecla]] at kasunod sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|W25 Roehampton]].<ref>{{Cite news |last=Mina |first=Rosy |date=June 4, 2023 |title=Alex Eala claims third ITF crown at W25 Yecla in Spain |url=https://www.abs-cbn.com/sports/06/04/23/tennis-alex-eala-claims-third-itf-crown-at-w25-yecla |access-date=November 7, 2025 |work=ABS CBN News}}</ref><ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=August 13, 2023 |title=Alex Eala wins fourth ITF title, rules W25 Roehampton |url=https://sports.inquirer.net/523461/alex-eala-wins-fourth-itf-title-rules-w25-roehampton |access-date=November 7, 2025 |website=Inquirer.net |language=en-US}}</ref> Nakarating siya sa finals ng [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|W25 Aldershot]] at [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|W40 Petange]]; sa semifinals ng [[:en:2023_Open_Araba_en_Femenino_–_Singles|W100 Vitoria-Gasteiz]] at [[:en:2023_Engie_Open_Nantes_Atlantique_–_Singles|W60 Nantes]]; at sa quarterfinals ng [[:en:2023_Women's_TEC_Cup_–_Singles|W60 Barcelona]] at [[:en:2023_Ando_Securities_Open_–_Singles|W100 Tokyo]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Nagtapos siya sa ika-191 na puwesto sa pagtatapos ng taon.<ref>{{Cite news |last=Satumbaga-Villar |first=Kristel |date=September 20, 2023 |title=Eala improves to career-high No. 191 in WTA rankings |url=https://mb.com.ph/2023/9/20/eala-improves-to-career-high-no-191-in-wta-rankings |access-date=November 7, 2025 |website=Manila Bulletin}}</ref> '''Dalawahan''' Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan. Umabot siya sa apat na semifinals (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange), nakapasok sa apat na quarterfinals (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow), at ilang beses na nakarating sa nangyugto kabilang ang [[:en:2023_Jasmin_Open_–_Doubles|Monastir 250]]. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na korte maliban sa W60 Chiasso, isang palaro na ginanap sa luwad .<ref name=":6" /> ==== 2024 ==== '''Isahan''' Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa qualifiers ng apat na Grand Slam ([[:en:2024_Australian_Open_–_Women's_singles_qualifying|Australian Open]], [[:en:2024_French_Open_–_Women's_singles_qualifying|French Open]], [[:en:2024_Wimbledon_Championships_–_Women's_singles_qualifying|Wimbledon]], [[:en:2024_US_Open_–_Women's_singles_qualifying|US Open]]). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang quarterfinal sa [[:en:2024_Veneto_Open_–_Singles|Veneto 125]] laban kay [[:en:Sara_Errani|Errani]].<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2024_WTA_Tour|WTA Tour]], umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2024_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]], ngunit natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]] at [[:en:2024_Wuhan_Open_–_Singles|Wuhan 1000]]. abigo siya sa unang yugto ng [[:en:2024_Guadalajara_Open_Akron_–_Singles|Guadalajara 500]], [[:en:2024_Abu_Dhabi_Open_–_Singles|Abu Dhabi 500]], at sa qualifiers ng [[:en:2024_Ningbo_Open_–_Singles|Ningbo 500]]. Hindi siya nakalusot sa qualifiers ng [[:en:2024_Nottingham_Open_–_Women's_singles|Nottingham 250]], at natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]] at [[:en:2024_Jiangxi_Open_–_Singles|Jiangxi 250]]. bukod sa semifinals sa [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Canberra 125]], umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Oeiras 125]] at [[:en:2024_Guadalajara_125_Open_–_Singles|Guadalajara 125]], ngunit natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Makarska_International_Championships_–_Singles|Makarska 125]] at [[:en:2024_Polish_Open_–_Singles|Warsaw 125]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 [[:en:2024_Open_Araba_en_Femenino_–_Singles|Vitoria-Gasteiz]], tinalo si [[:en:Victoria_Jiménez_Kasintseva|Kasintseva]] sa final. Umabot din siya sa semifinals ng W100 [https://en.wikipedia.org/wiki/2024_Al_Habtoor_Tennis_Challenge_%E2%80%93_Singles Dubai] at W50 [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|Indore]], at sa quarterfinals ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> '''Dalawahan''' Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan. Sa WTA, ang pinakamalalim niyang resulta ay ang semifinals sa [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_doubles|Canberra 125]] kasama si [[:en:Laura_Pigossi|Pigossi]]. Nagkaroon din siya ng limang quarterfinal finishes: sa [[:en:2024_Ningbo_Open|Ningbo 500]] kasama si [[:en:Liang_En-shuo|Liang]], sa [[:en:2024_Polish_Open_–_Doubles|Warsaw 125]] kasama si [[:en:Darja_Semeņistaja|Semenistaja]], sa [[:en:2024_Guadalajara_125_Open_–_Doubles|Guadalajara 125]] kasama si [[:en:Kimberly_Birrell|Birrell]], sa [[:en:2024_Al_Habtoor_Tennis_Challenge_–_Doubles|W100 Dubai]] kasama si [[:en:Valentini_Grammatikopoulou|Grammatikopoulou]], at sa [[:en:2024_Porto_Women's_Indoor_ITF_3_–_Doubles|W75 Porto 3]] kasama si [[:en:Alicia_Barnett|Barnett]]. Bukod dito, nagtalo siya sa unang yugto sa [[:en:2024_Oeiras_Ladies_Open_–_Doubles|Oeiras 125]] (kasama si [[:en:Taylah_Preston|Preston]]).<ref name=":72" /><ref name=":0" /> Sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|W50 Pune]] kasama si [[:en:Darja_Semeņistaja|Semenistaja]], sinundan ng magkasunod na panalo kasama si [[:en:Estelle_Cascino|Cascino]] sa [[:en:2024_Open_de_Seine-et-Marne_–_Doubles|W75 Croissy-Beaubourg]] at [[:en:2024_Open_Araba_en_Femenino_–_Doubles|W100 Vitoria-Gasteiz]]—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa semifinals ng [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|W75 Trnava]] kasama si [[:en:Zeynep_Sönmez|Sönmez]].<ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 27, 2024 |title=Alex Eala cops W50 Pune doubles title with Latvian partner |language=en |website=INQUIRER.net |url=https://sports.inquirer.net/549446/alex-eala-cops-w50-pune-doubles-title-with-latvian-partner |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=March 31, 2024 |title=Eala, partner rule W75 Croissy-Beaubourg doubles tilt |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2024/03/31/2344255/eala-partner-rule-w75-croissy-beaubourg-doubles-tilt |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=July 21, 2024 |title=Alex Eala wins singles and doubles titles at W100 Vitoria-Gasteiz |language=en |website=INQUIRER.net |url=https://sports.inquirer.net/575666/alex-eala-also-wins-singles-title-at-w100-vitoria-gasteiz |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref name=":6" /> ==== 2025 ==== '''Isahan''' Noong 2025, umakyat si Eala mula No. 147 tungo sa career-high No. 50 matapos lumahok sa 27 torneo.<ref name=":4" /> Ang pinakamalaking tagumpay ay dumating sa [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]], kung saan tinalo ang world No. 2 [[:en:Iga_Świątek|Świątek]] sa quarterfinals bago matalo kay [[:en:Jessica_Pegula|Pegula]] sa semifinals. Sa damo, nakarating sa unang WTA final sa [[:en:2025_Eastbourne_Open_–_Women's_singles|Eastbourne 250]], ngunit natalo kay [[:en:Maya_Joint|Joint]]. Sa [[:en:2025_US_Open_–_Women's_singles|US Open]], nakamit ang unang panalo sa main draw at umabot sa ikalawang ugtolaban kay [[:en:Cristina_Bucșa|Bucșa]]. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa [[:en:2025_Guadalajara_125_Open_–_Singles|Guadalajara 125]], tinalo si [[:en:Panna_Udvardy|Udvardy]] sa final.<ref name=":4" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: quarterfinals sa [[:en:2025_SP_Open_–_Singles|São Paulo 250]] laban kay [[:en:Janice_Tjen|Tjen]], semifinal sa [[:en:2025_Jingshan_Tennis_Open_–_Women's_singles|Jingshan 125]] laban kay [[:en:Lulu_Sun|Sun]] at sa [[:en:2025_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Canberra 125]] laban kay [[:en:Wei_Sijia|Sijia]], at quarterfinals sa [[:en:2025_Ilkley_Open_–_Women's_singles|Ilkley 125]] laban kay [[:en:Rebecca_Marino|Marino]] at sa [[:en:2025_Suzhou_WTA_125_–_Singles|Suzhou 125]] laban kay [[:en:Viktorija_Golubic|Golubic]]. Umabot sa pangalawang yugto sa [[:en:2025_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]] laban kay Świątek, at sa [[:en:2025_Hong_Kong_Tennis_Open_–_Singles|Hong Kong 250]] laban kay [[:en:Victoria_Mboko|Mboko]]. Sa iba pang palihsahan nakarating sa pangalawang yugto ng [[:en:2025_Mumbai_Open_–_Singles|Mumbai 125]] laban kay [[:en:Mai_Hontama|Hontama]] at sa [[:en:2025_Oeiras_Ladies_Open_–_Singles|Oeiras 125]] laban kay Udvardy.<ref name=":4" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo sa unang ugtong [[:en:2025_French_Open_–_Women's_singles|French Open]] kay [[:en:Emiliana_Arango|Arango]], ng [[:en:2025_Wimbledon_Championships_–_Women's_singles|Wimbledon]] kay [[:en:Barbora_Krejčíková|Krejčíková]], at ng [[:en:2025_Australian_Open_–_Women's_singles|Australian Open]] sa qualifying kay [[:en:Jana_Fett|Fett]]. Natalo siya sa unang yugtong [[:en:2025_Italian_Open_–_Women's_singles|Rome 1000]] kay [[:en:Marta_Kostyuk|Kostyuk]], ng [[:en:2025_Canadian_Open_–_Women's_singles|Montreal 1000]] kay [[:en:Markéta_Vondroušová|Vondroušová]], at sa qualifying ng [[:en:2025_Wuhan_Open_–_Singles|Wuhan 1000]] kay [[:en:Moyuka_Uchijima|Uchijima]]. Natalo siys sa unang yugto ng [[:en:2025_Nottingham_Open_–_Women's_singles|Nottingham 250]] kay [[:en:Magda_Linette|Linette]], ng [[:en:2025_Singapore_Tennis_Open_–_Singles|Singapore 250]] kay [[:en:Simona_Waltert|Waltert]], ng [[:en:2025_Japan_Women's_Open_–_Singles|Osaka 250]] kay [[:en:Tereza_Valentová|Valentová]], ng [[:en:2025_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]] kay [[:en:Claire_Liu|Liu]], at sa [[:en:2025_Birmingham_Open_–_Women's_singles|Birmingham 250]] kay [[:en:Linda_Fruhvirtová|Fruhvirtová]].<ref name=":4" /> Sa [[:en:2025_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]], tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 [[:en:2025_Bengaluru_Open_–_Singles|Bengaluru]] laban kay [[:en:Dalila_Jakupović|Jakupović]], W75 Trnava 1 laban kay [[:en:Céline_Naef|Naef]], at W75 Trnava 2 laban kay [[:en:Valentina_Ryser|Ryser]].<ref name=":2" /> '''Dalawahan''' Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name=":6" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa [[:en:2025_Guangzhou_Open_–_Doubles|Guangzhou 250]], kung saan umabot siya sa semifinals kasama si [[:en:Nadiia_Kichenok|Kichenok]]. Nakarating din siya sa quarterfinals ng [[:en:2025_Italian_Open_–_Women's_doubles|Italian 1000]] kapareha si [[:en:_Coco_Gauff|Coco Gauff]].<ref name=":6" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2025_French_Open_–_Women's_doubles|French Open]] kasama si [[:en:Renata_Zarazúa|Zarazúa]], at natalo sa unang yugto ng [[:en:2025_Wimbledon_Championships_–_Women's_doubles|Wimbledon]] kasama si [[:en:Eva_Lys|Lys]].<ref name=":6" /> Lumahok din siya sa [[:en:2025_Birmingham_Open_–_Women's_doubles|Birmingham 250]] kasama si [[:en:Rebeka_Masarova|Masarova]] at sa [[:en:2025_Hong_Kong_Tennis_Open_–_Doubles|Hong Kong 250]] kasama si [[:en:Chan_Hao-ching|Hao-ching]], kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name=":6" /> Sa mga challengers, nakapaglaro siya sa [[:en:2025_Mumbai_Open_–_Doubles|Mumbai 125]] kasama si [[:en:_Tsao_Chia-yi|Chia-yi]] at sa [[:en:2025_Oeiras_Ladies_Open_–_Doubles|Oeiras 125]] kasama si [[:en:Katie_Volynets|Volynets]], na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name=":6" /> ==== 2026 ==== '''Isahan''' Sinimulan ni Eala ang kanyang [[:en:2026_WTA_Tour|2026 season]] nang may matibay na simula sa ''[[:en:2026_ASB_Classic_–_Women's_singles|Auckland 250]]'', kung saan umabot siya sa semifinals bago natalo kay [[:en:Wang_Xinyu|Wang]].<ref>{{cite news |last=Satumbaga-Villar|first=Krystel|date=January 10, 2026|title=Alex Eala succumbs to Chinese rival in Auckland semis|url=https://mb.com.ph/2026/01/10/alex-eala-succumbs-to-chinese-rival-in-auckland-semis|work=The Manila Bulletin|access-date=January 10, 2026}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Australian_Open_–_Women's_singles|Australian Open]]'', nabigo siya sa unang round ng singles.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks}}</ref> Lumaban siya sa ''[[:en:2026_Philippine_Women's_Open_–_Singles|Philippines 125]]'' bilang wildcard at nakapasok sa quarterfinals bago matalo kay [[:en:Camila_Osorio|Osorio]].<ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 29, 2026 |title=Alex Eala exits WTA Philippine Open, bows to Camila Osorio |url=https://sports.inquirer.net/660715/alex-eala-exits-wta-philippine-open-bows-to-camila-osorio |work=Philippine Daily Inquirer |access-date=January 29, 2026}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Abu_Dhabi_Open|Abu Dhabi 1000]]'', umabot siya sa quarterfinals ngunit natalo kay [[:en:Ekaterina_Alexandrova|Alexandrova]].<ref>{{Cite news |last=Gasgonia |first=Dennis |date=February 5, 2026 |title=Natalo si Alex Eala sa quarterfinals ng Abu Dhabi laban kay Alexandrova ng Russia |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2026/2/5/alex-eala-bows-out-of-abu-dhabi-quarterfinals-in-loss-to-russia-s-alexandrova-2244 |work=ABS-CBN News}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Qatar_TotalEnergies_Open_–_Singles|Qatar 1000]]'', nabigo siya sa unang yugto.<ref>{{Cite news |last=Reyes |first=Kate |date=February 9, 2026 |title=Alex Eala exits Qatar Open after falling to Tereza Valentova |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-exits-qatar-open-after-falling-to-tereza-valentova-a5019-20260209 |access-date=February 9, 2026}}</ref> Nakapasok siya sa quarterfinals ng ''[[:en:2026_Dubai_Tennis_Championships_–_Women's_singles|Dubai 1000]]'' bago natalo kay [[:en:Coco_Gauff|Gauff]].<ref>{{Cite news |last=Ballesteros |first=Jan |date=February 19, 2026 |title=Alex Eala succumbs to world No. 4 Coco Gauff in Dubai quarterfinals |website=onesports.ph |url=https://onesports.ph/more-sports/article/41325/alex-eala-succumbs-to-world-no-4-coco-gauff-in-dubai-quarterfinals-1 |access-date=February 19, 2026}}</ref> Sa tinaguriang ''Sunshine Double{{Efn|Ang Sunshine Double ay ang magkasunod na torneo ng Indian Wells Masters at Miami Open, dalawang prestihiyosong ATP Masters 1000 at WTA 1000 na ginaganap tuwing Marso. Nagsisimula ito sa California at nagtatapos sa Florida, at kilala ang tatlong linggong yugto na ito sa maaraw na panahon at mahigpit na iskedyul. Itinuturing itong pinakamahalagang serye ng pinagsamang mga torneo sa labas ng Grand Slams.}}'' na ''[[:en:2026_BNP_Paribas_Open|Indian Wells 1000]]'' at ''[[:en:2026_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]]'', umabot siya sa ika-apat na round sa parehong torneo bago natalo kina [[:en:Linda_Noskova|Noskova]] at [[:en:Karolína_Muchová|Muchová]].<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=March 11, 2026 |title=Alex Eala bows out of Indian Wells with loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/11/tennis-alex-eala-bows-out-of-indian-wells-with-loss-to-linda-noskov-1231 |access-date=March 11, 2026 |work=ABS-CBN News}}</ref><ref>{{Cite news |date=Marso 24, 2026 |title=Alex Eala natanggal sa Miami Open matapos matalo kay Karolína Muchová |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/24/alex-eala-bows-out-of-miami-open-0012 |access-date=Marso 24, 2026}}</ref> Sa mga korteng luwad ng Europa, nakarating si Eala sa ikalawang yugto ng [[:en:2025_Upper_Austria_Ladies_Linz_–_Singles|Linz 500]] kung saan siya ay tinalo ni [[:en:Jelena_Ostapenko|Ostapenko]].<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=2026-04-08 |title=Eala nabigo matapos manguna ng 5-1 sa ikalawang set kontra Ostapenko, lumabas sa Linz Open |url=https://www.philstar.com/sports/2026/04/08/2519713/eala-squanders-5-1-second-set-lead-vs-ostapenko-exits-linz-open |access-date=2026-04-08 |website=Philstar.com}}</ref> Sa unang yugto ng [[:en:2026_Porsche_Tennis_Grand_Prix_–_Singles|Stuttgart 500]], siya ay pinatalsik ni [[:en:Leylah_Fernandez|Fernandez]].<ref>{{Cite news |date=2026-04-15 |title=Alex Eala natanggal sa Stuttgart Open matapos matalo kay Leylah Fernandez |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/15/alex-eala-stuttgart-open-0040 |access-date=2026-04-15 |work=ABS-CBN News}}</ref> Samantala, sa ikalawang yugto ng [[:en:2026_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]], siya ay natalo ni[[:en:Elise_Mertens|Mertens]].<ref>{{Cite news |last= |first= |date=April 24, 2026 |title=Nagpatuloy ang hirap ni Alex Eala sa clay matapos ang pagkatalo sa Round of 64 laban kay Elise Mertens sa Madrid Open |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/985231/alex-eala-s-clay-struggles-continue-after-round-of-64-loss-to-elise-mertens-in-madrid-open/story/ |access-date=April 24, 2026 |website=GMA News Online |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=April 24, 2026 |title=Alex Eala suffers second round defeat to Elise Mertens at Mutua Madrid Open |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/48579925/alex-eala-suffers-second-round-defeat-elise-mertens-mutua-madrid-open |access-date=April 24, 2026 |website=ESPN.com |language=en}}</ref> ''' Dalawahan''' Sa ''[[:en:2026_ASB_Classic_–_Women's_doubles|Auckland 250]]'', nakipagtambal si Eala kay [[:en:Iva_Jovic|Jović]] at umabot sila sa semifinals bago natalo kina [[:en:Xu_Yifan|Xu]] at [[:en:Yang_Zhaoxuan|Yang]].<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=January 9, 2026|access-date=January 9, 2026|work=ABS-CBN News}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Australian_Open_–_Women's_doubles|Australian Open]]'', nakipares siya kay [[:en:Ingrid_Martins|Martins]], ngunit hindi sila nakalusot sa unang round matapos matalo sa kanilang pambungad na laban.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=January 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=January 20, 2026 |work=ABS-CBN News}}</ref> Samantala, sa ''[[:en:2026_Abu_Dhabi_Open_–_Doubles|Abu Dhabi 1000]]'', nakipagtambal siya kay [[:en:Janice_Tjen|Tjen]] at nakaabot sila sa semifinal, ngunit natalo sa duo nina [[:en:Tereza_Mihalíková|Mihalíková]] at [[:en:Olivia_Nicholls|Nicholls]].<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=February 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=February 6, 2026}}</ref> == Estilo ng Paglalaro == Si Eala ay isang agresibong baseliner, gamit ang kanyang forehand upang kontrolin ang mga rally at ang kanyang matatag na two‑handed backhand upang pamahalaan ang mga palitan.<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=March 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |website=Tennis.com |language=en|access-date=January 24, 2026}}</ref> Ang kanyang kaliwang kamay na topspin ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim, habang ang kanyang return game ay isang lakas dahil sa mahusay na pagbabasa ng galaw. Ang kanyang serve ang nananatiling pangunahing kahinaan, madalas kulang sa bilis at pagbabago, bagaman mahusay siya sa hard courts.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=January 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |website=ESPN |language=en|access-date=January 24, 2026}}</ref> Binibigyang-diin ng mga analyst ang pagpapabuti ng kanyang serve, pagdaragdag ng taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng pisikal na lakas bilang susi sa karagdagang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=February 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=February 6, 2026 |website=Sports News Philippines |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang ilang mahahalagang tagumpay, kabilang ang pagiging unang Pilipino na umabot sa WTA 1000 Semifinals at tinalo ang tatlong major champions sa [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|2025 Miami Open]]<ref name=":Gulf">{{Cite web |title=What Alexandra Eala Needs to Win Titles and Beat Top Players |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/what-alexandra-eala-needs-to-win-titles-and-beat-top-players-1.500440043 |access-date=March 11, 2026 |website=Gulf News}}</ref> Itinatampok ng mga dating propesyonal na sina [[:en:Greg_Rusedski|Greg Rusedski]], [[:en:Andrea_Petkovic|Andrea Petkovic]], at [[:en:Martina_Navratilova|Martina Navratilova]] ang pangangailangan ng mas malakas na serve, mas maaasahang laro, at mas maraming pagkakaiba-iba, kasabay ng mas mahusay na kondisyon ng katawan.<ref>{{Cite web |date=March 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=March 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> Sa kanyang matibay na baseline game, katatagan, at suporta ng mga tagahanga, kinokonklusyon ng mga analyst na mayroon siyang pundasyon upang makipagtagisan para sa malalaking titulo, ngunit ang kanyang pangmatagalang tagumpay ay nakasalalay sa pagbabagong-anyo ng kanyang serve bilang isang sandata.<ref name=":Gulf" /> === Paghahambing ng Estadistika ng Mga Laro sa Iba’t Ibang Antas === {| class="wikitable" ! Antas !! Rekord ng Laro !! Panalo % !! Rekord sa Tiebreak !! Ace % !! 1st Serve In % !! 1st Serve Won % !! 2nd Serve Won % !! RPW !! Saklaw ng DR |- | Top 10 || 4–3 || 57% || 1–1 (50%) || 2.0% || 67.2% || 56.6% || 46.4% || 48.0 || 0.61–1.46 |- | Top 20 || 6–7 || 46% || 2–1 (67%) || 1.2% || 64.6% || 53.7% || 48.3% || 43.7 || 0.36–1.32 |- | Top 50 || 12–21 || 36% || 5–3 (63%) || 1.2% || 63.6% || 55.6% || 44.8% || 43.1 || 0.30–1.48 |- | Top 100 || 28–39 || 42% || 7–10 (41%) || 1.2% || 64.4% || 57.5% || 45.6% || 44.5 || 0.30–2.64 |- | Career Overall || 205–126 || 62% || 42–30 (58%) || || 60.0% || 0.4% || 46.3% || 46.3 || |} Ipinapakita ng rekord ni Eala ang kakaibang kontrast sa iba’t ibang antas. Laban sa pinakamagagaling (Top 10), hawak niya ang pinakamataas na porsyento ng panalo na 57%. Ngunit habang lumalawak ang antas, bumababa ang konsistensya: 46% laban sa Top 20, 36% laban sa Top 50, at 42% laban sa Top 100. Ipinapakita ng datos na siya ay mahusay sa malalaking laban ngunit nahihirapan panatilihin ang parehong antas laban sa matitibay ngunit hindi kasing tanyag na kalaban. ==== Alexandra Eala – 10 Pinakamagagandang Panalo ==== {| class="wikitable" ! Petsa !! Torneo !! Surface !! Round !! Kalaban (Ranggo) !! Iskor |- | 18-Mar-2025 || Miami || Hard || QF || Iga Świątek (2) || 6–2, 7–5 |- | 4-Mar-2026 || Indian Wells || Hard || R32 || Coco Gauff (4) || 6–2, 2–0 RET |- | 18-Mar-2025 || Miami || Hard || R32 || Madison Keys (5) || 6–4, 6–2 |- | 15-Feb-2026 || Dubai || Hard || R32 || Jasmine Paolini (6) || 6–1, 7–6(5) |- | 23-Jun-2025 || Eastbourne || Grass || R16 || Jelena Ostapenko (3) || 0–6, 6–2, 3–2 RET |- | 25-Aug-2025 || US Open || Hard || R128 || Clara Tauson (14) || 6–3, 2–6, 7–6(11) |- | 17-Mar-2026 || Miami || Hard || R32 || Magda Linette (50) || 6–3, 7–6(2) |- | 15-Feb-2026 || Dubai || Hard || R16 || Sorana Cirstea (32) || 7–5, 6–4 |- | 23-Jun-2025 || Eastbourne || Grass || QF || Dayana Yastremska (42) || 6–1, 6–2 |- | 5-Jan-2026 || Auckland || Hard || QF || Magda Linette (52) || 6–3, 6–2 |} ==== Alexandra Eala – 10 Pinakamalulupit na Pagkatalo ===== {| class="wikitable" ! Petsa !! Torneo !! Surface !! Round !! Kalaban (Ranggo) !! Iskor |- | 6-May-2025 || Rome || Clay || R128 || Marta Kostyuk (27) || 0–6, 1–6 |- | 28-Apr-2022 || Madrid || Clay || Q1 || Anna Bondar (68) || 0–6, 0–6 |- | 7-Oct-2024 || Wuhan || Hard || R64 || Katerina Siniakova (37) || 3–6, 1–6 |- | 13-Oct-2025 || Osaka || Hard || R32 || Tereza Valentova (78) || 1–6, 2–6 |- | 18-Sep-2023 || Guangzhou || Hard || R32 || Tatjana Maria (48) || 3–6, 0–6 |- | 22-Apr-2024 || Madrid || Clay || R64 || Sorana Cirstea (27) || 3–6, 7–6(6), 4–6 |- | 30-Jun-2025 || Wimbledon || Grass || R128 || Barbora Krejcikova (17) || 6–3, 2–6, 1–6 |- | 19-Jan-2026 || Australian Open || Hard || R128 || Alycia Parks (99) || 0–6, 3–6, 2–6 |- | 20-Mar-2023 || Miami || Hard || R128 || Irina-Camelia Begu (34) || 2–6, 5–7 |- | 28-Oct-2024 || Jiujiang || Hard || R32 || Marie Bouzkova (49) || 5–7, 6–7(4) |} == Ibang larangan == ===Pambansang koponan=== Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[:en:Tennis_at_the_2021_SEA_Games|SEA Games 2021]] (pilak sa singles, team, at mixed doubles), at sa [[:en:Tennis_at_the_2022_Asian_Games|Asian Games 2022]] (pilak sa singles at mixed doubles).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=May 20, 2022 |title=Tennis ace Alex Eala settles for bronze in women's singles |work=[[GMA News]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=March 25, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601005101/https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |archive-date=June 1, 2022}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=September 29, 2023 |title=Alex Eala bags 2nd Asian Games bronze with Alcantara in doubles |language=en-US |work=[[Rappler]] |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-Semifinals-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=September 10, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250910045902/https://www.rappler.com/sports/tennis-Semifinals-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |archive-date=September 10, 2025}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa Group II, na nagresulta sa promosyon sa Group I.<ref name=":12">{{Cite web |last=Morales |first=Luisa |date=December 2, 2024 |title=Alex Eala relishes leading Team Philippines to BJK Cup promotion in Bahrain |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114191842/https://www.onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |archive-date=November 14, 2025 |access-date=October 13, 2025 |website=One Sports |language=en}}</ref> Sa [[:en:Tennis_at_the_2025_SEA_Games|SEA Games 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa women's singles, pati tansong medalya sa mixed doubles at team events.<ref name=":13">{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=December 18, 2025 |title=Alex Eala wins SEA Games tennis gold, ends long drought for PH |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |archive-url=https://web.archive.org/web/20260128021547/https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |archive-date=January 28, 2026 |access-date=December 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> ===Mga Eksibisyon na Laro=== ====Singles: 1 (titles)==== {|class="wikitable" !Resulta !{{ns}}Petsa{{ns}} !Torneo !Uri ng Korte !Kalaban !Iskor |- |Panalo | Enero 2026 |[[:en:Kooyong_Classic|Kooyong Classic]], Melbourne, Australia |Matigas na Korte |[[:en:Donna Vekić|Donna Vekić]] |6–3, 6–4 |} === Mga sponsorship === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[:en:Globe_Telecom|Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=July 25, 2025 |title=Alex Eala Opens Up About Life |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga endorsement mula sa [[:en:Babolat|Babolat]], [[:en:Nike,_Inc.|Nike]], at [[:en:Bank_of_the_Philippine_Islands|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Champ’s choice: Alex Eala signs up as BPI’s newest endorser|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/}}</ref> bago naging brand ambassador ng [[:en:Milo_(drink)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=February 23, 2026 |title=MILO Active Pilipinas launched with Eala as new ambassador |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html}}</ref> === Mga parangal === Kinilala si Eala ng [[:en:Philippine_Sportswriters_Association|Philippine Sportswriters Association]] sa walong pagkakataon sa [[:en:PSA_Annual_Awards|PSA Annual Awards]], kabilang ang parangal na ''Athlete of the Year'' noong 2026.<ref>Citations for Eala's PSA Annual Awards: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=February 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=February 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=March 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=February 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=October 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=May 7, 2023}} * {{Cite news |date=February 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=February 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=January 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=October 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=October 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=February 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=February 17, 2026}}</ref> Noong 2021, isinama siya ng [[:en:Tatler_Asia|''Tatler Asia'']] sa talaan ng mga pinakamataas ang impluwensya na tao sa Asya.<ref>{{cite news |title=Asia's Most Influential Philippines 2021 |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021}}</ref> Noong Abril 2025, ginawaran si Eala ng ''Premios Tanglaw'' ng [[:en:Embassy_of_the_Philippines|Embahada ng Pilipinas]] sa Madrid bilang pagkilala sa kanyang ambag sa [[:en:Philippines–Spain_relations|ugnayan ng Pilipinas at Espanya]].<ref>{{cite news |date=April 2025 |title=Premios Tanglaw honoring Alex Eala |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/premios-tanglaw-eala}}</ref> ==Nota== ==== Women's World Tour Titles ==== {| class="wikitable" ! Taon !! Paligsahan !! Tier !! Paligsahan !! Katungali |- | 2021 || W15 Manacor || ITF || Isahan || – |- | 2022 || W25 Chiang Rai || ITF || Isahan || – |- | 2023 || W25 Yecla || ITF || Isahan || – |- | 2023 || W25 Roehampton || ITF || Isahan || – |- | 2024 || W100 Vitoria-Gasteiz || ITF || Isahan || – |- | 2024 || W50 Pune || ITF || Dalawahan || Darja Semeņistaja |- | 2024 || W75 Croissy-Beaubourg || ITF || Dalawahan || Estelle Cascino |- | 2024 || W100 Vitoria-Gasteiz || ITF || Dalawahan || Estelle Cascino |} ==== 2020 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Las Palmas de Gran Canaria 2 || W15 || Luwad || Unang Yugto || Anna Zarycka || 2–6, 4–6 |- | Las Palmas de Gran Canaria || W25 || Luwad || Pangalawang Yugto || Lara Salden || 0–6, 6–2, 2–6 |- | Melilla || W15 || Luwad || Unang Yugto || Anastasia Charaeva || 3–6, 3–6 |- | Monastir 9 || W15 || Matigas || Pangalawang Yugto || Nina Stadler || 6–4, 6–7, 5–7 |} ==== 2021 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Korte !! Tier !! Kalaban !! Yugto !! Iskor |- | Miami Open || Matigas || WTA 1000 || Viktória Hrunčáková || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || 6–4, 4–6, 2–6 |- | Romanian Open (Cluj-Napoca) || Luwad || WTA 250 || Mayar Sherif || Pangalawang Yugto || 2–6, 2–6 |- | W15 Manacor 1 || W15 || Matigas || Yvonne Cavalle-Reimers || Final || 5–7, 6–1, 6–2 |- | W15 Manacor 2 || W15 || Matigas || Ylena In-Albon || Kwarterpinals || 0–6, 3–6 |- | W15 Manacor 3 || W15 || Matigas || Oksana Selekhmeteva || Kwarterpinals || 2–6, 3–6 |- | W25 Grenoble || W25 || Matigas || Maja Chwalińska || Kwarterpinals || 0–6, 4–6 |- | W25 Manacor 4 || W25 || Matigas || Jana Fett || Pangalawang Yugto || 6–4, 3–6, 5–7 |- | W15 Manacor 5 || W15 || Matigas || Simona Waltert || Unang Yugto || 4–6, 6–2, 5–7 |- | W60 Bellinzona || W60 || Luwad || Simona Waltert || Pangalawang Yugto || 5–7, 6–3, 2–6 |- | W25 Platja d’Aro || W25 || Luwad || Irene Burillo Escorihuela || Pangalawang Yugto || 2–6, 4–6 |- | W25 Madrid 2 || W25 || Matigas || Andrea Lázaro García || Unang Yugto || 6–2, 4–6, 4–6 |- | W25 Milovice || W25 || Matigas || Daria Astakhova || Unang Yugto || 2–6, 2–6 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | W25 Madrid || W25 || Matigas || Victoria Jiménez Kasintseva || Kwarterpinals || Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey || 5–7, 6–4, 6–10 |- | W25 Platja d’Aro || W25 || Luwad || Oksana Selekhmeteva || Final || Justina Mikulskytė / Oana Simion || 3–6, 5–7 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Madison Brengle || 2–6, 1–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Anna Bondár || 0–6, 0–6 |- | Manacor 1 || W25 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Alice Rame || 2–6, 4–6 |- | Manacor 3 || W25 || Matigas || Unang Yugto || Giulia Gatto-Monticone || 2–6, 1–6 |- | Grenoble || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Chloé Paquet || 6–4, 5–7, 3–6 |- | Macon || W25 || Matigas || Unang Yugto || Anna Ukolova || 6–1, 2–6, 6–7(3) |- | Joue-les-Tours || W25 || Matigas || Pangalawang Yugto || Oksana Selekhmeteva || 3–6, 3–6 |- | Chiang Rai 1 || W25 || Matigas || Final || Luksika Kumkhum || 6–4, 6–2 |- | Chiang Rai 2 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Erika Sema || 3–6, 6–2, 3–6 |- | Madrid 1 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Anna-Lena Robbe || 6–7(3), 3–6 |- | Madrid 2 || W60 || Matigas || Final || Marina Bassols Ribera || 4–6, 5–7 |- | Palma del Río || W25 || Luwad || Pangalawang Yugto || Jessika Ponchet || 2–6, 1–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Pangalawang Yugto || Alexandra Bozovic || 6–1, 4–6, 5–7 |- | Vitoria-Gasteiz || W60 || Matigas || Semipaynal || Jessika Ponchet || 4–6, 4–6 |- | El Espinar || W25 || Matigas || Semipaynal || Eva Guerrero Alvarez || 2–6, 6–3, 2–6 |- | Grodzisk Mazowiecki || W100 || Matigas || Unang Yugto || Katharina Hobgarski || 4–6, 3–6 |- | Templeton || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Katarzyna Kawa || 6–2, 4–6, 0–6 |- | Rancho Santa Fe || W80 || Matigas || Kwarterpinals || Marcela Zacarías || 2–6, 5–7 |- | Hamburg || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Ysaline Bonaventure || 4–6, 0–6 |- | Poitiers || W80 || Matigas || Semipaynal || Ysaline Bonaventure || 1–6, 6–3, 3–6 |- | Shrewsbury || W100 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Maia Lumsden || 1–6, 5–7 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Manacor || W25 || Matigas || Elsa Jacquemot || Kwarterpinals || Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi || 6–2, 4–6, 3–10 |- | Macon || W25 || Matigas || Jéssica Bouzas Maneiro || Kwarterpinals || Audrey Albie / Aubane Droguet || 4–6, 2–6 |- | Chiang Rai 1 || W25 || Matigas || Indy De Vroome || Unang Yugto || Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted || 6–4, 5–7, 6–10 |- | Chiang Rai 2 || W25 || Matigas || Kyōka Okamura || Kwarterpinals || Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova || 6–4, 7–6(4), 2–6 |- | Madrid 1 || W25 || Matigas || Jéssica Bouzas Maneiro || Kwarterpinals || Olga Helmi / Adithya Karunaratne || 0–6, 4–6 |- | Madrid 2 || W60 || Matigas || Liang En-shuo || Kwarterpinals || Tímea Babos / Valeria Savinykh || 2–6, 4–6 |- | Palma del Río || W25 || Luwad || Marina Bassols Ribera || Semipaynal || Valeria Savinykh / Fanny Stollár || 2–6, 0–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Lizette Cabrera || Kwarterpinals || Justina Mikulskyte / Hong Yi Cody Wong || 5–7, 4–6 |- | Templeton || W60 || Matigas || Annaëlle Robbe || Pangalawang Yugto || Madison Brengle || 6–3, 6–7, 6–10 |- | Poitiers || W80 || Matigas || Petra Marcinko || Kwarterpinals || Miriam Skoch / Markéta Vondroušová || 5–7, 2–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Misaki Doi || 6–4, 1–6, 3–6 |- | Thailand Open (Hua Hin) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tatjana Maria (6) || 2–6, 2–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Irina-Camelia Begu || 2–6, 5–7 |- | Mutua Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Tatjana Maria || 1–6, 1–6 |- | Japan Open (Osaka) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Himari Sakatsume (Q) || 0–6, 3–6 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tatjana Maria (3) || 3–6, 0–6 |- | Jasmin Open (Monastir) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Elise Mertens (2) || 5–7, 0–6 |- | Canberra || W60 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Oksana Selekhmeteva (7) || 6–3, 4–6, 4–6 |- | Trnava || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Sonay Kartal || 2–6, 2–6 |- | Chiasso || W60 || Luwad || Unang Yugto || Alexandra Cadantu-Ignatik || 0–6, 2–6 |- | Bellinzona || W60 || Luwad || Unang Yugto || Ioana Ghioroaie || 5–7, 1–6 |- | Monastir || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Jia-Jing Wang (Q) || 6–0, 4–6, 3–6 |- | Yecla || W15 || Matigas || Final || Valentina Ryser || 6–3, 7–5 |- | Madrid || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Makenna Jones (5) || 6–2, 4–6, 4–6 |- | Zaragoza || W25 || Matigas || Unang Yugto || Destanee Aiava || 1–6, 2–6 |- | Palma del Río || W40 || Matigas || Kwarterpinals || Valeria Savinykh (3) || 4–6, 2–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Unang Yugto || Sohyun Park || 4–6, 3–6 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Semipaynal || Jessika Ponchet (3) || 6–2, 4–6, 2–6 |- | Barcelona || W60 || Matigas || Kwarterpinals || Georgina García Pérez || 4–6, 3–6 |- | Roehampton || W25 || Matigas || Final || Arina Rodionova (2) || 6–2, 6–3 |- | Aldershot || W25 || Matigas || Final || Destanee Aiava (6) || 6–3, 4–6, 1–6 |- | Tokyo || W100 || Matigas || Pangalawang Yugto || Kimberly Birrell (5) || 6–4, 6–7, 2–6 |- | Glasgow || W60 || Matigas || Unang Yugto || Suzan Lamens || 6–2, 4–6, 1–6 |- | Nantes || W60 || Matigas || Semipaynal || Gabriela Knutson || 6–2, 3–6, 1–6 |- | Petange || W40 || Matigas || Final || Océane Dodin (3) || 1–6, 5–7 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Trnava 2 || W60 || Matigas || Semipaynal || Alicia Barnett / Olivia Nicholls || 4–6, 1–6 |- | Chiasso || W60 || Luwad || Unang Yugto || Beatrice Gumulya / Anna Sisková || 3–6, 6–4, 11–13 |- | Zaragoza || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Alana Parnaby / Victoria Rodríguez || 6–4, 3–6, 6–10 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča || 5–7, 6–1, 9–11 |- | Barcelona || W60 || Matigas || Unang Yugto || Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča || 6–4, 3–6, 3–10 |- | Roehampton 2 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Talia Gibson / Petra Hule || 1–6, 5–7 |- | Aldershot || W25 || Matigas || Semipaynal || Erina Hayashi / Saki Imamura || 4–6, 4–6 |- | Tokyo 2 || W100 || Matigas || Semipaynal || Alicia Barnett / Olivia Nicholls || 0–6, 7–5, 6–10 |- | Jasmin Open (Monastir) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs || 3–6, 4–6 |- | Glasgow 2 || W60 || Matigas || Kwarterpinals || Freya Christie / Olivia Gadecki || — |- | Nantes || W60 || Matigas || Unang Yugto || Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold || 6–1, 3–6, 6–10 |- | Petange || W40 || Matigas || Semipaynal || Danielle Collins / Isabelle Haverlag || 2–6, 4–7 |} ==== 2024 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Rebecca Peterson (18) || 2–6, 5–7 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Julia Riera (2) || 6–4, 6–7, 4–6 |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Lulu Sun (23) || 6–7, 5–7 |- | US Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Elena-Gabriela Ruse (20) || 6–3, 1–6, 4–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Emiliana Arango || 6–2, 5–7, 1–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Sorana Cîrstea (27) || 3–6, 7–6, 4–6 |- | Wuhan Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Kateřina Siniaková || 3–6, 1–6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Unang Yugto || Magda Linette || 6–7, 1–6 |- | Guadalajara Open || WTA 500 || Matigas || Unang Yugto || Marie Bouzková (6) || 2–6, 2–6 |- | Ningbo Open || WTA 500 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Priscilla Hon || 4–6, 3–6 |- | Jiangxi Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Marie Bouzková (1) || 5–7, 6–7 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Bernarda Pera || 0–6, 3–6 |- | Nottingham Open || WTA 250 || Damo || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Ena Shibahara || 7–6, 0–6, 2–6 |- | Canberra International || WTA 125 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Céline Naef (5) || 4–6, 5–7 |- | Guadalajara 125 Open || WTA 125 || Matigas || Pangalawang Yugto || Tatjana Maria (4) || 5–7, 2–6 |- | Polish Open (Warsaw) || WTA 125 || Matigas || Unang Yugto || Isabella Shinikova || 2–6, 4–6 |- | Veneto Open (Gaiba) || WTA 125 || Damo || Kwarterpinals || Sara Errani (4) || 0–6, 6–7 |- | Makarska Open || WTA 125 || Luwad || Unang Yugto || Maria Timofeeva (Q) || 6–1, 3–6, 2–6 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Final (Winner) || Victoria Jiménez Kasintseva (7) || 6–4, 6–4 |- | Dubai || W100 || Matigas || Semipaynal || Polina Kudermetova (1) || 6–4, 2–6, 2–6 |- | Takasaki || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Mananchaya Sawangkaew (3) || 6–4, 1–6, 2–6 |- | Cary || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Renata Zarazúa (2) || 6–3, 4–6, 3–6 |- | Landisville || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Olivia Gadecki || 1–6, 6–0, 3–6 |- | Porto || W75 || Matigas || Kwarterpinals || Anna Bondar (2) || 4–6, 7–6, 1–6 |- | Trnava 1 || W75 || Matigas || Kwarterpinals || Anastasia Gureva || 2–6, 6–3, 6–7 |- | Trnava 2 || W75 || Matigas || Unang Yugto || Tereza Martincová (7) || 6–3, 4–6, 6–7 |- | Croissy-Beaubourg || W75 || Matigas || Pangalawang Yugto || Mona Barthel || 6–4, 4–6, 1–6 |- | Zagreb || W75 || Luwad || Unang Yugto || Tena Lukas || 5–7, 6–3, 4–6 |- | Bellinzona || W60 || Luwad || Unang Yugto || Selena Janicijevic || 3–6, 1–6 |- | Indore || W50 || Matigas || Semipaynal || Polina Kudermetova (2) || 4–6, 7–6, 2–6 |- | Pune || W50 || Matigas || Kwarterpinals || Darja Semenistaja (1) || 6–7, 0–6 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Paligsahan !Level !Korte !Katungali !Yugto !Kalaban !Iskor |- |Canberra International |WTA 125 |Matigas |Laura Pigossi |Semipaynal |Kaylah McP/ Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Pune |W50 |Matigas |Daniela Semenistaja |Final |Naiktha Bains / Fanny Stollar |7–6(8), 6–3 |- |Porto 3 |W75 |Matigas |Alicia Barnett |Kwarterpinals |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |Trnava |W75 |Matigas |Zeynep Sönmez |Semipaynal |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas |Estelle Cascino |Final |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |Oeiras Ladies Open |WTA 125 |Luwad |Taylah Preston |Unang Yugto |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas |Estelle Cascino |Final |Lia Karatancheva / Diana Marcinkevica |6–3, 2–6, 10–4 |- |Polish Open |WTA 125 |Matigas |Daniela Semenistaja |Kwarterpinals |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |WTA 125 |Matigas |Kimberly Birrell |Kwarterpinals |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |WTA 500 |Matigas |En Shuo Liang |Kwarterpinals |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |- |Dubai |W100 |Matigas |Valentini Grammatikopoulou |Kwarterpinals |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} ==== 2025 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Jana Fett (133) || 5–7, 2–6 |- | Singapore Open || WTA 250 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Simona Waltert (179) || 3–6, 2–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Semipaynal || Jessica Pegula (4) || 6–7, 7–5, 3–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Pangalawang Yugto || Iga Świątek (2) || 6–4, 4–6, 2–6 |- | Italian Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Marta Kostyuk (27) || 0–6, 1–6 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Unang Yugto || Emiliana Arango (85) || 0–6, 6–2, 3–6 |- | Nottingham Open || WTA 250 || Damo || Unang Yugto || Magda Linette (31) || 4–6, 3–6 |- | Eastbourne Open || WTA 250 || Damo || Finals (Pangalawang Puwesto) || Maya Joint || 4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Unang Yugto || Barbora Krejčíková (16) || 6–3, 2–6, 1–6 |- | National Bank Open (Montreal) || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Markéta Vondroušová (63) || 6–3, 1–6, 2–6 |- | US Open || Grand Slam || Matigas || Pangalawang Yugto || Cristina Bucșa (95) || 4–6, 3–6 |- | São Paulo Open || WTA 250 || Matigas || Kwarterpinals || Janice Tjen (130) || 4–6, 1–6 |- | China Open (Wuhan) || WTA 1000 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Moyuka Uchijima (91) || 4–6, 6–3, 2–6 |- | Japan Women's Open (Osaka) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tereza Valentová (78) || 1–6, 2–6 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Claire Liu (305) || 6–2, 4–6, 4–6 |- | Hong Kong Tennis Open || WTA 250 || Matigas || Pangalawang Yugto || Victoria Mboko (21) || 6–3, 3–6, 4–6 |- | Canberra International || WTA 125 || Matigas || Semipaynal || Shuai Wei (134) || 5–7, 2–6 |- | Mumbai Open || WTA 125 || Matigas || Pangalawang Yugto || Mai Hontama (166) || 6–7, 2–6 |- | Oeiras Ladies Open || WTA 125 || Luwad || Pangalawang Yugto || Panna Udvardy (137) || 6–7, 4–6 |- | Birmingham Open || WTA 125 || Damo || Unang Yugto || Linda Fruhvirtová (152) || 5–7, 7–6, 1–6 |- | Ilkley Open || WTA 125 || Damo || Kwarterpinals || Rebecca Marino (107) || 6–1, 0–6, 6–7 |- | Guadalajara 125 Open || WTA 125 || Matigas || Kampeon || Panna Udvardy (134) || 1–6, 7–5, 6–3 |- | Jingshan Tennis Open || WTA 125 || Matigas || Semipaynal || Lulu Sun (146) || 6–3, 4–6, 2–6 |- | Suzhou Open || WTA 125 || Matigas || Kwarterpinals || Viktorija Golubic (70) || 6–2, 2–6, 6–7 |} '''Withdrawals''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Reason |- | Cincinnati Open || WTA 1000 || Matigas || Pinsala sa balikat |- | Monterrey Open || WTA 500 || Matigas || Pinsala sa balikat |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Nadiia Kichenok || Semipaynal || Katarzyna Piter / Janice Tjen || 7–6(4), 3–6, 5–10 |- | Italian Open || WTA 1000 || Luwad || Coco Gauff || Kwarterpinals || Jasmine Paolini / Sara Errani || 5–7, 6–3, 7–10 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Renata Zarazúa || Pangalawang Yugto || Olga Danilović / Anastasia Potapova || 1–6, 3–6 |- | Hong Kong Open || WTA 250 || Matigas || Chan Hao‑ching || Unang Yugto || Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich || 6–3, 1–6, 7–10 |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Eva Lys || Unang Yugto || Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason || 4–6, 2–6 |- | Birmingham Open || WTA 250 || Damo || Rebeka Masarova || Unang Yugto || Storm Hunter / Ellen Perez || 4–6, 4–6 |- | Mumbai Open || WTA 125 || Matigas || Tsao Chia‑yi || Unang Yugto || Amina Anshba / Elena Pridankina || 4–6, 4–6 |- | Oeiras Ladies Open || WTA 125 || Luwad || Katie Volynets || Unang Yugto || Carmen Corley / Olivia Gadecki || 3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Auckland Open || WTA 250 || Matigas || Semipaynal || Wang Xinyu || 7–5, 5–7, 6–4 |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Unang Yugto || Alycia Parks || 6–0, 3–6, 2–6 |- | Philippines Womens Open || WTA 125 || Matigas || Kwarterpinals|| Camila Osorio || 4-6, 4-6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Kwarterpinals || Ekaterina Alexandrova|| 3-6, 3-6 |- | Qatar Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto|| Tereza Valentová|| 6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |WTA 1000 |Matigas |Kwarterpinals |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |WTA 1000 |Matigas |Ikaapat na Yugto |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |WTA 1000 |Matigas |Ikaapat na Yugto |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |WTA 500 |Luwad |Pangalawang Yugto |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |WTA 500 |Luwad | Unang Yugto | Leylah Fernandez | 1-6, 4-6 |- |Madrid Open |WTA 1000 |Luwad |Pangalawang Yugto |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Catalonia Open |WTA 125 |Luwad | | | |- |Italian Open |WTA 1000 |Luwad | | | |- |Parma Open |WTA 125 |Luwad | | | |- |French Open |Grand Slam |Luwad | | | |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Auckland Open || WTA 250 || Matigas || Iva Jovic || Semipaynal || Xu Yifan / Yang Zhaoxuan || 5–7, 3–6 |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Ingrid Martins || Unang Yugto || Shuko Aoyama / Magda Linette || 6–7(3), 6–2, 3–6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Janice Tjen|| Semipaynal|| Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls|| 4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |WTA 1000 |Matigas |Iva Jovic |Unang Yugto |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |WTA 1000 |Luwad |Zeynep Sönmez | | | |- |} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na kawing== [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Alexandra Eala Official WTA Page] [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Alexandra Eala Official ITF Women's World Tennis Page] [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alexandra Eala's Tennis Abstract page] [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alexandra Eala on Fandom] {{BD|2005||Eala, Alexandra}} [[:simple:Alexandra_Eala|Alexandra Eala on Simple Wikipedia (English)]] [[:en:Alexandra_Eala|Alexandra Eala on English Wikipedia (English)]] [[bcl:Alexandra Eala]] a9xnkmtbbqatalbpqq3tyofovf77vy8 2204882 2204881 2026-04-25T07:44:19Z Tabilay 153890 2204882 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=April 2025}} {{Infobox tennis biography |name = Alexandra Eala |image =File:Alex Eala (2024 US Open) 02 (cropped).jpg |caption =Alex Eala sa 2024 US Open |fullname = Alexandra Maniego Eala |country = {{PHI}} |birth_date = {{birth date and age|2005|05|23}} |birth_place = [[Lungsod Quezon]], [[Pilipinas]] |height = {{height|m=1.75}} |turnedpro = March 4, 2020 |plays = Kaliwete (dalawahang-hawak na ''backhand'') |coach = Joan Bosch<br> Alexandro Viaene<br><br>Lluc Bauza (Fitness Coach) |careerprizemoney = US 1,882,099 |singlesrecord = {{tennis record|won=209|lost=127}} |singlestitles = 0 |highestsinglesranking = 29 (March 16, 2026) |currentsinglesranking = No. 44 (April 20, 2026) |AustralianOpenresult = 1R ([[:en:2026 Australian Open – Women's singles qualifying|2026]]) |FrenchOpenresult = 1R ([[:en:2025 French Open – Women's singles|2025]]) |Wimbledonresult = 1R ([[:en:2025 Wimbledon Championships – Women's singles|2025]]) |USOpenresult = 2R ([[:en:2025 US Open – Women's singles|2025]]) |doublesrecord = {{tennis record|won=47|lost=44}} |doublestitles = 0 |highestdoublesranking = No. 99 (February 9, 2026) |currentdoublesranking = No. 101 (April 20, 2026) |FrenchOpenDoublesresult = 2R ([[:en:2025 French Open – Women's doubles|2025]]) |WimbledonDoublesresult = 1R ([[:en:2025 Wimbledon Championships – Women's doubles|2025]]) |updated = April 20, 2026 |medaltemplates-expand =no |medaltemplates = {{MedalSport | Women's [[:en:tennis|Tennis]]}} {{MedalCountry |{{PHI}}}} {{MedalCompetition | [[:en:Asian Games|Asian Games]]}} {{MedalBronze | [[:en:Tennis at the 2022 Asian Games|2022 Hangzhou]] | [[:en:Tennis at the 2022 Asian Games – Women's singles|Singles]] }} {{MedalBronze|2022 Hangzhou|[[:en:Tennis at the 2022 Asian Games – Mixed doubles|Mixed doubles]]}} {{MedalCompetition | [[:en:Southeast Asian Games|Southeast Asian Games]]}} {{MedalGold | [[:en:2025 Southeast Asian Games|2025 Thailand]] | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Singles]] }} {{MedalBronze | [[:en:2021 Southeast Asian Games|2021 Vietnam]] | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Singles]] }} {{MedalBronze | 2021 Vietnam | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Mixed doubles]] }} {{MedalBronze | 2021 Vietnam | [[:en:Tennis at the 2021 Southeast Asian Games|Team]] }} {{MedalBronze | [[:en:2025 SEA Games|2025 Thailand]] | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Team]] }} {{MedalBronze | 2025 Thailand | [[:en:Tennis at the 2025 SEA Games|Mixed doubles]] }} |AustralianOpenDoublesresult=1R ([[:en:2026 Australian Open – Women's doubles|2026]])}} Si '''Alexandra Eala''' (isinilang Mayo 23, 2005 sa [[Quezon City]]) ay Pilipinong manlalaro ng [[tenis]]. Siya ang pinakamataas na ranggong Pilipino, umabot sa pandaigdigang bilang na 29 noong Marso 16, 2026.<ref name=":11">{{Cite news |last=Castillejo |first=Dyan |date=March 16, 2026 |title=Alex Eala rises to career-high World No. 29 |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/16/eala-rises-to-career-high-world-no-29-in-latest-wta-rankings-1032}}</ref> Nagwagi siya ng junior Grand Slam titles: doubles sa 2020 Australian Open at 2021French Open, at singles sa 2022 US Open.<ref name=":1">{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=September 10, 2022 |title=Eala captures US Open girls' singles crown |url=https://www.rappler.com/sports/final-results-alex-eala-lucie-havlickova-us-open-september-10-2022/}}</ref> Mayroon siyang 5 ITF singles at 3 ITF doubles titles, at noong 2025 umabot sa Semifinal ng Miami Open, final ng Eastbourne Open, at nagwagi sa WTA 125 Guadalajara Open.<ref name=":62">{{Cite web |title=ITF: Alexanda Eala Singles Titles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/d/titles/ |access-date=2025-12-03 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":72">{{Cite web |title=ITF: Alexanda Eala Doubles Titles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/titles/ |access-date=December 3, 2025 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":63">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala Singles Matches |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches#main-content |access-date=2026-03-26 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> Simula noong 2023, lumahok si Eala sa mga Grand Slam tournaments bilang propesyonal, kung saan nakapasok siya sa main draw mula 2025 French Open hanggang 2026 Australian Open at umabot sa ikalawang round ng 2025 US Open sa singles.<ref name=":63" /> Sa doubles naman, nakapaglaro siya noong 2025 at 2026, na ang pinakamataas na resulta ay ang ikalawang round ng 2025 French Open.<ref name=":6" /> Si Eala ay nagwagi ng mga pilak na medalya sa 2021 SEA Games at 2022Asian Games, at pinangunahan ang koponan sa promosyon sa Group I noong 2024. Noong 2025 SEA Games, nakamit niya ang gintong medalya sa women’s singles at dalawang tansong medalya sa mixed doubles at team events.<ref name=":7" /><ref name=":8" /><ref name=":12" /><ref name=":13" /> == Maagang Buhay == Si '''Alexandra Maniego Eala''' ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas, kina Michael Eala, isang business executive,<ref>{{cite web |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |website=Gulf Today |publisher=Gulf Today |access-date=26 March 2026}}</ref> at [[:en:Rizza_Maniego-Eala|Rosemarie Maniego-Eala]], dating [[Globe Telecom]] CFO hanggang 2024 at dating pambansang manlalangoy na nagwagi ng tansong medalya sa [[:en:1985_SEA_Games|1985 SEA Games]]. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina [[:en:Noli_Eala|Noli Eala]], dating chairperson ng [[:en:Philippine_Sports_Commission|Philippine Sports Commission]] at commissioner ng [[Philippine Basketball Association]],<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=August 28, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=March 28, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cordero |first=Abac |date=August 30, 2022 |title=Noli Eala named new Philippine Sports Commission chairman |url=https://www.philstar.com/sports/2022/08/30/2206206/noli-eala-named-new-philippine-sports-commission-chairman |access-date=November 5, 2025 |work=[[The Philippine Star]]}}</ref> at ang fashion designer na si Rhett Eala.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/ |work=[[GMA News]] |date=April 23, 2026}}</ref> Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tennis para sa [[:en:Penn_State_Nittany_Lions|Penn State Nittany Lions]] mula 2020 hanggang 2024.<ref>{{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=May 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839 |work=[[ABS-CBN News]]}}</ref><ref name="PEP2">{{Cite news |last1=Bravo |date=March 27, 2025 |title=Who is Alex Eala, Pinoy tennis player at 2025 Miami Open? |url=https://www.pep.ph/peptionary/186040/alex-eala-a5128-20250327 |website=Philippine Entertainment Portal}}</ref> Nagsimula si Eala sa tennis sa edad na apat,<ref>{{cite news |last1=Hilotin |title=Alex Eala: Rapid rise in tennis rankings, what's next? |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/alex-eala-rapid-rise-in-tennis-rankings-whats-next-1.500248201 |work=[Gulf News |date=August 28, 2025}}</ref> ipinakilala ng kanyang lolo sa ina na si Roberto Maniego, na siya ring unang coach.<ref>{{Cite web |date=November 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala |website=Women's Tennis Association}}</ref><ref>{{cite news |last=Payo |date=August 31, 2025 |title=Alex Eala and the guts to be first |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-guts-first-philippine-tennis/ |work=[[Rappler]]}}</ref> Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] at [[:en:Colegio_San_Agustin_–_Makati|Colegio San Agustin]] sa [[Makati]], bago lumipat sa [[:en:Rafa_Nadal_Academy|Rafa Nadal Academy]] sa [[:en:Manacor|Manacor]], Espanya, kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>{{cite news |last1=Mina |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ |work=[[ABS-CBN News]] |date=October 22, 2022}}</ref><ref>{{Cite web |date=December 19, 2025 |title=Alex Eala Biography: Acing Her Path to the Tennis Court |url=https://www.globe.com.ph/blog/alex-eala-journey-to-pro |website=[[Globe Telecom|Globe]]}}</ref> == Personal na buhay == Ang paboritong pagkain ni Eala ay [[Kaldereta (pagkain)|kaldereta]].<ref>{{Cite web |last=Mina |first=Inna |date=February 3, 2026 |title=Are you a Kare-Kare person? Alex Eala’s Filipino food rankings might surprise you |url=https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you |access-date=February 23, 2026 |website=One Sports |language=en}}</ref> Mas gusto niyang inumin ang [[matcha|tsa na matcha]] kaysa sa [[kape]].<ref>{{cite web |last1=Castillejo |first1=Dyan |title=Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007 |website=ABS-CBN Sports |publisher=ABS-CBN Network |access-date=31 March 2026}}</ref> Bihasa siya sa pakikipag-usap gamit ang iba’t ibang wika: [[Wikang Kastila|kastila]], [[Wikang Ingles|ingles]], at [[tagalog]].<ref>{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |website=The Athletic |publisher=The New York Times |access-date=25 March 2026}}</ref> Ang paborito niyang [[:en:Grand_Slam|pangunahing paligsahan sa larong tenis]] ay ang [[:en:Wimbledon_Championships|Paligsahan ng Wimbledon]], at tinuturing niya itong pinakamagandang lugar sa tenis.<ref>{{Cite web |last=Dioquino |first=Delfin |date=July 3, 2025 |title='Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/ |access-date=July 3, 2025 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=December 24, 2025 |title=Vogue Rapid-Fire interview with Alex Eala |url=https://www.instagram.com/reels/DSoxP5lk1bS/ |access-date=December 24, 2025 |website=Instagram |language=en}}</ref> Idolo niya ang [[:en:champion|kampon]] sa tenis na si [[:en:Maria_Sharapova|Maria Sharapova]], at nakapagsanay diya kasama si [[:en:Rafael_Nadal|Rafael Nadal]].<ref>{{Cite web |last=Atencio |first=Peter |date=July 19, 2025 |title=Sharapova’s influence drives Alex Eala’s aggressive game |url=https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html |access-date=February 23, 2026 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=November 20, 2025 |title=Alex Eala hits the court with Rafael Nadal |url=https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court |access-date=February 23, 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=August 27, 2025 |title=Before the big crowds, Alex Eala always had bro Miko by her side |url=https://www.spin.ph/tennis/get-to-know-alex-eala-older-brother-and-avid-supporter-miko-a6035-20250827 |access-date=February 23, 2026 |website=Spin.ph |language=en}}</ref> Ang pag-angat ni Eala sa WTA Tour matapos ang [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|2025 Miami Open]] ay nagbigay sa kanya ng malaking impluwensiya sa Pilipinas, inihahambing sa pag-usbong ni [[Manny Pacquiao]].<ref name="mo">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 March 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times}}</ref> Ayon kay [[:en:Dyan_Castillejo|Dyan Castillejo]], tinatrato na siya ng kanyang mga tagahanga na "parang kampeon ng isang Grand Slam" .<ref name="mo"/> Ang kanyang tagumpay ay muling nagpasigla ng interes sa tennis sa Pilipinas at sa [[Overseas Filipinos|mga Pilipinong nakatira sa ibang bansa]], kahit may hamon sa oras sa panonood.<ref name="mo"/><ref>{{cite web |title=Nearly a Century on Court: Filipino Trailblazers Who Took on Tennis’ Biggest Stage |url=https://asianjournal.com/entertainment/sports/a-century-on-court-filipino-trailblazers-who-took-on-tennis-biggest-stage/#:~:text=Dyan%20Castillejo%20%E2%80%93%20Former%20Fed%20Cup,and%20contemporary%20of%20Felicisimo%20Ampon. |website=Asian Journal |publisher=Asian Journal News |access-date=27 March 2026}}</ref><ref>{{Cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=April 19, 2025 |title=The rich history of Philippine tennis, decades before Alex Eala |url=https://www.rappler.com/sports/rich-history-philippine-tennis-decades-before-alex-eala/ |access-date=March 28, 2026 |website=Rappler |language=en}}</ref> == Karera == === Juniors === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ Singles ! Tournament !! 2019 !! 2020 !! 2021 !! 2022 |- | Australian Open || R2 || R3 || A || A |- | French Open || A || SF || A || A |- | Wimbledon || A || A || R2 || A |- | US Open || A || A || A || W |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ Doubles ! Tournament !! 2019 !! 2020 !! 2021 !! 2022 |- | Australian Open || A || W || A || A |- | French Open || A || A || W || A |- | Wimbledon || A || A || R2 || A |- | US Open || A || A || SF || – |} Sa edad na 12, nagwagi si Eala sa 2018 [[:en:Les_Petit_As|Les Petits As]] sa Pransya,<ref>{{Cite web |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/cookies/?returnurl=%2Fnews%2F117748%2FLilov-Eala-win-at-Les-Petits-As |access-date=November 14, 2024 |website=Tennis Europe}}</ref> at nakuha ang kanyang unang under‑18 singles at doubles titles sa ITF Trofeo David Ferrer sa Alicante, Spain.<ref>{{Cite web |last=Payo |first=Jasmine |date=April 25, 2025 |title=Building blocks to success: Rundown of Alex Eala’s best tennis campaigns |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-best-tennis-campaigns/ |access-date=November 14, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> Noong 2019, napanalunan ni Eala ang [[:en:Orange_Bowl_(tennis)|Orange Bowl]] girls’ doubles title kasama si [[:en:Evialina_Laskevich|Laskevich]].<ref>{{Cite news |last=Reyes |first=Kate |date=December 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |language=en |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217 |access-date=January 12, 2026}}</ref> Noong 2020, nagwagi siya sa [[:en:2020_Australian_Open_–_Girls'_doubles|Australian Open]] girls’ doubles kasama si [[:en:Priska_Madelyn_Nugroho|Nugroho]].<ref>{{Cite web |date=2020-01-31 |title=Eala, Nugroho capture Australian Open girls' doubles title |url=https://www.espn.com/story/_/id/28604688/eala-nugroho-capture-australian-open-girls-doubles-title |access-date=2025-10-08 |website=ESPN.com |language=en}}</ref> Sa 2021 [[:en:2021_French_Open_–_Girls'_doubles|French Open]], nakuha niya ang ikalawang junior Grand Slam doubles title kasama si [[:en:Oksana_Selekhmeteva|Selekhmeteva]].<ref>{{Cite news |last=Go |first=Beatrice |date=April 5, 2023 |title=Alex Eala clinches juniors world No. 2 after French Open romp |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-ranking-itf-world-juniors-2020/ |access-date=November 16, 2025}}</ref> Noong Hulyo 2021, nagwagi siya ng isahan at dalawahan (kasama si Madison Sieg) sa [[:en:Trofeo_Bonfiglio|Trofeo Bonfiglio]] sa Milan.<ref>{{Cite news |last=Mina |first=Rosy |date=July 17, 2021 |title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors |work=ABS CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan}}</ref> Noong 2022, gumawa siya ng kasaysayan bilang unang Pilipinong nagwagi ng junior Grand Slam singles title sa [[:en:2022_US_Open_–_Girls'_singles|US Open]].<ref>{{Cite web |last=Levinsohn |first=Dan |date=September 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title at the 2022 US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html |access-date=November 14, 2025 |website=US Open}}</ref> === Prupesyonal na karera === ==== 2020 ==== '''Isahan''' Noong 2020, lumahok si Eala sa limang paligsahan ng [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]] sa isahan. Umabot siya sa pangalawang yugto sa W25 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Las Palmas]], W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Castellón]], at W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|Monastir]]. Natapos naman siya sa unang yugto sa W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|Las Palmas]] at W15 [[:en:2020_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|Melilla]]. ==== 2021 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2021_WTA_Tour|WTA Tour]], unang sumabak si Eala sa [[:en:2021_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami Open]] ngunit hindi siya nakalusot sa qualifying. Gayunpaman, sa [[:en:2021_Winners_Open_–_Singles|Cluj-Napoca 250]], nakapasok siya sa pangunahing draw at umabot hanggang sa pangalawang yugto bago natalo kay [[:en:Mayar_Sherif|Sherif]].<ref name=":5">{{Cite web |title=Tennis Abstract: Alexandra Eala |url=https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 |access-date=December 3, 2025 |website=www.tennisabstract.com}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=ITF: Alex Eala Singles |url=https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/activity/ |access-date=December 3, 2025 |website=www.itftennis.com}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala |access-date=February 2, 2026 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> '''Dalawahan''' Noong 2021, lumahok si Eala sa dalawang paligsahan ng [[:en:2021_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]] sa dalawahan. Sa W25 Madrid, kasama si [[:en:Victoria_Jiménez_Kasintseva|Kasintseva]], nakarating sila sa quarterfinals. Samantala, sa W25 Platja d’Aro, nakipag‑pares siya kay [[:en:Oksana_Selekhmeteva|Selekhmeteva]] at umabot sila hanggang sa finals.<ref name=":6">{{Cite web |title=WTA: Alexandra Eala Doubles Matches |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala/matches?type=D#main-content |access-date=2026-03-26 |website=Women's Tennis Association |language=en}}</ref> ==== 2022 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2022_WTA_Tour|WTA Tour]], tampok ang kaniyang pagsabak sa [[:en:2022_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]] at [[:en:2022_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]], subalit natalo siya sa unang yugto at sa qualifying na yugto.<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2022_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nagwagi siya sa W25 Chiang Rai at naging ikalawang puwesto sa W60 Madrid 2. Umabot din siya sa semifinals ng W80 Poitiers, W60 Vitoria‑Gasteiz, at W25 El Espinar.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Nakapasok siya sa quarterfinals ng W80 Rancho Santa Fe, W60 Templeton, W25 Madrid, at W25 Chiang Rai 2.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> '''Dalawahan''' Sa WTA Tour, nakapaglaro siya sa [[:en:2022_Miami_Open_–_Women's_doubles|Miami 1000]] at sa qualifying ng [[:en:2022_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_doubles|Madrid 1000]].<ref name=":0">{{cite web |last1=Futterman |first1=Matthew |title=Bumalik si Alex Eala sa Miami Open, kung saan nagsimula ang kanyang pangarap na naging tennis phenomenon |url=https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/ |access-date=25 Marso 2026 |website=The Athletic |publisher=The New York Times}}</ref> Sa ITF circuit, lumahok siya sa sampung torneo. Ang pinakamataas na narating niya ay ang semifinals sa W25 Palma del Río kasama si [[:en:Marina_Bassols_Ribera|Ribera]]. Nakarating din siya sa quarterfinals ng pitong torneo at dalawang torneo na nabigo sa maagang yugto.<ref name=":6" /> ==== 2023 ==== '''Isahan''' Sa [[:en:2023_WTA_Tour|WTA Tour]], lumahok siya sa qualifying ugtong [[:en:2023_Australian_Open_–_Women's_singles_qualifying|Australian Open]] ngunit nabigo. Natalo rin siya sa unang yugto ng [[:en:2023_Thailand_Open_–_Singles|Thailand 250]], [[:en:2023_Japan_Women's_Open_–_Singles|Osaka 250]], [[:en:2023_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]], at [[:en:2023_Jasmin_Open_–_Singles|Monastir 250]]. Lumaban din siya bilang wildcard sa [[:en:2023_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]] at [[:en:2023_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nakamit niya ang dalawang pinakamalalaking tagumpay sa isahan: una sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(April–June)|W15 Yecla]] at kasunod sa [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|W25 Roehampton]].<ref>{{Cite news |last=Mina |first=Rosy |date=June 4, 2023 |title=Alex Eala claims third ITF crown at W25 Yecla in Spain |url=https://www.abs-cbn.com/sports/06/04/23/tennis-alex-eala-claims-third-itf-crown-at-w25-yecla |access-date=November 7, 2025 |work=ABS CBN News}}</ref><ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=August 13, 2023 |title=Alex Eala wins fourth ITF title, rules W25 Roehampton |url=https://sports.inquirer.net/523461/alex-eala-wins-fourth-itf-title-rules-w25-roehampton |access-date=November 7, 2025 |website=Inquirer.net |language=en-US}}</ref> Nakarating siya sa finals ng [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(July–September)|W25 Aldershot]] at [[:en:2023_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(October–December)|W40 Petange]]; sa semifinals ng [[:en:2023_Open_Araba_en_Femenino_–_Singles|W100 Vitoria-Gasteiz]] at [[:en:2023_Engie_Open_Nantes_Atlantique_–_Singles|W60 Nantes]]; at sa quarterfinals ng [[:en:2023_Women's_TEC_Cup_–_Singles|W60 Barcelona]] at [[:en:2023_Ando_Securities_Open_–_Singles|W100 Tokyo]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Nagtapos siya sa ika-191 na puwesto sa pagtatapos ng taon.<ref>{{Cite news |last=Satumbaga-Villar |first=Kristel |date=September 20, 2023 |title=Eala improves to career-high No. 191 in WTA rankings |url=https://mb.com.ph/2023/9/20/eala-improves-to-career-high-no-191-in-wta-rankings |access-date=November 7, 2025 |website=Manila Bulletin}}</ref> '''Dalawahan''' Noong 2023, lumahok si Eala sa mga torneo ng ITF at WTA sa dalawahan. Umabot siya sa apat na semifinals (W60 Trnava, W100 Tokyo, W25 Aldershot, W40 Petange), nakapasok sa apat na quarterfinals (W25 Zaragoza, W100 Vitoria-Gasteiz, W25 Roehampton, W60 Glasgow), at ilang beses na nakarating sa nangyugto kabilang ang [[:en:2023_Jasmin_Open_–_Doubles|Monastir 250]]. Karamihan sa mga torneo ay ginanap sa matitigas na korte maliban sa W60 Chiasso, isang palaro na ginanap sa luwad .<ref name=":6" /> ==== 2024 ==== '''Isahan''' Noong 2024, hindi nakalusot si Eala sa qualifiers ng apat na Grand Slam ([[:en:2024_Australian_Open_–_Women's_singles_qualifying|Australian Open]], [[:en:2024_French_Open_–_Women's_singles_qualifying|French Open]], [[:en:2024_Wimbledon_Championships_–_Women's_singles_qualifying|Wimbledon]], [[:en:2024_US_Open_–_Women's_singles_qualifying|US Open]]). Ang pinakamagandang resulta niya ay ang quarterfinal sa [[:en:2024_Veneto_Open_–_Singles|Veneto 125]] laban kay [[:en:Sara_Errani|Errani]].<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2024_WTA_Tour|WTA Tour]], umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2024_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]], ngunit natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]] at [[:en:2024_Wuhan_Open_–_Singles|Wuhan 1000]]. abigo siya sa unang yugto ng [[:en:2024_Guadalajara_Open_Akron_–_Singles|Guadalajara 500]], [[:en:2024_Abu_Dhabi_Open_–_Singles|Abu Dhabi 500]], at sa qualifiers ng [[:en:2024_Ningbo_Open_–_Singles|Ningbo 500]]. Hindi siya nakalusot sa qualifiers ng [[:en:2024_Nottingham_Open_–_Women's_singles|Nottingham 250]], at natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]] at [[:en:2024_Jiangxi_Open_–_Singles|Jiangxi 250]]. bukod sa semifinals sa [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Canberra 125]], umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Oeiras 125]] at [[:en:2024_Guadalajara_125_Open_–_Singles|Guadalajara 125]], ngunit natalo sa unang yugto ng [[:en:2024_Makarska_International_Championships_–_Singles|Makarska 125]] at [[:en:2024_Polish_Open_–_Singles|Warsaw 125]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nakuha niya ang unang malaking titulo sa W100 [[:en:2024_Open_Araba_en_Femenino_–_Singles|Vitoria-Gasteiz]], tinalo si [[:en:Victoria_Jiménez_Kasintseva|Kasintseva]] sa final. Umabot din siya sa semifinals ng W100 [https://en.wikipedia.org/wiki/2024_Al_Habtoor_Tennis_Challenge_%E2%80%93_Singles Dubai] at W50 [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|Indore]], at sa quarterfinals ng W100 Takasaki, W100 Cary, W100 Landisville, W75 Porto, at W75 Trnava. Nabigo naman siya nang maaga sa W75 Zagreb at W60 Bellinzona.<ref name=":5" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> '''Dalawahan''' Noong 2024, nagpakita si Eala ng matatag na kampanya sa dalawahan. Sa WTA, ang pinakamalalim niyang resulta ay ang semifinals sa [[:en:2024_Canberra_Tennis_International_–_Women's_doubles|Canberra 125]] kasama si [[:en:Laura_Pigossi|Pigossi]]. Nagkaroon din siya ng limang quarterfinal finishes: sa [[:en:2024_Ningbo_Open|Ningbo 500]] kasama si [[:en:Liang_En-shuo|Liang]], sa [[:en:2024_Polish_Open_–_Doubles|Warsaw 125]] kasama si [[:en:Darja_Semeņistaja|Semenistaja]], sa [[:en:2024_Guadalajara_125_Open_–_Doubles|Guadalajara 125]] kasama si [[:en:Kimberly_Birrell|Birrell]], sa [[:en:2024_Al_Habtoor_Tennis_Challenge_–_Doubles|W100 Dubai]] kasama si [[:en:Valentini_Grammatikopoulou|Grammatikopoulou]], at sa [[:en:2024_Porto_Women's_Indoor_ITF_3_–_Doubles|W75 Porto 3]] kasama si [[:en:Alicia_Barnett|Barnett]]. Bukod dito, nagtalo siya sa unang yugto sa [[:en:2024_Oeiras_Ladies_Open_–_Doubles|Oeiras 125]] (kasama si [[:en:Taylah_Preston|Preston]]).<ref name=":72" /><ref name=":0" /> Sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF circuit]], nagtala si Eala ng tatlong titulo: una sa [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|W50 Pune]] kasama si [[:en:Darja_Semeņistaja|Semenistaja]], sinundan ng magkasunod na panalo kasama si [[:en:Estelle_Cascino|Cascino]] sa [[:en:2024_Open_de_Seine-et-Marne_–_Doubles|W75 Croissy-Beaubourg]] at [[:en:2024_Open_Araba_en_Femenino_–_Doubles|W100 Vitoria-Gasteiz]]—ang pinakamataas na titulo niya sa ITF. Umabot din siya sa semifinals ng [[:en:2024_ITF_Women's_World_Tennis_Tour_(January–March)|W75 Trnava]] kasama si [[:en:Zeynep_Sönmez|Sönmez]].<ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 27, 2024 |title=Alex Eala cops W50 Pune doubles title with Latvian partner |language=en |website=INQUIRER.net |url=https://sports.inquirer.net/549446/alex-eala-cops-w50-pune-doubles-title-with-latvian-partner |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=March 31, 2024 |title=Eala, partner rule W75 Croissy-Beaubourg doubles tilt |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2024/03/31/2344255/eala-partner-rule-w75-croissy-beaubourg-doubles-tilt |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=July 21, 2024 |title=Alex Eala wins singles and doubles titles at W100 Vitoria-Gasteiz |language=en |website=INQUIRER.net |url=https://sports.inquirer.net/575666/alex-eala-also-wins-singles-title-at-w100-vitoria-gasteiz |access-date=November 10, 2025}}</ref><ref name=":6" /> ==== 2025 ==== '''Isahan''' Noong 2025, umakyat si Eala mula No. 147 tungo sa career-high No. 50 matapos lumahok sa 27 torneo.<ref name=":4" /> Ang pinakamalaking tagumpay ay dumating sa [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]], kung saan tinalo ang world No. 2 [[:en:Iga_Świątek|Świątek]] sa quarterfinals bago matalo kay [[:en:Jessica_Pegula|Pegula]] sa semifinals. Sa damo, nakarating sa unang WTA final sa [[:en:2025_Eastbourne_Open_–_Women's_singles|Eastbourne 250]], ngunit natalo kay [[:en:Maya_Joint|Joint]]. Sa [[:en:2025_US_Open_–_Women's_singles|US Open]], nakamit ang unang panalo sa main draw at umabot sa ikalawang ugtolaban kay [[:en:Cristina_Bucșa|Bucșa]]. Pagkaraan nito, tinamo ang unang propesyonal na titulo sa [[:en:2025_Guadalajara_125_Open_–_Singles|Guadalajara 125]], tinalo si [[:en:Panna_Udvardy|Udvardy]] sa final.<ref name=":4" /> Nagtala rin siya ng matatag na hinatnan sa mga sumusunod na paligsahan: quarterfinals sa [[:en:2025_SP_Open_–_Singles|São Paulo 250]] laban kay [[:en:Janice_Tjen|Tjen]], semifinal sa [[:en:2025_Jingshan_Tennis_Open_–_Women's_singles|Jingshan 125]] laban kay [[:en:Lulu_Sun|Sun]] at sa [[:en:2025_Canberra_Tennis_International_–_Women's_singles|Canberra 125]] laban kay [[:en:Wei_Sijia|Sijia]], at quarterfinals sa [[:en:2025_Ilkley_Open_–_Women's_singles|Ilkley 125]] laban kay [[:en:Rebecca_Marino|Marino]] at sa [[:en:2025_Suzhou_WTA_125_–_Singles|Suzhou 125]] laban kay [[:en:Viktorija_Golubic|Golubic]]. Umabot sa pangalawang yugto sa [[:en:2025_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]] laban kay Świątek, at sa [[:en:2025_Hong_Kong_Tennis_Open_–_Singles|Hong Kong 250]] laban kay [[:en:Victoria_Mboko|Mboko]]. Sa iba pang palihsahan nakarating sa pangalawang yugto ng [[:en:2025_Mumbai_Open_–_Singles|Mumbai 125]] laban kay [[:en:Mai_Hontama|Hontama]] at sa [[:en:2025_Oeiras_Ladies_Open_–_Singles|Oeiras 125]] laban kay Udvardy.<ref name=":4" /> Gayunpaman, marami ring maagang pagkabigo ang natala niya sa taon. Natalo sa unang ugtong [[:en:2025_French_Open_–_Women's_singles|French Open]] kay [[:en:Emiliana_Arango|Arango]], ng [[:en:2025_Wimbledon_Championships_–_Women's_singles|Wimbledon]] kay [[:en:Barbora_Krejčíková|Krejčíková]], at ng [[:en:2025_Australian_Open_–_Women's_singles|Australian Open]] sa qualifying kay [[:en:Jana_Fett|Fett]]. Natalo siya sa unang yugtong [[:en:2025_Italian_Open_–_Women's_singles|Rome 1000]] kay [[:en:Marta_Kostyuk|Kostyuk]], ng [[:en:2025_Canadian_Open_–_Women's_singles|Montreal 1000]] kay [[:en:Markéta_Vondroušová|Vondroušová]], at sa qualifying ng [[:en:2025_Wuhan_Open_–_Singles|Wuhan 1000]] kay [[:en:Moyuka_Uchijima|Uchijima]]. Natalo siys sa unang yugto ng [[:en:2025_Nottingham_Open_–_Women's_singles|Nottingham 250]] kay [[:en:Magda_Linette|Linette]], ng [[:en:2025_Singapore_Tennis_Open_–_Singles|Singapore 250]] kay [[:en:Simona_Waltert|Waltert]], ng [[:en:2025_Japan_Women's_Open_–_Singles|Osaka 250]] kay [[:en:Tereza_Valentová|Valentová]], ng [[:en:2025_Guangzhou_Open_–_Singles|Guangzhou 250]] kay [[:en:Claire_Liu|Liu]], at sa [[:en:2025_Birmingham_Open_–_Women's_singles|Birmingham 250]] kay [[:en:Linda_Fruhvirtová|Fruhvirtová]].<ref name=":4" /> Sa [[:en:2025_ITF_Women's_World_Tennis_Tour|ITF]], tatlong torneo ang nilaro ngunit lahat ay nagtapos sa pangalawang yugto: W100 [[:en:2025_Bengaluru_Open_–_Singles|Bengaluru]] laban kay [[:en:Dalila_Jakupović|Jakupović]], W75 Trnava 1 laban kay [[:en:Céline_Naef|Naef]], at W75 Trnava 2 laban kay [[:en:Valentina_Ryser|Ryser]].<ref name=":2" /> '''Dalawahan''' Noong 2025, lumahok si Eala sa iba’t ibang antas ng WTA Tour sa dalawahan.<ref name=":6" /> Pinakamahusay ang kanyang kampanya sa [[:en:2025_Guangzhou_Open_–_Doubles|Guangzhou 250]], kung saan umabot siya sa semifinals kasama si [[:en:Nadiia_Kichenok|Kichenok]]. Nakarating din siya sa quarterfinals ng [[:en:2025_Italian_Open_–_Women's_doubles|Italian 1000]] kapareha si [[:en:_Coco_Gauff|Coco Gauff]].<ref name=":6" /> Sa mga Grand Slam, umabot siya sa ikalawang yugto ng [[:en:2025_French_Open_–_Women's_doubles|French Open]] kasama si [[:en:Renata_Zarazúa|Zarazúa]], at natalo sa unang yugto ng [[:en:2025_Wimbledon_Championships_–_Women's_doubles|Wimbledon]] kasama si [[:en:Eva_Lys|Lys]].<ref name=":6" /> Lumahok din siya sa [[:en:2025_Birmingham_Open_–_Women's_doubles|Birmingham 250]] kasama si [[:en:Rebeka_Masarova|Masarova]] at sa [[:en:2025_Hong_Kong_Tennis_Open_–_Doubles|Hong Kong 250]] kasama si [[:en:Chan_Hao-ching|Hao-ching]], kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name=":6" /> Sa mga challengers, nakapaglaro siya sa [[:en:2025_Mumbai_Open_–_Doubles|Mumbai 125]] kasama si [[:en:_Tsao_Chia-yi|Chia-yi]] at sa [[:en:2025_Oeiras_Ladies_Open_–_Doubles|Oeiras 125]] kasama si [[:en:Katie_Volynets|Volynets]], na kapwa nagtapos sa unang yugto.<ref name=":6" /> ==== 2026 ==== '''Isahan''' Sinimulan ni Eala ang kanyang [[:en:2026_WTA_Tour|2026 season]] nang may matibay na simula sa ''[[:en:2026_ASB_Classic_–_Women's_singles|Auckland 250]]'', kung saan umabot siya sa semifinals bago natalo kay [[:en:Wang_Xinyu|Wang]].<ref>{{cite news |last=Satumbaga-Villar|first=Krystel|date=January 10, 2026|title=Alex Eala succumbs to Chinese rival in Auckland semis|url=https://mb.com.ph/2026/01/10/alex-eala-succumbs-to-chinese-rival-in-auckland-semis|work=The Manila Bulletin|access-date=January 10, 2026}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Australian_Open_–_Women's_singles|Australian Open]]'', nabigo siya sa unang round ng singles.<ref>{{cite news |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 19, 2026 |title=Alex Eala exits Australian Open first round |work=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/659094/alex-eala-exits-australian-open-first-round-falls-to-alycia-parks}}</ref> Lumaban siya sa ''[[:en:2026_Philippine_Women's_Open_–_Singles|Philippines 125]]'' bilang wildcard at nakapasok sa quarterfinals bago matalo kay [[:en:Camila_Osorio|Osorio]].<ref>{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=January 29, 2026 |title=Alex Eala exits WTA Philippine Open, bows to Camila Osorio |url=https://sports.inquirer.net/660715/alex-eala-exits-wta-philippine-open-bows-to-camila-osorio |work=Philippine Daily Inquirer |access-date=January 29, 2026}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Abu_Dhabi_Open|Abu Dhabi 1000]]'', umabot siya sa quarterfinals ngunit natalo kay [[:en:Ekaterina_Alexandrova|Alexandrova]].<ref>{{Cite news |last=Gasgonia |first=Dennis |date=February 5, 2026 |title=Natalo si Alex Eala sa quarterfinals ng Abu Dhabi laban kay Alexandrova ng Russia |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2026/2/5/alex-eala-bows-out-of-abu-dhabi-quarterfinals-in-loss-to-russia-s-alexandrova-2244 |work=ABS-CBN News}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Qatar_TotalEnergies_Open_–_Singles|Qatar 1000]]'', nabigo siya sa unang yugto.<ref>{{Cite news |last=Reyes |first=Kate |date=February 9, 2026 |title=Alex Eala exits Qatar Open after falling to Tereza Valentova |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-exits-qatar-open-after-falling-to-tereza-valentova-a5019-20260209 |access-date=February 9, 2026}}</ref> Nakapasok siya sa quarterfinals ng ''[[:en:2026_Dubai_Tennis_Championships_–_Women's_singles|Dubai 1000]]'' bago natalo kay [[:en:Coco_Gauff|Gauff]].<ref>{{Cite news |last=Ballesteros |first=Jan |date=February 19, 2026 |title=Alex Eala succumbs to world No. 4 Coco Gauff in Dubai quarterfinals |website=onesports.ph |url=https://onesports.ph/more-sports/article/41325/alex-eala-succumbs-to-world-no-4-coco-gauff-in-dubai-quarterfinals-1 |access-date=February 19, 2026}}</ref> Sa tinaguriang ''Sunshine Double{{Efn|Ang Sunshine Double ay ang magkasunod na torneo ng Indian Wells Masters at Miami Open, dalawang prestihiyosong ATP Masters 1000 at WTA 1000 na ginaganap tuwing Marso. Nagsisimula ito sa California at nagtatapos sa Florida, at kilala ang tatlong linggong yugto na ito sa maaraw na panahon at mahigpit na iskedyul. Itinuturing itong pinakamahalagang serye ng pinagsamang mga torneo sa labas ng Grand Slams.}}'' na ''[[:en:2026_BNP_Paribas_Open|Indian Wells 1000]]'' at ''[[:en:2026_Miami_Open_–_Women's_singles|Miami 1000]]'', umabot siya sa ika-apat na round sa parehong torneo bago natalo kina [[:en:Linda_Noskova|Noskova]] at [[:en:Karolína_Muchová|Muchová]].<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=March 11, 2026 |title=Alex Eala bows out of Indian Wells with loss to Linda Nosková |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/11/tennis-alex-eala-bows-out-of-indian-wells-with-loss-to-linda-noskov-1231 |access-date=March 11, 2026 |work=ABS-CBN News}}</ref><ref>{{Cite news |date=Marso 24, 2026 |title=Alex Eala natanggal sa Miami Open matapos matalo kay Karolína Muchová |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/3/24/alex-eala-bows-out-of-miami-open-0012 |access-date=Marso 24, 2026}}</ref> Sa mga korteng luwad ng Europa, nakarating si Eala sa ikalawang yugto ng [[:en:2025_Upper_Austria_Ladies_Linz_–_Singles|Linz 500]] kung saan siya ay tinalo ni [[:en:Jelena_Ostapenko|Ostapenko]].<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=2026-04-08 |title=Eala nabigo matapos manguna ng 5-1 sa ikalawang set kontra Ostapenko, lumabas sa Linz Open |url=https://www.philstar.com/sports/2026/04/08/2519713/eala-squanders-5-1-second-set-lead-vs-ostapenko-exits-linz-open |access-date=2026-04-08 |website=Philstar.com}}</ref> Sa unang yugto ng [[:en:2026_Porsche_Tennis_Grand_Prix_–_Singles|Stuttgart 500]], siya ay pinatalsik ni [[:en:Leylah_Fernandez|Fernandez]].<ref>{{Cite news |date=2026-04-15 |title=Alex Eala natanggal sa Stuttgart Open matapos matalo kay Leylah Fernandez |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/15/alex-eala-stuttgart-open-0040 |access-date=2026-04-15 |work=ABS-CBN News}}</ref> Samantala, sa ikalawang yugto ng [[:en:2026_Mutua_Madrid_Open_–_Women's_singles|Madrid 1000]], siya ay natalo ni[[:en:Elise_Mertens|Mertens]].<ref>{{Cite news |last= |first= |date=April 24, 2026 |title=Nagpatuloy ang hirap ni Alex Eala sa clay matapos ang pagkatalo sa Round of 64 laban kay Elise Mertens sa Madrid Open |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/985231/alex-eala-s-clay-struggles-continue-after-round-of-64-loss-to-elise-mertens-in-madrid-open/story/ |access-date=April 24, 2026 |website=GMA News Online |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=April 24, 2026 |title=Alex Eala suffers second round defeat to Elise Mertens at Mutua Madrid Open |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/48579925/alex-eala-suffers-second-round-defeat-elise-mertens-mutua-madrid-open |access-date=April 24, 2026 |website=ESPN.com |language=en}}</ref> ''' Dalawahan''' Sa ''[[:en:2026_ASB_Classic_–_Women's_doubles|Auckland 250]]'', nakipagtambal si Eala kay [[:en:Iva_Jovic|Jović]] at umabot sila sa semifinals bago natalo kina [[:en:Xu_Yifan|Xu]] at [[:en:Yang_Zhaoxuan|Yang]].<ref>{{Cite news|url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/9/tennis-alex-eala-iva-jovic-exit-asb-classic-doubles-1819|title=Alex Eala, Iva Jovic exit ASB Classic doubles|last=Castillejo|first=Dyan|date=January 9, 2026|access-date=January 9, 2026|work=ABS-CBN News}}</ref> Sa ''[[:en:2026_Australian_Open_–_Women's_doubles|Australian Open]]'', nakipares siya kay [[:en:Ingrid_Martins|Martins]], ngunit hindi sila nakalusot sa unang round matapos matalo sa kanilang pambungad na laban.<ref>{{Cite news |last=Naredo |first=Camille B. |date=January 20, 2026 |title=Eala, Martins ousted in first round of Australian Open doubles |url=https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/1/20/tennis-eala-martins-ousted-in-first-round-of-australian-open-doubles-1839 |access-date=January 20, 2026 |work=ABS-CBN News}}</ref> Samantala, sa ''[[:en:2026_Abu_Dhabi_Open_–_Doubles|Abu Dhabi 1000]]'', nakipagtambal siya kay [[:en:Janice_Tjen|Tjen]] at nakaabot sila sa semifinal, ngunit natalo sa duo nina [[:en:Tereza_Mihalíková|Mihalíková]] at [[:en:Olivia_Nicholls|Nicholls]].<ref>{{Cite news |last=Villanueva |first=Ralph Edwin |date=February 6, 2026 |title=Eala, Tjen get boot in Abu Dhabi Open semis |website=Philstar.com |url=https://www.philstar.com/sports/2026/02/06/2506287/eala-tjen-get-boot-abu-dhabi-open-semis |access-date=February 6, 2026}}</ref> == Estilo ng Paglalaro == Si Eala ay isang agresibong baseliner, gamit ang kanyang forehand upang kontrolin ang mga rally at ang kanyang matatag na two‑handed backhand upang pamahalaan ang mga palitan.<ref>{{Cite web |last=Tignor |first=Steve |date=March 26, 2025 |title=Is Nadal Academy prodigy Alexandra Eala the next tennis star? |url=https://www.tennis.com/news/articles/nadal-academy-prodigy-alexandra-eala-next-tennis-star |website=Tennis.com |language=en|access-date=January 24, 2026}}</ref> Ang kanyang kaliwang kamay na topspin ay nagtutulak sa mga kalaban nang malalim, habang ang kanyang return game ay isang lakas dahil sa mahusay na pagbabasa ng galaw. Ang kanyang serve ang nananatiling pangunahing kahinaan, madalas kulang sa bilis at pagbabago, bagaman mahusay siya sa hard courts.<ref>{{Cite web |last=Caramoan |first=Miguel Alfonso |date=January 19, 2026 |title=What’s next for Alex Eala after 2026 Australian Open first-round exit? |url=https://www.espn.ph/tennis/story/_/id/47658308/what-next-alex-eala-2026-australian-open-first-round-exit |website=ESPN |language=en|access-date=January 24, 2026}}</ref> Binibigyang-diin ng mga analyst ang pagpapabuti ng kanyang serve, pagdaragdag ng taktikal na pagkakaiba-iba, at pagpapalakas ng pisikal na lakas bilang susi sa karagdagang tagumpay.<ref>{{Cite news |last=Sotelo |first=Andre |date=February 6, 2026 |title=What Alex Eala Still Needs to Win a WTA Grand Slam |url=https://sportsnewsph.com/what-alex-eala-still-needs-to-win-a-wta-grand-slam |access-date=February 6, 2026 |website=Sports News Philippines |language=en}}</ref> Nakamit na niya ang ilang mahahalagang tagumpay, kabilang ang pagiging unang Pilipino na umabot sa WTA 1000 Semifinals at tinalo ang tatlong major champions sa [[:en:2025_Miami_Open_–_Women's_singles|2025 Miami Open]]<ref name=":Gulf">{{Cite web |title=What Alexandra Eala Needs to Win Titles and Beat Top Players |url=https://gulfnews.com/sport/tennis/what-alexandra-eala-needs-to-win-titles-and-beat-top-players-1.500440043 |access-date=March 11, 2026 |website=Gulf News}}</ref> Itinatampok ng mga dating propesyonal na sina [[:en:Greg_Rusedski|Greg Rusedski]], [[:en:Andrea_Petkovic|Andrea Petkovic]], at [[:en:Martina_Navratilova|Martina Navratilova]] ang pangangailangan ng mas malakas na serve, mas maaasahang laro, at mas maraming pagkakaiba-iba, kasabay ng mas mahusay na kondisyon ng katawan.<ref>{{Cite web |date=March 10, 2026 |title=Alex Eala told where she can improve: Martina Navratilova offers advice |url=https://www.tennis365.com/tennis-news/alex-eala-told-where-she-can-improve-martina-navratilova-offers-advice |access-date=March 11, 2026 |website=Tennis365 |language=en}}</ref> Sa kanyang matibay na baseline game, katatagan, at suporta ng mga tagahanga, kinokonklusyon ng mga analyst na mayroon siyang pundasyon upang makipagtagisan para sa malalaking titulo, ngunit ang kanyang pangmatagalang tagumpay ay nakasalalay sa pagbabagong-anyo ng kanyang serve bilang isang sandata.<ref name=":Gulf" /> === Paghahambing ng Estadistika ng Mga Laro sa Iba’t Ibang Antas === {| class="wikitable" ! Antas !! Rekord ng Laro !! Panalo % !! Rekord sa Tiebreak !! Ace % !! 1st Serve In % !! 1st Serve Won % !! 2nd Serve Won % !! RPW !! Saklaw ng DR |- | Top 10 || 4–3 || 57% || 1–1 (50%) || 2.0% || 67.2% || 56.6% || 46.4% || 48.0 || 0.61–1.46 |- | Top 20 || 6–7 || 46% || 2–1 (67%) || 1.2% || 64.6% || 53.7% || 48.3% || 43.7 || 0.36–1.32 |- | Top 50 || 12–21 || 36% || 5–3 (63%) || 1.2% || 63.6% || 55.6% || 44.8% || 43.1 || 0.30–1.48 |- | Top 100 || 28–39 || 42% || 7–10 (41%) || 1.2% || 64.4% || 57.5% || 45.6% || 44.5 || 0.30–2.64 |- | Career Overall || 205–126 || 62% || 42–30 (58%) || || 60.0% || 0.4% || 46.3% || 46.3 || |} Ipinapakita ng rekord ni Eala ang kakaibang kontrast sa iba’t ibang antas. Laban sa pinakamagagaling (Top 10), hawak niya ang pinakamataas na porsyento ng panalo na 57%. Ngunit habang lumalawak ang antas, bumababa ang konsistensya: 46% laban sa Top 20, 36% laban sa Top 50, at 42% laban sa Top 100. Ipinapakita ng datos na siya ay mahusay sa malalaking laban ngunit nahihirapan panatilihin ang parehong antas laban sa matitibay ngunit hindi kasing tanyag na kalaban. ==== Alexandra Eala – 10 Pinakamagagandang Panalo ==== {| class="wikitable" ! Petsa !! Torneo !! Surface !! Round !! Kalaban (Ranggo) !! Iskor |- | 18-Mar-2025 || Miami || Hard || QF || Iga Świątek (2) || 6–2, 7–5 |- | 4-Mar-2026 || Indian Wells || Hard || R32 || Coco Gauff (4) || 6–2, 2–0 RET |- | 18-Mar-2025 || Miami || Hard || R32 || Madison Keys (5) || 6–4, 6–2 |- | 15-Feb-2026 || Dubai || Hard || R32 || Jasmine Paolini (6) || 6–1, 7–6(5) |- | 23-Jun-2025 || Eastbourne || Grass || R16 || Jelena Ostapenko (3) || 0–6, 6–2, 3–2 RET |- | 25-Aug-2025 || US Open || Hard || R128 || Clara Tauson (14) || 6–3, 2–6, 7–6(11) |- | 17-Mar-2026 || Miami || Hard || R32 || Magda Linette (50) || 6–3, 7–6(2) |- | 15-Feb-2026 || Dubai || Hard || R16 || Sorana Cirstea (32) || 7–5, 6–4 |- | 23-Jun-2025 || Eastbourne || Grass || QF || Dayana Yastremska (42) || 6–1, 6–2 |- | 5-Jan-2026 || Auckland || Hard || QF || Magda Linette (52) || 6–3, 6–2 |} ==== Alexandra Eala – 10 Pinakamalulupit na Pagkatalo ===== {| class="wikitable" ! Petsa !! Torneo !! Surface !! Round !! Kalaban (Ranggo) !! Iskor |- | 6-May-2025 || Rome || Clay || R128 || Marta Kostyuk (27) || 0–6, 1–6 |- | 28-Apr-2022 || Madrid || Clay || Q1 || Anna Bondar (68) || 0–6, 0–6 |- | 7-Oct-2024 || Wuhan || Hard || R64 || Katerina Siniakova (37) || 3–6, 1–6 |- | 13-Oct-2025 || Osaka || Hard || R32 || Tereza Valentova (78) || 1–6, 2–6 |- | 18-Sep-2023 || Guangzhou || Hard || R32 || Tatjana Maria (48) || 3–6, 0–6 |- | 22-Apr-2024 || Madrid || Clay || R64 || Sorana Cirstea (27) || 3–6, 7–6(6), 4–6 |- | 30-Jun-2025 || Wimbledon || Grass || R128 || Barbora Krejcikova (17) || 6–3, 2–6, 1–6 |- | 19-Jan-2026 || Australian Open || Hard || R128 || Alycia Parks (99) || 0–6, 3–6, 2–6 |- | 20-Mar-2023 || Miami || Hard || R128 || Irina-Camelia Begu (34) || 2–6, 5–7 |- | 28-Oct-2024 || Jiujiang || Hard || R32 || Marie Bouzkova (49) || 5–7, 6–7(4) |} == Ibang larangan == ===Pambansang koponan=== Kinatawan ni Eala ang [[Pilipinas]] sa iba’t ibang pandaigdigang torneo. Nakakuha siya ng mga medalya sa [[:en:Tennis_at_the_2021_SEA_Games|SEA Games 2021]] (pilak sa singles, team, at mixed doubles), at sa [[:en:Tennis_at_the_2022_Asian_Games|Asian Games 2022]] (pilak sa singles at mixed doubles).<ref name=":7">{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |date=May 20, 2022 |title=Tennis ace Alex Eala settles for bronze in women's singles |work=[[GMA News]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |url-status=live |access-date=March 25, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601005101/https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story/ |archive-date=June 1, 2022}}</ref><ref name=":8">{{cite news |last=Payo |first=Jasmine |date=September 29, 2023 |title=Alex Eala bags 2nd Asian Games bronze with Alcantara in doubles |language=en-US |work=[[Rappler]] |url=https://www.rappler.com/sports/tennis-Semifinals-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |url-status=live |access-date=September 10, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250910045902/https://www.rappler.com/sports/tennis-Semifinals-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ |archive-date=September 10, 2025}}</ref> Noong 2024, pinangunahan niya ang koponan sa 5–0 panalo sa Group II, na nagresulta sa promosyon sa Group I.<ref name=":12">{{Cite web |last=Morales |first=Luisa |date=December 2, 2024 |title=Alex Eala relishes leading Team Philippines to BJK Cup promotion in Bahrain |url=https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114191842/https://www.onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain |archive-date=November 14, 2025 |access-date=October 13, 2025 |website=One Sports |language=en}}</ref> Sa [[:en:Tennis_at_the_2025_SEA_Games|SEA Games 2025]], nagwagi siya ng gintong medalya sa women's singles, pati tansong medalya sa mixed doubles at team events.<ref name=":13">{{Cite web |last=Agcaoili |first=Lance |date=December 18, 2025 |title=Alex Eala wins SEA Games tennis gold, ends long drought for PH |url=https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |archive-url=https://web.archive.org/web/20260128021547/https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph |archive-date=January 28, 2026 |access-date=December 18, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> ===Mga Eksibisyon na Laro=== ====Singles: 1 (titles)==== {|class="wikitable" !Resulta !{{ns}}Petsa{{ns}} !Torneo !Uri ng Korte !Kalaban !Iskor |- |Panalo | Enero 2026 |[[:en:Kooyong_Classic|Kooyong Classic]], Melbourne, Australia |Matigas na Korte |[[:en:Donna Vekić|Donna Vekić]] |6–3, 6–4 |} === Mga sponsorship === Simula pagkabata, sinuportahan si Eala ng [[:en:Globe_Telecom|Globe Telecom]],<ref>{{Cite web |date=July 25, 2025 |title=Alex Eala Opens Up About Life |url=https://www.globe.com.ph/about-us/newsroom/corporate/alex-eala-meet-and-greet}}</ref> at kalaunan ay nagkaroon ng mga endorsement mula sa [[:en:Babolat|Babolat]], [[:en:Nike,_Inc.|Nike]], at [[:en:Bank_of_the_Philippine_Islands|BPI]],<ref>{{Cite web|title=Champ’s choice: Alex Eala signs up as BPI’s newest endorser|url=https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/}}</ref> bago naging brand ambassador ng [[:en:Milo_(drink)|Milo]] noong 2026.<ref>{{Cite web |date=February 23, 2026 |title=MILO Active Pilipinas launched with Eala as new ambassador |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html}}</ref> === Mga parangal === Kinilala si Eala ng [[:en:Philippine_Sportswriters_Association|Philippine Sportswriters Association]] sa walong pagkakataon sa [[:en:PSA_Annual_Awards|PSA Annual Awards]], kabilang ang parangal na ''Athlete of the Year'' noong 2026.<ref>Citations for Eala's PSA Annual Awards: * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=February 25, 2019 |title=Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019 |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Gionco |first=Mark |date=February 29, 2020 |title=PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards |url=https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=March 12, 2021 |title=PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran |work=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=February 27, 2022 |title=Scribes fete world-class PH boxers |language=en |website=Manila Bulletin |url=https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |url-status=live |access-date=October 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507021421/https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ |archive-date=May 7, 2023}} * {{Cite news |date=February 12, 2023 |title=PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award |language=en-US |website=Tiebreaker Times |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=February 10, 2023 |title=Eala recipient of PSA Prexy Awards |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=January 24, 2024 |title=Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards |website=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Malanum |first=Jean |date=October 9, 2025 |title=Eala tops PSA achievers for September |language=en |website=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |date=October 9, 2025 |title=Eala leads PSA's September honorees |language=en |website=SunStar Publishing Inc. |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees |access-date=October 12, 2025}} * {{Cite news |last=Dioquino |first=Delfin |date=February 17, 2026 |title=Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise |language=en-US |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines/ |access-date=February 17, 2026}}</ref> Noong 2021, isinama siya ng [[:en:Tatler_Asia|''Tatler Asia'']] sa talaan ng mga pinakamataas ang impluwensya na tao sa Asya.<ref>{{cite news |title=Asia's Most Influential Philippines 2021 |url=https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021}}</ref> Noong Abril 2025, ginawaran si Eala ng ''Premios Tanglaw'' ng [[:en:Embassy_of_the_Philippines|Embahada ng Pilipinas]] sa Madrid bilang pagkilala sa kanyang ambag sa [[:en:Philippines–Spain_relations|ugnayan ng Pilipinas at Espanya]].<ref>{{cite news |date=April 2025 |title=Premios Tanglaw honoring Alex Eala |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/premios-tanglaw-eala}}</ref> ==Nota== ==== Women's World Tour Titles ==== {| class="wikitable" ! Taon !! Paligsahan !! Tier !! Paligsahan !! Katungali |- | 2021 || W15 Manacor || ITF || Isahan || – |- | 2022 || W25 Chiang Rai || ITF || Isahan || – |- | 2023 || W25 Yecla || ITF || Isahan || – |- | 2023 || W25 Roehampton || ITF || Isahan || – |- | 2024 || W100 Vitoria-Gasteiz || ITF || Isahan || – |- | 2024 || W50 Pune || ITF || Dalawahan || Darja Semeņistaja |- | 2024 || W75 Croissy-Beaubourg || ITF || Dalawahan || Estelle Cascino |- | 2024 || W100 Vitoria-Gasteiz || ITF || Dalawahan || Estelle Cascino |} ==== 2020 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Las Palmas de Gran Canaria 2 || W15 || Luwad || Unang Yugto || Anna Zarycka || 2–6, 4–6 |- | Las Palmas de Gran Canaria || W25 || Luwad || Pangalawang Yugto || Lara Salden || 0–6, 6–2, 2–6 |- | Melilla || W15 || Luwad || Unang Yugto || Anastasia Charaeva || 3–6, 3–6 |- | Monastir 9 || W15 || Matigas || Pangalawang Yugto || Nina Stadler || 6–4, 6–7, 5–7 |} ==== 2021 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Korte !! Tier !! Kalaban !! Yugto !! Iskor |- | Miami Open || Matigas || WTA 1000 || Viktória Hrunčáková || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || 6–4, 4–6, 2–6 |- | Romanian Open (Cluj-Napoca) || Luwad || WTA 250 || Mayar Sherif || Pangalawang Yugto || 2–6, 2–6 |- | W15 Manacor 1 || W15 || Matigas || Yvonne Cavalle-Reimers || Final || 5–7, 6–1, 6–2 |- | W15 Manacor 2 || W15 || Matigas || Ylena In-Albon || Kwarterpinals || 0–6, 3–6 |- | W15 Manacor 3 || W15 || Matigas || Oksana Selekhmeteva || Kwarterpinals || 2–6, 3–6 |- | W25 Grenoble || W25 || Matigas || Maja Chwalińska || Kwarterpinals || 0–6, 4–6 |- | W25 Manacor 4 || W25 || Matigas || Jana Fett || Pangalawang Yugto || 6–4, 3–6, 5–7 |- | W15 Manacor 5 || W15 || Matigas || Simona Waltert || Unang Yugto || 4–6, 6–2, 5–7 |- | W60 Bellinzona || W60 || Luwad || Simona Waltert || Pangalawang Yugto || 5–7, 6–3, 2–6 |- | W25 Platja d’Aro || W25 || Luwad || Irene Burillo Escorihuela || Pangalawang Yugto || 2–6, 4–6 |- | W25 Madrid 2 || W25 || Matigas || Andrea Lázaro García || Unang Yugto || 6–2, 4–6, 4–6 |- | W25 Milovice || W25 || Matigas || Daria Astakhova || Unang Yugto || 2–6, 2–6 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | W25 Madrid || W25 || Matigas || Victoria Jiménez Kasintseva || Kwarterpinals || Olivia Tjandramulia / Ashley Lahey || 5–7, 6–4, 6–10 |- | W25 Platja d’Aro || W25 || Luwad || Oksana Selekhmeteva || Final || Justina Mikulskytė / Oana Simion || 3–6, 5–7 |} ==== 2022 ==== {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Madison Brengle || 2–6, 1–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Anna Bondár || 0–6, 0–6 |- | Manacor 1 || W25 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Alice Rame || 2–6, 4–6 |- | Manacor 3 || W25 || Matigas || Unang Yugto || Giulia Gatto-Monticone || 2–6, 1–6 |- | Grenoble || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Chloé Paquet || 6–4, 5–7, 3–6 |- | Macon || W25 || Matigas || Unang Yugto || Anna Ukolova || 6–1, 2–6, 6–7(3) |- | Joue-les-Tours || W25 || Matigas || Pangalawang Yugto || Oksana Selekhmeteva || 3–6, 3–6 |- | Chiang Rai 1 || W25 || Matigas || Final || Luksika Kumkhum || 6–4, 6–2 |- | Chiang Rai 2 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Erika Sema || 3–6, 6–2, 3–6 |- | Madrid 1 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Anna-Lena Robbe || 6–7(3), 3–6 |- | Madrid 2 || W60 || Matigas || Final || Marina Bassols Ribera || 4–6, 5–7 |- | Palma del Río || W25 || Luwad || Pangalawang Yugto || Jessika Ponchet || 2–6, 1–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Pangalawang Yugto || Alexandra Bozovic || 6–1, 4–6, 5–7 |- | Vitoria-Gasteiz || W60 || Matigas || Semipaynal || Jessika Ponchet || 4–6, 4–6 |- | El Espinar || W25 || Matigas || Semipaynal || Eva Guerrero Alvarez || 2–6, 6–3, 2–6 |- | Grodzisk Mazowiecki || W100 || Matigas || Unang Yugto || Katharina Hobgarski || 4–6, 3–6 |- | Templeton || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Katarzyna Kawa || 6–2, 4–6, 0–6 |- | Rancho Santa Fe || W80 || Matigas || Kwarterpinals || Marcela Zacarías || 2–6, 5–7 |- | Hamburg || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Ysaline Bonaventure || 4–6, 0–6 |- | Poitiers || W80 || Matigas || Semipaynal || Ysaline Bonaventure || 1–6, 6–3, 3–6 |- | Shrewsbury || W100 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Maia Lumsden || 1–6, 5–7 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Manacor || W25 || Matigas || Elsa Jacquemot || Kwarterpinals || Olga Parres Azcoitia / Aurora Zantedeschi || 6–2, 4–6, 3–10 |- | Macon || W25 || Matigas || Jéssica Bouzas Maneiro || Kwarterpinals || Audrey Albie / Aubane Droguet || 4–6, 2–6 |- | Chiang Rai 1 || W25 || Matigas || Indy De Vroome || Unang Yugto || Patcharin Cheapchandej / Punnin Kovapitukted || 6–4, 5–7, 6–10 |- | Chiang Rai 2 || W25 || Matigas || Kyōka Okamura || Kwarterpinals || Pimrada Jattavapornvanit / Gozal Ainitdinova || 6–4, 7–6(4), 2–6 |- | Madrid 1 || W25 || Matigas || Jéssica Bouzas Maneiro || Kwarterpinals || Olga Helmi / Adithya Karunaratne || 0–6, 4–6 |- | Madrid 2 || W60 || Matigas || Liang En-shuo || Kwarterpinals || Tímea Babos / Valeria Savinykh || 2–6, 4–6 |- | Palma del Río || W25 || Luwad || Marina Bassols Ribera || Semipaynal || Valeria Savinykh / Fanny Stollár || 2–6, 0–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Lizette Cabrera || Kwarterpinals || Justina Mikulskyte / Hong Yi Cody Wong || 5–7, 4–6 |- | Templeton || W60 || Matigas || Annaëlle Robbe || Pangalawang Yugto || Madison Brengle || 6–3, 6–7, 6–10 |- | Poitiers || W80 || Matigas || Petra Marcinko || Kwarterpinals || Miriam Skoch / Markéta Vondroušová || 5–7, 2–6 |} ==== 2023 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Misaki Doi || 6–4, 1–6, 3–6 |- | Thailand Open (Hua Hin) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tatjana Maria (6) || 2–6, 2–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Irina-Camelia Begu || 2–6, 5–7 |- | Mutua Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Tatjana Maria || 1–6, 1–6 |- | Japan Open (Osaka) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Himari Sakatsume (Q) || 0–6, 3–6 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tatjana Maria (3) || 3–6, 0–6 |- | Jasmin Open (Monastir) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Elise Mertens (2) || 5–7, 0–6 |- | Canberra || W60 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Oksana Selekhmeteva (7) || 6–3, 4–6, 4–6 |- | Trnava || W60 || Matigas || Pangalawang Yugto || Sonay Kartal || 2–6, 2–6 |- | Chiasso || W60 || Luwad || Unang Yugto || Alexandra Cadantu-Ignatik || 0–6, 2–6 |- | Bellinzona || W60 || Luwad || Unang Yugto || Ioana Ghioroaie || 5–7, 1–6 |- | Monastir || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Jia-Jing Wang (Q) || 6–0, 4–6, 3–6 |- | Yecla || W15 || Matigas || Final || Valentina Ryser || 6–3, 7–5 |- | Madrid || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Makenna Jones (5) || 6–2, 4–6, 4–6 |- | Zaragoza || W25 || Matigas || Unang Yugto || Destanee Aiava || 1–6, 2–6 |- | Palma del Río || W40 || Matigas || Kwarterpinals || Valeria Savinykh (3) || 4–6, 2–6 |- | Corroios-Seixal || W25 || Matigas || Unang Yugto || Sohyun Park || 4–6, 3–6 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Semipaynal || Jessika Ponchet (3) || 6–2, 4–6, 2–6 |- | Barcelona || W60 || Matigas || Kwarterpinals || Georgina García Pérez || 4–6, 3–6 |- | Roehampton || W25 || Matigas || Final || Arina Rodionova (2) || 6–2, 6–3 |- | Aldershot || W25 || Matigas || Final || Destanee Aiava (6) || 6–3, 4–6, 1–6 |- | Tokyo || W100 || Matigas || Pangalawang Yugto || Kimberly Birrell (5) || 6–4, 6–7, 2–6 |- | Glasgow || W60 || Matigas || Unang Yugto || Suzan Lamens || 6–2, 4–6, 1–6 |- | Nantes || W60 || Matigas || Semipaynal || Gabriela Knutson || 6–2, 3–6, 1–6 |- | Petange || W40 || Matigas || Final || Océane Dodin (3) || 1–6, 5–7 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Trnava 2 || W60 || Matigas || Semipaynal || Alicia Barnett / Olivia Nicholls || 4–6, 1–6 |- | Chiasso || W60 || Luwad || Unang Yugto || Beatrice Gumulya / Anna Sisková || 3–6, 6–4, 11–13 |- | Zaragoza || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Alana Parnaby / Victoria Rodríguez || 6–4, 3–6, 6–10 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča || 5–7, 6–1, 9–11 |- | Barcelona || W60 || Matigas || Unang Yugto || Estelle Cascino / Diāna Marcinkēviča || 6–4, 3–6, 3–10 |- | Roehampton 2 || W25 || Matigas || Kwarterpinals || Talia Gibson / Petra Hule || 1–6, 5–7 |- | Aldershot || W25 || Matigas || Semipaynal || Erina Hayashi / Saki Imamura || 4–6, 4–6 |- | Tokyo 2 || W100 || Matigas || Semipaynal || Alicia Barnett / Olivia Nicholls || 0–6, 7–5, 6–10 |- | Jasmin Open (Monastir) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Cristina Bucșa / Bibiane Schoofs || 3–6, 4–6 |- | Glasgow 2 || W60 || Matigas || Kwarterpinals || Freya Christie / Olivia Gadecki || — |- | Nantes || W60 || Matigas || Unang Yugto || Ekaterina Maklakova / Ekaterina Reyngold || 6–1, 3–6, 6–10 |- | Petange || W40 || Matigas || Semipaynal || Danielle Collins / Isabelle Haverlag || 2–6, 4–7 |} ==== 2024 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Rebecca Peterson (18) || 2–6, 5–7 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Julia Riera (2) || 6–4, 6–7, 4–6 |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Lulu Sun (23) || 6–7, 5–7 |- | US Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 3 || Elena-Gabriela Ruse (20) || 6–3, 1–6, 4–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Emiliana Arango || 6–2, 5–7, 1–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Sorana Cîrstea (27) || 3–6, 7–6, 4–6 |- | Wuhan Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Kateřina Siniaková || 3–6, 1–6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Unang Yugto || Magda Linette || 6–7, 1–6 |- | Guadalajara Open || WTA 500 || Matigas || Unang Yugto || Marie Bouzková (6) || 2–6, 2–6 |- | Ningbo Open || WTA 500 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Priscilla Hon || 4–6, 3–6 |- | Jiangxi Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Marie Bouzková (1) || 5–7, 6–7 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Bernarda Pera || 0–6, 3–6 |- | Nottingham Open || WTA 250 || Damo || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Ena Shibahara || 7–6, 0–6, 2–6 |- | Canberra International || WTA 125 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Céline Naef (5) || 4–6, 5–7 |- | Guadalajara 125 Open || WTA 125 || Matigas || Pangalawang Yugto || Tatjana Maria (4) || 5–7, 2–6 |- | Polish Open (Warsaw) || WTA 125 || Matigas || Unang Yugto || Isabella Shinikova || 2–6, 4–6 |- | Veneto Open (Gaiba) || WTA 125 || Damo || Kwarterpinals || Sara Errani (4) || 0–6, 6–7 |- | Makarska Open || WTA 125 || Luwad || Unang Yugto || Maria Timofeeva (Q) || 6–1, 3–6, 2–6 |- | Vitoria-Gasteiz || W100 || Matigas || Final (Winner) || Victoria Jiménez Kasintseva (7) || 6–4, 6–4 |- | Dubai || W100 || Matigas || Semipaynal || Polina Kudermetova (1) || 6–4, 2–6, 2–6 |- | Takasaki || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Mananchaya Sawangkaew (3) || 6–4, 1–6, 2–6 |- | Cary || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Renata Zarazúa (2) || 6–3, 4–6, 3–6 |- | Landisville || W100 || Matigas || Kwarterpinals || Olivia Gadecki || 1–6, 6–0, 3–6 |- | Porto || W75 || Matigas || Kwarterpinals || Anna Bondar (2) || 4–6, 7–6, 1–6 |- | Trnava 1 || W75 || Matigas || Kwarterpinals || Anastasia Gureva || 2–6, 6–3, 6–7 |- | Trnava 2 || W75 || Matigas || Unang Yugto || Tereza Martincová (7) || 6–3, 4–6, 6–7 |- | Croissy-Beaubourg || W75 || Matigas || Pangalawang Yugto || Mona Barthel || 6–4, 4–6, 1–6 |- | Zagreb || W75 || Luwad || Unang Yugto || Tena Lukas || 5–7, 6–3, 4–6 |- | Bellinzona || W60 || Luwad || Unang Yugto || Selena Janicijevic || 3–6, 1–6 |- | Indore || W50 || Matigas || Semipaynal || Polina Kudermetova (2) || 4–6, 7–6, 2–6 |- | Pune || W50 || Matigas || Kwarterpinals || Darja Semenistaja (1) || 6–7, 0–6 |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Paligsahan !Level !Korte !Katungali !Yugto !Kalaban !Iskor |- |Canberra International |WTA 125 |Matigas |Laura Pigossi |Semipaynal |Kaylah McP/ Astra Sharma |6–7(1), 3–6 |- |Pune |W50 |Matigas |Daniela Semenistaja |Final |Naiktha Bains / Fanny Stollar |7–6(8), 6–3 |- |Porto 3 |W75 |Matigas |Alicia Barnett |Kwarterpinals |Anna-Lena Friedsam / Aliccia Barnett |3–6, 4–6 |- |Trnava |W75 |Matigas |Zeynep Sönmez |Semipaynal |Lulu Sun / Moyuka Uchijima |2–6, 2–6 |- |Croissy-Beaubourg |W75 |Matigas |Estelle Cascino |Final |Maia Lumsden / Jessika Ponchet |7–5, 7–6(4) |- |Oeiras Ladies Open |WTA 125 |Luwad |Taylah Preston |Unang Yugto |Valeria Lepchenko / Anna Falei |4–6, 4–6 |- |Vitoria-Gasteiz |W100 |Matigas |Estelle Cascino |Final |Lia Karatancheva / Diana Marcinkevica |6–3, 2–6, 10–4 |- |Polish Open |WTA 125 |Matigas |Daniela Semenistaja |Kwarterpinals |Weronika Falkowska / Martyna Kubka |4–6, 5–7 |- |Guadalajara 125 Open |WTA 125 |Matigas |Kimberly Birrell |Kwarterpinals |Katarzyna Piter / Fanny Stollar |4–6, 4–6 |- |Ningbo Open |WTA 500 |Matigas |En Shuo Liang |Kwarterpinals |Giuliana Olmos / Alexandra Panova |1–6, 2–6 |- |Dubai |W100 |Matigas |Valentini Grammatikopoulou |Kwarterpinals |Isabelle Haverlag / Erika Pridankina |7–5, 4–6, 3–10 |} ==== 2025 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Jana Fett (133) || 5–7, 2–6 |- | Singapore Open || WTA 250 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 2 || Simona Waltert (179) || 3–6, 2–6 |- | Miami Open || WTA 1000 || Matigas || Semipaynal || Jessica Pegula (4) || 6–7, 7–5, 3–6 |- | Madrid Open || WTA 1000 || Luwad || Pangalawang Yugto || Iga Świątek (2) || 6–4, 4–6, 2–6 |- | Italian Open || WTA 1000 || Luwad || Unang Yugto || Marta Kostyuk (27) || 0–6, 1–6 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Unang Yugto || Emiliana Arango (85) || 0–6, 6–2, 3–6 |- | Nottingham Open || WTA 250 || Damo || Unang Yugto || Magda Linette (31) || 4–6, 3–6 |- | Eastbourne Open || WTA 250 || Damo || Finals (Pangalawang Puwesto) || Maya Joint || 4–6, 6–1, 6–7 (10–12) |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Unang Yugto || Barbora Krejčíková (16) || 6–3, 2–6, 1–6 |- | National Bank Open (Montreal) || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto || Markéta Vondroušová (63) || 6–3, 1–6, 2–6 |- | US Open || Grand Slam || Matigas || Pangalawang Yugto || Cristina Bucșa (95) || 4–6, 3–6 |- | São Paulo Open || WTA 250 || Matigas || Kwarterpinals || Janice Tjen (130) || 4–6, 1–6 |- | China Open (Wuhan) || WTA 1000 || Matigas || Yugto ng Kwalipikasyon 1 || Moyuka Uchijima (91) || 4–6, 6–3, 2–6 |- | Japan Women's Open (Osaka) || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Tereza Valentová (78) || 1–6, 2–6 |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Unang Yugto || Claire Liu (305) || 6–2, 4–6, 4–6 |- | Hong Kong Tennis Open || WTA 250 || Matigas || Pangalawang Yugto || Victoria Mboko (21) || 6–3, 3–6, 4–6 |- | Canberra International || WTA 125 || Matigas || Semipaynal || Shuai Wei (134) || 5–7, 2–6 |- | Mumbai Open || WTA 125 || Matigas || Pangalawang Yugto || Mai Hontama (166) || 6–7, 2–6 |- | Oeiras Ladies Open || WTA 125 || Luwad || Pangalawang Yugto || Panna Udvardy (137) || 6–7, 4–6 |- | Birmingham Open || WTA 125 || Damo || Unang Yugto || Linda Fruhvirtová (152) || 5–7, 7–6, 1–6 |- | Ilkley Open || WTA 125 || Damo || Kwarterpinals || Rebecca Marino (107) || 6–1, 0–6, 6–7 |- | Guadalajara 125 Open || WTA 125 || Matigas || Kampeon || Panna Udvardy (134) || 1–6, 7–5, 6–3 |- | Jingshan Tennis Open || WTA 125 || Matigas || Semipaynal || Lulu Sun (146) || 6–3, 4–6, 2–6 |- | Suzhou Open || WTA 125 || Matigas || Kwarterpinals || Viktorija Golubic (70) || 6–2, 2–6, 6–7 |} '''Withdrawals''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Reason |- | Cincinnati Open || WTA 1000 || Matigas || Pinsala sa balikat |- | Monterrey Open || WTA 500 || Matigas || Pinsala sa balikat |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Paligsahan !! Tier !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Guangzhou Open || WTA 250 || Matigas || Nadiia Kichenok || Semipaynal || Katarzyna Piter / Janice Tjen || 7–6(4), 3–6, 5–10 |- | Italian Open || WTA 1000 || Luwad || Coco Gauff || Kwarterpinals || Jasmine Paolini / Sara Errani || 5–7, 6–3, 7–10 |- | French Open || Grand Slam || Luwad || Renata Zarazúa || Pangalawang Yugto || Olga Danilović / Anastasia Potapova || 1–6, 3–6 |- | Hong Kong Open || WTA 250 || Matigas || Chan Hao‑ching || Unang Yugto || Kamilla Rakhimova / Aliaksandra Sasnovich || 6–3, 1–6, 7–10 |- | Wimbledon || Grand Slam || Damo || Eva Lys || Unang Yugto || Ingrid Gamarra Martins / Quinn Gleason || 4–6, 2–6 |- | Birmingham Open || WTA 250 || Damo || Rebeka Masarova || Unang Yugto || Storm Hunter / Ellen Perez || 4–6, 4–6 |- | Mumbai Open || WTA 125 || Matigas || Tsao Chia‑yi || Unang Yugto || Amina Anshba / Elena Pridankina || 4–6, 4–6 |- | Oeiras Ladies Open || WTA 125 || Luwad || Katie Volynets || Unang Yugto || Carmen Corley / Olivia Gadecki || 3–6, 4–6 |} ==== 2026 ==== '''Isahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Auckland Open || WTA 250 || Matigas || Semipaynal || Wang Xinyu || 7–5, 5–7, 6–4 |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Unang Yugto || Alycia Parks || 6–0, 3–6, 2–6 |- | Philippines Womens Open || WTA 125 || Matigas || Kwarterpinals|| Camila Osorio || 4-6, 4-6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Kwarterpinals || Ekaterina Alexandrova|| 3-6, 3-6 |- | Qatar Open || WTA 1000 || Matigas || Unang Yugto|| Tereza Valentová|| 6-7 (6), 1-6 |- |Dubai Tennis Kampeonships |WTA 1000 |Matigas |Kwarterpinals |Coco Gauff |0-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |WTA 1000 |Matigas |Ikaapat na Yugto |Linda Noskova |2-6, 0-6 |- |Miami Open |WTA 1000 |Matigas |Ikaapat na Yugto |Karolína Muchová |0-6,2-6 |- |Linz Open |WTA 500 |Luwad |Pangalawang Yugto |Jelena Ostapenko |4-6, 5-7 |- |Stuttgart Open |WTA 500 |Luwad | Unang Yugto | Leylah Fernandez | 1-6, 4-6 |- |Madrid Open |WTA 1000 |Luwad |Pangalawang Yugto |Elise Mertens |2-6, 1-6 |- |Catalonia Open |WTA 125 |Luwad | | | |- |Italian Open |WTA 1000 |Luwad | | | |- |Parma Open |WTA 125 |Luwad | | | |- |French Open |Grand Slam |Luwad | | | |} '''Dalawahan''' {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Paligsahan !! Level !! Korte !! Katungali !! Yugto !! Kalaban !! Iskor |- | Auckland Open || WTA 250 || Matigas || Iva Jovic || Semipaynal || Xu Yifan / Yang Zhaoxuan || 5–7, 3–6 |- | Australian Open || Grand Slam || Matigas || Ingrid Martins || Unang Yugto || Shuko Aoyama / Magda Linette || 6–7(3), 6–2, 3–6 |- | Abu Dhabi Open || WTA 500 || Matigas || Janice Tjen|| Semipaynal|| Tereza Mihalíková / Olivia Nicholls|| 4-6, 2-6 |- |Indian Wells Open |WTA 1000 |Matigas |Iva Jovic |Unang Yugto |Hailey Baptiste / Jelena Ostapenko |2-6, 2-6 |- |Madrid Open |WTA 1000 |Luwad |Zeynep Sönmez | | | |- |} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na kawing== [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Alexandra Eala Official WTA Page] [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Alexandra Eala Official ITF Women's World Tennis Page] [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alexandra Eala's Tennis Abstract page] [https://tv-philippines.fandom.com/wiki/Alex_Eala Alexandra Eala on Fandom] {{BD|2005||Eala, Alexandra}} [[:simple:Alexandra_Eala|Alexandra Eala on Simple Wikipedia (English)]] [[:en:Alexandra_Eala|Alexandra Eala on English Wikipedia (English)]] [[bcl:Alexandra Eala]] 6z01gbkqxjr62c0bh1g54k1h5xbeada 0 334196 2204654 2199661 2026-04-24T19:13:36Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 3 books for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204654 wikitext text/x-wiki [[File:Shinto-Tsukuyomi-no-Mikoto-Old-Artwork.png|thumb|Lalaking diyos ng buwan ng mga Hapones Tsukuyomi-no-Mikoto]] [[Talaksan:Selene_and_Endymion.jpg|thumb| Selene at Endymion, ni Albert Aublet]] Ang isang diyos ng buwan na tinatawag na ''Bathala ng Buwan'' sa Filipino, o diyos ng buwan, ay isang diyos na kumakatawan sa Buwan, o isang aspeto nito. Ang mga diyos na ito ay maaaring may iba’t ibang tungkulin at tradisyon depende sa kultura, ngunit madalas silang may kaugnayan sa isa’t isa. Ang mga diyos ng buwan at pagsamba sa Buwan ay matatagpuan sa halos buong kasaysayan sa iba’t ibang anyo [[Kategorya:Paghahambing ng mitolohiya]] ==Buwan sa relihiyon at mitolohiya== Maraming kultura ang tahimik na nag-uugnay sa 29.5-araw na [[lunar cycle|siklo ng buwan]] sa [[menstrual cycle|siklo ng regla]] ng kababaihan, na makikita sa magkatulad na ugat ng mga salitang "menstruation" at "moon" sa iba't ibang [[Language family|pamilya ng wika]].<ref>Harding, Esther M., 'Woman's Mysteries: Ancient and Modern', London: Rider, 1971, p. 24.</ref> Hindi ito laganap sa lahat, gaya ng ipinapakita ng katotohanang hindi lahat ng mga diyos ng buwan ay babae. Gayunpaman, maraming kilalang mitolohiya ang may diyosa ng buwan, kabilang ang Griyegang diyosa na si [[Selene]], Romanong diyosa na si [[Luna (mythology)|Luna]], diyosang Tsino na si [[Chang'e]], at diyosang Maya na si Coyolxauhqu, na ang pagpugot ng ulo ay maaaring sumasagisag sa isang lunar eclipse.<ref>{{Cite journal |last=Milbrath |first=Susan |date=1997 |title=Decapitated Lunar Goddesses in Aztec Art, Myth, and Ritual |url=https://www.jstor.org/stable/26307242?searchText=lunar+goddess&searchUri=/action/doBasicSearch?Query=lunar+goddess&so=rel&ab_segments=0/basic_search_gsv2/control&refreqid=fastly-default:9c791f2a15fd4a74658c69ef57fa6be2&seq=1 |journal=Ancient Mesoamerica |volume=8 |issue=2 |pages=185–206 |issn=0956-5361}}</ref> Ilang mga diyosa tulad nina [[Artemis]], [[Hecate]], at [[Isis]] ay hindi orihinal na may kaugnayan sa buwan, at nakuha lamang ito kalaunan dahil sa [[syncretism|pagkakabuo ng paniniwala]] sa Greko-Romanong diyos ng buwan na sina [[Selene]]/[[Luna (goddess)|Luna]].<ref>{{cite book |last=Adler |first=Margot|author-link=Margot Adler |title=[[Drawing Down the Moon (book)|Drawing Down the Moon: Witches, Druids, Goddess-Worshippers, and Other Pagans in America Today, Revised and Expanded Edition]] |year=1986 |publisher=Beacon Press |isbn=978-0-8070-3253-4 }}</ref><ref>{{cite book |last=Sfameni Gasparro |first=Giulia |chapter=The Hellenistic Face of Isis: Cosmic and Saviour Goddess |editor1-last=Bricault |editor1-first=Laurent |editor2-last=Versluys |editor2-first=Miguel John |editor3-last=Meyboom |editor3-first=Paul G. P. |title=Nile into Tiber: Egypt in the Roman World. Proceedings of the IIIrd International Conference of Isis Studies, Faculty of Archaeology, Leiden University, May 11–14 2005 |url=https://archive.org/details/nileintotiberegy00bric |url-access=limited |pages=[https://archive.org/details/nileintotiberegy00bric/page/n66 40]–72 |year=2007 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-15420-9 }}</ref> [[File:Chandra deva.jpg|150px|thumb|left|Chandra, lalaking diyos ng buwan, British Museum, ika-13 siglo, Konark]] Karaniwan din ang mga lalaking diyos ng buwan, tulad nina [[Sin (mythology)|Sin]] ng mga [[Mesopotamia]]n, [[Khonsu]] ng mga [[Egyptians]] (o ang mas naunang diyos ng buwan na si [[Iah]]), [[Mani (god)|Mani]] ng mga [[Germanic tribes]], [[Tsukuyomi]] ng mga Hapones, [[Igaluk]]/[[Alignak]] ng mga [[Inuit]], at ang Hindu na diyos na si [[Chandra]]. Ang orihinal na diyos ng buwan sa [[Proto-Indo-European religion|Proto-Indo-European]] na relihiyon, [[Proto-Indo-European mythology#Sun and Moon|''*Meh₁not'']] ay lumilitaw na lalaki, na may maraming posibleng mga inapo kabilang ang tauhang [[Homeric]] na si [[Menelaus]].{{cn|date=September 2022}} Karaniwang may [[Solar deity|mga diyosang araw]] sa mga kulturang may lalaking diyos ng buwan. Eksepsyon dito ang [[Hinduism]] at animismo ng Pilipinas na parehong may lalake at babaeng aspeto ng mga diyos ng araw. Sa panahon bago dumating ang mga kolonisador, ang mga lipunang Pilipino ay nagsagawa ng animismo, kung saan ang kalikasan ay pinaniniwalaang pinaninirahan ng mga espiritu at diyos-diyosan, kabilang ang parehong lalaki at babaeng diyos ng buwan isang kakaibang katangian ng mitolohiyang Pilipino kumpara sa ibang kultura kung saan kadalasang babae ang personipikasyon ng buwan. Sa pagsanib ng mga impluwensyang Hindu-Budista, minsang nagsama o nagbago ang katutubong paniniwala.<ref>{{Cite journal |last=Nogueira Guastavino |first=María Magdalena |date=2020 |title=La aplicación de los tratados internacionales sobre derechos fundamentales por parte del Tribunal Constitucional |url=https://doi.org/10.62659/cf2001604 |journal=Aplicación prevalente de la Carta de los Derechos Fundamentales de la Unión Europea y de los convenios de la Organización Internacional del Trabajo |pages=1–56 |doi=10.62659/cf2001604}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Ortega Pérez |first=Marta |date=2018-07-09 |title=La labor lexicográfica bilingüe de Fray Domingo de los Santos: Vocabulario de la lengua Tagala |url=https://doi.org/10.17561/rilex.v1.n1.2 |journal=RILEX. Revista sobre investigaciones léxicas |volume=1 |issue=1 |pages=29–53 |doi=10.17561/rilex.v1.n1.2 |issn=2605-3136|doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite book |last=Potet |first=Jean-Paul |title=Ancient beliefs and customs of the Tagalogs |date=2017 |publisher=Jean-Paul G. Potet |isbn=978-0-244-34873-1 |location=Clichy}}</ref> Ang mga [[Ancient Egypt|sinaunang Ehipsiyo]] ay may ilang mga diyos ng buwan kabilang sina [[Khonsu]] at [[Thoth]], bagaman si Thoth ay mas komplikadong diyos.<ref name="Thoth, the Hermes of Egypt: a study of some aspects of theological thought in ancient Egypt, page 75">''Thoth, the Hermes of Egypt: a study of some aspects of theological thought in ancient Egypt, page 75''</ref> Si [[Set (deity)|Set]] ay kumakatawan sa buwan sa sinaunang [[Egyptian calendar|kalendaryong Ehipsiyo]].<ref>{{cite journal|author=Jetsu, L.|author2=Porceddu, S.|title=Shifting Milestones of Natural Sciences: The Ancient Egyptian Discovery of Algol's Period Confirmed|journal = PLOS ONE|volume = 10 |issue = 12|date = 2015|pages = e.0144140 (23pp)|doi=10.1371/journal.pone.0144140|arxiv=1601.06990|bibcode=2015PLoSO..1044140J|pmid=26679699|pmc=4683080|doi-access=free}}</ref> Sa [[Kongo religion|relihiyong Bakongo]], ang diyosa ng lupa at buwan na si [[Nzambici]] ay kapareha ng diyos ng araw na si [[Nzambi a Mpungu|Nzambi Mpungu]].<ref>{{Cite book |last=Scheub |first=Harold |title=A Dictionary of African Mythology: The Mythmaker as Storyteller |url=https://archive.org/details/dictionaryofafri00sche |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=9780195124569 |edition=1st |pages=[https://archive.org/details/dictionaryofafri00sche/page/n111 92], 93, 114, 115}}</ref> Sina [[Metztli]], [[Coyolxāuhqui|Coyolxauhqui]] at [[Tēcciztēcatl]] ay pawang mga diyos ng buwan sa [[Aztec religion|relihiyong Aztec]]. [[File:Mexico-3980 - Coyolxauhqui Stone (2508259597).jpg|thumb|Disko na nagpapakita ng pira-pirasong katawan ni [[Coyolxāuhqui]] ([[Coyolxauhqui Stone]], {{circa|1473}} CE)]] Sa [[Manichaeism|relihiyong Manikeo]], si [[Jesus|Hesukristo]] ay sinasamba bilang diyos ng buwan, madalas na tinatawag na Hari ng Buwan, o simpleng [[Jesus in Manichaeism|Jesus ang Buwan]]. Maraming kultura ang inuugnay ang oras batay sa Buwan kaysa sa Araw. Pinananatili ng [[Hindu calendar|kalendaryong Hindu]] ang integridad ng buwang lunar at ang diyos ng buwan na si [[Chandra]] ay may relihiyosong kahalagahan sa maraming pista ng Hindu (hal. [[Karwa Chauth]], [[Sankashti Chaturthi]], at tuwing may eclipse).<ref>{{cite book|author=Christopher John Fuller|title=The Camphor Flame: Popular Hinduism and Society in India|url=https://books.google.com/books?id=To6XSeBUW3oC|year=2004|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-69112-04-85|pages=109–110}}</ref> Kilala rin ang mga sinaunang tribong Aleman at mga taong kanilang nakasama gaya ng [[Baltic Finnic peoples]] sa paggamit ng kalendaryong lunar.<ref>{{Cite journal |last=Hasala |first=Kasperi |date=October 2018 |title=The first workday or the Moon's day? Germanic and Slavic traditions in naming the days of the week in the Finnic languages |url=https://core.ac.uk/download/pdf/229452521.pdf |journal=Studia Uralo-Altaica |volume=51 |pages=6 |via=CORE}}</ref> Ang mga kalendaryong tulad ng [[Runic calendar]] ay nagtatakda ng simula ng taon sa unang [[full moon|kabilugan ng buwan]] pagkatapos ng [[winter solstice|pinakamaikling araw ng taon]].<ref>{{Cite journal |last=Cucina |first=Carla |date=2020 |title=A Runic Calendar in the Vatican Library |url=https://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:uu:diva-401070 |journal=Futhark: International Journal of Runic Studies |volume=9-10 |pages=261–274 |doi=10.33063/diva-401070|hdl=11393/259088 |hdl-access=free }}</ref> ==Mga diyos ng Buwan sa mga Relihiyong Asyano== ===Buddismo=== Sa Budismo, ang buwan ay hindi kadalasang sinasamba bilang diyos, kundi isang simbolo ng kaliwanagan. Ngunit may mga taga langit o diyos sila na kaugnay ng buwan. Ang kabilugan ng buwan ay itinuturing na banal sa paniniwala ng Buddismo. Sa araw ng kabilugan ng buwan nangyari ang kapanganakan, kaliwanagan (enlightenment), at pagkamatay (Parinirvāṇa) ng Buddha. Mga pista tulad ng Vesak, Magha Puja, at Asalha Puja ay ginaganap sa kabilugan ng buwan. Sa Buddismo ang buwan ay kumakatawan sa Kadalisayan at karunungan, gaya ng buwan na nagbibigay liwanag sa dilim, ang karunungan ay nagtataboy ng kamangmangan.Kapanatagan at kapayapaan malamig at banayad ang sinag ng buwan, gaya ng habag ng Buddha.<ref>{{cite book |last=Bodhi |first=Bhikkhu |title=The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Saṃyutta Nikāya |publisher=Wisdom Publications |location=Boston |year=2000 |isbn=9780861713318}}</ref><ref>{{cite book |last=Malalasekera |first=G. P. |title=Dictionary of Pāli Proper Names |publisher=Pali Text Society |location=London |year=1937}}</ref> <ref>{{cite book |last=Buswell |first=Robert E. Jr. |author2=Lopez, Donald S. Jr. |title=The Princeton Dictionary of Buddhism |url=https://archive.org/details/isbn_9780691157863 |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |year=2013 |isbn=9780691157863}}</ref><ref>{{cite book |last=Faure |first=Bernard |title=The Fluid Pantheon: Gods of Medieval Japan, Volume 1 |publisher=University of Hawai‘i Press |location=Honolulu |year=2015 |isbn=9780824856932}}</ref> May ilang tradisyon na may diyos ng buwan gaya ni Candimā Sutta (Pali Canon), iniligtas ng Buddha ang diyos ng buwan (Candimā) mula sa halimaw na si Rāhu. Sa Mahāyāna, may Candraprabha Bodhisattva o liwanag ng Buwan (Moonlight Bodhisattva) na kasama ng Budda ng medisina.<ref>{{cite book |last=Moerman |first=D. Max |title=Localizing Paradise: Kumano Pilgrimage and the Religious Landscape of Premodern Japan |publisher=Harvard University Asia Center |location=Cambridge |year=2005 |isbn=9780674011999}}</ref><ref>{{cite book |last=Faure |first=Bernard |title=The Fluid Pantheon: Gods of Medieval Japan, Volume 1 |publisher=University of Hawai‘i Press |location=Honolulu |year=2015 |isbn=9780824856932}}</ref> <ref>{{cite book |last=Wayman |first=Alex |title=The Buddhist Tantras: Light on Indo-Tibetan Esotericism |url=https://archive.org/details/dli.ernet.108215 |publisher=Samuel Weiser |location=New York |year=1973 |isbn=9780877280642}}</ref> <ref>{{cite book |last=Buswell |first=Robert E. Jr. |author2=Lopez, Donald S. Jr. |title=The Princeton Dictionary of Buddhism |url=https://archive.org/details/isbn_9780691157863 |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |year=2013 |isbn=9780691157863}}</ref> ===Hinduismo=== Sa Hinduismo, ang buwan ay isang tunay na diyos na tinatawag na Chandra (o Soma).Siya ang lalaking diyos ng buwan, panahon, at pagkamayabong. Kaugnay ng kapanatagan, kapayapaan, at isipan. Nilalawaran madalas bilang napakaputi at napakagandang lalaki na nakasakay sa karwaheng hinihila ng 10 puting kabayo o minsan ay usa. Konektado rin siya sa Soma, isang banal na inumin sa mga Veda.<ref>{{cite book |last=Wayman |first=Alex |title=The Buddhist Tantras: Light on Indo-Tibetan Esotericism |url=https://archive.org/details/dli.ernet.108215 |publisher=Samuel Weiser |location=New York |year=1973 |isbn=9780877280642}}</ref><ref>{{cite book |last=Doniger |first=Wendy |title=Hindu Myths: A Sourcebook |url=https://archive.org/details/hindumythssource00doni |publisher=Penguin Classics |location=London |year=1975 |isbn=9780140443066}}</ref> <ref>{{cite book |last=Knipe |first=David M. |title=Vedic Voices: Intimate Narratives of a Living Andhra Tradition |url=https://archive.org/details/vedicvoicesintim0000knip |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2015 |isbn=9780199341189}}</ref><ref>{{cite book |last=Klostermaier |first=Klaus K. |title=A Survey of Hinduism |url=https://archive.org/details/surveyofhinduism0003klos |publisher=SUNY Press |location=Albany |year=2007 |isbn=9780791470824}}</ref> Ang pag samba sa Buwan at kay Chandra ay pag aalay ng panalangin sa Hinduismo Nagdarasal ang mga tao kay Chandra para sa kalusugan, yaman, at kapanatagan ng isipan. May mga espesyal na pag-aayuno (Chandra Darshan pagkatapos ng bagong buwan, at Karva Chauth sa Hilagang India).Ginagamit ng mga magsasaka at astrologo ang kalendaryong batay sa buwan para sa mga ritwal. Sa Hindu astrolohiya (Jyotisha), si Chandra ay kabilang sa Navagraha (9 na diyos-planeta). Madalas magsuot ng perlas ang tao para sa kanyang impluwensa<ref>{{cite book |last=Klostermaier |first=Klaus K. |title=A Survey of Hinduism |url=https://archive.org/details/surveyofhinduism0003klos |publisher=SUNY Press |location=Albany |year=2007 |isbn=9780791470824}}</ref><ref>{{cite book |last=Flood |first=Gavin |title=An Introduction to Hinduism |url=https://archive.org/details/introductiontohi0000floo_n5j0 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1996 |isbn=9780521438780}}</ref><ref>{{cite book |last=Rao |first=T. A. Gopinatha |title=Elements of Hindu Iconography, Vol. II |publisher=Motilal Banarsidass |location=New Delhi |year=1997 |orig-year=1914 |isbn=9788120808775}}</ref> ===Shinto=== [[Image:Tsukuyomi shrine Kyoto.jpg|thumb|150px|Dambana ng buwan laan para kay Tsukuyomi-no-Mikoto at [[Matsunoo-taisha]] sa [[Kyoto]]]] Sa Relihiyong Shinto si Tsukuyomi ang espritu at diyos ng buwan, Si Tsukuyomi-no-Mikoto (月読命 / 月夜見尊)siya ang pangunahin at diyos ng buwan sa Shintō. Ang pangalan niya ay ibig sabihin ay “Nagbabasa o tumitingin sa buwan.”<ref>{{Cite book |author=平藤喜久子 |editor=松村一男ほか編 |title=神の文化史事典 |publisher=白水社 |date=February 2013 |isbn=978-4-560-08265-2 |page=285 |chapter=スサノオ 建速須佐之男命（記）、素戔嗚尊（紀） }}</ref>Madalas tawagain {{Nihongo|'''Tsukuyomi'''|ツクヨミ, 月読}} o Tsukiyomi at ilarawan bilang napakagandang lalaki at tinatawag ding binatang nagbabasa o nagmamasid mula sa buwan<ref>{{Cite web |url=https://kotobank.jp/word/キヨミノミコト(月読尊)-99149 |title=ツキヨミノミコト（月読尊） |work=ブリタニカ国際大百科事典 小項目事典 |publisher=[[コトバンク]] |access-date=2016-09-18}}</ref> Isa siya sa tatlong mahalagang diyos na ipinanganak mula sa paglilinis ni Izanagi (kasama sina Amaterasu diyosa ng araw, at Susanoo diyos ng bagyo). Kadalasan itinuturing siyang lalaking diyos, pero minsan walang tiyak na kasarian. Madalas ilarawan bilang napakagandang lalaki na may napakaputing balat at mahaba at itim na itim na buhok Sa paniniwalang Shito Sakop niya ang Gabi at panahon ng buwan,daloy ng tubig at dagat maging ang kalendaryo at pagtatanim.<ref><span class="book">c. '''759''': ''[[Man'yōshū]]'', volume 7, poem 1372; in [[Old Japanese]].</span> Text available online [http://etext.lib.virginia.edu/japanese/manyoshu/Man7Yos.html#1372 here] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101206122633/http://etext.lib.virginia.edu/japanese/manyoshu/Man7Yos.html#1372|date=2010-12-06}}.</ref><ref name="KDJ"><span class="book">'''1988''', <cite>''国語大辞典（新装版） ''(Kokugo Dai Jiten, Revised Edition)</cite> (in Japanese), [[w:Tōkyō|Tōkyō]]: [[w:Shogakukan|Shogakukan]]</span></ref><ref>『式内社調査報告』山口麻太郎</ref><ref>Shikinaisha Survey Report, by Matataro Yamaguchi</ref> == Tingnan din == * [[Talaan ng mga bathala ng buwan|Talaan ng diyos ng mga buwan]] ==Sanggunian== 6g9ubdd00jfacm0qv8my9vp2n1q8w5c 0 334197 2204771 2199757 2026-04-24T20:42:15Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 7 books for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204771 wikitext text/x-wiki Ang isang bathala ng buwan o diwata ng buwan ay isang diyos na kumakatawan sa Buwan, o isang aspeto nito. Sa maraming sinaunang kultura sa buong mundo, ang '''buwan''' ay itinuturing na isang makapangyarihang nilalang o diyos na may malaking impluwensya sa kalikasan, panahon, at buhay ng tao. Ang mga diyos ng buwan at ang pagsamba sa Buwan ay matatagpuan sa halos buong kasaysayan sa iba't ibang anyo. Narito ang isang talaan ng mga diyos ng buwan: [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Tsinong tradisyonal]] ==Buwan sa relihiyon at mitolohiya== Maraming kultura ang tahimik na nag-uugnay sa 29.5-araw na [[lunar cycle|siklo ng buwan]] sa [[menstrual cycle|siklo ng regla]] ng kababaihan, na makikita sa magkatulad na ugat ng mga salitang "menstruation" at "moon" sa iba't ibang [[Language family|pamilya ng wika]].<ref>Harding, Esther M., 'Woman's Mysteries: Ancient and Modern', London: Rider, 1971, p. 24.</ref> Hindi ito laganap sa lahat, gaya ng ipinapakita ng katotohanang hindi lahat ng mga diyos ng buwan ay babae. Gayunpaman, maraming kilalang mitolohiya ang may diyosa ng buwan, kabilang ang Griyegang diyosa na si [[Selene]], Romanong diyosa na si [[Luna (mythology)|Luna]], diyosang Tsino na si [[Chang'e]], at diyosang Maya na si Coyolxauhqu, na ang pagpugot ng ulo ay maaaring sumasagisag sa isang lunar eclipse.<ref>{{Cite journal |last=Milbrath |first=Susan |date=1997 |title=Decapitated Lunar Goddesses in Aztec Art, Myth, and Ritual |url=https://www.jstor.org/stable/26307242?searchText=lunar+goddess&searchUri=/action/doBasicSearch?Query=lunar+goddess&so=rel&ab_segments=0/basic_search_gsv2/control&refreqid=fastly-default:9c791f2a15fd4a74658c69ef57fa6be2&seq=1 |journal=Ancient Mesoamerica |volume=8 |issue=2 |pages=185–206 |issn=0956-5361}}</ref> Ilang mga diyosa tulad nina [[Artemis]], [[Hecate]], at [[Isis]] ay hindi orihinal na may kaugnayan sa buwan, at nakuha lamang ito kalaunan dahil sa [[syncretism|pagkakabuo ng paniniwala]] sa Greko-Romanong diyos ng buwan na sina [[Selene]]/[[Luna (goddess)|Luna]].<ref>{{cite book |last=Adler |first=Margot|author-link=Margot Adler |title=[[Drawing Down the Moon (book)|Drawing Down the Moon: Witches, Druids, Goddess-Worshippers, and Other Pagans in America Today, Revised and Expanded Edition]] |year=1986 |publisher=Beacon Press |isbn=978-0-8070-3253-4 }}</ref><ref>{{cite book |last=Sfameni Gasparro |first=Giulia |chapter=The Hellenistic Face of Isis: Cosmic and Saviour Goddess |editor1-last=Bricault |editor1-first=Laurent |editor2-last=Versluys |editor2-first=Miguel John |editor3-last=Meyboom |editor3-first=Paul G. P. |title=Nile into Tiber: Egypt in the Roman World. Proceedings of the IIIrd International Conference of Isis Studies, Faculty of Archaeology, Leiden University, May 11–14 2005 |url=https://archive.org/details/nileintotiberegy00bric |url-access=limited |pages=[https://archive.org/details/nileintotiberegy00bric/page/n66 40]–72 |year=2007 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-15420-9 }}</ref> [[File:Chandra deva.jpg|150px|thumb|left|Chandra, lalaking diyos ng buwan, British Museum, ika-13 siglo, Konark]] Karaniwan din ang mga lalaking diyos ng buwan, tulad nina [[Sin (mythology)|Sin]] ng mga [[Mesopotamia]]n, [[Khonsu]] ng mga [[Egyptians]] (o ang mas naunang diyos ng buwan na si [[Iah]]), [[Mani (god)|Mani]] ng mga [[Germanic tribes]], [[Tsukuyomi]] ng mga Hapones, [[Igaluk]]/[[Alignak]] ng mga [[Inuit]], at ang Hindu na diyos na si [[Chandra]]. Ang orihinal na diyos ng buwan sa [[Proto-Indo-European religion|Proto-Indo-European]] na relihiyon, [[Proto-Indo-European mythology#Sun and Moon|''*Meh₁not'']] ay lumilitaw na lalaki, na may maraming posibleng mga inapo kabilang ang tauhang [[Homeric]] na si [[Menelaus]].{{cn|date=September 2022}} Karaniwang may [[Solar deity|mga diyosang araw]] sa mga kulturang may lalaking diyos ng buwan. Eksepsyon dito ang [[Hinduism]] at animismo ng Pilipinas na parehong may lalake at babaeng aspeto ng mga diyos ng araw. Sa panahon bago dumating ang mga kolonisador, ang mga lipunang Pilipino ay nagsagawa ng animismo, kung saan ang kalikasan ay pinaniniwalaang pinaninirahan ng mga espiritu at diyos-diyosan, kabilang ang parehong lalaki at babaeng diyos ng buwan—isang kakaibang katangian ng mitolohiyang Pilipino kumpara sa ibang kultura kung saan kadalasang babae ang personipikasyon ng buwan. Sa pagsanib ng mga impluwensyang Hindu-Budista, minsang nagsama o nagbago ang katutubong paniniwala.<ref>{{Cite journal |last=Nogueira Guastavino |first=María Magdalena |date=2020 |title=La aplicación de los tratados internacionales sobre derechos fundamentales por parte del Tribunal Constitucional |url=https://doi.org/10.62659/cf2001604 |journal=Aplicación prevalente de la Carta de los Derechos Fundamentales de la Unión Europea y de los convenios de la Organización Internacional del Trabajo |pages=1–56 |doi=10.62659/cf2001604}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Ortega Pérez |first=Marta |date=2018-07-09 |title=La labor lexicográfica bilingüe de Fray Domingo de los Santos: Vocabulario de la lengua Tagala |url=https://doi.org/10.17561/rilex.v1.n1.2 |journal=RILEX. Revista sobre investigaciones léxicas |volume=1 |issue=1 |pages=29–53 |doi=10.17561/rilex.v1.n1.2 |issn=2605-3136|doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite book |last=Potet |first=Jean-Paul |title=Ancient beliefs and customs of the Tagalogs |date=2017 |publisher=Jean-Paul G. Potet |isbn=978-0-244-34873-1 |location=Clichy}}</ref> Ang mga [[Ancient Egypt|sinaunang Ehipsiyo]] ay may ilang mga diyos ng buwan kabilang sina [[Khonsu]] at [[Thoth]], bagaman si Thoth ay mas komplikadong diyos.<ref name="Thoth, the Hermes of Egypt: a study of some aspects of theological thought in ancient Egypt, page 75">''Thoth, the Hermes of Egypt: a study of some aspects of theological thought in ancient Egypt, page 75''</ref> Si [[Set (deity)|Set]] ay kumakatawan sa buwan sa sinaunang [[Egyptian calendar|kalendaryong Ehipsiyo]].<ref>{{cite journal|author=Jetsu, L.|author2=Porceddu, S.|title=Shifting Milestones of Natural Sciences: The Ancient Egyptian Discovery of Algol's Period Confirmed|journal = PLOS ONE|volume = 10 |issue = 12|date = 2015|pages = e.0144140 (23pp)|doi=10.1371/journal.pone.0144140|arxiv=1601.06990|bibcode=2015PLoSO..1044140J|pmid=26679699|pmc=4683080|doi-access=free}}</ref> Sa [[Kongo religion|relihiyong Bakongo]], ang diyosa ng lupa at buwan na si [[Nzambici]] ay kapareha ng diyos ng araw na si [[Nzambi a Mpungu|Nzambi Mpungu]].<ref>{{Cite book |last=Scheub |first=Harold |title=A Dictionary of African Mythology: The Mythmaker as Storyteller |url=https://archive.org/details/dictionaryofafri00sche |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=9780195124569 |edition=1st |pages=[https://archive.org/details/dictionaryofafri00sche/page/n111 92], 93, 114, 115}}</ref> Sina [[Metztli]], [[Coyolxāuhqui|Coyolxauhqui]] at [[Tēcciztēcatl]] ay pawang mga diyos ng buwan sa [[Aztec religion|relihiyong Aztec]]. [[File:Mexico-3980 - Coyolxauhqui Stone (2508259597).jpg|thumb|Disko na nagpapakita ng pira-pirasong katawan ni [[Coyolxāuhqui]] ([[Coyolxauhqui Stone]], {{circa|1473}} CE)]] Sa [[Manichaeism|relihiyong Manikeo]], si [[Jesus|Hesukristo]] ay sinasamba bilang diyos ng buwan, madalas na tinatawag na Hari ng Buwan, o simpleng [[Jesus in Manichaeism|Jesus ang Buwan]]. Maraming kultura ang inuugnay ang oras batay sa Buwan kaysa sa Araw. Pinananatili ng [[Hindu calendar|kalendaryong Hindu]] ang integridad ng buwang lunar at ang diyos ng buwan na si [[Chandra]] ay may relihiyosong kahalagahan sa maraming pista ng Hindu (hal. [[Karwa Chauth]], [[Sankashti Chaturthi]], at tuwing may eclipse).<ref>{{cite book|author=Christopher John Fuller|title=The Camphor Flame: Popular Hinduism and Society in India|url=https://books.google.com/books?id=To6XSeBUW3oC|year=2004|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-69112-04-85|pages=109–110}}</ref> Kilala rin ang mga sinaunang tribong Aleman at mga taong kanilang nakasama gaya ng [[Baltic Finnic peoples]] sa paggamit ng kalendaryong lunar.<ref>{{Cite journal |last=Hasala |first=Kasperi |date=October 2018 |title=The first workday or the Moon's day? Germanic and Slavic traditions in naming the days of the week in the Finnic languages |url=https://core.ac.uk/download/pdf/229452521.pdf |journal=Studia Uralo-Altaica |volume=51 |pages=6 |via=CORE}}</ref> Ang mga kalendaryong tulad ng [[Runic calendar]] ay nagtatakda ng simula ng taon sa unang [[full moon|kabilugan ng buwan]] pagkatapos ng [[winter solstice|pinakamaikling araw ng taon]].<ref>{{Cite journal |last=Cucina |first=Carla |date=2020 |title=A Runic Calendar in the Vatican Library |url=https://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:uu:diva-401070 |journal=Futhark: International Journal of Runic Studies |volume=9-10 |pages=261–274 |doi=10.33063/diva-401070|hdl=11393/259088 |hdl-access=free }}</ref> ==Relihiyong Hinduismo== [[File:Chandra, The Moon God; Folio from a Book of Dreams LACMA M.83.219.2 (2 of 3).jpg|thumb| larawan ng lalaking diyos ng buwan na si Chandra noong 18th na siglo mula sa Rajasthan ]] *Chandra Si Chandra ang pangunahing diyos ng Buwan sa Hinduismo. Siya ang lalaking diyos na Inilalarawan bilang isang magandang diyos na kumikislap, nakasakay sa karwaheng hinihila ng mga puting kabayo o usa.<ref name=mmw1137>{{cite book|author=Monier Monier-Williams|title=A Sanskrit-English Dictionary|year=1872|publisher=Oxford University Press (Reprint: 2001)|page=1137}}</ref><ref>{{cite web|last1=Usha|first1=K R|title=Why Ganesha has a Broken Tusk or Why the Moon has a Crater|url=https://iwp.uiowa.edu/silkroutes/city/bangalore-india/text/cultural-lens-childrens-stories-why-ganesha|website=The University of Iowa|access-date=30 June 2017|archive-date=2 Hulyo 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702203435/https://iwp.uiowa.edu/silkroutes/city/bangalore-india/text/cultural-lens-childrens-stories-why-ganesha|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|author1=John C. Huntington|author2=Dina Bangdel|title=The Circle of Bliss: Buddhist Meditational Art|url=https://books.google.com/books?id=l3KmWbcq5foC |year=2003|publisher=Serindia|isbn=978-1-932476-01-9 |page=76}}</ref><ref>{{cite book|author1=R. T. Vyas|author2=Umakant Premanand Shah|title=Studies in Jaina Art and Iconography|url=https://books.google.com/books?id=fETebHcHKogC&pg=PA23 |year=1995|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-316-8|page=23}}</ref> Minsan sya rin ay tinatawag na Chandradeva o Soma. Si Chandra ang personipikasyon ng Buwan sagisag ng kapanatagan, lamig, pagkamayabong, at paglipas ng panahon. May asawa siyang 27 Nakshatra (mga anak na babae ni Daksha, na kumakatawan sa mga bituin sa kalangitan).Isa rin siya sa Navagraha o siyam na diyos ng mga planeta at bituin sa Astrolohiya o Hindu astrology.<ref>{{Cite web |title=Chandra Grahan 2023: Chant these names of Moon during lunar eclipse |url=https://timesofindia.indiatimes.com/astrology/planets-transits/chandra-grahan-2023-chant-these-names-of-moon-during-lunar-eclipse/articleshow/104752697.cms |website=The Times of India |date=19 October 2023 |access-date=7 July 2025}}</ref> *Anumati Si Anumati ay isang diyosa ng Buwan at espirituwalidad. Sa mitolohiya ang kanyang sinasakyan kapag siya ay bumababa sa lupa mula sa langit ay isang itim na usa. Madalas isalarawan bilang napakaganda at maputing batang babae. Sa Sanskrit at wikang Hindi, ang ibig sabihin ng pangalan niya ay “pahintulot” o “pagbibigay ng pahintulot.”<ref>[http://spokensanskrit.org/index.php?mode=3&script=hk&tran_input=अनुमति&direct=se&anz=100 Search results for अनुमति] spokensanskrit.org</ref><ref>{{Cite web|url=https://prabhupadabooks.com/sb/6/18/3-4?d=1|title = SB 6.18.3, SB 6.18.4, SB 6.18.3-4 Srimad-Bhagavatam}}</ref> ==Relihiyong Buddismo== *Candia Devaputta Si Cadia ay isang taga langit at isa sa mga diyos ng buwan sa buddismo.Lumalabas sa Candimā Sutta (Saṃyutta Nikāya 2.9). Siya ay isang diyos (deva) ng buwan na minsang nahuli ng halimaw na si Rāhu. Ayon sa mga sutra siya ay maputi at nagliliwanag at mukhang batang lalaki. Sa mga sining madalas inilalarawan ng sakay ng karwahe na hila ng mga puting kabayo.<ref>{{cite book |last=Bodhi |first=Bhikkhu |title=The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Saṃyutta Nikāya |publisher=Wisdom Publications |location=Boston |year=2000 |isbn=9780861713318}}</ref><ref>{{cite book |last=Fausbøll |first=V. |editor-last=Max Müller |editor-first=F. |title=The Sutta-Nipāta: A Collection of Discourses |series=Sacred Books of the East, Vol. 10 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1881}}</ref><ref>{{cite book |last=Müller |first=F. Max |title=Dialogues of the Buddha: The Dīgha Nikāya |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1899}}</ref><ref>{{cite book |last=Gokhale |first=Balkrishna Govind |title=Buddhist Cosmology: From Single World System to Pure Land |publisher=Motilal Banarsidass |location=Delhi |year=1962}}</ref> *Candra Si Candra ay lalaking diyos ng buwan sa Buddismo na kinuha o hango mula sa Hindu tradisyon at pumasok sa panini Buddhismo. Karaniwang nilalarawan bilang Magandang lalaki o binata na may napaka puti o mapusyaw ang balat, sing puti at nagliliwanag gaya ng buwan. May hawak na sa sagradong padma sacred lotus o minsan isang palo. May hugis buwan sa noo. Sa mga sinaunang larawang inukit (hal. sa Gandhāra), siya at si Sūrya (araw) ay nakikitang nasa tabi ng Buddha bilang tagapagtanggol.<ref>{{cite book |last=Gokhale |first=Balkrishna Govind |title=Buddhist Cosmology: From Single World System to Pure Land |publisher=Motilal Banarsidass |location=Delhi |year=1962}}</ref><ref>{{cite book |last=Malalasekera |first=G. P. |title=Dictionary of Pāli Proper Names |publisher=Pali Text Society |location=London |year=1937}}</ref><ref>{{cite book |last=Lopez |first=Donald S., Jr. |title=Buddhism in Practice |url=https://archive.org/details/buddhisminpracti00lope |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |year=1995 |isbn=9780691129686}}</ref><ref>{{cite book |last=Kieschnick |first=John |title=The Eminent Monk: Buddhist Ideals in Medieval Chinese Hagiography |url=https://archive.org/details/eminentmonkbuddh0000kies |publisher=University of Hawai‘i Press |location=Honolulu |year=1997 |isbn=9780824818992}}</ref><ref>{{cite book |last=Moerman |first=D. Max |title=Localizing Paradise: Kumano Pilgrimage and the Religious Landscape of Premodern Japan |publisher=Harvard University Asia Center |location=Cambridge |year=2005 |isbn=9780674011999}}</ref> *Candraprabha Bodhisattva Si Candraprabah ay ang munting diyos ng liwanag ng buwan sa buddismo. Isang Bodhisattva sa Mahāyāna na palaging kasama ni Sūryaprabha (Bodhisattva ng sinag ng araw). Sa Shinto-Buddismo ng mga Hapones siya ay tinatawag na Gakko Busatso. Karaniwang makikita kasama ng Bhaiṣajyaguru (Medicine Buddha). Kadalasang nialarawan na may suot ang korona na may simbolo ng buwan. May hawak na bilog na hiyas (moon jewel) o puting padma o lotus.Napapaligiran ng banayad na puting liwanag. Mukhang bata, mahinhin, at naka-suot ng puti at magarang kasuotan.<ref>{{cite book |last=Moerman |first=D. Max |title=Localizing Paradise: Kumano Pilgrimage and the Religious Landscape of Premodern Japan |publisher=Harvard University Asia Center |location=Cambridge |year=2005 |isbn=9780674011999}}</ref><ref>{{cite book |last=Faure |first=Bernard |title=The Fluid Pantheon: Gods of Medieval Japan, Volume 1 |publisher=University of Hawai‘i Press |location=Honolulu |year=2015 |isbn=9780824856932}}</ref> <ref>{{cite book |last=Wayman |first=Alex |title=The Buddhist Tantras: Light on Indo-Tibetan Esotericism |url=https://archive.org/details/dli.ernet.108215 |publisher=Samuel Weiser |location=New York |year=1973 |isbn=9780877280642}}</ref> <ref>{{cite book |last=Buswell |first=Robert E. Jr. |author2=Lopez, Donald S. Jr. |title=The Princeton Dictionary of Buddhism |url=https://archive.org/details/isbn_9780691157863 |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |year=2013 |isbn=9780691157863}}</ref> ==Relihiyong Shinto== [[File:Shinto-Tsukuyomi-no-Mikoto-Old-Artwork.png|thumb|Bihirang sining ng lalaking diyos ng buwan ng Hapon na si Tsukuyomi-no-Mikoto]] Sa Relihiyong Shinto si Tsukuyomi ang espritu at diyos ng buwan, Si Tsukuyomi-no-Mikoto (月読命 / 月夜見尊)siya ang pangunahin at diyos ng buwan sa Shintō. Ang pangalan niya ay ibig sabihin ay “Nagbabasa o tumitingin sa buwan.”<ref>{{Cite book |author=平藤喜久子 |editor=松村一男ほか編 |title=神の文化史事典 |publisher=白水社 |date=February 2013 |isbn=978-4-560-08265-2 |page=285 |chapter=スサノオ 建速須佐之男命（記）、素戔嗚尊（紀） }}</ref>Madalas tawagain {{Nihongo|'''Tsukuyomi'''|ツクヨミ, 月読}} o Tsukiyomi at ilarawan bilang napakagandang lalaki at tinatawag ding binatang nagbabasa o nagmamasid mula sa buwan<ref>{{Cite web |url=https://kotobank.jp/word/キヨミノミコト(月読尊)-99149 |title=ツキヨミノミコト（月読尊） |work=ブリタニカ国際大百科事典 小項目事典 |publisher=[[コトバンク]] |access-date=2016-09-18}}</ref> Isa siya sa tatlong mahalagang diyos na ipinanganak mula sa paglilinis ni Izanagi (kasama sina Amaterasu diyosa ng araw, at Susanoo diyos ng bagyo). Kadalasan itinuturing siyang lalaking diyos, pero minsan walang tiyak na kasarian. Madalas ilarawan bilang napakagandang lalaki na may napakaputing balat at mahaba at itim na itim na buhok Sa paniniwalang Shito Sakop niya ang Gabi at panahon ng buwan,daloy ng tubig at dagat maging ang kalendaryo at pagtatanim.<ref><span class="book">c. '''759''': ''[[Man'yōshū]]'', volume 7, poem 1372; in [[Old Japanese]].</span> Text available online [http://etext.lib.virginia.edu/japanese/manyoshu/Man7Yos.html#1372 here] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101206122633/http://etext.lib.virginia.edu/japanese/manyoshu/Man7Yos.html#1372|date=2010-12-06}}.</ref><ref name="KDJ"><span class="book">'''1988''', <cite>''国語大辞典（新装版） ''(Kokugo Dai Jiten, Revised Edition)</cite> (in Japanese), [[w:Tōkyō|Tōkyō]]: [[w:Shogakukan|Shogakukan]]</span></ref><ref>『式内社調査報告』山口麻太郎</ref><ref>Shikinaisha Survey Report, by Matataro Yamaguchi</ref> ==Mga diyos ng Buwan sa Mitolohiyang Hapones== [[File:九天宝塔 月光菩萨.jpg|thumb|imaheng estatwa ni Gakko Bosatsu ang munting diyos ng liwanag ng buwan sa Shinto at Budismo]] *Tsukuyomi-no-Mikoto Ang pangunahing diyos ng Buwan sa relihiyong Shinto at mitolohiyang Hapones. Kapatid nina Susanoo at Amaterasu. <ref>{{Cite book |author=平藤喜久子 |editor=松村一男ほか編 |title=神の文化史事典 |publisher=白水社 |date=February 2013 |isbn=978-4-560-08265-2 |page=285 |chapter=スサノオ 建速須佐之男命（記）、素戔嗚尊（紀） }}</ref>Madalas tawagain {{Nihongo|'''Tsukuyomi'''|ツクヨミ, 月読}} o Tsukiyomi at ilarawan bilang napakagandang lalaki at tinatawag ding binatang nagbabasa o nagmamasid mula sa buwan<ref>{{Cite web |url=https://kotobank.jp/word/キヨミノミコト(月読尊)-99149 |title=ツキヨミノミコト（月読尊） |work=ブリタニカ国際大百科事典 小項目事典 |publisher=[[コトバンク]] |access-date=2016-09-18}}</ref><ref><span class="book">c. '''759''': ''[[Man'yōshū]]'', volume 7, poem 1372; in [[Old Japanese]].</span> Text available online [http://etext.lib.virginia.edu/japanese/manyoshu/Man7Yos.html#1372 here] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101206122633/http://etext.lib.virginia.edu/japanese/manyoshu/Man7Yos.html#1372|date=2010-12-06}}.</ref><ref name="KDJ"><span class="book">'''1988''', <cite>''国語大辞典（新装版） ''(Kokugo Dai Jiten, Revised Edition)</cite> (in Japanese), [[w:Tōkyō|Tōkyō]]: [[w:Shogakukan|Shogakukan]]</span></ref> *Kaguya-hime Si Kaguya ang dalagang nasa Buwan, isang prinsesa na bantog dahil sa kanyang kagandahan, maputing kutis at mahabang itim na buhok, mula sa sinauna at tandyag na alamat na Mananabas ng Kawayan. Sya ang espiritung sagisag ng kagandahan at kaputian ng buwan.<ref name="katagiri 81">Katagiri et al. 1994: 81.</ref><ref name="seeds">{{cite book|last=Keene|first=Donald|author-link=Donald Keene|title=Seeds in the Heart: Japanese Literature from Earliest Times to the Late Sixteenth Century|url=https://books.google.com/books?id=_DEwTJq3TbcC|year=1999|publisher=[[Columbia University Press]]|isbn=978-0-231-11441-7|pages=434–441|access-date=2020-11-23|archive-date=2023-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230915170124/https://books.google.com/books?id=_DEwTJq3TbcC|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last=細田 |first=広人 |date=2021 |title=中学校における古文・漢文と現代的視点との総合化による 「竹取物語」 の授業 |url=https://tsukuba.repo.nii.ac.jp/record/2006554/files/JLT_48-265.pdf |journal=人文科教育研究 |issue=48 |pages=265-278}}</ref> *Gakkō Bosatsu Si Gaku Bustatsu o Gakko Bosatsu ay isang munting na diyos ng liwanag ng buwan sa relihiyon at mitolohoyang Shinto at Buddismo at tinatawag na “Bodhisattva ng liwanag ng Buwan,” mula sa tradisyong Budista. Nilalarawan bilang batang lalaki na maputing balat na tila sutla at may itim at mahaba na buhok kapag nag aanyong tao at may hawak na bughaw na padma o lotus <ref name="s">{{cite book |title=中国传统文化基本知识——佛教基本信仰与常识 |date=1 May 2012 |publisher=Beijing Book Co. Inc. |isbn=978-7-999201-99-1 |url=https://books.google.com/books?id=ZvM2EAAAQBAJ&dq=%E6%9C%88%E5%85%89%E8%8F%A9%E8%90%A8%E7%AD%89&pg=PT176 |language=zh}}</ref><ref>{{cite news |title=中秋说月：道教中有月宫女神太阴星君，佛教中的月光菩萨又指谁？ |url=https://k.sina.cn/article_2251486251_8632f42b00100zd0o.html |work=安阳源易缘 |date=10 September 2019 |language=zh}}</ref><ref name="sutra">{{cite news |title=农历八月十五月光菩萨圣诞 祈愿众生远离一切苦厄 |url=https://i.ifeng.com/c/7pufyDGddbB |work=[[Phoenix Television]] |date=13 September 2019 |language=zh}}</ref> [[File:Gekkyu no mukae.jpg|thumb|Si Prinsesa Kaguya ang Dalagang nasa Buwan o Dalagang nagmula sa Buwan sa mitolohiya ng mga Hapones. 1888 printa ni [[Yoshitoshi]].]] ==[[Mitolohiyang Pilipino|Mga diyos ng buwan sa Mitolohiyang Pilipino]]== *Kabigat (mitolohiyang Bontok): diyosa ng buwan na siyang pumutol ng ulo ng anak ni Chal-chal; ang kanyang ginawa ang pinagmulan ng pamumugot ng ulo<ref>Jenks, A. (1905). The Bontoc Igorot. Manila: Bureau of Printing.</ref> *Bulan (mitolohiyang Ifugao): diyos ng buwan ng gabi na namamahala sa gabi<ref>Bimmolog, H., Sallong, L., Montemayor, L. (2005). The Deities of the Animistic Religion of Mayaoyao, Ifugao.</ref> *Diyos ng Buwan (mitolohiyang Ibaloi): diyos na nang-asar kay Kabunian dahil wala pa siyang asawa<ref>Moss, C. R. (1924). Nabaloi Tales. University of California Publications in American Archaeology, 227–353.</ref> *Delan (mitolohiyang Bugkalot): diyos ng buwan, sinasamba kasama ng araw at mga bituin; kaayon ni Elag; sa tuwing sila ay nag-aaway, minsan tinatakpan ni Elag ang mukha ni Delan, dahilan ng iba’t ibang hugis ng buwan; tagapagbigay ng liwanag at paglago<ref>Wilson, L. L. (1947). Ilongot Life and Legends. Southeast Asia Institute.</ref> *Bulan (mitolohiyang Ilocano): diyos ng buwan ng kapayapaan na umaliw kay Abra na nagdadalamhati<ref>Alacacin, C. (1952). The Gods and Goddesses. Historical and Cultural Data of Provinces.</ref> *Bulan (mitolohiyang Pangasinense): masayahin at malikot na diyos ng buwan, na ang madilim na palasyo ang pinagmulan ng walang hanggang liwanag na naging mga bituin; gumagabay sa mga magnanakaw<ref>Eugenio, D. L. (2007). Philippine Folk Literature: An Anthology. University of the Philippines Press.</ref> *Asawa ni Mangetchay (mitolohiyang Kapampangan): asawa ni Mangetchay na nagsilang ng kanilang anak na babae na ang kagandahan ang nagpasiklab ng dakilang digmaan; naninirahan sa Buwan<ref>Jose, V. R. (1974). Creation and Flood Myths in Philippine Folk Literature. UP .</ref> *Mayari (mitolohiyang Kapampangan): diyosa ng buwan na lumaban sa kanyang kapatid na si Apolaqui<ref>Fansler, D. S. (1921). 1965 Filipino Popular Tales. Hatboro, Pennsylvania: Folklore Assosciates Inc.</ref> *Apûng Malyari (mitolohiyang Kapampangan): diyos ng buwan na naninirahan sa Bundok Pinatubo at pinuno ng walong ilog<ref>Nicdao, A. (1917). Pampangan Folklore. Manila.</ref> *[[Mayari]] (mitolohiyang Tagalog): diyosa ng buwan;<ref name="Calderon, S. G. 1947">Calderon, S. G. (1947). Mga alamat ng Pilipinas. Manila : M. Colcol & Co.</ref> minsan inilalarawan na may isang mata lamang;<ref name="Jocano, F. L. 1969">Jocano, F. L. (1969). Philippine Mythology. Quezon City: Capitol Publishing House Inc.</ref> pinuno ng mundo tuwing gabi at anak ni Bathala<ref name="Ramos, M. 1990">Ramos, M. (1990). Philippine Myths, Legends, and Folktales. CreateSpace Independent Publishing Platform</ref> *Dalagang nasa Buwan (mitolohiyang Tagalog): ang dalaga ng buwan<ref name="auto">Pardo, F. (1686–1688). Carte [...] sobre la idolatria de los naturales de la provincia de Zambales, y de los del pueblo de Santo Tomas y otros cicunvecinos [...]. Sevilla, Spain: Archivo de la Indias.</ref> *Dalagang Binubukot (mitolohiyang Tagalog): ang nakakulong na dalaga sa buwan<ref name="auto"/> *Hindi Pinangalanang Diyos ng Buwan (mitolohiyang Tagalog): bantay-gabi na nagsumbong sa pagnanakaw ni Rajo, na naging sanhi ng isang eklipse<ref>Beyer, H. O. (1912–30). H. Otley Beyer Ethnographic Collection. National Library of the Philippines.</ref> *Bulan-hari (mitolohiyang Tagalog): isa sa mga diyos na ipinadala ni Bathala upang tulungan ang mga tao ng Pinak; kayang utusan ang ulan na bumagsak; asawa ni Bitu-in<ref>Eugenio, D. L. (2013). Philippine Folk Literature: The Legends. Quezon City: University of the Philippines Press</ref> *Bulan (mitolohiyang Bikolano): diyos ng buwan sa kamurayan, lalaking anak nina Dagat at Paros; sumama sa rebelyon ni Daga; ang kanyang katawan ang naging Buwan;<ref>Beyer, H. O. (1923). Ethnography of the Bikol People. vii.</ref> sa isa pang mito, siya ay nabubuhay at mula sa kanyang naputol na braso, nalikha ang lupa, at mula sa kanyang mga luha, nalikha ang mga ilog at dagat<ref>Arcilla, A. M. (1923). The Origin of Earth and of Man. Ethnography of the Bikol People, vii. Madalas inilalarawan na may gintong maskara sa mukha at kalaban ng Bakunawa</ref> *Haliya (mitolohiyang Bikolano): diyosa ng buwan,<ref>Tiongson, N. G., Barrios, J. (1994). CCP Encyclopedia of Philippine Art: Peoples of the Philippines. Cultural Center of the Philippines.</ref> *Libulan (mitolohiyang Bisaya): anak nina Lidagat at Lihangin na may katawan na tila tanso; napatay sa galit ni Kaptan sa panahon ng dakilang pag-aalsa; ang kanyang katawan ay naging buwan<ref>Miller, J. M. (1904). Philippine folklore stories. Boston, Ginn.</ref> *Bulan (mitolohiyang Bisaya): diyos ng buwan na nagbibigay liwanag sa mga makasalanan at gumagabay sa kanila sa gabi<ref>Buyser, F. (1913). Mga Sugilanong Karaan.</ref> *Launsina (mitolohiyang Capiznon): diyosa ng Araw, Buwan, mga bituin, at dagat, at pinakaminamahal dahil dito humihingi ng kapatawaran ang mga tao<ref>Cruz-Lucero, R., Pototanon, R. M. (2018). Capiznon. With contributions by E. Arsenio Manuel. ''In Our Islands, Our People: The Histories and Cultures of the Filipino Nation'', edited by Cruz-Lucero, R.</ref> *Diwata na Magbabaya (mitolohiyang Bukidnon): tinatawag na Magbabaya; mabuting kataas-taasang diyos at dakilang tagapagplano na tila isang tao; lumikha ng Daigdig at ang unang walong elemento: tanso, ginto, baryang pilak, bato, ulap, ulan, bakal, at tubig; gamit ang mga elementong ito, nilikha rin niya ang dagat, langit, Buwan, at mga bituin; kilala rin bilang dalisay na diyos na may kagustuhan sa lahat ng bagay; isa sa tatlong diyos na naninirahan sa kahariang tinatawag na Banting<ref>Unabia, C. C. (1986). THe Bukidnon Batbatonon and Pamuhay: A Socio-Literary Study. Quezon City : UP Press.</ref> *Bulon La Mogoaw (mitolohiyang T'boli): isa sa dalawang kataas-taasang diyos; asawa ni Kadaw La Sambad; naninirahan sa ikapitong antas ng uniberso<ref>Casal, G. (1978). The T'boli Creation Myth and Religion. T'boli Art: in its Socio-Cultural Context, pp. 122–123</ref> *Diyos ng Buwan (mitolohiyang Maranao): banal na nilalang na inilalarawan na tila magandang dalaga; anghel ang nagsisilbi bilang kanyang mga tagahila ng karwahe<ref>Talaguit, C. J. N. (2019). Folk-Islam in Maranao Society. History Department, De La Salle University – Manila.</ref> [[File:Yuelao-longshansi.jpg|thumb|Estawa ni Yue lao sa Templo ng Bangka sa Lungshan ng bansang Taiwan.]] ==Mga diyos ng buwan sa Mitolohiyang Stino== [[File:MET 46 156 25 cons.jpg|thumb|Ang magagarbong kasuotan ng apat na babae ay nagpapahiwatig na sila ay mga Immortal. Ang hawak ng pinakamalaking pigura sa kanan ay dahon ng osmanthus, na nagsasabi na siya ay si Chang’e, ang Diyosa ng Buwan. Nakatira siya sa kanyang palasyo sa langit kasama ang kunehong gumagawa ng elixir ng walang-hanggang buhay.]] [[File:White-Rabbit-making-elixir-of-immortality.jpg|thumb|Ang puting kuneho ng buwan gumagawa ng elisir ng buhay]] *Chang’e (嫦娥) Si Change ay diyosa ng Buwan siya ang pinakatanyag na diyosa ng buwan sa Tsina.Siya ang asawa ng mamamana na si Hou Yi. Matapos patumbahin ni Hou Yi ang mga dagdag na araw, nakatanggap siya ng elixir ng imortalidad. Ininom ni Chang’e ang elixir at lumipad papunta sa buwan, kung saan siya naging diyosa.Sinasamba tuwing kalagitnaan ng taglagas o Mid-Autumn Festival, kasabay ng pagkain ng mooncakes at pagtingin sa kabilugan ng buwan. Nilalarawan bilang napakagandang babae na may maputing balat at may itim na itim na buhok, nakasuot ng magarang kasuotan yari sa sutla. Para sa mga Stino siya ay simbolo ng kagandahan, imortalidad, at pananabik.<ref name="Birrell1993">Birrell, Anne (1993). ''Chinese Mythology: An Introduction''. Baltimore: Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0801847516.</ref><ref name="Christie1968">Christie, Anthony (1968). ''Chinese Mythology''. London: Hamlyn Publishing. ISBN 978-0600005572.</ref> <ref name="Yang2005">Yang, Lihui; An, Deming; Turner, Jessica Anderson (2005). ''Handbook of Chinese Mythology''. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0195332636.</ref><ref name="Littleton2005">Littleton, C. Scott (ed.) (2005). ''Gods, Goddesses, and Mythology''. New York: Marshall Cavendish. ISBN 978-0761475635.</ref> *Tu’er Ye (兔兒爺 ) Si Tuer ang Kuneho ng Buwan,Isang banal na kuneho na sinasabing nakatira kasama ni Chang’e sa buwan.Gumagamit ng palu-palu at lusong upang durugin ang mga halamang gamot para gawin ang elixir ng buhay.Sinasamba bilang diyos na nagpoprotekta sa Beijing at hilagang Tsina, lalo na tuwing Mid-Autumn Festival.<ref name="Littleton2005">Littleton, C. Scott (ed.) (2005). ''Gods, Goddesses, and Mythology''. New York: Marshall Cavendish. ISBN 978-0761475635.</ref><ref name="Wu1982">Wu, K.C. (1982). ''The Chinese Heritage''. New York: Crown Publishers. ISBN 978-0517363001.</ref><ref name="Yuan2006">Yuan, Haiwang (2006). ''The Magic Lotus Lantern and Other Tales from the Han Chinese''. Westport, CT: Libraries Unlimited. ISBN 978-1591582946.</ref> *Yue Lao (月老) Si Yue Lao ay isang diyos ng buwan na nakaugnay sa pag-ibig at kasal. Tinatawag na Ang matanda sa Buwan o ang lalaki sa buwan. Pinaniniwalaang nagtatali ng mga magkasintahan gamit ang pulang sinulid ng kapalaran. Hanggang ngayon, marami pa ring nagdarasal sa kanya sa mga templo sa Tsina at Taiwan para sa pag-ibig o magandang kapalaran sa kasal.<ref name="Yuan2006">Yuan, Haiwang (2006). ''The Magic Lotus Lantern and Other Tales from the Han Chinese''. Westport, CT: Libraries Unlimited. ISBN 978-1591582946.</ref><ref name="Werner1994">Werner, E.T.C. (1994) [1922]. ''Myths and Legends of China''. Mineola, NY: Dover Publications. ISBN 978-0486280922.</ref><ref name="Schafer1977">Schafer, Edward H. (1977). ''Pacing the Void: T’ang Approaches to the Stars''. Berkeley: University of California Press. ISBN 978-0520031010.</ref><ref name="Lagerwey2009">Lagerwey, John (ed.) (2009). ''Early Chinese Religion: Part One''. Leiden: Brill. ISBN 978-9004176226.</ref><ref name="Eberhard2006">Eberhard, Wolfram (2006). ''A Dictionary of Chinese Symbols: Hidden Symbols in Chinese Life and Thought''. London: Routledge. ISBN 978-0415419944.</ref> ==Mga diyos ng buwan sa Mitolohiyang Māori at Polinisya== [[File:Stone carving in Rarotonga, Cook Islands.jpg|thumb|200px|Isang basált na batong [[relief]] na naglalarawan kay Avatea sa [[Rarotonga]], Cook Islands.]] *Avatea Si Avatea ang lalaking diyos ng Buwan at pangunahing diyos ng Buwan sa mitolohiya ng Cook Islands. Si Avatea (kilala rin bilang Vatea) ay isang diyos na manlilikha na may kaugnayan sa langit, liwanag, at buwan. Minsan siyang inilalarawan bilang isang nilalang na may anyong kalahating tao at kalahating isda, na sumasagisag sa koneksyon ng kalangitan at dagat. Itinuturing si Avatea bilang ama ng mga diyos at tao, at sa ilang tradisyon siya ay direktang inuugnay sa liwanag ng araw at buwan.<ref name="Beckwith1970"/> <ref name="Buck1934"/> *Fati Si Fati ay isang hindi gaanong kilalang lalaking diyos ng buwan na binanggit sa ilang tradisyong Polinesyo. Sa ilang tala ng angkan, si Fati ay may kaugnayan sa galaw ng buwan at kaayusan ng kalangitan, na tinitiyak ang pagiging tiyak at regular ng mga siklo ng buwan. Ang kanyang papel ay nagpapakita ng kahalagahan ng pagtutok sa panahon para sa pagtatanim, pangingisda, at mga ritwal.<ref name="Handy1927"/> <ref name="Tregear1891"/> <ref name="Henry1928"/> *Hina Si Hina ay isa sa pinakamalawak at pinakamahalagang diyosa ng buwan sa Polinesya, kilala sa mga tradisyong Hawaiʻian, Tahitian, at Māori. Sa maraming mito, si Hina ay isang magandang babae na naninirahan sa buwan, madalas inilalarawan na naghahabi ng tapa cloth o gumagabay sa agos ng dagat at pagkamayabong. Kaugnay siya ng pambabaeng enerhiya, pag-ibig, pagkamalikhain, at pagbabago. Konektado rin si Hina sa mga alamat ng pagtakas at kalayaan, kung saan minsan ay iniiwan niya ang mundo upang manirahan nang walang hanggan sa buwan.<ref name="Beckwith1970"/> <ref name="Buck1934"/> *Mahina Sa mitolohiyang Hawaiʻian, si Mahina ay isa pang pangalan para sa Diyosa ng Buwan, na madalas na kinikilala ring si Hina. Ang pangalang Mahina ay literal na nangangahulugang “buwan” sa wikang Hawaiʻian. Kaugnay siya ng mga siklo ng panahon, pagkamayabong, at paggabay para sa pangingisda at pagsasaka, dahil malaki ang pag-asa ng mga Hawaiʻian sa kalendaryong batay sa buwan.<ref name="Handy1927"/> <ref name="Tregear1891"/> <ref name="Henry1928"/> *Marama Si Marama ay isang lalaking diyos ng buwan sa mitolohiyang Māori (New Zealand). Siya ang lalaking personipikasyon ng buwan. Minsan ay sinasabing asawa siya ng iba’t ibang diyosa ng mga bituin, na nag-uugnay sa buwan at mga bituin sa kalangitan. Si Marama ay kaugnay din ng pagsukat ng mga buwan at panahon, sapagkat ang kalendaryong lunar ng Māori (''maramataka'') ay ipinangalan sa kanya. Bukod sa pagiging diyos ng buwan, konektado rin siya sa mga ritmo ng buhay, kamatayan, at muling pagsilang.<ref name="Handy1927"/> <ref name="Tregear1891"/> <ref name="Henry1928"/> ==Mitolohiyang Inuit== *Alignak Si Alignak ay isang lalaking diyos ng buwan at isa sa pinakamahalagang nilalang sa kosmolohiyang Inuit. Siya ang diyos ng buwan, panahon, mga alon, at mga eklipse. Minsan ay kinatatakutan siya dahil sa kanyang kapangyarihang kontrolin ang mga bagyo, pagbaha, at galaw ng dagat na pinagkukunan ng pagkain ng mga mangingisda at mangangaso. Sa mitolohiya at paniniwala ng Inuit, si Alignak ang diyos ng buwan na kumakatawan sa parehong kaayusan at panganib, ipinapakita na ang buwan ay maaaring magdala ng balanse ngunit pati na rin ng paghihirap sa buhay ng tao.<ref name="Boas1888">{{cite book |last=Boas |first=Franz |title=The Central Eskimo |publisher=Bureau of American Ethnology, Smithsonian Institution |location=Washington, D.C. |year=1888 |series=Annual Report of the Bureau of Ethnology to the Secretary of the Smithsonian Institution |volume=6 |pages=399–400 |url=https://archive.org/details/centraleskimo06boas |access-date=9 September 2025}}</ref> <ref name="Rasmussen1929">{{cite book |last=Rasmussen |first=Knud |title=Intellectual Culture of the Iglulik Eskimos |publisher=Gyldendalske Boghandel, Nordisk Forlag |location=Copenhagen |year=1929 |series=Report of the Fifth Thule Expedition 1921–24 |volume=7, Part 1 |pages=103–112 |url=https://archive.org/details/intellectualcult00rasm |access-date=9 September 2025}}</ref> *Igaluk Si Igaluk (minsan tinatawag na Aningan) ay isang lalaking diyos ng buwan at mahalagang tauhan sa mga alamat ng Inuit tungkol sa buwan. Ang pinakatanyag niyang kwento ay kaugnay ng kanyang kapatid na si Malina, ang diyosa ng araw. Ayon sa alamat, matapos ang isang marahas na alitan, naging araw si Malina at naging buwan si Igaluk. Ipinapaliwanag ng alamat kung bakit hinahabol ng buwan ang araw sa kalangitan, na sumasalamin sa walang hanggang tensyon sa pagitan nila. Sa mitolohiya at paniniwala ng Inuit, si Igaluk ay kaugnay ng mga siklo ng liwanag at dilim, at ang kanyang paghabol ay sumasagisag sa pagbabagong-buhay at paglipas ng panahon.<ref name="Merkur1985">{{cite book |last=Merkur |first=Daniel |title=Becoming Half Hidden: Shamanism and Initiation among the Inuit |publisher=Acta Universitatis Stockholmiensis |location=Stockholm |year=1985 |isbn=978-9122007762 |pages=54–58}}</ref><ref name="Laugrand2001">{{cite book |last=Laugrand |first=Frédéric |author2=Jarich G. Oosten |title=Inuit Shamanism and Christianity: Transitions and Transformations in the Twentieth Century |publisher=McGill-Queen’s University Press |location=Montreal |year=2001 |isbn=978-0773521169 |pages=22–25}}</ref> *Tarqiup Inua Ang Tarqiup Inua ay literal na nangangahulugang “espiritu (Inua) ng Buwan” sa wika ng Inuit. Siya ay isang lalaking espiritu o diyos ng buwan na sumasakatawan sa sobrenatural na kapangyarihan ng buwan mismo. Pinaniniwalaang binabantayan ni Tarqiup Inua ang asal ng tao, lalo na tungkol sa mga bawal (taboo) at moralidad. Sa tradisyon ng Inuit, ang paglabag sa mga bawal ay maaaring makagalit kay Tarqiup Inua, na nagreresulta sa parusa gaya ng sakit, malas sa pangangaso, o masamang panahon. Ayon sa paniniwala at mitolohiya ng Inuit, si Tarqiup Inua ay kumakatawan sa papel ng buwan bilang tagapagbantay ng moralidad at tagapagpatupad ng batas ng kalikasan.<ref name="Boas1888">{{cite book |last=Boas |first=Franz |title=The Central Eskimo |publisher=Bureau of American Ethnology, Smithsonian Institution |location=Washington, D.C. |year=1888 |series=Annual Report of the Bureau of Ethnology to the Secretary of the Smithsonian Institution |volume=6 |pages=399–400 |url=https://archive.org/details/centraleskimo06boas |access-date=9 September 2025}}</ref><ref name="Rasmussen1929">{{cite book |last=Rasmussen |first=Knud |title=Intellectual Culture of the Iglulik Eskimos |publisher=Gyldendalske Boghandel, Nordisk Forlag |location=Copenhagen |year=1929 |series=Report of the Fifth Thule Expedition 1921–24 |volume=7, Part 1 |pages=103–112 |url=https://archive.org/details/intellectualcult00rasm |access-date=9 September 2025}}</ref><ref name="Lowenstein1992">{{cite book |last=Lowenstein |first=Tom |title=The Things That Were Said of Them: Shaman Stories and Oral Histories of the Tunit and Inuit of the Canadian Arctic |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1992 |isbn=978-0520072693 |pages=77–82}}</ref> ==Mga diyos ng Buwan sa Anatolia== [[File:Turkey-1598 (2216641612).jpg|thumb|300px|Alay ng likor sa diyos ng buwan na si Arma mula sa Luwian sa isang relief o ukit pundasyon sa Arslantepe]] [[File:Men BritMu020a.jpg|upright|thumb|Relief ng Romano ni Mēn na may suot na [[Phrygian cap]] (ika-2 siglo, [[British Museum]])]] [[File:The Moon God 'Men', Roman, Anatolia, 3rd century AD, terracotta - Sackler Museum - Harvard University - DDSC01847.jpg|thumb|upright|Mēn na nakasakay na may suot na Phrygian cap (Panahon ng Romano, ika-3 siglo AD)]] *Arma (Relihiyong Luwian) Si Arma ang lalaking diyos ng buwan sa relihiyong Luwian sa Anatolia. Ang kanyang pangalan ay konektado sa salita para sa “buwan” sa Luwian at iba pang kaugnay na wika sa Anatolia. Madalas siyang iniuugnay sa pagkamayabong, siklo ng oras, at proteksyon. Sinambah siya sa ilang lungsod sa Anatolia, at kumalat ang kanyang kulto, lalo na sa mga Hittite, na hinaluan ang mga elemento ng paniniwalang Luwian. Sa mitolohiya, si Arma ay kaugnay din ng pagpapagaling at paggabay, na sumasalamin sa kahalagahan ng buwan para sa agrikultura, nabigasyon, at oras ng ritwal.<ref name="Arma">Kloekhorst, Alwin. Etymological Dictionary of the Hittite Inherited Lexicon. Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series 5. Leiden, The Netherlands; Boston, 2008. pp. 247–248.</ref> *Kašku (Mitolohiyang Hittite) Si Kašku ang lalaking diyos ng buwan sa mitolohiyang Hittite. Siya ay inilalarawan bilang isang banal na nilalang na kumokontrol sa galaw at ritmo ng buwan. Sa ilang alamat, si Kašku ay ipinapakita bilang isang naglalakbay na diyos, na sumasalamin sa pagbabago ng mga yugto ng buwan at paglalakbay nito sa gabi. Ang kanyang banal na tungkulin ay binigyang-diin ang kaayusan sa pagsukat ng oras, lalo na kaugnay ng kalendaryong agrikultural at ritwal. Si Kašku ay mayroon ding ugnayan sa kosmikong balanse, na nagpapakita ng kahalagahan ng buwan sa regulasyon ng mga gawaing banal at pantao.<ref name="Kašku">Otten, Heinrich. "Kašku." In Dietz Otto Edzard (Ed.): Reallexikon der Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie. Volume 5, Walter de Gruyter, Berlin/New York 1976–1980, p. 464.</ref> *Men (Mitolohiyang Phrygian) Si Men ang lalaking diyos ng buwan sa mitolohiyang Phrygian at isa sa pinakakilalang diyos ng buwan sa Anatolia. Siya ay inilalarawan na may buwan na kalahating buwan sa likod ng kanyang mga balikat at kadalasang may suot na Phrygian cap, na sumasagisag sa kanyang pinagmulan. Si Men ay malapit na kaugnay sa oras, kapalaran, at siklo ng kalikasan. Ipinapakita ng mga inskripsyon at templo na itinatag para kay Men na malawak ang kanyang pagsamba sa panahon ng Phrygian at Romano, at kadalasang inuugnay sa pagpapagaling, proteksyon, at katarungang banal. Kumalat ang kanyang kulto sa labas ng Anatolia, na nakaimpluwensya sa pagsamba sa buwan sa mga karatig na rehiyon.<ref name="Men">Talloen, Peter. Cult in Pisidia: Studies in Eastern Mediterranean Archaeology. p. 123.</ref> ==Mga diyos ng buwan sa Mitolohiyang Arabe at Gitnang Silangan== *Sin (Nanna) Si Sin o Nanna ay ang diyos ng buwan sa mitolohiyang Mesopotamian o Sumerian-Akkadian-Babylonian. Siya ay sinasamba sa mga tradisyong Sumerian, Akkadian, at Babylonian. Inilalarawan siya na may maputing balat na parang gatas at mahabang buhok na tulad ng gabi, na may kasamang simbolo ng bagong buwan. Kaugnay siya ng karunungan, pagkamayabong, at panghuhula. Ang mga pangunahing sentro ng kanyang kulto ay nasa Ur at Harran, kung saan ang mga templong inalay sa kanya ay nagsilbing mahahalagang sentrong pangrelihiyon at pang-astronomiya. Si Sin ay itinuturing ding ama ng diyos ng araw na si Shamash at ng diyosang si Ishtar, na nag-uugnay sa pagsamba sa buwan, araw, at mga planeta.<ref name="BlackGreen1998">{{cite book |last=Black |first=Jeremy |author2=Anthony Green |title=Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia: An Illustrated Dictionary |publisher=British Museum Press |location=London |year=1998 |isbn=978-0292751709 |pages=145–147}}</ref><ref name="Kramer1961">{{cite book |last=Kramer |first=Samuel Noah |title=History Begins at Sumer: Thirty-Nine Firsts in Recorded History |publisher=University of Pennsylvania Press |location=Philadelphia |year=1961 |isbn=978-0812212761 |pages=72–74}}</ref><ref name="Wyatt2002">{{cite book |last=Wyatt |first=Nicholas |title=Religious Texts from Ugarit |url=https://archive.org/details/religioustextsfr0000wyat_g1n0 |publisher=Sheffield Academic Press |location=London |year=2002 |isbn=978-0826468306 |pages=[https://archive.org/details/religioustextsfr0000wyat_g1n0/page/98 99]–101}}</ref> *Yarikh Si Yarikh, na tinatawag ding Jerach, ay ang diyos ng buwan ng mga Canaanite at Ugaritic. Itinuturing siyang tagapagtanggol ng gabi, pagkamayabong, at mga manlalakbay, at minsan ay inilalarawan bilang asawa ng diyosang si Nikkal. Ang pagsasama ng buwan (Yarikh) at ni Nikkal ay sumisimbolo sa diyosa ng pagkamayabong at sa kahalagahan ng siklo ng buwan sa agrikultura ng sinaunang relihiyong Canaanite. Sa maraming tekstong Ugaritic mula sa sinaunang Canaan, ang diyos ng buwan ay lumilitaw bilang si Yarikh (Jerach).<ref name="Wyatt2002">{{cite book |last=Wyatt |first=Nicholas |title=Religious Texts from Ugarit |url=https://archive.org/details/religioustextsfr0000wyat_g1n0 |publisher=Sheffield Academic Press |location=London |year=2002 |isbn=978-0826468306 |pages=[https://archive.org/details/religioustextsfr0000wyat_g1n0/page/98 99]–101}}</ref><ref name="Pardee2002">{{cite book |last=Pardee |first=Dennis |title=Ritual and Cult at Ugarit |url=https://archive.org/details/ritualcultatugar0000pard |publisher=Society of Biblical Literature |location=Atlanta |year=2002 |isbn=978-1589830517 |pages=[https://archive.org/details/ritualcultatugar0000pard/page/26 27]–30}}</ref><ref name="Otten1976">{{cite journal |last=Otten |first=Heinrich |title=Kašku |journal=Reallexikon der Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie |editor=Dietz Otto Edzard |volume=5 |year=1976–1980 |publisher=Walter de Gruyter |pages=464}}</ref> *Almaqah Si Almaqah ay ang diyos ng buwan ng Timog Arabia (Sabaean). Bago ang pag-usbong ng Islam, ang pagsamba sa buwan ay isinasagawa rin sa Arabia. Ang mga arkeolohikal na ebidensya mula sa Timog Arabia ay nagpapakita na ang diyos ng buwan na si Almaqah ay may mataas na posisyon, lalo na sa kulturang Sabaean. Itinuturing siyang patron ng patubig, pagkamayabong, at agrikultura. Sa Hilagang Arabia, may mga inskripsyon at templo rin na nagpapakita ng pagsamba sa mga diyos na kaugnay ng mga bituin, kabilang ang mga diyos ng buwan, kasama ng pagsamba sa araw at Venus.<ref name="Bryce2002">{{cite book |last=Bryce |first=Trevor |title=Life and Society in the Hittite World |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2002 |isbn=978-0199240104 |pages=181–182}}</ref><ref name="Kitchen1994">{{cite book |last=Kitchen |first=Kenneth A. |title=Documentation for Ancient Arabia, Part I |publisher=Liverpool University Press |location=Liverpool |year=1994 |isbn=978-0853233688 |pages=211–214}}</ref> <ref name="Robin1992">{{cite journal |last=Robin |first=Christian Julien |title=The Ancient Kingdom of Maʿīn in South Arabia |journal=Arabian Archaeology and Epigraphy |volume=3 |year=1992 |pages=26–56 |doi=10.1111/j.1600-0471.1992.tb00025.x}}</ref> *Kašku at Arma Si Kašku ay ang diyos ng buwan ng mga Hittite, habang si Arma naman ay ang diyos ng buwan ng mga Luwian. Sa Anatolia, partikular sa mga Hittite at Luwian, ang buwan ay pinararangalan din. Ang diyos ng buwan na si Kašku at ang diyos na si Arma ay kumakatawan sa kahalagahan ng buwan sa kalangitan at agrikultura. Ang mga diyos na ito ay tinatawagan para sa pagkamayabong, proteksiyon, at sa pagsasaayos ng mga sagradong kalendaryo.<ref name="Bryce2002">{{cite book |last=Bryce |first=Trevor |title=Life and Society in the Hittite World |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2002 |isbn=978-0199240104 |pages=181–182}}</ref><ref name="Kitchen1994">{{cite book |last=Kitchen |first=Kenneth A. |title=Documentation for Ancient Arabia, Part I |publisher=Liverpool University Press |location=Liverpool |year=1994 |isbn=978-0853233688 |pages=211–214}}</ref><ref name="Robin1992">{{cite journal |last=Robin |first=Christian Julien |title=The Ancient Kingdom of Maʿīn in South Arabia |journal=Arabian Archaeology and Epigraphy |volume=3 |year=1992 |pages=26–56 |doi=10.1111/j.1600-0471.1992.tb00025.x}}</ref> ==Mga diyos ng buwan sa Mitolohiyang Ehipsiyo== [[File:iah god.svg|thumb|isang diyos ng buwan sa sinaunang relihiyong Ehipsiyo. Ang salitang jꜥḥ ay nangangahulugang "Buwan". Isinusulat din bilang Yah, Jah, Aa, o Aah]] *Khonsu Si Khonsu (na ang ibig sabihin ay “manlalakbay”) ay ang lalaking diyos ng buwan sa sinaunang Ehipto at isa sa pinakamahalagang diyos ng Buwan. Siya ay kaugnay ng paglipas ng oras, pagpapagaling, at proteksiyon. Ipinapakita siya bilang isang binatang may tirintas ng kabataan, madalas may hawak na pamalo at panghagupit, o minsan ay may ulo ng lawin na may korona ng diskong buwan at gasuklay. Sinasamba siya sa Thebes sa dakilang templo ng Karnak. Sa mitolohiya, siya ay anak nina Amun at Mut, na bumubuo sa Theban triad. Pinaniniwalaang hawak ni Khonsu ang kapangyarihan sa haba ng gabi at sa paggalaw ng buwan sa kalangitan.<ref name="Hornung1996">{{cite book |last=Hornung |first=Erik |title=Conceptions of God in Ancient Egypt: The One and the Many |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca |year=1996 |isbn=978-0801483843 |pages=104–107}}</ref><ref name="Teeter2011">{{cite book |last=Teeter |first=Emily |title=Religion and Ritual in Ancient Egypt |url=https://archive.org/details/religionritualin0000teet |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=2011 |isbn=978-0521613002 |pages=[https://archive.org/details/religionritualin0000teet/page/74 75]–80}}</ref><ref name="Assmann2001">{{cite book |last=Assmann |first=Jan |title=The Search for God in Ancient Egypt |url=https://archive.org/details/searchforgodinan0000assm |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca |year=2001 |isbn=978-0801487292 |pages=[https://archive.org/details/searchforgodinan0000assm/page/152 152]–156}}</ref><ref name="Pinch2002">{{cite book |last=Pinch |first=Geraldine |title=Handbook of Egyptian Mythology |url=https://archive.org/details/handbookofegypti0000pinc |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara |year=2002 |isbn=978-0874367505 |pages=[https://archive.org/details/handbookofegypti0000pinc/page/122 123]–128}}</ref> *Iah (Yah) Si Iah ay isang sinaunang personipikasyon ng Buwan. Siya ang lalaking diyos ng buwan na nauna kay Khonsu. Ang pangalan niyang Iah ay simpleng nangangahulugang “Buwan.” Lumitaw siya sa mga teksto noong Middle Kingdom at kalaunan ay naiuugnay kay Thoth at Khonsu. Ipinapakita siya sa anyong tao bilang isang makisig na binata na ang kutis ay kasingputi ng gatas, at madalas ding inilalarawan na nakasuot ng diskong buwan at gasuklay. Sa mga huling panahon, lumiit ang kaniyang papel dahil marami sa kaniyang mga tungkulin ay inangkin ni Khonsu.<ref name="Allen2005">{{cite book |last=Allen |first=James P. |title=The Ancient Egyptian Pyramid Texts |publisher=Society of Biblical Literature |location=Atlanta |year=2005 |isbn=978-1589831828 |pages=212–215}}</ref><ref name="Hart2005">{{cite book |last=Hart |first=George |title=The Routledge Dictionary of Egyptian Gods and Goddesses |url=https://archive.org/details/routledgediction0000hart |publisher=Routledge |location=London |year=2005 |isbn=978-0415344954 |pages=[https://archive.org/details/routledgediction0000hart/page/92 92]–95}}</ref><ref name="Faulkner1972">{{cite book |last=Faulkner |first=Raymond O. |title=A Concise Dictionary of Middle Egyptian |publisher=Griffith Institute |location=Oxford |year=1972 |isbn=978-0900416354 |pages=35, 146}}</ref><ref name="Quirke1992">{{cite book |last=Quirke |first=Stephen |title=Ancient Egyptian Religion |publisher=British Museum Press |location=London |year=1992 |isbn=978-0714119073 |pages=54–58}}</ref><ref name="Silverman1991">{{cite book |last=Silverman |first=David P. |title=Religion in Ancient Egypt: Gods, Myths, and Personal Practice |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca |year=1991 |isbn=978-0801427823 |pages=78–82}}</ref><ref name="Frankfort1948">{{cite book |last=Frankfort |first=Henri |title=Kingship and the Gods: A Study of Ancient Near Eastern Religion as the Integration of Society and Nature |url=https://archive.org/details/kingshipgods0000henr |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |year=1948 |isbn=978-0226260110 |pages=[https://archive.org/details/kingshipgods0000henr/page/160 160]–163}}</ref> ==Sangunian== hbwcdh8uut4siqc36b49613k5mex686 0 334356 2204739 2173855 2026-04-24T20:13:52Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204739 wikitext text/x-wiki Ang '''ninpa''' ({{langx|grc|{{linktext|νύμφη}}|nýmphē}}; {{IPA|grc-x-attic|nýmpʰɛː|lang|link=yes}}) ay isang diyosang [[menor de edad]] ng [[kalikasan]] sa sinaunang [[Kuwentong-bayan|kuwentong bayan]] ng [[Sinaunang Gresya|Gresya]]. Naiiba sa ibang mga [[Diyosang Griyega|diyosa]] ng Gresya, karaniwang itinuturing ang mga ninpa bilang pagpapakatao ng kalikasan; kadalasan silang nakaugnay sa isang tiyak na lugar, [[Anyong lupa|anyong-lupa]], o puno, at karaniwang inilalarawan bilang mga [[dalaga]]. Dahil sa kanilang ugnayan sa mga [[bukal]], madalas silang ituring na may kapangyarihang nakagagamot;<ref name=":0">''Brill's New Pauly'', s.v. Nymphs.</ref> kabilang pa sa mga banal na kapangyarihan ng mga ninpa ang panganghula at pagbabagong-anyo.{{Sfn|Larson|2001|p=11, 71}} Subalit, sa kabila ng kanilang pagka-diyos, hindi sila [[Imortalidad|imortal]].<ref name=":0" /> Hinahati ang mga ninpa sa iba’t ibang malalawak na pangkat batay sa kanilang tirahan,{{Sfn|Grimal|1996|pp=313-314}} gaya ng Meliyadas (mga ninpa ng punong abeto o presno), ang Driyadas (mga ninpa ng ensina o [[robles]]), ang Alseyadas (mga ninpa ng kakahuyan o siit), ang Nayadas (mga ninpa ng bukal), ang Nereydas (mga ninpa ng [[dagat]]), ang Oseanidas (mga ninpa ng [[karagatan]]), at ang Oreyadas (mga ninpa ng [[bundok]]). Mayroon ding ibang ninpa tulad ng Esperides (mga ninpa ng [[gabi]]), ang Hiyadas (mga ninpa ng o), at ang Pleyadis (mga kasama ni [[Artemis|Artemisa]]). Lumilitaw ang mga ninpa sa mga klasikong sining, [[panitikan]], at [[mitolohiya]]. Madalas silang mga tagapagsilbi ng mga diyosa at karaniwan ding lumalabas sa mga mito na may temang [[pag-ibig]], bilang mga mangingibig ng mga bayani at iba pang diyos.{{Sfn|Grimal|1996|pp=313-314}} Kaakit-akit at malibog, bihira silang maging ganap na masupil, at madalas pang maging marahas sa kanilang ugnayang mortal.{{Sfn|Larson|2001|p=4}}<ref name="Parad1997">{{cite web|title=Genealogical Guide to Greek Mythology: Nymphs|year=1997|last1=Parad|first1=Carlos|last2=Förlag|first2=Maicar|url=http://www.maicar.com/GML/NYMPHS.html|publisher=Astrom Editions|access-date=25 Mayo 2019|language=en}}</ref> Simula sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]], minsan ding iniuugnay o napagkakamalan ang mga ninpa bilang mga engkanto (''fairies''). == Mga sanggunian == {{reflist}} ==Mga talababa== * ''Brill's New Pauly: Encyclopaedia of the Ancient World. Antiquity, Volume 9'', Mini &ndash; Obe, pinatnugot ni Hubert Cancik at Helmuth Schneider, Brill, 2006. {{ISBN|9004122729}}. (sa Ingles) * {{cite book|last=Grimal |first=Pierre |title=The Dictionary of Classical Mythology |url=https://archive.org/details/dictionaryofclas0000grim_g9o8 |publisher=Wiley-Blackwell |year=1996 |isbn=978-0-631-20102-1|language=en}} * {{cite book|last=Larson|first=Jennifer|title=Greek Nymphs: Myth, Cult, Lore |publisher=[[Oxford University Press]]|location=New York|year=2001|isbn=978-0-19-514465-9|language=en}} [[Kategorya:Mga maalamat na Griyegong nilalang]] [[Kategorya:Mga nimpa]] h28fsvlrpyixqvqyjcxi6h7nl1euyq9 0 335519 2204663 2199750 2026-04-24T19:22:53Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204663 wikitext text/x-wiki [[File:Places_of_articulation.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Places_of_articulation.svg|thumb|313x313px|Mga karaniwang lugar ng artikulasyon (aktibo at pasibo): '''1.''' Labas ng labi '''2.''' Loob ng labi '''3.''' Ngipin '''4.''' Gilagid '''5.''' Likuran ng gilagid '''6.''' Harapan ng paleta '''7.''' Paleta '''8.''' Ngala-ngala (belar) '''9.''' Tilao (ubular) '''10.''' Lalamunan '''11.''' Tagukan '''12.''' Lalaugan '''13.''' Dulong likuran ng dila (radikal) '''14.''' Likuran ng dila (posterodorsal) '''15.''' Dila '''16.''' Harapan ng dila (laminal) '''17.''' Dulo ng dila (apikal) '''18.''' Ilalim ng dila (subapikal)]] {{IPA notice}} {{Use dmy dates}}<!--Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa.--> Sa [[ponetika]], tumutukoy ang '''lugár ng artikulasyón''' (tinatawag ding '''púnto''' o '''puwésto ng artikulasyón''') ng isang [[katinig]] sa tinatayang lugar sa [[daanan ng boses]] kung saan nagagawa ang tunog nito.<ref name="SOWL">{{Cite book |last=Ladefoged |first=Peter |title=The sounds of the world's languages |url=https://archive.org/details/soundsofworldsla0000lade |date=1996 |publisher=Blackwell Publishers |others=Ian Maddieson |isbn=0-631-19814-8 |location=Oxford, UK |language=en |trans-title=Ang tunog ng mga wika ng mundo |oclc=31867443}}</ref>{{rp|10}} Sa teknikal na paliwanag, ito ang punto kung saan nagaganap ang paghihigpit ng mga aktibo at pasibong artikulador.<ref name="Zsiga2013">{{Cite book |last=Zsiga |first=Elizabeth C. |title=The sounds of language: an introduction to phonetics and phonology |url=https://archive.org/details/soundsoflanguage0000zsig |date=2013 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1-4051-9103-6 |location=Chichester |language=en |trans-title=Ang mga tunog ng wika: panimula sa ponetika at ponolohiya |oclc=799024997}}</ref>{{rp|24}} Kasama ng [[paraan ng artikulasyon]] at [[ponasyon]], ang mga ito ang siyang nagdidikta sa magiging tunog ng isang katinig. Samantala, dahil nagagawa ang tunog ng mga [[patinig]] mula sa paglabas ng hangin, hindi madaling matutukoy ang lugar ng artikulasyon ng mga ito kaya inilalarawan ang mga ito batay sa posisyon nito sa [[espasyo ng patinig]].<ref name="Bickford2006">{{Cite book |last=Bickford |first=Anita C. |title=Articulatory phonetics: tools for analyzing the world's languages |url=https://archive.org/details/articulatoryphon0004bick |date=2006 |publisher=SIL International |others=Rick Floyd |isbn=978-1-55671-165-7 |edition=4 |location=Dallas, Estados Unidos |language=en |trans-title=Ponetikang artikulatoryo: mga kagamitan para sa pagsusuri sa mga wika ng mundo |oclc=76160059}}</ref>{{rp|34}} Nabuo ang mga terminolohiya para mailarawan ang mga lugar ng artikulasyon upang magawang matukoy ang lahat ng mga posibleng pagkakaiba sa lugar ng mga tunog. Walang [[wika]] ang alam na gumagamit sa lahat ng mga lugar na ito.<ref name="SOWL" />{{rp|39}} == Artikulador == === Aktibo === Aktibong artikulador ang tawag sa mga nagagalaw na bahagi ng pagawaan ng [[boses]] na siyang naghihigpit o nagmamando ng daloy ng hangin. May limang pangunahing bahagi ng pagawaan ng boses ang maigagalaw: [[labi]], [[dulo ng dila]], ang mismong [[dila]], ang likurang bahagi ng dila, at ang [[lalamunan]] at [[tagukan]]. Malayang nakakagalaw ang mga ito sa isa't-isa; at maaaring magkasamang gumalaw ang mga ito sa prosesong tinatawag na koartikulasyon.<ref name="SOWL" /> Mahahati pa nang husto ang limang bahaging ito, dahil tinatangi ang mga tunog ng katinig sa maraming wika sa loob ng mga artikulador na ito. Kilala ang sumusunod na mga na antas ng mga aktibong lugar ng artikulasyon bilang nagtatangi: ibabang labi, dulo ng dila, ilalim ng dila, harapang bahagi ng dila, ang katawan ng dila (na nahahati sa harapan at likuran), at ang likurang bahagi ng dila, kabilang na ang [[lalaugan]], lalamunan, at tagukan.<ref name="SOWL" /> Sa mga [[Katinig na panlabi|katinig sa labi]], parehong gumagalaw ang dalawang labi para makagawa ng artikulasyon, pero kalimitang itinuturing sa larangan ang ibabang labi bilang ang aktibong artikulador (dahil sa paggalaw ng [[panga]]) habang pasibong artikulador naman ang itaas na labi. Ganito rin ang kaso sa mga [[katinig sa dila at labi]]: ang dila ang itinuturing na aktibo samantalang pasibo rin ang itaas na labi. Sa mga [[katinig sa dila]], tumatama ang ibat-ibang bahagi ng dila sa iba't-ibang bahagi ng [[Bubong ng bibig|paleta]] (bubong) ng bibig, pero hindi ito nagagalaw nang malaya kaya madalas silang igrupo sa kategorya ng dila. Hindi kabilang rito ang harapang bahagi ng dila, na kayang maigalaw nang malaya kaya nasa hiwalay silang [[Katinig sa harapang dila|kategorya]]. Samantala, kayang maigalaw ang tagukan upang maitama ito sa lalamunan at lalaugan. Gayunpaman, hindi pa malinaw sa ngayon ang eksaktong proseso ng artikulasyon sa lugar na ito at kasalukuyan pang pinag-aaralan. === Pasibo === Pasibong artikulador ang tawag sa mga nakapirmeng bahagi ng daanan ng boses na siyang tinatamaan o nilalapitan ng mga aktibong artikulador, kagaya ng itaas na labi at ngipin, paleta, o likurang bahagi ng lalamunan. May mga partikular na bahagi na nagtatangi sa magiging tunog ng katinig sa iisang lugar, bagaamt bihira lamang ang mga wika na nagtatampok ng ganito. May siyam na lugar sa bibig na kayang gawin ito: ang itaas na labi at ngipin, ang gilagid at ang likurang bahagi nito, ang matigas na paleta (bubong) ng bibig at ang malambot na likuran nito, ang tilao na nakalawit malapit sa lalamunan, ang mismong lalamunan, at ang tagukan.<ref name="Bickford2006" /> == Tingnan din == * [[Paraan ng artikulasyon]] == Sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Ponetika]] [[Kategorya:Lingguwistika]] mjwuc81yr2mpq76u5qj2ud34gve3fgq 0 335642 2204681 2190703 2026-04-24T19:32:38Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204681 wikitext text/x-wiki [[File:Wikibacolor.jpg|thumb|Ang bungangang Bacolor na nasa [[Marte]] at pinangalanan sa bayang [[Bacolor|Bacolor, Pampanga]].]]Ang '''bunganga''' ([[Wikang Ingles|Ingles]]: ''crater'') ay isang [[Anyong lupa|anyong-lupa]] na binubuo ng isang butas o paglubog sa ibabaw ng isang [[planeta]], na karaniwang dulot ng alinman sa pagtama ng isang bagay sa ibabaw o ng heolohikal na aktibidad sa planeta. Ang isang bunganga ay karaniwang inilalarawan bilang "isang hukay na hugis-mangkok na nalilikha ng isang [[bulkan]], pagsabog, o pagtama ng [[taeng-bituin]] o meteorito". Sa Daigdig, ang mga bunganga ay "karaniwang bunga ng mga pagsabog ng bulkan", samantalang ang mga bunganga dulot ng banggaan ng meteorito ay karaniwan sa [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] subalit bihira sa Daigdig.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ejEXWbh0_UsC&pg=PP51 |title=Young People's Science Encyclopedia |year=1978 |page=456 |language=en |chapter=Crater}}</ref> Isang artikulo sa ''New Scientist'' noong 1961 na nagsasapantaha sa kalaunang tinalikdang teorya na ang mga bunganga sa Buwan ay maaaring may pinagmulan sa bulkanismo ang nagsaad na ang "mga bunganga na nalikha ng bulkanismo ay may mga kalamangan sa anyong-lupa at mineralisasyon na hindi matatagpuan sa mga bunganga dulot ng banggaan".<ref>{{Cite magazine |last=Green |first=Jack |date=1961-02-23 |title=Geology for the man on the Moon |url=https://books.google.com/books?id=yLEPmjHMwQ8C&pg=PA465 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221021192900/https://books.google.com/books?id=yLEPmjHMwQ8C&pg=PA465 |archive-date=2022-10-21 |access-date=2022-10-21 |magazine=New Scientist |page=465 |language=en |volume=9 |issue=223}}</ref> Ang isang bunganga ay maaaring maging lawa kung aangkop ang mga kalagayan.<ref>John Arthur Thomson, ''Mountain and Moorland'' (1921), p. 33. (sa Ingles)</ref> Kinakailangan nito na ang bunganga ay may relatibong pantay at matibay na mga gilid, at may pinagkukunan ng tubig tulad ng [[baha]], [[ulan]], [[niyebe]], mga [[bukal]], o iba pang tubig sa lupa.<ref>{{cite book |last1=Scott |first1=William Berryman |url= |title=Physiography: The Science of the Abode of Man |publisher=P.F. Collier & Son |year=1922 |location=New York |pages=101 |language=en |oclc=7015885}}</ref><ref>{{cite book |title=Science and Technology Encyclopedia |url=https://archive.org/details/sciencetechnolog00univ |publisher=University of Chicago Press |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/sciencetechnolog00univ/page/78 78], 131 |language=en}}</ref> == Mga klase ng bunganga == === Bunganga ng epekto === Ang bunganga dulot ng banggaan ay tinatawag sa butas na mula sa pagbagsak ng isang [[bulalakaw]]. Ito ay isang klase ng heolohiyang tampok na nakikita sa mga [[asteroyd]], [[likas na satelayt]], at mga [[planeta]]. {{multiple image | align = center | total_width = 500 | image1 = Mead crater (PIA00148).png | image2 = Tycho LRO.png | image3 = Burney Topology.png | image4 = Stickney mro.jpg | image5 = Vesta Snowman craters close-up.jpg | footer = Mga bunganga resulta ng pagbagsak ng bulalakaw sa planeta, likas na satelayt, [[planetang minor]], at asteroyd. }} Ito ang karaniwang uri ng bunganga, dahil maraming dumadaloy na [[asteroyd]] sa paligid nila. Dahil dito, mayroong mas marami sa 5000 na bunganga sa [[sistemang solar]] na lumilipas sa 2500 [[kilometro]] (Palangganang TImog Pole-Aitken) sa 24 na [[metro]] (Bungangang Dalgaranga). === Bungangang bulkaniko === Ang bungangang bulkaniko ay isang paglubog ng lupa na dulot ng aktibidad ng [[bulkan]], at karaniwang matatagpuan sa ibabaw ng lagusan ng bulkan.<ref>{{Cite web |title=Volcanic Craters |url=https://www.nps.gov/articles/000/volcanic-craters.htm |access-date=2022-10-21 |website=nps.gov |publisher=National Park Service |language=en}}</ref> Sa panahon ng pagsabog ng bulkan, ang tunaw na [[magma]] at mga gas na bulkaniko ay umaakyat mula sa isang silid ng magma sa ilalim ng lupa, dumadaan sa isang daluyan, hanggang sa marating ang lagusan ng bunganga, kung saan nakalalabas ang mga gas patungo sa [[atmospera]] at ang magma ay iniluluwa bilang [[lava]]. {{multiple image | align = right | total_width = 300 | image1 = Olympus Paterae.jpg | image2 = Toba zoom.jpg | footer = Mga bungangang bulkaniko. Ang una ay ang sistema ng mga [[Patera]]e galing sa Olympus Mons, ang pangalawa ay ang napakalaking [[bulkan]]g '''Toba''' na sumabog noong 70 [[milyon]]g taon. }} Ang isang bungangang bulkaniko ay maaaring may malaking lawak at, kung minsan, ay may malaking lalim. Sa ilang uri ng paputok na pagsabog, maaaring maubos ang laman ng silid ng magma ng isang bulkan nang sapat upang ang bahaging nasa ibabaw nito ay gumuho, na bumubuo ng isang mas malawak na uri ng paglubog na tinatawag na kaldera. Ang maar ay isang malapad at mababang anyong-lupang bungangang bulkaniko na dulot ng isang erupsyong preatomagmatiko (isang pagsabog na nagaganap kapag ang tubig sa lupa ay nakipag-ugnayan sa mainit na lava o magma). Ang isang maar ay karaniwang napupuno ng tubig at nagiging isang relatibong mababaw na lawa sa bunganga ng bulkan na maaari ring tawaging maar.<ref>{{cite book |last1=Thomas |first1=David S.G. |title=The Dictionary of Physical Geography |last2=Goudie |first2=Andrew |publisher=Blackwell |year=2000 |isbn=0-631-20473-3 |location=Oxford |pages=301 |language=en}}</ref> Ang mga lawang ito ay maaaring maging lawang soda, na marami sa mga ito ay kaugnay ng mga aktibong sonang tektoniko at bulkaniko.<ref>{{cite book |last1=Kempe |first1=Stephan |title=Encyclopedia of Geobiology |last2=Kazmierczak |first2=Józef |date=Enero 2011a |editor=Joachim Reitner and Volker Thiel |pages=824–829 |language=en |chapter=Soda Lakes |doi=10.1007/978-1-4020-9212-1_192 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/299748191_Soda_Ocean_Hypothesis}}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Heolohiya]] [[Kategorya:Astronomiya]] kidxwqxax9g652bpymfq0x7jdf5a2hh 0 335960 2204751 2199727 2026-04-24T20:25:52Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204751 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Filippine,_provincia_di_agusan,_immagine_hindu,_statuetta_in_oro_massiccio,_xiii_secolo.jpg|right|thumb|Ang Agusan image isang Tagno ng Diwata (900–950 AD) ay natuklasan noong 1917 sa pampang ng Wawa River malapit sa [[Esperanza, Agusan del Sur|Esperanza]], [[Agusan del Sur]], [[Mindanao]] sa [[Pilipinas]] . Bagama't may mga elementong Hindu at Budista, sinasamba ito ng mga lokal bilang Diwata.]] Ang '''Divata''' (na kilala rin bilang '''Duwata, Dewata, Ruwata, Diya, Dewa''', at iba pang kaugnay na pangalan) ay isang lumang katawagan para sa '''Diwata''', isang pangkalahatang termino o katawagan na ginagamit sa Pilipinas para sa mga diyos, diyosa, espiritu ng kalikasan, nimpa, at engkantada o engkantado.<ref>{{Cite book |last=Scott |first=William Henry |title=Barangay: sixteenth century Philippine culture and society |date=2004 |publisher=Ateneo de Manila Univ. Pr |isbn=978-971-550-135-4 |edition=5. pr |location=Manila}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Jocano |first=F. Landa |date=1967-03-31 |title=The Beginnings of Filipino Society and Culture |url=https://doi.org/10.13185/2244-1638.2332 |journal=Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints |volume=15 |issue=1 |doi=10.13185/2244-1638.2332 |issn=2244-1638}}</ref><ref>{{cite web | url=https://en.wiktionary.org/wiki/diwata | title=diwata – Wiktionary | accessdate=2025-10-05}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.tagalog.com/dictionary/diwata | title=Diwata – Tagalog.com Dictionary | accessdate=2025-10-05}}</ref><ref>Perdon, Renato (2012). Pocket Tagalog Dictionary: Tagalog-English English-Tagalog. Tuttle Publishing, 2012. {{ISBN|978-1-4629-0983-4}}</ref><ref>{{cite web | url=https://lingvanex.com/dictionary/meaning/tagalog/diwata/ | title=Diwata – Lingvanex Dictionary | accessdate=2025-10-05}}</ref> Ang ilang espiritu na hindi kailanman naging tao ay pinag-iiba sa ilang pangkat-etnolinguistiko bilang '''diwata''', na maaaring saklaw mula sa simpleng mga espiritu tagapagbantay ng mga bagay, halaman, hayop, o lugar, hanggang sa mga diyos na kumakatawan sa mga abstraktong konsepto at likas na phenomena, pati na rin sa mga banal na nilalang na kabilang sa mga panteon. <ref name="Scott1994">{{cite book |last=Scott |first=William Henry |title=Barangay: Sixteenth-Century Philippine Culture and Society |url=https://archive.org/details/barangaysixteent0000scot |publisher=Ateneo de Manila University Press |year=1994 |isbn=978-9715501354 |pages=[https://archive.org/details/barangaysixteent0000scot/page/202 203]–207}}</ref> <ref name="Jocano1969">{{cite book |last=Jocano |first=F. Landa |title=Philippine Mythology |publisher=Centro Escolar University Research and Development Center |year=1969 |pages=115–120}}</ref> == Etimolohiya == Ang terminong ''divata'' (at ang mga kaugnay nito tulad ng ''dewatu'', ''duwata'', ''diya'', ''dwata'') ay nagmula sa salitang Sanskrit na ''devatā'' (देवता) o ''deva'' (देव), na nangangahulugang "diyos" o "nilalang na banal".<ref name="SanskritRoot">{{cite journal |last=Javellana |first=Renato |title=Sanskrit Loanwords in Philippine Languages |journal=Philippine Quarterly of Culture and Society |volume=12 |issue=2 |year=1984 |pages=85–94}}</ref> Ang pamana ng wikang ito ay bunga ng di-tuwirang palitang pangkultura sa pagitan ng Pilipinas at Timog Asya, na naipamagitan sa pamamagitan ng mga Hindu-Buddhist na kaharian sa Timog-silangang Asya tulad ng [[Srivijaya Empire]] at [[Majapahit Empire]].<ref name="Junker1999">{{cite book |last=Junker |first=Laura L. |title=Raiding, Trading, and Feasting: The Political Economy of Philippine Chiefdoms |url=https://archive.org/details/raidingtradingfe0000junk |publisher=University of Hawaii Press |year=1999 |isbn=978-0824820341 |pages=[https://archive.org/details/raidingtradingfe0000junk/page/320 321]–325}}</ref> Sa Tagalog, ang kaugnay na salita na ''diwa'' ay nangangahulugang "espiritu" o "esensya", na nagbibigay-diin sa espiritwal na kahulugan.<ref name="Demetrio1991">{{cite book |last=Demetrio |first=Francisco R. |title=Encyclopedia of Philippine Folk Beliefs and Customs |publisher=Giraffe Books |year=1991 |volume=1 |pages=278–280}}</ref> == Katangian== Pinaniniwalaang naninirahan ang mga''divata'' sa iba't ibang kaharian at larangan ng kalikasan at espiritwal na mundo. Ang kanilang mga tungkulin at katangian ay malawak at iba-iba: *Mga espiritu ng kalikasan: tagapangalaga ng mga puno, ilog, bundok, o hayop.<ref name="Eugenio1994">{{cite book |last=Eugenio |first=Damitila Ramos |title=Philippine Folk Literature: The Myths |publisher=University of the Philippines Press |year=1994 |isbn=9789715420617 |pages=55–60}}</ref> *Mga engkantada: Sa modernong [[Tagalog language|Tagalog]], ang ''diwata'' ay nangangahulugang [[Diwata (Ada)|engkantada]] o [[Ninpa|nimpa]]. Tumutukoy ito lalo na sa mga espiritu ng kalikasan at mga engkantada at diwata na may pambihirang kagandahan, tulad ni [[Maria Makiling]].<ref>Perdon, Renato (2012). Pocket Tagalog Dictionary: Tagalog-English English-Tagalog. Tuttle Publishing, 2012. {{ISBN|978-1-4629-0983-4}}</ref><ref>Lanuza, Michelle, The Legend of Maria Makiling, archived from the original on 2007-10-02, retrieved September 30, 2007</ref> *Mga diyos ng mga abstraktong konsepto: tulad ng kasaganaan, digmaan, o kalusugan.<ref name="Jocano1969" /> *Mga miyembro ng pantheon: mga mataas na ranggong diyos na kinikilala ng ilang etnikong grupo, kadalasang may masalimuot na ritwal at handog.<ref name="Scott1994" /> May ilan sa ''divata'' na mabubuti at tinatawag para sa proteksyon at pagpapala, samantalang ang iba ay ambivalente o masama ang intensyon, kaya nangangailangan ng pagpatahimik sa pamamagitan ng ritwal na handog.<ref name="Demetrio1991" /> ==Mitolohiyang Pilipino == Sa [[Mitolohiyang Pilipino]], ang mga Diwata ay tumutukoy sa mga engkantada, espiritu ng kalikasan, mga nilalang na makalangit, at mga diyos sa mitolohiya. Sa relihiyong bayan, partikular itong tumutukoy sa mga nilalang na makalangit at espiritu ng kalikasan na hindi kailanman naging tao. Maaaring maging mga tagapangalaga sila ng mga bagay, halaman, hayop, o mga diyos na kumakatawan sa mga puwersa ng kalikasan, abstraktong kaisipan, o maging mga diyos sa isang panteon.<ref>{{Cite web |last=Eslit |first=Edgar R. |date=2023-06-20 |title=Illuminating Shadows: Decoding Three Mythological Veil of Mindanao's Cultural Tapestry |doi=10.20944/preprints202306.1412.v1 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal |date=2025-01-06 |title=People: January/February 2025 |url=https://doi.org/10.1044/leader.ppl.30012025.members-news-january.14 |access-date=2025-01-24 |website=Default Digital Object Group|doi=10.1044/leader.ppl.30012025.members-news-january.14 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Owen |first=Norman G. |date=February 1998 |title=Historical Dictionary of the Philippines. By Artemio R. Guillermo and May Kyi Win . Lanham, Md.: The Scarecrow Press, 1997. xi, 363 pp. $62.00. |url=https://read.dukeupress.edu/journal-of-asian-studies/article/57/1/273/336734 |journal=The Journal of Asian Studies |language=en |volume=57 |issue=1 |pages=273–275 |doi=10.2307/2659094 |jstor=2659094 |issn=0021-9118|url-access=subscription }}</ref><ref name=":3">{{Cite journal |last=Tilman |first=Robert O. |date=February 1971 |title=The Philippines in 1970: A Difficult Decade Begins |url=http://caliber.ucpress.net/doi/abs/10.1525/as.1971.11.2.01p0079e |journal=Asian Survey |language=en |volume=11 |issue=2 |pages=139–148 |doi=10.2307/2642713 |jstor=2642713 |issn=0004-4687|url-access=subscription }}</ref> Ang '''Pagdiwata''' ay isang ritwal ng pagpupuri, pagbibigay-galang, at pagsamba sa mga diyos at espiritu ng kalikasan.<ref name=":4">{{Cite book |last=Scott |first=William Henry |title=Barangay: sixteenth century Philippine culture and society |date=2004 |publisher=Ateneo de Manila Univ. Pr |isbn=978-971-550-135-4 |edition=5. pr |location=Manila}}</ref> Ang makabagong pagkaunawa ng mga Pilipino sa diwata ay sumasaklaw sa mga kahulugang gaya ng engkantada, musa, nimpa, diyosa ng kagubatan, o maging isang diyos o diyosa.<ref>{{Cite book |last=Scott |first=William Henry |title=Barangay: sixteenth century Philippine culture and society |date=2004 |publisher=Ateneo de Manila Univ. Pr |isbn=978-971-550-135-4 |edition=5. pr |location=Manila}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Jocano |first=F. Landa |date=1967-03-31 |title=The Beginnings of Filipino Society and Culture |url=https://doi.org/10.13185/2244-1638.2332 |journal=Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints |volume=15 |issue=1 |doi=10.13185/2244-1638.2332 |issn=2244-1638}}</ref><ref>{{cite web | url=https://en.wiktionary.org/wiki/diwata | title=diwata – Wiktionary | accessdate=2025-10-05}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.tagalog.com/dictionary/diwata | title=Diwata – Tagalog.com Dictionary | accessdate=2025-10-05}}</ref> Pinaniniwalaang nagmula ang salita sa wikang Sanskrit na devata (diyos o diyosa).<ref name="Daniélou 1991">{{Cite book |last=Daniélou |first=Alain |title=The Myths and Gods of India: The Classic Work on Hindu Polytheism from the Princeton Bollingen Series |url=https://archive.org/details/mythsgodsofindia0000dani |date=1991 |publisher=Inner Traditions International, Limited |isbn=978-0-89281-354-4 |location=Rochester}}</ref> Sa alamat at mitolohiya, ang mga diwata ay madalas na iniuugnay o ipinapantay sa mga [[Diwata (Ada)|engkantada]] na tinatawag na lambana.<ref name="admin">{{Cite web |last=admin |date=2019-10-05 |title=Entering Lambana's mythical realm |url=https://peopleasia.ph/entering-lambanas-mythical-realm/ |access-date=2025-03-15 |website=PeopleAsia |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Clark |first=Jordan |date=2016-03-03 |title=The Diwata of Philippine Mythology {{!}} Ancestors, Spirits, & Deities|url=https://www.aswangproject.com/diwata/ |access-date=2025-03-15 |website=The Aswang Project |language=en-US}}</ref><ref name="www.wisdomlib.org">{{Cite web |last=www.wisdomlib.org |date=1970-01-01 |title=Lambana: Significance and symbolism |url=https://www.wisdomlib.org/concept/lambana |access-date=2025-03-15 |website=www.wisdomlib.org |language=en}}</ref> Sa makabagong Tagalog, ang ''diwata'' ay nangangahulugang engkantada o nimpa. Tumutukoy ito lalo na sa mga espiritu ng kalikasan na may pambihirang kagandahan, gaya ni [[Maria Makiling]].<ref name="Perdon, Renato 2012">Perdon, Renato (2012). Pocket Tagalog Dictionary: Tagalog-English English-Tagalog. Tuttle Publishing, 2012. {{ISBN|978-1-4629-0983-4}}</ref><ref name="ReferenceB">Lanuza, Michelle, The Legend of Maria Makiling, archived from the original on 2007-10-02, retrieved September 30, 2007</ref> Ang mga espiritu na hindi kailanman naging tao ay inihihiwalay sa ilang pangkat-etniko bilang ''diwata''. Maaari silang maging mga simpleng espiritu ng isang bagay, halaman, hayop, o lugar,<ref group="note">hal. ''[[Nuno sa punso]]'', isang anitong parang duwende na nakatira sa mga punso; at si [[Maria Makiling|Dayang Masalanta]], ang Tagalog na diwata ng [[Bundok Makiling]]</ref> hanggang sa maging mga diyos na kumakatawan sa mga abstraktong konsepto at likas na penomena,<ref group="note">hal. [[Mayari]], ang diyosa ng buwan ng mga Tagalog; [[Barangaw]], ang bisayang diyos ng bahaghari; at [[Makapatag]], bisayang diyos ng paghihiganti</ref> hanggang sa maging mga diyos na kabilang sa isang tunay na [[Pantheon (religion)|panteon]].<ref group="note">hal. [[Bathala]], ang pinakadakilang diyos ng mga Tagalog; [[Magbabaya]], ang kataas-taasang lumikha ng mga [[Lumad]]; at [[Pilandok]], [[trickster spirit]] ng mga [[Maranao people|Maranao]]</ref> Kilala rin sila sa iba’t ibang katawagan gaya ng ''dewatu'', ''divata'', ''duwata'', ''ruwata'', ''dewa'', ''dwata'', ''diya'', at iba pa sa iba’t ibang wikang Pilipino (kabilang ang Tagalog na ''diwa'', na nangangahulugang “espiritu” o “esensya”); lahat ng ito ay nag-ugat mula sa Sanskrit na ''[[devata]]'' ({{Lang|sa|देवता}}) o ''[[wiktionary:deva#Etymology|devá]]'' ({{Lang|sa|देव}}), na nangangahulugang “diyos o diyosa”. Ang mga katawagang ito ay bunga ng [[Religious syncretism|pagsasanib]] sa mga paniniwalang [[Hindu]]-[[Budista]] dahil sa hindi tuwirang palitang kultural (sa pamamagitan ng [[Srivijaya]] at [[Majapahit]]) sa pagitan ng Pilipinas at [[Timog Asya]].<ref name="Scott1994"/><ref>{{Cite journal |last=Cole |first=Fay‐Cooper |date=1919-04-06 |title=<i>The History of Philippine Civilization as reflected in Religious Nomenclature</i>. A. L. K<scp>roeber</scp> |url=https://doi.org/10.1525/aa.1919.21.2.02a00150 |journal=American Anthropologist |volume=21 |issue=2 |pages=203–208 |doi=10.1525/aa.1919.21.2.02a00150 |issn=0002-7294}}</ref> Gayunman, nag-iiba ang mga nilalang na itinuturing na ''diwata'' ayon sa pangkat-etniko. Sa ilang pangkat gaya ng [[B'laan people|B'laan]], [[Cuyonon people|Cuyonon]], [[Visayans]], at [[Tagalog people|Tagalog]], tumutukoy ang ''Diwata'' sa [[Creator deity|kataas-taasang diyos]] sa kanilang panteon,<ref group="note">Ipinag-iba ng mga Tagalog si Diwata, ang unibersal na kataas-taasang nilalang, at si [[Bathala]], ang diyos ng buhay na itinuturing nilang natatanging diyos nila (Hislop, 1971)</ref> kaya may ibang katawagan para sa mga espiritung hindi tao.<ref name="Scott1994"/><ref>{{Cite journal |last=Cole |first=Fay‐Cooper |date=1919-04-06 |title=<i>The History of Philippine Civilization as reflected in Religious Nomenclature</i>. A. L. K<scp>roeber</scp> |url=https://doi.org/10.1525/aa.1919.21.2.02a00150 |journal=American Anthropologist |volume=21 |issue=2 |pages=203–208 |doi=10.1525/aa.1919.21.2.02a00150 |issn=0002-7294}}</ref> Tulad ng sa mga espiritu ng ninuno, tinatawag ang mga ''diwata'' gamit ang magagalang na [[Kinship terminology|pamagat ng kamag-anakan]] kapag direktang kinakausap, gaya ng ''apo'' (“matanda”) o ''nuno'' (“ninuno”).<ref>{{Cite journal |last=Eder |first=Matthias |last2=Demetrio |first2=Francisco |date=1971 |title=Dictionary of Philippine Folk Beliefs and Customs |url=https://doi.org/10.2307/1177533 |journal=Asian Folklore Studies |volume=30 |issue=2 |pages=144 |doi=10.2307/1177533 |issn=0385-2342}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Cole |first=Fay‐Cooper |date=1919-04-06 |title=<i>The History of Philippine Civilization as reflected in Religious Nomenclature</i>. A. L. K<scp>roeber</scp> |url=https://doi.org/10.1525/aa.1919.21.2.02a00150 |journal=American Anthropologist |volume=21 |issue=2 |pages=203–208 |doi=10.1525/aa.1919.21.2.02a00150 |issn=0002-7294}}</ref> [[File:JfMountArayat716PHeritagePampangafvf.JPG|thumb|Sikat na paglalarawan ng isang Diwata, si Maria Sinukuan, isang tanyag na diwata sa mitolohiyang Pilipino at alamat]] == Makabagong Paggamit == Ang makabagong pagkaunawa ng mga Pilipino sa diwata ay sumasaklaw sa mga kahulugang gaya ng musa, engkantada, nimpa, diyosa ng kagubatan, o maging diyos o diyosa.<ref name="Andrews 1916"/><ref name="Afanasyeva 170–172"/> Pinaniniwalaang nagmula ang salita sa wikang Sanskrit na devata (diyos o diyosa).<ref name="Daniélou 1991"/> Sa alamat at mitolohiya, ang mga diwata ay madalas na iniuugnay o ipinapantay sa mga [[Diwata (Ada)|engkantada]] na tinatawag na lambana.<ref name="admin"/><ref>{{Cite web |last=Clark |first=Jordan |date=2016-03-03 |title=The DIWATA of Philippine Mythology {{!}} Ancestors, Spirits, & Deities |url=https://www.aswangproject.com/diwata/ |access-date=2025-03-15 |website=The Aswang Project |language=en-US}}</ref><ref name="www.wisdomlib.org"/> Sa modernong Tagalog, ang ''diwata'' ay nangangahulugang engkantada o nimpa. Tumutukoy ito lalo na sa mga espiritu ng kalikasan na may pambihirang kagandahan, gaya ni [[Maria Makiling]].<ref name="Perdon, Renato 2012"/><ref name="ReferenceB"/> Dahil ang mga diwata ay mga espiritu ng kalikasan o diyos, mas madali silang naisama sa mga ideya ng Katolisismo tungkol sa mga santo o anghel. Ang kanilang mga tungkulin sa pagpapagaling, pagkamayabong, at kalikasan ay nagbigay ng impresyon na hindi sila banta sa simbahan. Kalaunan, sila ay inromantisa bilang mga mahiwagang nilalang (engkantada) na may anyong Europeo, na akma sa kolonyal na pamantayan ng kagandahan at kabutihan.<ref>{{Cite journal |last=McCoy |first=Alfred W. |date=1982-06-30 |title=Culture and Consciousness in a Philippine City |url=https://doi.org/10.13185/2244-1638.1654 |journal=Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints |volume=30 |issue=2 |doi=10.13185/2244-1638.1654 |issn=2244-1638}}</ref><ref>{{Cite journal |last=McCoy |first=Alfred W. |date=1982-06-30 |title=Culture and Consciousness in a Philippine City |url=https://doi.org/10.13185/2244-1638.1654 |journal=Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints |volume=30 |issue=2 |doi=10.13185/2244-1638.1654 |issn=2244-1638}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Demetrio |first=Francisco R. |date=1986 |title=On Human Values in Philippine Epics |url=https://doi.org/10.2307/1178618 |journal=Asian Folklore Studies |volume=45 |issue=2 |pages=205 |doi=10.2307/1178618 |issn=0385-2342}}</ref><ref>{{Cite book |last=Aguilar |first=Filomeno V. |title=Clash of spirits: the history of power and sugar planter hegemony on a Visayan island |url=https://archive.org/details/clashofspiritshi00agui |date=1998 |publisher=University of Hawai'i Press |isbn=978-0-8248-1992-7 |location=Honolulu}}</ref> Sa kontemporaryong gamit, madalas na itinuturing ang ''divata'' at ''diwata'' na katumbas ng “engkantada” sa popular na imahinasyon. Madalas na isinalin ng mga misyonerong Kastila at manunulat noong kolonyal na panahon ang salita bilang “duwende” o “fairy” bilang katumbas sa alamat ng Europa.<ref name="Rafael1988">{{cite book |last=Rafael |first=Vicente L. |title=Contracting Colonialism: Translation and Christian Conversion in Tagalog Society Under Early Spanish Rule |url=https://archive.org/details/contractingcolon00rafa_0 |publisher=Duke University Press |year=1988 |isbn=978-0822310264 |pages=[https://archive.org/details/contractingcolon00rafa_0/page/144 144]–150}}</ref> Pinalakas pa ito noong ika-19 at ika-20 siglo sa pamamagitan ng panitikan, ulat ng mga kolonyal, at kalaunan sa mga midyang naglalarawan sa mga diwata bilang mabait, may pakpak, at kahawig ng mga engkantada ng Europa, sa halip na ang kanilang mas komplikadong tungkulin bilang mga diyos at espiritu ng kalikasan sa katutubong kosmolohiya.<ref name="Manuel1973">{{cite book |last=Manuel |first=E. Arsenio |title=Philippine Folklore, A Handbook |publisher=Greenwood Press |year=1973 |pages=64–68}}</ref> Ipinapaliwanag ng antropologong si Alicia Magos na ang katawagang “fairy” ay isang Kanluraning pagpapataw na labis na pinasimple ang papel ng diwata sa katutubong pananaw bilang mga tagapamagitan ng tao at ng daigdig ng espiritu.<ref name="Magos1992">{{cite book |last=Magos |first=Alicia P. |title=The Enduring Ma-aram Tradition: An Ethnography of a Kinaray-a Village in Antique |publisher=New Day Publishers |year=1992 |pages=55–57}}</ref> == Mga Pagkakaibang Panrehiyon == Ang konsepto ng ''divata'' ay konektado sa mas malawak na tradisyon sa Timog-Silangang Asya ng mga espiritu ng kalikasan at diyos na may mga pangalang nagmula sa Sanskrit: Sa [[Indonesia]], ang ''Dewata'' ay mga diyos at espiritu sa Hinduismong Balinese, tinatawag sa mga ritwal at iniuugnay sa mga likas na pook.<ref name="Covarrubias1937">{{cite book |last=Covarrubias |first=Miguel |title=Island of Bali |publisher=Alfred A. Knopf |year=1937 |pages=220–225}}</ref> Sa [[Java]] naman, ang mga ''Dewi'' ay mga diyosa (hal., si Dewi Sri, diyosa ng palay) na kaugnay ng kasaganaan at agrikultura.<ref name="Geertz1960">{{cite book |last=Geertz |first=Clifford |title=The Religion of Java |publisher=University of Chicago Press |year=1960 |pages=30–35}}</ref> Sa [[Malaysia]] at Brunei, ang kaugnay na salitang ''Dewa'' ay tumutukoy sa mga diyos at sobrenatural na nilalang, na madalas kaugnay ng pre-Islamikong animismo at impluwensyang Hindu-Budista.<ref name="Endicott1992">{{cite book |last=Endicott |first=Kirk |title=An Analysis of Malay Magic |publisher=Oxford University Press |year=1992 |pages=55–60}}</ref> Ipinapakita ng mga pagkakahawang ito ang magkakaparehong ugat na Austronesyano at Indic ng mga Pilipinong ''divata'', habang binibigyang-diin ang kanilang natatanging pag-unlad sa mga lokal na mitolohiya. == Pagsasanib ng Paniniwala == Sa pagdating ng mga ideya mula Hindu-Budismo sa sinaunang Pilipinas, inangkin ng salitang ''divata'' ang mga kosmolohiyang impluwensya mula sa Timog at Timog-Silangang Asya.<ref name="Junker1999" /> Kasunod ng pagpapakilala ng Islam sa Mindanao at Kristiyanismo noong panahong Kastila, maraming ''diwata/divata'' ang muling binigyang-kahulugan, ipininta bilang masasama, o isinama sa mga Katolikong santo at mga gawi ng relihiyong bayan.<ref name="Rafael1988" /> Noong panahong Kastila, ang ''diwata'' ay [[Religious syncretism|isinanib]] sa mga [[elf|duwende]] at [[fairy|engkantada]] sa mitolohiyang Europeo, at binigyan ng mga katawagan gaya ng ''[[duende]]'' (duwende o lamang-lupa), ''encantador'' o ''[[Engkanto|encanto]]'' (“[[Spell (paranormal)|manggagaway]]”), ''hechicero'' (“mangkukulam”), ''sirena'' (“[[mermaid|sirena]]”), o ''maligno'' (“masamang espiritu”).<ref name="Scott1994"/><ref name="tan">{{cite book|author=Michael L. Tan|title =Revisiting Usog, Pasma, Kulam|publisher =University of the Philippines Press|year =2008|isbn =9789715425704|url =https://books.google.com/books?id=EktzHrfup1UC}} </ref><ref name="strong">{{cite book|author=Cynthia A. Strong & David K. Strong|editor =Gailyn Van Rheenen|title =Contextualization and Syncretism: Navigating Cultural Currents|chapter =Dwarves, Elves, and Vampires: An Exploration of Syncretism in Metro Manila|publisher =William Carey Library|series =Evangelical Missiological Society No. 13|year =2006|isbn =9780878083879|chapter-url =https://books.google.com/books?id=E84GB2f2a9QC}} </ref> Sa mga [[Moro people|Islamisadong pangkat-etniko]] ng Pilipinas, karaniwang tinatawag ang mga espiritu ng kalikasan na ''[[jinn]]'' o ''[[shaitan|saitan]]'', bunga ng impluwensiya ng [[Islamic mythology|mitolohiyang Islamiko]].<ref name="tan"/><ref name="sather">{{cite book|author=Clifford Sather|editor1=Peter Bellwood |editor2=James J. Fox |editor3=Darrell Tryon |title =The Austronesians: Historical and Comparative Perspectives|chapter =Sea Nomads and Rainforest Hunter-Gatherers: Foraging Adaptations in the Indo-Malaysian Archipelago – The Sama-Bajau|publisher =ANU E Press|year =2006|pages=257–264|isbn = 9781920942854|chapter-url =http://press.anu.edu.au/austronesians/austronesians/mobile_devices/ch13s04.html}} </ref><ref name="oceans">{{cite book|author =Hanafi Hussin|editor1 =Birgit Abels|editor2 =Morag Josephine Grant|editor3 =Andreas Waczkat|title =Oceans of Sound: Sama Dilaut Performing Arts|chapter =Balancing the Spiritual and Physical Worlds: Memory, Responsibility, and Survival in the Rituals of the Sama Dilaut (Bajau laut) in Sitangkai, Tawi-Tawi, Southern Philippines and Semporna, Sabah, Malaysia|series =Göttinger Studien zur Musikwissenschaft Volume 3|year =2010|chapter-url =http://eprints.um.edu.my/11446/1/balancing_th_the_spiritual.pdf|access-date =2025-10-06|archive-date =2025-09-04|archive-url =https://web.archive.org/web/20250904012021/https://eprints.um.edu.my/11446/1/balancing_th_the_spiritual.pdf|url-status =dead}}</ref> == Sa kulturang popular == ====Pelikula at telebisyon==== *''[[Amaya (TV series)|Amaya]]'', isang makasaysayang serye sa telebisyon tungkol sa prekolonyal na Pilipinas. Ipinapakita rito ang mga ''diwata'' bilang mga diyosa.<ref>{{cite web |title=Amaya |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/tv/amaya/about/ |website=GMA Entertainment |access-date=February 9, 2020}}</ref> *''[[Okay Ka, Fairy Ko!]]'', isang pantasyang serye sa telebisyon na [[sitcom|komedyang situwasyonal]] (may mga adaptasyong pelikula) tungkol sa isang mortal na lalaki na napangasawa ang prinsesa ng mga engkantada – isang ''diwata''.<ref>{{cite web |title=Okay ka, fairy ko! |url=https://www.imdb.com/title/tt0344696/ |website=IMDb |access-date=February 9, 2020}}</ref> *'''''[[Super Ma'am]]''''' (pandaigdigang pamagat: ''My Teacher, My Hero'') ay isang [[Philippine television drama]] [[Action film|aksiyon]] [[fantasy|pantasya]] na serye na tampok ang isang diwata na dating diyosa na naging engkantada at tagapaggabay ng pangunahing tauhan. *Ang [[Juan dela Cruz (TV series)]] ay nagpapakita ng anito bilang masamang diyos at ang mga diwata bilang mabubuting engkantada. [https://www.abs-cbn.com/videos/juan-dela-cruz-juan-nahawakan-ang-pekeng-anito-ng-saragnayan-episode-136-346575] *''Diwata'' (1987), isang pelikulang idinirek ni Tata Esteban at isinulat ni Rei Nicandro, ay nagpapakita ng mahiwagang buhay ng mga diyos. Gumanap si Olga Miranda bilang pangunahing tauhan, kasama sina Lala Montelibano, Dick Israel at George Estregan.<ref>{{cite web |title=Diwata (1987)|url=https://www.imdb.com/title/tt0467176/fullcredits?ref_=tt_ov_st_sm |website=IMDb |access-date=February 9, 2020}}</ref> *''[[Encantadia]]'' at ''[[Mulawin]]'', dalawang serye sa telebisyon (may mga adaptasyong pelikula) sa iisang uniberso na nagpapakita ng mga diwata bilang isang lahi ng mga engkantada at supernatural na nilalang na naninirahan sa Encantadia, isang dimensyong lampas sa mundo ng tao.<ref>{{cite web|title='I Juander': Naniniwala pa ba sa diwata si Juan? |publisher=GMA News |date=July 15, 2013 |url=http://www.gmanetwork.com/news/story/317550/newstv/ijuander/i-juander-naniniwala-pa-ba-sa-diwata-si-juan}}</ref> *''Faraway'' (2014), isang independent film na tumatalakay sa isang babae at ang kaniyang paghahanap sa tribong Diwata.<ref>{{cite web |title=Faraway (2014) |url=https://www.imdb.com/title/tt2447338/ |website=IMDb |access-date=February 9, 2020}}</ref> *''[[Indio (TV series)|Indio]]'', isang serye sa telebisyon kung saan ang pangunahing tauhan ay anak ng isang mortal na lalaki at isang babaeng ''diwata''.<ref>{{cite web |date=January 27, 2013 |title=Bong proud to be called 'Indio' |url=https://manilastandardtoday.com/showbitz/75737/bong-proud-to-be-called-indio.html |website=Manila Standard |access-date=February 9, 2020 |archive-date=Abril 10, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410095613/http://manilastandardtoday.com/showbitz/75737/bong-proud-to-be-called-indio.html |url-status=dead }}</ref> *''One Day Isang Araw'', isang pantasyang antolohiya sa telebisyon ay tampok ang isang episode na pinamagatang *Ang Huling Diwata*, tungkol sa isang diyosang naging engkantada at tagapangalaga ng isang lawa.<ref>{{Cite web |title=One Day Isang Araw: Ang Huling Diwata |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/tv/one_day_isang_araw/25780/one-day-isang-araw-ang-huling-diwata/evideo |access-date=2024-12-15 |website=www.gmanetwork.com |language=en-US}}</ref> *[[Elemento]], isang dokudramang antolohiya sa telebisyon na tumatalakay sa isang diwata ng ilog na isinumpa dahil sa pag-ibig sa isang mortal na lalaki.<ref>{{Cite web |date=2014-07-31 |title='Elemento': new GMA original series, premieres this October |url=https://www.gmanetwork.com/news/publicaffairs/gma7specials/372757/elemento-new-gma-original-series-premieres-this-october/story/ |access-date=2024-12-15 |website=GMA News Online |language=en}}</ref> *''[[Wansapanataym]]'', isang pantasyang antolohiya sa telebisyon, ay tampok sa isang episode na pinamagatang *Enchanted Trees* ang mga diwata bilang mga engkantada at tagapangalaga ng mga puno.<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=PvWLi-NoTyc |title=Wansapanataym: Enchanted Trees feat. Angel Aquino (Full Episode 186) {{!}} Jeepney TV |date=2022-07-01 |last=Jeepney TV |access-date=2024-12-15 |via=YouTube}}</ref> ==Sanggunian== 1mh3pud68vlvxtzndv4jqvjckb57f77 0 336226 2204676 2195872 2026-04-24T19:30:31Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204676 wikitext text/x-wiki {{kinukumpuni}} Ang '''wikang neutral sa kasarian''' ([[Wikang Ingles|Ingles]]: ''gender-neutral language)'' ay istilo ng paggamit ng wika na sinasadyang hindi tumutukoy sa partikular na kasarian. Kabilang dito ang paggamit ng mga pangngalan na hindi partikular sa kasarian upang tumukoy sa mga tungkulin o propesyon, <ref name="Fowler 2015 gender-neutral language">{{Cite book |last=Fowler |first=H.W. |title=Fowler's Dictionary of Modern English Usage |url=https://archive.org/details/fowlersdictionar00unse |date=2015 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-966135-0 |editor-last=Butterfield |editor-first=Jeremy}}</ref> pagbuo ng mga parirala sa magkatulad na paraan, at paghinto ng paggamit ng mga lalaki o babaeng termino bilang pangkalahatan. <ref>{{Cite journal |last=Sarrasin |first=Oriane |last2=Gabriel |first2=Ute |last3=Gygax |first3=Pascal |date=2012-01-01 |title=Sexism and Attitudes Toward Gender-Neutral Language |url=https://econtent.hogrefe.com/doi/10.1024/1421-0185/a000078 |journal=[[Swiss Journal of Psychology]] |volume=71 |issue=3 |pages=113–4 |doi=10.1024/1421-0185/a000078 |issn=1421-0185 |url-access=subscription |via=}}</ref> Halimbawa sa wikang Tagalog, ang mga salitang ''doktora'' at ''tindera'' ay mga titulo ng trabahong partikular sa kasarian ng babae; ang mga kaukulang katagang neutral sa kasarian ay ''doktor (''o ''manggagamot)'' at ''manininda''. Ang ilang kataga sa Tagalog na [[Salitang hiram|hiram]] mula sa [[wikang Espanyol]] (na orihinal na panlalaki), gaya ng ''abogado, inhinyero'' at ''empleyado'', na nagtatapos sa "-''o"'' ay tinatanggap na neutral ang kasarian, samantalang ang mga katagang pambabae ay pinananatiling natatangi para sa babae. <ref>{{Cite web |last=Lowry |first=Howard |title=Tone: A Matter of Attitude |url=http://grammar.ccc.commnet.edu/grammar/unbiased.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150627020259/http://grammar.ccc.commnet.edu/GRAMMAR/unbiased.htm |archive-date=2015-06-27 |access-date=2015-01-28 |publisher=Grammar.ccc.commnet.edu}}</ref> Ito ay pagsasakatutubong impluwensya ng wikang Tagalog bilang [[wikang walang kasarian]] (hindi dahil sa preskriptibong estilo o pagtatakda sa wika upang gawing neutral) kaya't ang mga katagang panlalaki na nagtatapos "-''o"'' ay likas na naging kolektibong katawagan. Upang maging tiyak sa kasarian sa mga salitang walang kasarian, nilalapatan ng katagang "lalaki" o "babae" ang salitang tinutukoy (halimbawa: babaeng inhinyero o lalaking inhinyero). == Tingnan din == * [[Wikang walang kasarian]] == Mga sanggunian == {{reflist}} 6p30fbipe1vvrg586mve906eefsxjl9 0 336253 2204728 2199875 2026-04-24T20:07:43Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204728 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Negro_drinking_at_"Colored"_water_cooler_in_streetcar_terminal,_Oklahoma_City,_Oklahoma_by_Russell_Lee.jpg|alt=See caption|thumb|Isang [[Aprikanong Amerikano|Aprikano-Amerikanong]] lalaki ang umiinom mula sa hiwalay na painuman ng tubig para sa mga may kulay, na may karatulang "''Colored''", sa [[Lungsod ng Oklahoma]] bandang taong 1939.]] Ang '''pagtatangi''' ay ang proseso ng paggawa ng mga mapanghusgang pagkakaiba sa pagitan ng mga tao batay sa mga pangkat, uri, o iba pang kategoryang kinabibilangan nila o inaakalang kanilang kinabibilangan,<ref>{{Cite web |title=What drives discrimination and how do we stop it? |url=https://www.amnesty.org/en/what-we-do/discrimination/ |access-date=2020-10-13 |website=www.amnesty.org |publisher=Amnesty International |language=en |quote=Discrimination occurs when a person is unable to enjoy his or her human rights or other legal rights on an equal basis with others because of an unjustified distinction made in policy, law or treatment.}}</ref> gaya ng [[lahi]], [[Seksismo|kasarian]], [[Diskriminasyon sa gulang|edad]], uri ([[Klasismo|klase]]), [[relihiyon]], [[kapansanan]] o oryentasyong sekswal.<ref name="apa-discrimination">{{Cite web |date=2019-10-31 |title=Discrimination: What it is, and how to cope |url=https://www.apa.org/topics/discrimination |access-date=2020-10-13 |publisher=American Psychological Association |language=en |quote=Discrimination is the unfair or prejudicial treatment of people and groups based on characteristics such as race, gender, age or sexual orientation.}}</ref> Karaniwang humahantong ang pagtatangi sa hindi makatarungang pagtrato sa mga pangkat batay sa inaakalang katangian o katayuan, gaya ng etniko, lahi, kasarian, o relihiyon.<ref name="apa-discrimination" /><ref>{{Cite web |title=discrimination, definition |url=http://dictionary.cambridge.org/dictionary/american-english/discrimination |access-date=Marso 29, 2013 |website=Cambridge Dictionaries Online |publisher=Cambridge University |language=en}}</ref> Kinasasangkutan nito ang pagkitil sa mga kasapi ng isang pangkat ng mga pagkakataon o pribilehiyo na ibinibigay sa mga kasapi ng ibang pangkat. Umiiral ang mga mapagtatanging tradisyon, patakaran, kaisipan, gawain, at batas sa maraming [[bansa]] at institusyon sa iba't ibang panig ng [[daigdig]], kabilang na ang ilan na tahasang tumututol sa ganitong uri ng pagtatangi. Sa ilang lugar, ginamit ang mga panukalang katumbas tulad ng ''quota'' o takdang bilang upang maituwid ang kalagayan pabor sa mga taong pinaniniwalaang biktima ng pagtatangi noon o sa kasalukuyan. Madalas na nagbubunga ng pagtatalo ang mga pagsisikap na ito, at kung minsan ay tinatawag na baligtad na pagtatangi.<ref>{{Cite web |last=Mahalia Mayne |first=Mayne |date=6 Hulyo 2023 |title=Should positive discrimination be legal in the UK? |url=https://www.peoplemanagement.co.uk/article/1829130?utm_source=website&utm_medium=social |access-date=2025-08-06 |website=www.peoplemanagement.co.uk |language=en}}</ref> == Etimolohiya == Ang salitang [[Wikang Tagalog|Tagalog]] na ''pagtatangi'' ay nagmula sa [[salitang-ugat]] na "tangi", na nangangahulugang "iba", "natatangi", "bukod sa iba", o "hiwalay sa karamihan." Sa makabagong gamit, nagkaroon ito ng negatibong konotasyon mula sa payak na "pagkakaiba" tungo sa hindi makatarungang pagbubukod o pagtrato sa lahi, kasarian, relihiyon o iba pang katangian. Ang salitang '''diskriminasyon''' ay isang hiram na salita mula sa [[wikang Kastila]] na ''discriminación'' na siyang tumutukoy din sa proseso ng paggawa ng mga mapanghusgang pagkakaiba sa pagitan ng mga tao. Hango naman ang salita mula sa [[Wikang Latin|Latin]] na ''discriminat''- na nangangahulugang 'pinag-iba', mula sa pandiwang ''discriminare'', na nagmula naman sa ''discrimen'' na ibig sabihin ay 'pagkakaiba', at mula rin sa [[Pandiwa|pandiwang]] ''discernere'' na katumbas ng "makilala" o "maunawaan".<ref>{{Cite web |title=Definition of discrimination; Origin |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/discriminate?q=discriminate |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514145943/http://oxforddictionaries.com/definition/english/discriminate?q=discriminate |archive-date=Mayo 14, 2013 |access-date=Enero 14, 2013 |website=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University |language=en}}</ref> Sa wikang Ingles, ang katumbas na salita ay ''discrimination'' kung saan ang salitang-ugat nito na ''discriminate'' ay unang lumitaw noong unang bahagi ng ika-17 dantaon. Mula noong [[Digmaang Sibil ng Amerika|Digmaang Sibil sa Amerika]], umunlad sa wikang Ingles ng [[Estados Unidos|Amerika]] ang paggamit ng salitang ''discrimination'' bilang tumutukoy sa mapanghusgang pagtrato sa isang tao batay lamang sa kanyang lahi, at kalaunan ay pinalawak upang tumukoy sa pagiging kasapi sa isang pangkat o kategoryang panlipunang itinuturing na hindi kanais-nais.<ref>{{Cite book |title=Introduction to sociology |publisher=W. W. Norton & Company Inc. |year=2009 |edition=7 |location=New York |page=324 |language=en |type=Imprenta}}</ref> == Mga kahulugan == Ang pagtatangi ay inilalarawan bilang mga gawa, gawi, o patakaran na mali at di-makatarunga na naglalagay ng isang tao sa mas mababang kalagayan o pagkakait batay sa pagiging kasapi nila sa isang kilalang pangkat [[Lipunan|panlipunan]].<ref>{{Citation |last=Altman |first=Andrew |title=Discrimination |date=2020 |url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2020/entries/discrimination/ |work=Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |edition=Tag-init ng 2020 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en |quote=[A]s a reasonable first approximation, we can say that discrimination consists of acts, practices, or policies that impose a relative disadvantage on persons based on their membership in a salient social group. [...] [W]e can refine the first-approximation account of discrimination and say that the moralized concept of discrimination is properly applied to acts, practices or policies that meet two conditions: a) they wrongfully impose a relative disadvantage or deprivation on persons based on their membership in some salient social group, and b) the wrongfulness rests (in part) on the fact that the imposition of the disadvantage is on account of the group membership of the victims. |access-date=2020-10-13}}</ref> Isa itong paghahambing na kahulugan. Hindi kailangang aktuwal na mapinsala ang isang tao upang masabing siya ay pinag-iiba o pinagtatangi. Sapat na na siya ay tratuhing mas masama kaysa sa iba dahil lamang sa walang batayang dahilan. Halimbawa, kung may isang taong nagpasiyang magbigay ng donasyon para sa mga batang ulila, subalit nagbigay ng mas maliit na halaga sa mga bata mula sa isang partikular na lahi dahil sa pagkiling na [[Rasismo|rasista]], gumagawa siya ng mapagtatanging kilos kahit na sa teknikal na pananaw ay napakikinabangan pa rin ng mga batang iyon sa donasyon. Ang pagtatangi ay maaari ring maging pinagmumulan ng [[pang-aapi]], ang pagkilos ng pagkilala sa isang tao bilang 'iba' hanggang sa sila ay tratuhing di-makatao at hamakin. Ang ganitong [[Moralidad|moral]] na kahulugan ng pagtatangi ay naiiba sa di-moral na kahulugan—sa una, ang pagtatangi ay itinuturing na mali sa mismong depinisyon nito, samantalang sa huli, hindi ito awtomatikong itinuturing na mali.<ref name="Altman 2020">{{Citation |last=Altman |first=Andrew |title=Discrimination |date=2020 |url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2020/entries/discrimination/ |work=Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |edition=Tag-init 2020 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en |access-date=2020-12-29}}</ref> Ayon sa paninindigan ng [[mga Nagkakaisang Bansa]]:<blockquote>"Ang mga mapagtatanging asal ay may iba't ibang anyo, subalit lahat ng ito ay may kinalaman sa anumang uri ng pag-aalis o pagtataboy."<ref>{{Cite web |title=United Nations CyberSchoolBus: What is discrimination? |url=http://cyberschoolbus.un.org/discrim/id_8_ud_print.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20140601211521/http://cyberschoolbus.un.org/discrim/id_8_ud_print.asp |archive-date=2014-06-01 |language=en}}</ref></blockquote>Ang Konseho ng Karapatang Pantao ng mga Nagkakaisang Bansa (United Nations Human Rights Council) at iba pang pandaigdigang organisasyon ay nagsisikap na wakasan ang pagtatangi saanmang panig ng daigdig. == Mga uri == === Edad === {{main|Diskriminasyon sa gulang}} Ang pagtatangi batay sa edad ay ang pagtatangi at pagbubuo ng mga estereotipo (mga nakaugaliang pananaw) batay sa gulang ng isang tao.<ref>{{Cite web |title=Definition of Ageism |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/ageism?q=ageism |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514145002/http://oxforddictionaries.com/definition/english/ageism?q=ageism |archive-date=Mayo 14, 2013 |access-date=Disyembre 4, 2012 |website=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford University Press |language=en}}</ref> Isa itong hanay ng mga paniniwala, pamantayan, at pagpapahalaga na ginagamit upang bigyang-katwiran ang pagtatangi o pagpapasailalim sa isang tao dahil sa kanyang gulang.<ref name="KirkpatrickKatsiaficas1987">{{Cite book |last=Kirkpatrick |first=George R. |url=https://books.google.com/books?id=xdf2QupEaHgC&pg=PA261 |title=Introduction to critical sociology |last2=Katsiaficas |first2=George N. |last3=Kirkpatrick |first3=Robert George |last4=Mary Lou Emery |publisher=Ardent Media |year=1987 |isbn=978-0-8290-1595-9 |page=261 |language=en |trans-title= |access-date=Enero 28, 2011}}</ref> Kadalasang nakatuon ang diskriminasyon laban sa mga nakatatanda, o sa mga kabataan at mga bata. Ipinakita ng mga pag-aaral na umiiral ang pagtatangi batay sa edad sa proseso ng pagkuha ng [[empleyado]] sa [[Estados Unidos]]. Si Joanna Lahey, isang propesor sa ''The Bush School of Government and Public Service'' (Paaralan ng Pamahalaan at Pampublikong Paglilingkod ng Bush) sa [[Pamantasang Texas A&M]], ay natuklasang mahigit 40% na mas malamang na kapanayamin ng mga kompanya ang mas batang aplikante kaysa sa mas nakatatandang aplikante. Sa [[Europa]], sina Stijn Baert, Jennifer Norga, Yannick Thuy, at Marieke Van Hecke, mga mananaliksik sa [[Unibersidad ng Ghent]] sa [[Belhika]], ay nakapagsukat ng mga magkakatulad na proporsiyon. Natuklasan nila na ang pagtatangi batay sa edad ay nag-iiba depende sa mga aktibidad na isinagawa ng mga mas nakatatandang kandidato matapos ang kanilang pormal na pag-aaral. Sa Belhika, pinag-iiba lamang sila kung mas matagal silang walang trabaho o kung ang kanilang dating trabaho ay walang kaugnayan sa posisyong nais na pasukan. Sa isang sarbey para sa [[Unibersidad ng Kent]], [[Inglatera]], 29% ng mga tumugon ang nagsabing naranasan nila ang pagtatangi batay sa edad. Mas mataas ito kaysa sa proporsiyon ng mga nakaranas ng pagtatangi batay sa kasarian o lahi. Ayon kay Dominic Abrams, propesor ng [[sikolohiyang panlipunan]] sa nasabing unibersidad, ang diskriminasyon sa edad ang pinakalaganap na anyo ng pagkiling o pagtatangi na nararanasan ng mga tao sa [[Reyno Unido]]. === Kasta === Ayon sa [[UNICEF]] at Human Rights Watch (o Bantay sa [[Karapatang pantao|Karapatang Pantao]]), ang pagtatangi batay sa kasta ay nakaaapekto sa tinatayang 250 milyong tao sa buong mundo at pangunahing laganap sa mga bahagi ng [[Asya]] ([[Indiya]], [[Sri Lanka]], [[Bangladesh]], [[Pakistan]], [[Nepal]], [[Hapon]]) at [[Aprika]].<ref>{{Cite web |title=Discrimination |url=http://www.unicef.org/protection/index_discrimination.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608013440/http://www.unicef.org/protection/index_discrimination.html |archive-date=2011-06-08 |website=[[UNICEF]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global Caste Discrimination |url=http://hrw.org/english/docs/2001/08/29/global1815.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20081115074446/http://hrw.org/english/docs/2001/08/29/global1815.htm |archive-date=Nobyembre 15, 2008 |access-date=Abril 26, 2016 |website=Human Rights Watch |language=en}}</ref> Noong 2011, tinatayang mayroong 200 milyong Dalit o mga kabilang sa Nakatakdang Kasta (na dating kilala bilang mga "hindi masaling") sa Indiya.<ref>{{Cite web |date=May 29, 2013 |title=India: Official Dalit population exceeds 200 million |url=https://idsn.org/india-official-dalit-population-exceeds-200-million/ |access-date=July 30, 2014 |publisher=International Dalit Solidarity Network}}</ref> === Pagkamamamayan o nasyonalidad === Ang pagtatangi batay sa [[Kabansaan|nasyonalidad]], [[pagkamamamayan]] o naturalisasyon ay karaniwang kasama sa mga batas sa paggawa o pagtatrabaho. Maaaring mag-iba ito mula sa mga batas na nag-aayos ng pagkuha at pagtanggal ng empleyado batay sa pagkamamamayan, hanggang sa sapilitang pagreretiro, kabayaran, sahod, at iba pa, depende sa katayuan sa imigrasyon. Sa mga estadong [[Konsehong pangkooperasyon para sa mga golpong estadong arabo|GCC]] (''Gulf Cooperation Council'' o Konsehong Pangkooperasyon sa Golpo), sa mga lugar ng trabaho, mas binibigyan ng pabor ang mga ganap na mamamayan, kahit na marami sa kanila ay kulang sa karanasan o motibasyon upang gampanan ang trabaho. Ang mga benepisyong ipinagkakaloob ng estado ay karaniwang para lamang sa mga [[Pagkamamamayan|mamamayan]].<ref>{{Cite web |last=Ayesha Almazroui |date=Marso 18, 2013 |title=Emiratisation won't work if people don't want to learn |url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/emiratisation-wont-work-if-people-dont-want-to-learn |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426083228/http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/emiratisation-wont-work-if-people-dont-want-to-learn |archive-date=Abril 26, 2016 |access-date=Abril 26, 2016 |language=en}}</ref> Maaaring makita ang pagtatangi batay sa pagkamamamayan sa anyo ng "antas ng pagtanggap" sa isang pangkat, halimbawa, sa paraan ng pagturing sa mga bagong kasapi o empleyado na may ibang pagkamamamayan kaysa sa karamihan ng kasapi ng pangkat. Minsan, ang pagtatangi batay sa pagkamamamayan ay kaugnay ng pagtatangi batay sa lahi,<ref>{{Cite web |title=Race and National Origin Discrimination |url=https://www2.ed.gov/about/offices/list/ocr/frontpage/faq/race-origin.html |access-date=Disyembre 16, 2017 |website=Office for Civil Rights |publisher=U.S. Department of Education |language=en}}</ref> bagaman maaari itong manyari nang hiwalay. === Uri === {{main|Klasismo}} Ang pagtatangi batay sa uri, na kilala rin bilang [[klasismo]], ay ang pagkiling o pagtatangi batay sa katayuang panlipunan. Kabilang dito ang mga indibiduwal na saloobin, asal, mga sistema ng patakaran, at mga gawi na itinatag upang paboran ang mga nasa nakatataas na uri kapalit ng kapinsalaan ng mga nasa mababang uri.<ref name="Kadi">{{cite book |last=Kadi |first=Joanna |url=https://archive.org/details/thinkingclassske00kadi |title=Thinking Class |publisher=South End Press |year=1996 |isbn=0-89608-548-1 |language=en |url-access=registration}}</ref> Ang katayuang panlipunan ay tumutukoy sa pagpangkat ng mga indibidwal sa isang herarkiya batay sa [[yaman]], [[kita]], [[edukasyon]], [[hanapbuhay]], at ugnayang panlipunan. === Kapansanan === Ang pagtatangi laban sa mga taong may [[kapansanan]] pabor sa mga taong walang kapansanan ay tinatawag na kapasitismo. Ang pagtatangi batay sa kapansanan ay tumutukoy sa pagtrato sa mga taong walang kapansanan bilang pamantayan ng 'normal na pamumuhay', na nagreresulta sa mga pampubliko at pribadong lugar at serbisyo, pati na rin sa mga lugar ng trabaho at institusyong pang-edukasyon, na idinisenyo para sa mga 'karaniwang' tao, kaya nagtataboy o humahadlang sa mga taong may iba't ibang uri ng kapansanan. Ipinakita ng ilang pag-aaral na ang pagkakaroon ng trabaho ay maaaring maging kapaki-pakinabang para sa mga taong may kapansanan, dahil nakakatulong ito sa pagpapanatili ng kanilang [[Kalusugang pang-isipan|kalusugang pangkaisipan]] at kabuuang kagalingan. Ang trabaho ay maaaring makatugon sa mga pangunahing pangangailangan ng isang tao tulad ng pangkolektibong layunin, ugnayang panlipunan, katayuan, at aktibidad, kaya nakababawas sa panlipunang pag-iisa.<ref>{{Cite journal |last=Vornholt |first=Katharina |last2=Sjir Uitdewilligen |last3=Frans J.N. Nijhuis |date=Disyembre 2013 |title=Factors Affecting the Acceptance of People with Disabilities at Work: A Literature Review |url=https://cris.maastrichtuniversity.nl/en/publications/309d145f-bd62-4b5b-826b-a08c64b00bb0 |journal=Journal of Occupational Rehabilitation |language=en |volume=23 |issue=4 |pages=463–75 |doi=10.1007/s10926-013-9426-0 |pmid=23400588}}</ref> Gayunman, ipinapakita ng ibang [[pananaliksik]] na hindi palaging nakabubuti ang pagtatrabaho, lalo na kung hindi isinasaalang-alang ang mga pangangailangan ng taong may kapansanan. Dahil sa pagbaba ng bilang ng mga manggagawang nasa hustong edad, lalo na sa [[Europa]], ang mga taong may kapansanan ay nakikita na ngayon bilang mahalagang yaman sa pamilihan ng paggawa, para sa mga dahilang pang-[[ekonomiya]].<ref>{{Cite journal |last=Vornholt |first=Katharina |last2=Villotti |first2=Patrizia |last3=Muschalla |first3=Beate |last4=Bauer |first4=Jana |last5=Colella |first5=Adrienne |last6=Zijlstra |first6=Fred |last7=Van Ruitenbeek |first7=Gemma |last8=Uitdewilligen |first8=Sjir |last9=Corbière |first9=Marc |date=10 Oktubre 2017 |title=Disability and employment – overview and highlights |journal=European Journal of Work and Organizational Psychology |language=en |volume=27 |issue=1 |pages=40–55 |doi=10.1080/1359432X.2017.1387536 |issn=1359-432X}}</ref> Sa Estados Unidos, ipinag-uutos ng ''Americans with Disabilities Act'' (ADA, Batas para sa mga Amerikanong May Kapansanan) ang pagkakapantay-pantay ng akses sa parehong mga gusali at serbisyo, at ito ay may katumbas na mga batas sa ibang bansa, gaya ng ''Equality Act'' (Batas ng Pagkapantay-pantay) ng 2010 sa Reyno Unido. === Kahusayan === {{see also|Antiintelektuwalismo}} Ang diskriminasyon sa kahusayan<ref name="Puaschunder1">{{cite journal |vauthors=Puaschunder, Julia |date=Agosto 2019 |title=Discrimination of Excellence: A Research Agenda |url=http://rais.education/wp-content/uploads/2019/09/009JP.pdf |journal=Proceedings of the 14th International Research Association for Interdisciplinary Studies (RAIS) Conference at the Erdman Center of Princeton University |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=54–58 |doi=10.2139/ssrn.3459603 |s2cid=219357207}}</ref> ay ang paglabag sa pormal na pagkakapantay-pantay ng oportunidad<ref name="EU">{{cite journal |last1=De Vos |first1=Marc |date=2020 |title=The European Court of Justice and the march towards substantive equality in European Union anti-discrimination law |url=https://doi.org/10.1177/1358229120927947 |journal=International Journal of Discrimination and the Law |language=en |volume=20 |pages=62–87 |doi=10.1177/1358229120927947}}</ref> at meritokrasya,<ref name="Chang">{{cite journal |last1=Chang |first1=C.H. |date=2017 |title=How meritocracy is defined today?: Contemporary aspects of meritocracy |journal=Recent Issues in Sociological Research |language=en |volume=10 |issue=1 |pages=112–121 |doi=10.14254/2071-789X.2017/10-1/8 |doi-access=free}}</ref> na nagbibigay-gantimpala sa mga merito ng indibidwal at sa labis na tagumpay o kahusayan.<ref name="Puaschunder1" /> Ang diskriminasyon sa kahusayan ay maaaring dulot ng iba't ibang dahilan, kabilang ang mga pribilehiyo batay sa ugnayang pampamilya,<ref name="m026">{{cite journal |last=Hurwitz |first=Michael |date=2011 |title=The impact of legacy status on undergraduate admissions at elite colleges and universities |url=https://archive.org/details/sim_economics-of-education-review_2011-06_30_3/page/480 |journal=Economics of Education Review |language=en |volume=30 |issue=3 |pages=480–492 |doi=10.1016/j.econedurev.2010.12.002}}</ref> [[Nepotism|nepotismo]], makabuluhang pagkakapantay-pantay,<ref name="EU" /> aksyong positibo,<ref name="q648">{{cite journal |last=Clayton |first=Thomas |date=1998 |title=Building the New Cambodia: Educational Destruction and Construction under the Khmer Rouge, 1975-1979 |journal=History of Education Quarterly |language=en |volume=38 |issue=1 |pages=1–16 |doi=10.2307/369662 |jstor=369662}}</ref> pagtatangi batay sa edad<ref>{{Cite web |last=Elting |first=Liz |title=Workplace Ageism Is Hurting Employees And Businesses Alike |url=https://www.forbes.com/sites/lizelting/2025/01/30/workplace-ageism-is-hurting-employees-and-businesses-alike/ |access-date=2025-08-23 |website=Forbes |language=en}}</ref> o di-sinasadyang suwerte.<ref name="n293">{{cite journal |last=Sauder |first=Michael |date=2020 |title=A Sociology of Luck |journal=Sociological Theory |language=en |volume=38 |issue=3 |pages=193–216 |doi=10.1177/0735275120941178 |issn=0735-2751}}</ref> === Wika === [[Talaksan:Corsican_nationalism.jpg|thumb|Minsan ay winiwisikan ng pintura o binabaril ng mga makabayan sa [[Corsica]] ang mga karatulang pantrapiko na nakasulat sa [[wikang Pranses]].]] Ang pagtatangi batay sa wika (tinatawag ding glotopobiya at lingguwisismo) ay ang hindi makatarungang pagtrato sa mga tao batay sa kanilang paggamit ng wika at katangian ng kanilang pananalita, gaya ng kanilang unang wika, punto, tinatayang lawak ng bokabularyo (mapalawak man o hindi ang gamit ng salita), modalidad, at sintaks.<ref>{{Cite web |title=Language Discrimination |url=https://www.workplacefairness.org/language-discrimination |access-date=2021-08-13 |website=Workplace Fairness |language=en}}</ref> Halimbawa, ang isang tagapagsalita ng Oksitano sa [[Pransiya|Pransya]] ay malamang na tratuhin nang iba kaysa sa isang tagapagsalita ng Pranses.<ref name="aclunc.org">{{cite web |date=2002 |title=Language Discrimination: Your Legal Rights |url=http://www.aclunc.org/library/publications/asset_upload_file489_3538.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904172551/https://www.aclunc.org/library/publications/asset_upload_file489_3538.pdf |archive-date=4 Setyembre 2012 |website=ACLU Foundation of North California |publisher=The Legal Aid Society-Employment Law Center |language=en}}</ref> Batay sa pagkakaiba sa paggamit ng wika, maaaring agaran bumuo ang isang tao ng hatol tungkol sa [[yaman]], [[edukasyon]], [[katayuang panlipunan]], [[Karakter ng tao|karakter]], o iba pang katangian ng isa pang tao, na maaaring magdulot ng pagtatangi. Nagdulot ito ng pampublikong talakayan tungkol sa mga teorya ng lokalisasyon, pati na rin sa pangkalahatang paglaganap ng pagkakaiba-iba sa maraming [[Mundong Kanluranin|bansa sa Kanluran]]. Noong una, ang pagtatangi batay sa wika ay itinuring na aksyon ng [[rasismo]]. Noong kalagitnaan ng dekada 1980, inilarawan ng [[Lingguwistika|lingguwista]] na si Tove Skutnabb-Kangas ang ideya ng lingguwisismo bilang pagtatangi batay sa [[wika]], na tinukoy bilang "mga [[ideolohiya]] at estruktura na ginagamit upang gawing lehitimo, isakatuparan, at muling likhain ang hindi pantay na paghahati ng kapangyarihan at yaman (materyal at hindi materyal) sa pagitan ng mga pangkat na tinukoy batay sa wika".<ref>Quoted in Skutnabb-Kangas, Tove, and Phillipson, Robert, {{"'}}Mother Tongue': The Theoretical and Sociopolitical Construction of a Concept". In Ammon, Ulrich (pat.) (1989). ''Status and Function of Languages and Language Varieties'', p. 455. Berlin, New York: Walter de Gruyter & Co. {{ISBN|3-11-011299-X}}. (sa Ingles)</ref> Bagaman ibinibigay ang iba't ibang pangalan sa ganitong uri ng pagtatangi, lahat ito ay may parehong kahulugan. Ang pagtatangi batay sa wika ay kultural at panlipunang tinutukoy dahil sa paboritismo sa isang paraan ng paggamit ng wika kaysa sa iba. Sinuri ng mga iskolar ang papel ng lingguwistikong imperyalismo sa lingguwisismo, kung saan sinasabi ng ilan na ang mga tagapagsalita ng mga dominanteng wika ay may tendensiyang magpakita ng pagtatangi laban sa mga tagapagsalita ng iba pang wika na hindi gaanong dominante, habang pinapahamak ang kanilang sarili sa larangan ng wika sa pamamagitan ng pananatiling monolingguwal.<ref name="TBD1">{{cite news |last=Dommisse |first=Ebbe |date=16 Nobyembre 2016 |title=Single dominant tongue keeps inequality in place |language=en |newspaper=The Business Day |url=https://www.businesslive.co.za/bd/life/books/2016-11-16-single-dominant-tongue-keeps-inequality-in-place/ |url-access=subscription |access-date=14 Oktubre 2020}}</ref> Ayon kay Carolyn McKinley, ang penomenon na ito ay pinakamalaganap sa Aprika, kung saan malaking bahagi ng populasyon ay nagsasalita ng mga wikang Europeo na ipinakilala noong panahon ng [[kolonyalismo]]; kilala rin ang mga estado sa Aprika sa paggamit ng mga wikang Europeo bilang pangunahing midyum ng pagtuturo, sa halip na mga katutubong wika.<ref name="TBD1" /> Itinuro ng mga ulat ng [[UNESCO]] na sa kasaysayan, ang sistemang ito ay nagbigay ng pakinabang lamang sa mataas na uri ng Aprika, at kabaliktaran, nagpahamak sa karamihan ng populasyon na may iba't ibang antas ng kasanayan sa mga wikang Europeo na ginagamit sa [[lupalop]].<ref name="TBD1" /> Napansin din ng mga iskolar ang impluwensya ng dominansiya ng wikang Ingles sa [[Talaan ng mga disiplinang akademika|mga disiplina ng akademya]]; inilalarawan ni Anna Wierzbicka, propesor ng lingguwistika sa Australyanong Pambansang Unibersidad, ang mga disiplina tulad ng mga [[agham panlipunan]] at [[humanidades]] bilang "nakakulong sa isang konseptuwal na balangkas na nakabase sa Ingles", na hindi pinapayagan ang akademya sa kabuuan na maabot ang isang mas pangkalahatan at kultura-independenteng pananaw.<ref>Anna Wierzbicka, Propesor ng Lingguwistika, Pambansang Pamantasang Australyano at may-akda ng '[https://global.oup.com/academic/product/imprisoned-in-english-9780199321506?cc=be&lang=en& Imprisoned by English], The Hazards of English as a Default Language, sinulat sa Natural Semantic Metalanguage (NSM), "the universally convertible currency of communication, which can serve as a common auxiliary inter-language for speakers of different languages and a global means for clarifying, elucidating, storing, and comparing ideas" (194) ([http://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/0075424214558927 pagsuri sa aklat]) (sa Ingles)</ref> Sa [[Pilipinas]], may halos hanggang 200 [[Mga wika sa Pilipinas|wikang sinasalita]], na sa kabila ng yaman ng wika, ay nagiging dahilan sa pagkiling at pagtatangi.<ref>{{Cite web |date=2012-07-13 |title=Mother Tongue Based Education in the Philippines {{!}} Cultural Survival |url=https://www.culturalsurvival.org/news/mother-tongue-based-education-philippines |access-date=2025-11-09 |website=www.culturalsurvival.org |language=en}}</ref> Maraming Pilipino ang hinuhusgahan hindi dahil sa kung sino sila, kundi dahil sa wikang kanilang ginagamit, punto, o kakayahan sa [[Wikang Filipino|Filipino]] at [[Wikang Ingles|Ingles]]. Ang mga tagapagsalita ng mga wikang rehiyonal tulad ng [[Wikang Sebwano|Sebwano]],<ref>{{Cite web |title=𝐇𝐚𝐬𝐡𝐭𝐚𝐠 𝐁𝐫𝐞𝐚𝐤𝐢𝐧𝐠 𝐭𝐡𝐞 “𝐁𝐈𝐀𝐒𝐚𝐲𝐚” – Notre Dame of Dadiangas University |url=https://www.nddu.edu.ph/%f0%9d%90%87%f0%9d%90%9a%f0%9d%90%ac%f0%9d%90%a1%f0%9d%90%ad%f0%9d%90%9a%f0%9d%90%a0-%f0%9d%90%81%f0%9d%90%ab%f0%9d%90%9e%f0%9d%90%9a%f0%9d%90%a4%f0%9d%90%a2%f0%9d%90%a7%f0%9d%90%a0-%f0%9d%90%ad/ |access-date=2025-11-09 |language=en-US}}</ref> [[Wikang Iloko|Ilokano]], [[Wikang Waray|Waray]], [[Ilonggo]], at iba pang katutubong wika ay minsang niloloko, minamaliit, o pinapahiya, lalo na sa pormal at pang-edukasyong konteksto. Pinapalakas nito ang isang herarkiya ng wika, kung saan itinuturing na mas mataas ang Filipino at Ingles, habang ang mga lokal na wika ay tinitingnan bilang "mas mababa". Nagkakaroon din sa Pilipinas ng pagtatangi sa gumagamit ng salitang-bakla o ''[[swardspeak]]'', na ginagamit ng pamayanang [[Kulturang LGBTQ sa Pilipinas|LGBTQIA+]].<ref>{{Cite web |title=Denouncing Linguistic Prejudice and Discrimination |url=https://www.worldpulse.org/story/denouncing-linguistic-prejudice-and-discrimination-24715 |access-date=2025-11-09 |website=World Pulse |language=en}}</ref> === Pangalan === Ang pagtatangi batay sa [[pangalan]] ng isang tao ay maaari ring mangyari, kung saan ipinapahiwatig ng mga mananaliksik na ang ganitong uri ng pagtatangi ay nakabatay sa kahulugan ng pangalan, pagbigkas nito, pagiging kakaiba, pagkakaugnay sa kasarian, at kaugnayan sa lahi.<ref>{{Cite journal |last=Silberzhan |first=Raphael |date=Mayo 19, 2013 |title=It Pays to be Herr Kaiser |journal=Psychological Science |language=en |volume=24 |issue=12 |pages=2437–2444 |doi=10.1177/0956797613494851 |pmid=24113624}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Laham |first=Simon |date=Disyembre 9, 2011 |title=The name-pronunciation effect: Why people like Mr. Smith more than Mr. Colquhoun |journal=Journal of Experimental Social Psychology |language=en |volume=48 |issue=2012 |pages=752–756 |doi=10.1016/j.jesp.2011.12.002}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Cotton |first=John |date=Hulyo 2007 |title=The "name game": affective and hiring reactions to first names |url=https://epublications.marquette.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1002&context=mgmt_fac |journal=Journal of Managerial Psychology |language=en |volume=23 |issue=1 |pages=18–39 |doi=10.1108/02683940810849648 |url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bertrand |first=Marianne |date=Setyembre 2004 |title=Are Emily and Brendan More Employable than Lakisha and Jamaal? |url=http://s3.amazonaws.com/fieldexperiments-papers2/papers/00216.pdf |journal=The American Economic Review |language=en |volume=94 |issue=4 |pages=991–1013 |doi=10.1257/0002828042002561}}</ref><ref>{{Cite news |last=Easton |first=Stephen |date=Hunyo 30, 2017 |title=Blind recruiting study suggests positive discrimination common in the APS |language=en |work=The Mandarin}}</ref> Ipinakita ng pananaliksik na sa aktwal na mundo, ang mga tagapangalap ng aplikante ay karaniwang gumugugol lamang ng anim na segundo sa pagsusuri ng bawat ''résumé'' (o impormasyong pampropesyonal) bago gumawa ng paunang desisyon kung ang aplikante ay "akma/hindi akma," at ang pangalan ng isang tao ay isa sa anim na pangunahing bagay na kanilang pinagtutuunan ng pansin.<ref>{{Cite news |last=Smith |first=Jacquelyn |date=Nobyembre 4, 2014 |title=Here's What Recruiters Look At In The 6 Seconds They Spend On Your Résumé |language=en |work=Business Insider}}</ref> Ipinagbabawal ng Pransya na tingnan ang pangalan ng isang tao sa ''résumé'' kapag nagsasagawa ng paunang iskrining ng pinaka-kuwalipikadong kandidato. Sinubukan din ng [[Gran Britanya]], [[Alemanya]], [[Suwisa]], at [[Netherlands]] ang mga proseso ng ''résumé'' na hindi nakabatay sa pangalan.<ref>{{Cite news |date=Oktubre 29, 2015 |title=No names, no bias |language=en |work=The Economist}}</ref> Ang ilang nakikitang pagtatangi ay maaaring ipaliwanag ng iba pang mga salik tulad ng karaniwang gamit ng pangalan.<ref>{{Cite journal |last=Silberzhan |first=Raphael |last2=Simonsohn |first2=Uri |last3=Uhlmann |first3=Eric |date=Pebrero 4, 2014 |title=Matched-Names Analysis Reveals No Evidence of Name-Meaning Effects: A Collaborative Commentary on Silberzahn and Uhlmann |url=http://www.socialjudgments.com/docs/Silberzahn_Simonsohn_Uhlmann_2014_Collaborative_Commentary_and_Online_Supplement.pdf |journal=Psychological Science |language=en |volume=25 |issue=7 |pages=1504–1505 |doi=10.1177/0956797614533802 |pmid=24866920}}</ref> Ang mga epekto ng pagtatangi batay sa pangalan dahil sa kadalian ng pagbigkas nito ay banayad, maliit, at maaaring magbago depende sa umiiral na pamantayan sa lipunan.<ref>{{Cite news |date=Mayo 29, 2013 |title=The Power of Names |language=en |work=The New York Times}}</ref> === Lahi o etnisidad === {{main|Rasismo|Panlahing paghihiwalay}} [[Talaksan:Anti_Arab_sign_in_Pattaya_Beach_Thailand.jpg|thumb|Isang karatulang kontra-Arabe sa Dalampasigan ng Pattaya, [[Taylandiya]]]] [[Talaksan:No_entrance_for_poles1.jpeg|left|thumb|Babalang nakasulat sa [[Wikang Aleman|Aleman]] sa [[Polonya]] na sinakop ng Alemanya noong 1939 – Salin: "Walang pasukan para sa mga Polako!"]] [[File:37431682 eb5832e644.jpg|left|thumb|Sulat sa pader na antisemitiko sa [[Litwanya]]. Ang nakasulat ay ''Juden raus'' (Aleman para sa "Labas, mga Hudyo") at ''Hasse'' (marahil maling baybay ng ''Hass'', Aleman para sa “pagkapoot”).]] [[Talaksan:Segregation_1938b.jpg|right|thumb|250x250px|Isang batang [[Aprikanong Amerikano|Aprikanong-Amerikano]] sa isang hiwalay na painuman sa isang damuhan sa bahay hukuman, [[Hilagang Carolina]], Estados Unidos, 1938]] Ang pagtatangi batay sa lahi at [[etnisidad]] ay naghihiwalay sa mga indibiduwal batay sa tunay at pinaniniwalaang pagkakaiba-iba sa lahi at etnisidad at nagdudulot ng iba't ibang anyo ng tinatawag na parusa sa etniko.<ref>{{Cite journal |last=Kislev |first=Elyakim |date=2016-09-19 |title=Deciphering the 'Ethnic Penalty' of Immigrants in Western Europe: A Cross-Classified Multilevel Analysis |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s11205-016-1451-x |journal=Social Indicators Research |language=en |volume=134 |issue=2 |pages=725–745 |doi=10.1007/s11205-016-1451-x |url-access=subscription}}</ref><ref name="carmichael & woods, 2000">{{Cite journal |last=Carmichael, F. |last2=Woods, R. |year=2000 |title=Ethnic Penalties in Unemployment and Occupational Attainment: Evidence for Britain |journal=International Review of Applied Economics |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=71–98 |doi=10.1080/026921700101498}}</ref> Maaari rin itong tumukoy sa paniniwala na ang mga grupo ng tao ay may iba't ibang katangiang asal na kaugnay ng kanilang pisikal na anyo at maaaring hatiin batay sa itinuturing na kahusayan ng isang [[lahi]] kaysa sa iba.<ref name="Dennis">{{Cite journal |last=Dennis, Rutledge M. |year=1995 |title=Social Darwinism, scientific racism, and the metaphysics of race |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-negro-education_summer-1995_64_3/page/242 |journal=Journal of Negro Education |language=en |volume=64 |issue=3 |pages=243–52 |doi=10.2307/2967206 |jstor=2967206}}</ref><ref name="oxforddictionaries.com">[https://web.archive.org/web/20120708012611/http://oxforddictionaries.com/definition/english/racism Racism] Oxford Dictionaries (sa Ingles)</ref><ref name="Ghani">{{Cite book |last=Ghani |first=Navid |title=Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Society |date=2008 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2694-2 |editor-last=Schaefer |editor-first=Richard T. |pages=1113–1115 |language=en |chapter=Racism |chapter-url=https://books.google.com/books?id=YMUola6pDnkC&q=racism}}</ref><ref name="newman, D.M.">{{Cite book |last=Newman |first=D. M. |title=Sociology: exploring the architecture of everyday life |url=https://archive.org/details/sociologyexplori0000newm_y8x0 |publisher=SAGE |year=2012 |isbn=978-1-4129-8729-5 |edition=9 |location=Los Angeles |page=[https://archive.org/details/sociologyexplori0000newm_y8x0/page/404 405] |language=en |quote=racism: Belief that humans are subdivided into distinct groups that are different in their social behavior and innate capacities and that can be ranked as superior or inferior.}}</ref> Maaari rin itong mangahulugan ng [[prehuwisyo]], pagtatangi, o pagkamuhi na nakadirekta laban sa ibang tao dahil sila ay mula sa ibang lahi o [[Pangkat-etniko|etnisidad]].<ref name="oxforddictionaries.com" /><ref name="Ghani" /> Ang mga modernong anyo ng rasismo ay kadalasang nakabatay sa panlipunang pananaw sa biyolohikal na pagkakaiba ng mga tao. Ang ganitong pananaw ay maaaring makita sa anyo ng mga panlipunang kilos, gawain, o paniniwala, o sa [[Sistemang pampolitika|mga sistemang pampulitika]] kung saan ang iba't ibang lahi ay niraranggo bilang likas na nakahihigit o nakahihina sa isa't isa, batay sa inaakalang mga katangiang namamana, kakayahan, o kalidad.<ref name="Ghani"/><ref name="newman">{{Cite book |last=Newman |first=D.M. |title=Sociology: exploring the architecture of everyday life |url=https://archive.org/details/sociologyexplori0000newm_y8x0 |publisher=Sage |year=2012 |isbn=978-1-4129-8729-5 |edition=9 |location=Los Angeles |page=[https://archive.org/details/sociologyexplori0000newm_y8x0/page/404 405] |language=en |quote=racism: Belief that humans are subdivided into distinct groups that are different in their social behavior and innate capacities and that can be ranked as superior or inferior.}}</ref> Ito ay naging opisyal na patakaran ng pamahalaan sa ilang bansa, tulad ng [[Timog Aprika]] noong panahon ng [[Aparteid|''apartheid'']]. Kasama sa mga diskriminatoryong patakaran laban sa mga etnikong minorya ang pagtatangi batay sa lahi laban sa mga etnikong [[Indiya|Indiyo]] at [[Mga Tsino|Tsino]] sa [[Malaysia]]. Ang konsepto ng multirasismo ay ginamit upang ipaliwanag ang iba't ibang anyo ng pagtatangi batay sa lahi. Pagkatapos ng [[Digmaang Biyetnam]], maraming [[Biyetnames]] na ''refugee'' o takas-digmaan ang lumipat sa [[Australya]] at Estados Unidos, kung saan sila ay nakaranas ng diskriminasyon. Maaaring mataas ang sahod ng mga Kanluranin kumpara sa ibang mga imigrante sa mga estado ng [[Konsehong pangkooperasyon para sa mga golpong estadong arabo|GCC]].<ref>{{Cite web |date=Abril 18, 2015 |title='Western workers favoured in UAE', survey respondents say |url=https://www.thenational.ae/uae/western-workers-favoured-in-uae-survey-respondents-say-1.21895 |access-date=2019-07-08 |website=The National |language=en}}</ref> === Rehiyon === Ang pagtatanging pangrehiyon o pangheograpiya ay isang anyo ng diskriminasyon na nakabatay sa rehiyon kung saan nakatira ang isang tao o kung saan siya ipinanganak. Naiiba ito sa pambansang pagtatangi sapagkat maaaring hindi ito batay sa mga hangganan ng bansa o sa bansang tinitirhan ng biktima. Sa halip, ito ay nakabatay sa mga prehuwisyo laban sa isang partikular na rehiyon sa isa o higit pang mga bansa. Kabilang sa mga halimbawa nito ang pagtatangi laban sa mga Tsino na ipinanganak sa mga rehiyon sa kanayunan na malayo sa mga lungsod sa loob ng Tsina, at pagtatangi laban sa mga Amerikano na nagmula sa mga rehiyon sa timog o hilagang bahagi ng Estados Unidos. Madalas din itong kasabay ng pagtatangi batay sa punto, [[diyalekto]], o pagkakaibang [[Kultura|kultural]].<ref name="Accent">{{Cite web |title=Accent Discrimination Law and Legal Definition |url=https://definitions.uslegal.com/a/accent-discrimination/ |publisher=USLegal |language=en}}</ref> === Mga paniniwalang panrelihiyon === [[Talaksan:Lotshampa_refugees_in_Beldangi_Camp.jpg|thumb|Noong [[dekada 1990]], pinalayas ng Bhutan ang populasyong [[Hinduismo|Hindu]] o pinilit silang lumikas sa bansa upang mapanatili ang kulturang [[Budismo|Budista]] at pagkakakilanlan ng [[Bhutan]].]] Ang pagtatangi batay sa [[relihiyon]] ay ang pagbibigay-halaga o pagtrato sa mga tao o grupo sa magkaibang paraan dahil sa kanilang paniniwala o kawalan ng paniniwala, o dahil sa kanilang saloobin patungkol sa isang relihiyon. Halimbawa, ang [[mga Hudyo]] sa Alemanya, at maging sa malaking bahagi ng Europa, ay nakaranas ng matinding diskriminasyon sa ilalim ni [[Adolf Hitler]] at ng [[partidong Nazi]] mula 1933 hanggang 1945. Pinilit silang manirahan sa mga ''ghetto'', isuot sa kanilang damit ang [[Bituin ni David|bituing David]] bilang pagkakakilanlan, at ipadala sa mga kampong piitan at kamatayan sa kanayunan ng Alemanya at [[Polonya]], kung saan sila ay pinahirapan at pinatay dahil lamang sa kanilang relihiyong Hudaismo. Maraming batas (pinakatanyag ang [[Mga paglilitis sa Nuremberg|Mga Batas]] ng [[Nuremberg]] noong 1935) ang nagbukod sa mga Hudyo bilang umano'y mga mababang uri kumpara sa mga Kristiyano. Ipinatupad din ng mga Kristiyanong awtoridad ang mga limitasyon sa mga propesyong maaaring pasukin ng mga Hudyo. Maraming hanapbuhay ang isinara sa kanila, kaya napilitan silang pumasok sa mga trabahong itinuring na mababa sa lipunan, gaya ng pangongolekta ng [[buwis]] at upa, at [[pautang]] ng [[salapi]]. mga gawaing pinahintulutan lamang bilang "kasamaang kailangan." Nilimitahan din ang bilang ng mga Hudyong maaaring manirahan sa iba't ibang lugar; sila ay pinagtibay sa mga ''ghetto'' at ipinagbawal na magmay-ari ng lupa. Sa [[Saudi Arabia]], hindi pinapayagang hayagang isagawa ng mga hindi [[Muslim]] ang kanilang relihiyon at ipinagbabawal din silang pumasok sa [[Meka]] at [[Medina]].<ref name=":0" /> Bukod pa rito, ang mga pribadong pagtitipon ng mga hindi Muslim ay maaaring salakayin ng pulisyang panrelihiyon.<ref name=":0">{{Cite web |last=Department Of State. The Office of Electronic Information |first=Bureau of Public Affairs |date=2008-09-19 |title=Saudi Arabia |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2008/108492.htm |access-date=2019-07-24 |website=2001-2009.state.gov |language=en}}</ref>Sa [[Maldives|Maldivas]], bawal sa mga hindi Muslim, mga naninirahan man o bumibisita, na hayagang ipahayag ang kanilang paniniwalang panrelihiyon, magsagawa ng pampublikong pagtitipon, o isama ang mga taga-Maldivas sa mga aktibidad na iyon. Ang mga nagpapahayag ng paniniwala maliban sa Islam ay maaaring makulong nang hanggang limang taon, mabigyan ng pagkakulong sa bahay, mapagmulta ng 5,000 hanggang 20,000 [[Rufiyaa ng Maldives|rufiyaa]], o mapatalsik sa bansa.<ref>{{Cite web |title=Maldives |url=https://www.state.gov/reports/2020-report-on-international-religious-freedom/maldives/ |access-date=30 Marso 2022 |website=United States Department of State |language=en}}</ref> Sa [[Myanmar]], humigit-kumulang 600,000 Rohingyang Muslim ang napilitang tumakas papuntang [[Bangladesh]] dahil sa sistematikong diskriminasyong panrelihiyon na nakaugat sa [[batas]], polisiya, at gawi ng pamahalaan.<ref>{{Cite web |title=Myanmar's apartheid against the Rohingya |url=https://www.amnesty.org.uk/myanmar-apartheid-against-rohingya |access-date=2025-08-06 |website=www.amnesty.org.uk |language=en}}</ref> Halimbawa, hindi sila binibigyan ng [[pagkamamamayan]], kaya sila ay walang [[estado]] at walang legal na pagkakakilanlan. Noong 2015, nagprotesta ang mga makabayang Budista laban sa karapatan ng mga Rohingya na bumoto sa [[plebisito]] ng [[konstitusyon]].<ref>{{Cite web |last=Albert |first=Eleanor |last2=Maizland |first2=Lindsay |date=23 Enero 2020 |title=What Forces Are Fueling Myanmar's Rohingya Crisis? |url=https://www.cfr.org/backgrounder/rohingya-crisis |access-date=2025-08-06 |website=www.cfr.org |language=en}}</ref> Noong 1979, sa isang pagpupulong tungkol sa isyung ito, tinukoy ng komisyon ng Estados Unidos sa mga karapatang sibil ang pagtatangi batay sa relihiyon kaugnay ng mga [[Karapatang sibil at pampolitika|karapatang sibil]] na ginagarantiyahan ng Ika-labing-apat na Susog (''Fourteenth Amendment''). Samantalang ang mga kalayaang panrelihiyon, tulad ng karapatang maniwala o hindi maniwala, ay mahalaga para sa Kalayaan sa Relihiyon (sa Estados Unidos, sa ilalim ng [[Unang Susog ng Saligang Batas ng Estados Unidos|Unang Susog]] o ''First Amendment''), nagaganap naman ang pagtatangi batay sa relihiyon kapag ang isang tao ay ipinagkakait ang pantay na proteksiyon sa ilalim ng batas, pantay na katayuan, pantay na pagtrato sa katarungan, at pantay na pagkakataon sa trabaho, edukasyon, [[pabahay]], mga serbisyong pampubliko, at mga pasilidad dahil lamang sa paggamit niya ng karapatang panrelihiyon. === Kasariang pambiyolohiya, katangian ng kasarian, kasarian, at pagkakakilanlan ng kasarian === {{main|Seksismo}} {{see also|Misohinya}} Ang [[seksismo]] ay isang uri ng pagtatangi batay sa kasariang pambiyolohiya (''sex'') o kasarian (''gender'') ng isang tao. Ito ay may kaugnayan sa mga estereotipo at mga [[gampaning pangkasarian]],<ref>{{Cite book |last=Matsumoto |first=David |url=https://archive.org/details/handbookculturep00mats |title=The Handbook of Culture and Psychology |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=978-0-19-513181-9 |page=[https://archive.org/details/handbookculturep00mats/page/n213 197] |language=en |url-access=limited}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Nakdimen |first=K. A. |year=1984 |title=The Physiognomic Basis of Sexual Stereotyping |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_1984-04_141_4/page/498 |journal=American Journal of Psychiatry |language=en |volume=141 |issue=4 |pages=499–503 |doi=10.1176/ajp.141.4.499 |pmid=6703126}}</ref> at maaaring kabilang ang paniniwala na ang isang kasariang pambiyolohiya o kasarian ay likas na nakahihigit kaysa sa iba. Ang matinding seksismo ay maaaring magbunga ng [[Pang-aabusong seksuwal|pang-aabusong sekswal]], [[Seksuwal na panliligalig|sekswal na panliligalig]], [[Pagsusong pangpagtatalik|panggagahasa]], at iba pang anyo ng karahasang sekswal. Ang pagtatanging pangkasarian ay maaaring sumaklaw sa seksismo at tumutukoy sa pagtatangi laban sa mga tao batay sa kanilang [[Kasariang sariling pagpapakilanlan|pagkakakilanlang ng kasarian]] <ref name="Macklem">{{Cite book |last=Macklem |first=Tony |title=Beyond Comparison: Sex and Discrimination |url=https://archive.org/details/beyondcomparison0000mack |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=978-0-521-82682-2 |location=New York |language=en}}</ref> o sa kanilang kasarian o kasariang pambiyolohiya.<ref name="Lenhart">{{Cite book |last=Sharyn Ann Lenhart |url=https://books.google.com/books?id=Rt2SAgAAQBAJ&pg=PA6 |title=Clinical Aspects of Sexual Harassment and Gender Discrimination: Psychological Consequences and Treatment Interventions |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=978-1-135-94131-4 |page=6 |language=en |quote=GENDER OR SEX DISCRIMINATION: This term refers to the types of gender bias that have a negative impact. The term has legal, as well as theoretical and psychological, definitions. Psychological consequences can be more readily inferred from the latter, but both definitions are of significance. Theoretically, gender discrimination has been described as (1) the unequal rewards that men and women receive in the workplace or academic environment because of their gender or sex difference (DiThomaso, 1989); (2) a process occurring in work or educational settings in which an individual is overtly or covertly limited access to an opportunity or a resource because of a sex or is given the opportunity or the resource reluctantly and may face harassment for picking it (Roeske & Pleck, 1983); or (3) both. |access-date=April 20, 2018}}</ref> Partikular na nakikita ang pagtatanging pangkasarian sa hindi pagkakapantay-pantay sa lugar ng trabaho,<ref name="Lenhart" /> at maaari itong magmula sa mga kaugalian o pamantayang panlipunan at pangkultura.<ref>{{Cite web |last=Christina Macfarlane, Sean Coppack and James Masters |date=Setyembre 12, 2019 |title=FIFA must act after death of Iran's 'Blue Girl,' says activist |url=https://edition.cnn.com/2019/09/12/football/iran-blue-girl-sahar-khodayari-spt-intl/index.html |website=CNN |language=en}}</ref> Nakakaranas din ng pagtatangi ang mga taong interseks dahil sa kanilang likas na di-karaniwang mga katangiang pangkasarian. Sa kasalukuyan, maraming hurisdiksiyon ang naglalagay ng mga batas upang protektahan ang mga indibiduwal batay sa kanilang katayuang interseks o mga katangiang pangkasarian. Ang Timog Aprika ang unang bansa na tahasang nagdagdag ng interseks sa batas bilang bahagi ng katangiang 'kasarian'. Ang Australya naman ang unang bansa na nagdagdag ng isang hiwalay na katangiang 'katayuang interseks".<ref name="expmem">{{Cite web |title=Australian Parliament, Explanatory Memorandum to the Sex Discrimination Amendment (Sexual Orientation, Gender Identity and Intersex Status) Bill 2013 |url=http://parlinfo.aph.gov.au/parlInfo/search/display/display.w3p;query=Id%3A%22legislation%2Fems%2Fr5026_ems_1fcd9245-33ff-4b3a-81b9-7fdc7eb91b9b%22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141219231017/http://parlinfo.aph.gov.au/parlInfo/search/display/display.w3p%3Bquery%3DId%3A%22legislation/ems/r5026_ems_1fcd9245-33ff-4b3a-81b9-7fdc7eb91b9b%22 |archive-date=Disyembre 19, 2014 |access-date=Oktubre 6, 2014 |language=en}}</ref> Samantala, ang [[Malta]] ang unang nagpasa ng mas malawak na balangkas na tinatawag na "mga katangiang pangkasarian" sa pamamagitan ng batas na nagwakas din sa mga pagbabago sa kasariang pambiyolohiya ng mga [[menor de edad]] na isinasagawa para sa mga layuning panlipunan o pangkultura.<ref name="gate-malta">{{Cite web |last=Cabral |first=Mauro |date=Abril 8, 2015 |title=Making depathologization a matter of law. A comment from GATE on the Maltese Act on Gender Identity, Gender Expression and Sex Characteristics |url=http://transactivists.org/2015/04/08/making-depathologization-a-matter-of-law-a-comment-from-gate-on-the-maltese-act-on-gender-identity-gender-expression-and-sex-characteristics/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704213308/http://transactivists.org/2015/04/08/making-depathologization-a-matter-of-law-a-comment-from-gate-on-the-maltese-act-on-gender-identity-gender-expression-and-sex-characteristics/ |archive-date=Hulyo 4, 2015 |access-date=2015-07-03 |publisher=Global Action for Trans Equality |language=en}}</ref><ref name="oiieu-malta">{{Cite web |last= |date=Abril 1, 2015 |title=OII-Europe applauds Malta's Gender Identity, Gender Expression and Sex Characteristics Act. This is a landmark case for intersex rights within European law reform |url=http://oiieurope.org/press-release-oii-europe-applauds-maltas-gender-identity-gender-expression-and-sex-characteristics-act/ |access-date=2023-01-17 |website=Oii Europe |language=en}}</ref> Kabilang sa mga pandaigdigang pagsisikap laban sa pagtatangi ang Layunin Blg. 5 ng mga Layuning Pangkaunlad ng Nagkakaisang Bansa (''United Nations Sustainable Development Goal 5''), na naglalayong wakasan ang lahat ng anyo ng pagtatangi batay sa kasarian at kasariang pambiyolohiya.<ref>{{Cite web |last=sdgcounting |date=2017-06-06 |title=SDG 5 Indicators |url=https://medium.com/sdgs-resources/sdg-5-indicators-5fe7d2b13b58 |access-date=2020-09-23 |website=Medium |language=en}}</ref> === Oryentasyong sekswal === [[Talaksan:Cologne_Germany_Cologne-Gay-Pride-2015_Parade-17b.jpg|thumb|Ang mga aktibistang LGBT sa ''Cologne Pride'' ay nagdadala ng karatulang may mga watawat ng mahigit 70 bansa kung saan [[Mga karapatan ng LGBT ayon sa bansa o teritoryo|ipinagbabawal ang homosekswalidad]]]] [[Talaksan:Uganda_Anti-Homosexuality_Bill_protest.jpg|right|thumb|Mga protesta sa [[Lungsod ng New York]] laban sa Batas Kontra-Homosekswalidad ng [[Uganda]].]] Ang [[Oryentasyong seksuwal|oryentasyong sekswal]] ng isang tao ay tumutukoy sa “pagkiling sa homosekswalidad, [[Heteroseksuwalidad|heterosekswalidad]], o [[Biseksuwalidad|bisekswalidad]].” Tulad ng karamihan sa mga pangkat minorya, ang mga homosekswal at bisekswal ay madaling maging biktima ng prehuwisyo at pagtatangi mula sa nakararaming pangkat. Maaaring makaranas sila ng pagkapoot mula sa iba dahil sa kanilang seksuwalidad; ang ganitong uri ng pagkapoot batay sa oryentasyong sekswal ay tinatawag na homopobya. Marami pa rin ang may negatibong pananaw sa mga taong may oryentasyong di-heterosekswal at nagtuturing sa kanila bilang naiiba o di-katanggap-tanggap. Ang mga taong may iba pang bihirang oryentasyong sekswal ay nakararanas din ng pagtatangi. Isang pag-aaral ang nakatuklas na ang mga heterosekswal sa kanilang sampol ay mas may prehuwisyo laban sa mga [[Aseksuwalidad|asekswal]] kaysa sa mga homosekswal o bisekswal.<ref>{{Cite journal |last=MacInnis |first=Cara C. |last2=Hodson |first2=Gordon |year=2012 |title=Intergroup bias toward "Group X": Evidence of prejudice, dehumanization, avoidance, and discrimination against asexuals |journal=Group Processes & Intergroup Relations |language=en |volume=15 |pages=725–743 |doi=10.1177/1368430212442419}}</ref> Ang pagtatangi sa trabaho batay sa oryentasyong sekswal ay nag-iiba depende sa bansa. Sa [[Cyprus|Tsipre]] at [[Gresya]], ang pagsisiwalat ng pagiging lesbiyana (halimbawa, sa pamamagitan ng pagbanggit ng pakikilahok sa isang organisasyong bahaghari o pagsasabi ng pangalan ng kapareha) ay nakababawas sa pagkakataong makapasok sa trabaho. Subalit, sa Suwesya at [[Belhika]], wala itong negatibong epekto, at sa huli nga, natuklasan pa na maaaring magkaroon ng positibong epekto para sa mga babaeng nasa edad na maaaring magkaanak.<ref>{{Cite journal |last1=Drydakis |first1=Nick |year=2011 |title=Women's Sexual Orientation and Labor Market Outcomes in Greece |journal=Feminist Economics |language=en |volume=17 |pages=89–117 |doi=10.1080/13545701.2010.541858 |s2cid=154771144}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Drydakis |first1=Nick |year=2014 |title=Sexual orientation discrimination in the Cypriot labour market. Distastes or uncertainty? |url=https://econpapers.repec.org/RePEc:iza:izadps:dp6684 |journal=International Journal of Manpower |language=en |volume=35 |issue=5 |pages=720–744 |doi=10.1108/IJM-02-2012-0026 |hdl-access=free |hdl=10419/62444 |s2cid=10103299}}</ref><ref>Ahmed, A. M., Andersson, L., Hammarstedt, M. (2011) [http://www.ifau.se/upload/pdf/se/2011/wp11-21-are-homosexuals-discriminated-against-in-the-hiring-process.pdf Are gays and lesbians discriminated against in the hiring situation?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150529055358/http://www.ifau.se/upload/pdf/se/2011/wp11-21-are-homosexuals-discriminated-against-in-the-hiring-process.pdf|date=2015-05-29}} Institute for Labour Market Policy Evaluation Working Paper Series 21. (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite journal |last1=Baert |first1=Stijn |year=2014 |title=Career lesbians. Getting hired for not having kids? |journal=Industrial Relations Journal |language=en |volume=45 |issue=6 |pages=543–561 |citeseerx=10.1.1.467.2102 |doi=10.1111/irj.12078 |s2cid=34331459}}</ref> Noong 2009, naglathala ang ILGA ng isang ulat batay sa pananaliksik ni Daniel Ottosson ng Pamantasang Kolehiyong Södertörn sa [[Estokolmo]], Suwesya. Natuklasan sa pag-aaral na sa 80 bansa sa buong mundo na patuloy na itinuturing na ilegal ang homosekswalidad, lima ang nagpapatupad ng [[parusang kamatayan]] para sa gawaing homosekswal, at dalawa naman ang nagpapatupad nito sa ilang rehiyon ng bansa.<ref>"[https://abcnews.go.com/Politics/story?id=7883204&page=1 New Benefits for Same-Sex Couples May Be Hard to Implement Abroad]". ABC News. Hunyo 22, 2009. (sa Ingles)</ref> Tinukoy ito sa ulat bilang "homopobya na sinusuportahan ng estado".<ref>{{Cite web |title=ILGA: 2009 Report on State Sponsored Homophobia (2009) |url=http://www.ilga.org/statehomophobia/ILGA_State_Sponsored_Homophobia_2009.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100502074613/http://www.ilga.org/statehomophobia/ILGA_State_Sponsored_Homophobia_2009.pdf |archive-date=Mayo 2, 2010 |language=en}}</ref> Karaniwang nangyayari ito sa mga estadong Islamiko o sa mga rehiyong pinamumunuan ng awtoridad na Islamiko.<ref>{{Cite web |title=ILGA:7 countries still put people to death for same-sex acts |url=http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029185853/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50 |archive-date=Oktubre 29, 2009 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Islamic views of homosexuality |url=http://www.religionfacts.com/homosexuality/islam.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415225546/http://www.religionfacts.com/homosexuality/islam.htm |archive-date=Abril 15, 2015 |access-date=Abril 26, 2016 |language=en}}</ref> [[File:NYC_Pride_2019_05.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:NYC_Pride_2019_05.jpg|thumb|Ang NYC ''Pride March'' ang pinakamalaking kaganapan ng LGBT sa buong mundo. Gayunman, iba-iba ang antas ng pagtanggap, ang kabaligtaran ng pagtatangi, sa iba't ibang bahagi ng daigdig.]] Noong Pebrero 5, 2005, naglabas ang IRIN ng ulat na pinamagatang "''Iraq: Male homosexuality still a taboo"'' ([[Iraq]]: Ang pagiging bakla ng lalaki ay nananatiling pinagbabawal). Nabanggit sa artikulo na ang mga pagpatay dahil sa dangal na ginagawa ng mga taga-Iraq laban sa mga miyembro ng pamilya nilang bakla ay karaniwan at binibigyan pa ng bahagyang proteksiyong legal.<ref>{{cite web |date=2004-09-29 |title=AU welcomes progress in peace process |url=http://www.irinnews.org/report.asp?ReportID=51540&SelectRegion=Middle_East |access-date=Abril 26, 2016 |work=IRIN |language=en}}</ref> Noong Agosto 2009, naglabas ang ''Human Rights Watch'' (Bantay sa Karapatang Pantao) ng malawakang ulat tungkol sa pagpapahirap sa mga lalaking pinaghihinalaang bakla sa Iraq, kabilang ang pagbabara sa puwitan ng mga biktima gamit ang pandikit bago bigyan ng pampurga.<ref>"[https://www.hrw.org/en/node/85049/section/3 They Want Us Exterminated]". Human Rights Watch. Agosto 16, 2009. (sa Ingles)</ref> Bagaman legal na ang kasal ng magkaparehong kasarian sa Timog Aprika mula pa noong 2006, madalas pa rin itong kinokondena bilang "di-Aprikano."<ref>Harrison, Rebecca. "[https://www.reuters.com/article/worldNews/idUSTRE52C3MN20090313 South African gangs use rape to "cure" lesbians]". Reuters. Marso 13, 2009. (sa Ingles)</ref> Ipinakita ng isang pananaliksik noong 2009 na 86% ng mga itim na [[lesbiyana]] sa Kanluraning Cape ay nabubuhay sa takot na magahasa.<ref>{{Cite news |last1=Kelly |first1=Annie |date=2009-03-12 |title=Raped and killed for being a lesbian: South Africa ignores 'corrective' attacks |language=en |newspaper=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2009/mar/12/eudy-simelane-corrective-rape-south-africa}}</ref> Maraming bansa, lalo na yaong sa mundong Kanluranin, ang nagpasa ng mga batas upang bawasan ang pagtatangi laban sa mga seksuwal na minoridad, kabilang ang mga batas laban sa krimeng nagmumula sa poot at pagtatangi sa trabaho. Ang ilan ay nag-legalisa rin ng kasal o sibil na unyon ng magkaparehong kasarian upang mabigyan sila ng parehong karapatan at benepisyo tulad ng sa mga heterosekswal na mag-asawa. Noong 2011, ipinasa ng mga Nagkakaisang Bansa ang una nitong resolusyon na kumikilala sa mga karapatan ng LGBT. === Baligtad na pagtatangi === Ang baligtad na pagtatangi ay tumutukoy sa pagtatangi laban sa mga kasapi ng nangingibabaw o mayoryang pangkat, na pumapabor naman sa mga kasapi ng minorya o mga pangkat na dating napag-iwanan o pinagsamantalahan sa kasaysayan.<ref>{{Cite web |title=Reverse Discrimination |url=https://www.findlaw.com/employment/employment-discrimination/reverse-discrimination.html |access-date=2023-01-17 |website=Findlaw |language=en-US}}</ref> Ang ganitong uri ng pagtatangi ay maaaring naglalayong itama ang mga hindi pagkakapantay-pantay sa lipunan kung saan ang mga minoryang pangkat ay nagkaroon ng mas kaunting pagkakataon na matamasa ang mga pribilehiyong tinatamasa ng mayorya. Sa ganitong mga kaso, layunin nitong alisin o ituwid ang umiiral na pagtatangi na maaaring nararanasan na ng mga minorya. Maaaring ipakahulugan ang baligtad na pagtatangi bilang hindi pantay na pagtrato sa mga kasapi ng mayoryang pangkat dahil sa mga patakarang nagbibigay-pabor (tulad ng sa pagtanggap sa [[kolehiyo]] o pag-eempleyo) na naglalayong itama ang dating pagtatangi laban sa mga minorya.<ref>{{cite web |title=Reverse Discrimination |url=http://dictionary.reference.com/browse/reverse+discrimination |website=dictionary.com |language=en}}</ref> Ang pagtingin sa positibong aksyon bilang baligtad na pagtatangi ay naging tanyag noong unang bahagi hanggang kalagitnaan ng dekada 1970, isang panahong nakatuon sa kakulangan sa representasyon at sa mga patakarang naglalayong itama ang mga epekto ng nakaraang pagtatangi sa parehong [[pamahalaan]] at mundo ng [[negosyo]].<ref name="Embrick">{{cite book |last1=Embrick |first1=David G. |title=Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Society, Volume 1 |date=2008 |publisher=SAGE |isbn=978-1-41-292694-2 |editor1-last=Schaefer |editor1-first=Richard T. |pages=12–19 |language=en |chapter=Affirmative Action in Education |chapter-url=https://books.google.com/books?id=YMUola6pDnkC&q=%22reverse+discrimination%22&pg=PT64}}</ref> == Mga batas kontra pagtatangi == === Pilipinas === Ang Pilipinas ay may mahabang kasaysayan sa pagpapatatag ng mga batas upang protektahan ang mga indibiduwal laban sa pagtatangi at tiyakin ang pagkakapantay-pantay sa harap ng batas.<ref>{{Cite web |title=Anti-discrimination laws & legislation in Philippines |url=https://leglobal.law/countries/philippines/employment-law/employment-law-overview-philippines-2/04-anti-discrimination-laws-2/ |access-date=2025-11-10 |website=L&E Global |language=en-GB}}</ref> Ang Kodigo sa [[Paggawa]] ng Pilipinas (Dekretong Pampangulo Blg. 442, 1974) ay nagpapatupad ng pagkakapantay-pantay sa lugar ng trabaho, na ipinagbabawal ang pagtatangi batay sa kasarian, lahi, o paniniwala (Artikulo 3).<ref>{{Cite web |title=[ PRESIDENTIAL DECREE NO. 442, May 01, 1974 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/26/25306 |access-date=2025-11-10 |website=Supreme Court E-Library |language=en}}</ref> Ipinagbabawal din ang pagtatangi sa sahod batay sa kasarian (Artikulo 133), upang matiyak na ang kalalakihan at kababaihan ay tumatanggap ng pantay na sahod para sa trabahong may pantay na halaga. Ang [[Saligang Batas ng Pilipinas ng 1987]] ang nagbibigay ng pangunahing balangkas, na tinitiyak na ang lahat ng tao ay may karapatan sa pantay na proteksyon ng batas (Artikulo III, Seksyon 1).<ref>{{Cite web |title=ARTICLE III - BILL OF RIGHTS - Supreme Court E-Library |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/45/25549 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211203014735/https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/45/25549 |archive-date=2021-12-03 |access-date=2025-11-10 |website=elibrary.judiciary.gov.ph |language=en-US |url-status=live }}</ref> Ang mga sumunod na batas ay tumutukoy sa pagtatangi batay sa kasarian, edad, kapansanan, kalusugan ng isip, katayuang panlipunan, at oryentasyong sekswal. Isa sa mga naunang komprehensibong batas laban sa pagtatangi ay ang Magna Carta para sa mga Taong may Kapansanan ([[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 7277), na naipasa noong 1992.<ref>{{Cite web |date=Marso 24, 1992 |title=Republic Act No. 7277 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1992/03/24/republic-act-no-7277/ |access-date=Nobyembre 10, 2025 |website=officialgazette.gov.ph |language=en}}</ref> Pinoprotektahan ng batas na ito ang mga taong may kapansanan mula sa hindi makatarungang pagtrato, partikular sa trabaho, edukasyon, [[transportasyon]], [[kalusugan]], at akses sa pampublikong serbisyo. Ipinag-uutos nito ang pagtanggal ng mga balakid at pagbibigay ng pantay na oportunidad upang ganap na makibahagi sa lipunan. Ang Batas Laban sa Sekswal na Panliligalig ng 1995 (Batas Republika Blg. 7877) ay itinuturing na pagtatangi kung ang isang sekswal na pabor ay ginagawa bilang kondisyon sa pagkuha, pagpapatuloy ng trabaho, promosyon, o pagtanggap ng benepisyo (Seksyon 3).<ref>{{Cite web |title=REPUBLIC ACT NO. 7877 - AN ACT DECLARING SEXUAL HARASSMENT UNLAWFUL IN THE EMPLOYMENT, EDUCATION OR TRAINING ENVIRONMENT, AND FOR OTHER PURPOSES - Supreme Court E-Library |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/2826 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250325012602/https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/2826 |archive-date=2025-03-25 |access-date=2025-11-10 |website=elibrary.judiciary.gov.ph |language=en-US |url-status=live }}</ref> Ang mga empleyadong tumangging tuparin ang ganitong kahilingan ay hindi maaaring tratuhin nang hindi makatarungan, pagkakait ng oportunidad, o pagkakaroon ng negatibong epekto sa trabaho. Noong 2000, naipasa ang Batas sa Kapakanan ng mga Magulang na Nag-iisa (Batas Republika Blg. 8972).<ref>{{Cite web |date=2000-11-07 |title=Republic Act 8972: Solo Parents’ Welfare Act of 2000 {{!}} Philippine Commission on Women |url=https://pcw.gov.ph/republic-act-8972-solo-parents-welfare-act-of-2000/ |access-date=2025-11-10 |language=en-US}}</ref> Pinoprotektahan nito ang mga magulang na nag-iisa laban sa pagtatangi sa trabaho (Seksyon 7). Ang Magna Carta ng [[Kababaihan sa Pilipinas|Kababaihan]] (Batas Republika Blg. 9710), naipasa noong 2009, ay malinaw na ipinagbabawal ang pagtatangi laban sa kababaihan sa lahat ng anyo (Seksyon 2).<ref>{{Cite web |title=R.A. 9710 |url=https://lawphil.net/statutes/repacts/ra2009/ra_9710_2009.html |access-date=2025-11-10 |website=lawphil.net |language=en}}</ref> Nagbibigay ito sa kababaihan ng pantay na akses sa edukasyon, trabaho, pampolitikang partisipasyon, pangangalaga sa kalusugan, at serbisyong panlipunan. Noong 2016, naipasa ang Batas Laban sa Diskriminasyon sa Trabaho Batay sa Edad (Batas Republika Blg. 10911) upang protektahan ang mga manggagawa laban sa prehuwisyo sa trabaho batay sa edad.<ref>{{Cite web |title=R.A. 9710 |url=https://lawphil.net/statutes/repacts/ra2009/ra_9710_2009.html |access-date=2025-11-10 |website=lawphil.net |language=en}}</ref> Ipinagbabawal nito ang mga tagapag-empleyo na magpatupad ng limitasyon sa pagkuha batay sa edad o tanggalin ang empleyado dahil lamang sa edad (Seksyon 5). Ang Batas sa [[Kalusugang pang-isipan|Kalusugang Pangkaisipan]] (Batas Republika Blg. 11036), naipasa noong 2018, ay nagpoprotekta sa mga indibiduwal na may kondisyon sa kalusugang pangkaisipan laban sa kasiraang-puri at pagtatangi (Seksyon 2).<ref>{{Cite web |title=Republic Act No. 11036 |url=https://lawphil.net/statutes/repacts/ra2018/ra_11036_2018.html |access-date=2025-11-10 |website=lawphil.net |language=en}}</ref> Tinitiyak nito ang akses sa serbisyo sa kalusugang pangkaisipan at hinihikayat ang ganap na partisipasyon ng mga apektadong tao sa lipunan at trabaho. Ang Batas sa Ligtas na Lugar (Batas Republika Blg. 11313 o kilala rin bilang Batas ng Bawal Bastos), naipasa noong 2019, ay nagpoprotekta sa mga indibiduwal laban sa panliligalig batay sa kasarian sa mga lugar ng trabaho, institusyong pang-edukasyon, pampublikong lugar, at ''online''.<ref>{{Cite web |title=Republic Act No. 11313 |url=https://lawphil.net/statutes/repacts/ra2019/ra_11313_2019.html |access-date=2025-11-10 |website=lawphil.net |language=en}}</ref> Ipinagbabawal nito ang pagtatangi, panliligalig, at mapanirang pahayag batay sa kasariang pambiyolohiya, kasarian, oryentasyong sekswal, o pagkakakilanlan ng kasarian, kasama na ang mga mapanirang pahayag laban sa kababaihan at LGBTQ+.<ref>{{Cite web |date=2021-09-17 |title=FAQs Republic Act No. 11313: Safe Spaces Act (Bawal Bastos Law) {{!}} Philippine Commission on Women |url=https://pcw.gov.ph/faq-republic-act-no-11313/ |access-date=2025-11-10 |language=en-US}}</ref> Ayon sa Mga Alituntunin at Regulasyong Tagapagpatupad ng Batas Republika Blg. 11313, ang pahayag na seksista o pang-iinsulto ay mga pahayag na nagpapakita ng prehuwisyo, pag-estereotipo, o pagtatangi batay sa kasarian, karaniwang tinatarget ang kababaihan.<ref>{{Cite web |title=THE IMPLEMENTING RULES AND REGULATIONS OF REPUBLIC ACT NO. 11313 OR “AN ACT DEFINING GENDER-BASED SEXUAL HARASSMENT IN STREETS, PUBLIC SPACES, ONLINE, WORKPLACES, AND EDUCATIONAL OR TRAINING INSTITUTIONS, PROVIDING PROTECTIVE MEASURES AND PRESCRIBING PENALTIES THEREFOR”, OTHERWISE KNOWN AS THE “SAFE SPACES ACT” |url=https://www.philguarantee.gov.ph/wp-content/uploads/2022/04/IRR-of-the-RA-11313-Safe-Spaces-Act-1.pdf |access-date=2025-11-10 |website=philguarantee.gov.ph |language=en}}</ref> Ang Batas Pantay sa Oryentasyong Sekswal, Pagkakakilanlan ng Kasarian, Pagpapahayag ng Kasarian, at Katangian ng Kasarian (o ''SOGIESC Equality Act'' o ''SOGIE Equality Bill'') ay isang panukalang batas na naglalayong malinaw na ipagbawal ang pagtatangi laban sa mga LGBTQIA+ na indibidwal. Layunin ng panukalang batas na pigilan ang marginalisasyon, panliligalig, at hindi pantay na pagtrato sa trabaho, edukasyon, serbisyong pangkalusugan, at pampublikong pasilidad. Ang pagpasa nito ay magpapatibay sa legal na proteksyon para sa mga sekswal at minoryang kasarian, na umaayon sa konstitusyonal na garantiya ng pagkakapantay-pantay. Ang unang bersyon ng ''SOGIE Equality Bill'' ay naisumite noong 2000, inihain nina [[Miriam Defensor–Santiago|Miriam Defensor‑Santiago]] ([[Senado ng Pilipinas|Senado]]) at [[Etta Rosales]] ([[Kamara de Represante ng Pilipinas|Kamara]]) sa ika-11 [[Kongreso ng Pilipinas]].<ref>{{Cite web |last=Abad |first=Michelle |date=2019-08-28 |title=TIMELINE: SOGIE equality in the Philippines |url=https://www.rappler.com/newsbreak/iq/238593-timeline-sogie-equality-philippines/ |access-date=2025-11-10 |website=RAPPLER |language=en-US}}</ref> Noong 2025, nananatiling hindi naipapasa ang ''SOGIE Equality Bill'', na ang huling mahalagang hakbang sa proseso ay noong Marso 19, 2024, nang isumite ng mga komite ng Kamara sa Kababaihan at Pantay na Pagkakataon at Pondo ang ''Ulat ng Komite Blg. 1035'' na nagrerekomenda sa panukala bilang kapalit ng ilang panukalang batas ng [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Kapulungan]]. === Mga dokumento ng mga Nagkakaisang Bansa === Ang mahalagang mga dokumento ng mga Nagkakaisang Bansa na tumatalakay sa diskriminasyon ay kinabibilangan ng mga sumusunod: * Ang [[Pandaigdig na Pahayag ng mga Karapatang Pantao]] (''Universal Declaration of Human Rights'' o UDHR) ay isang pahayag na pinagtibay ng Pangkalahatang Pagpupulong ng mga Nagkakaisang Bansa ''(United Nations General Assembly)'' noong Disyembre 10, 1948. Nakasaad dito na: ''"Ang lahat ay nararapat tumanggap ng lahat ng mga karapatan at kalayaang itinakda sa Pahayag na ito, nang walang anumang pagkakaiba tulad ng lahi, kulay, kasarian, wika, relihiyon, pananaw sa politika o iba pang opinyon, pinagmulang bansa o lipunan, ari-arian, kapanganakan, o anumang katayuan."<ref>{{Cite web |title=The Universal Declaration of Human Rights<!-- Bot generated title --> |url=https://www.un.org/Overview/rights.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20141208080853/http://www.un.org/Overview/rights.html |archive-date=Disyembre 8, 2014 |language=en}}</ref>'' Bagaman walang puwersang legal ang UDHR, ang mga bansa ay nangangakong pangangalagaan ang mga karapatang iyon sa pamamagitan ng pagpapatibay ng mga pandaigdigang kasunduan ukol sa karapatang pantao.<ref>{{Cite web |date=2015-09-02 |title=Human Rights Law |url=http://www.un.org/en/sections/universal-declaration/human-rights-law/index.html |access-date=2018-07-10 |website=www.un.org |language=en}}</ref> * Ang Pandaigdig na Kasunduan para sa Pag-aalis ng Lahat ng Uri ng Diskriminasyong Batay sa Lahi (''International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination'' o ICERD) ay isang kasunduan ng mga Nagkakaisang Bansa na nag-uutos sa mga kasaping estado na alisin ang lahat ng anyo ng diskriminasyong batay sa lahi. Pinagtibay at binuksan ito para sa pagpirma ng Pangkalahatang Pagpupulong ng mga Nagkakaisang Bansa noong Disyembre 21, 1965, at naging epektibo noong Enero 4, 1969. * Ang Kasunduan sa Pag-aalis ng Lahat ng Uri ng Diskriminasyon laban sa Kababaihan (''Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women'' o CEDAW) ay isang pandaigdigang kasunduan na pinagtibay noong 1979 ng Pangkalahatang Pagpupulong ng mga Nagkakaisang Bansa. Itinuturing itong pandaigdigang pahayag ng mga karapatan ng kababaihan, at naging ganap na epektibo noong Setyembre 3, 1981. * Ang Kasunduan ukol sa mga Karapatan ng mga Taong may Kapansanan (''Convention on the Rights of Persons with Disabilities'') ay isang pandaigdigang kasunduang pang-karapatang pantao ng mga Nagkakaisang Bansa. Inaatasan nito ang mga kasaping estado na itaguyod, protektahan, at tiyakin ang ganap na pagtamasa ng mga karapatang pantao ng mga taong may kapansanan, at tiyakin din na sila ay may ganap na pagkakapantay-pantay sa ilalim ng batas. Ang teksto ay pinagtibay ng Pangkalahatang Pagpupulong ng mga Nagkakaisang Bansa noong Disyembre 13, 2006, binuksan para sa pagpirma noong Marso 30, 2007, at naging epektibo noong Mayo 3, 2008 matapos mapagtibay ng ika-20 bansa. === Mga eksepsiyon === Karamihan sa mga batas laban sa pagtatangi sa iba't ibang bansa ay nagpapahintulot at gumagawa ng mga eksepsiyon hinggil sa pagtatangi batay sa nasyonalidad at katayuang [[imigrante]].<ref name="Fennelly">{{Cite journal |last1=Fennelly |first1=David |last2=Murphy |first2=Clíodhna |date=2021 |title=Racial Discrimination and Nationality and Migration Exceptions: Reconciling CERD and the Race Equality Directive |journal=Netherlands Quarterly of Human Rights |language=en |volume=39 |issue=4 |pages=308–328 |doi=10.1177/09240519211055648 |doi-access=free |s2cid=243839359}}</ref> Ang Pandaigdig na Kasunduan para sa Pag-aalis ng Lahat ng Uri ng Diskriminasyong Batay sa Lahi ay hindi nagbabawal ng diskriminasyon ayon sa [[nasyonalidad]], [[pagkamamamayan]], o naturalisasyon, subalit ipinagbabawal nito ang diskriminasyon "laban sa anumang partikular na nasyonalidad."<ref>[https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-convention-elimination-all-forms-racial International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination] (sa Ingles)</ref> == Mga teorya at pilosopiya == Ang mga [[teoryang panlipunan]] tulad ng [[Egalitarianism|igualitarismo]] (pagkakapantay-pantay) ay nagsusulong na dapat manaig ang pagkakapantay-pantay sa lipunan. Sa ilang mga lipunan, kabilang ang karamihan sa mga [[mauunlad na bansa]], kabilang sa mga [[Karapatang sibil at pampolitika|karapatang sibil]] ng bawat indibiduwal ang karapatang maging malaya mula sa panlipunang pagtatangi na isinusulong ng pamahalaan.<ref>{{cite web |title=Civil rights |url=http://www.weblocator.com/attorney/mn/law/concivrig.html#30 |archive-url=https://web.archive.org/web/19991023101723/http://www.weblocator.com/attorney/mn/law/concivrig.html#30 |archive-date=Oktubre 23, 1999 |access-date=Marso 20, 2019 |language=en}}</ref> Dahil sa paniniwala na ang lahat ng [[hayop]] ay may kakayahang makaramdam ng sakit o pagdurusa, ipinapalagay ng abolisiyonista o vegan igualitarismong [[begano]] na ang mga interes ng bawat nilalang (anumang ang kanilang [[espesye]]) ay nararapat na isaalang-alang nang pantay sa interes ng mga tao; at ang hindi paggawa nito ay isang anyo ng espesismo (pagtatangi batay sa uri ng nilalang).<ref name="singerethics-sentience">{{cite book |last=Singer |first=Peter |title=Practical Ethics |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-43971-8 |edition=2 |location=Cambridge |pages=[https://archive.org/details/practicalethics00sing_0/page/57 57–58] |language=en |chapter=Equality for Animals? |quote=If a being suffers, there can be no moral justification for refusing to take that suffering into consideration. ... This is why the limit of sentience&nbsp;... is the only defensible boundary of concern for the interests of others. ... Similarly those I would call 'speciesists' give greater weight to their own species when there is a clash between their interests and the interests of those of other species. |orig-date=1993}}</ref> Pinagtatalunan ng mga [[Pilosopiya|pilosopo]] kung gaano kalawak ang dapat na saklaw ng kahulugan ng panlipunang pagtatangi. Ipinanukala ng ilang pilosopo na ang pagtatangi ay dapat tumukoy lamang sa maling o nakapipinsalang pagtrato sa loob ng isang mahalagang panglipunang grupo (katulad ng lahi, kasarian, sekswalidad, at iba pa) sa isang tiyak na konteksto. Sa pananaw na ito, kung hindi lilimitahan ang konsepto ng pagtatangi, ito ay magiging labis na malawak; halimbawa, dahil karamihan sa mga pagpatay ay nagaganap dahil sa nakikitang pagkakaiba sa pagitan ng salarin at ng biktima, maaaring maituring na pagtatangi ang maraming pagpatay kung hindi isasama ang kundisyong "mahalagang panglipunang grupo." Ayon sa pananaw na ito, ang paggawa sa kahulugan ng pagtatangi na labis na malawak ay magpapawalang-saysay dito. Sa kabilang banda, iginiit naman ng ibang pilosopo na ang pagtatangi ay dapat lamang tumukoy sa maling at nakapipinsalang pagtrato, anuman ang antas ng kahalagahang panlipunan ng grupo. Ipinapalagay nilang ang paglilimita sa konsepto sa mga "mahalagang panglipunang grupo" ay arbitraryo o walang batayan, at nagbubukas pa ng usapin kung aling mga grupo ang dapat isaalang-alang na "mahalaga sa lipunan." Ang tanong kung aling mga grupo ang dapat maisama ay naging paksa ng maraming debateng pampulitika at panlipunan.<ref name="Altman 20202">{{Citation |last=Altman |first=Andrew |title=Discrimination |date=2020 |url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2020/entries/discrimination/ |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |edition=Tag-init ng 2020 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en |access-date=2020-12-29}}</ref> Batay sa teorya ng makatotohanang tunggalian<ref>{{Cite book |last=Sherif |first=M. |title=Group conflict and co-operation |publisher=Routledge |year=1967 |location=London |language=en}}</ref> at teorya ng panlipunang pagkakakilanlan<ref>{{Cite book |last1=Tajfel |first1=H. |title=The social psychology of intergroup relations |last2=Turner |first2=J. C. |publisher=Brooks/Cole |year=1979 |editor-last=Austin |editor-first=W.G. |location=Monterey, CA |pages=33–47 |language=en |chapter=An integrative theory of intergroup conflict |editor-last2=Worchel |editor-first2=S.}}</ref>, binigyang-diin nina Rubin at Hewstone<ref>{{cite journal |last1=Rubin |first1=M. |last2=Hewstone |first2=M. |display-authors=etal |year=2004 |title=Social identity, system justification, and social dominance: Commentary on Reicher, Jost et al., and Sidanius et al |url=https://archive.org/details/sim_political-psychology_2004-12_25_6/page/n3 |journal=Political Psychology |language=en |volume=25 |issue=6 |pages=823–844 |doi=10.1111/j.1467-9221.2004.00400.x |hdl-access=free |hdl=1959.13/27347}}</ref> ang pagkakaiba sa tatlong uri ng pagtatangi: # ''Makatotohanang kompetisyon'' – nag-uugat sa pansariling interes at layuning makuha ang mga materyal na yaman (hal., [[pagkain]], [[teritoryo]], [[mamimili]]) para sa sariling grupo (''in-group''), tulad ng pagkiling sa sariling grupo upang makakuha ng higit pang yaman para sa mga kasapi nito, kabilang ang sarili. # ''Panlipunang kompetisyon'' – pinasisigla ng pangangailangan sa pagpapahalaga sa sarili at layuning makamit ang positibong katayuang panlipunan para sa sariling grupo kumpara sa ibang grupo (''out-group''), tulad ng pagkiling sa sariling grupo upang magmukhang mas mataas ito kaysa sa iba. # ''Pagtatanging pinahintulot'' – nagmumula sa pangangailangan ng katumpakan<ref>{{Cite web |title=Prejudice & Discrimination Theories #2 |url=https://www.integratedsociopsychology.net/society/prejudice-discrimination/prejudice-discrimination-theories-2/ |access-date=2023-01-17 |website=Keith E Rice's Integrated SocioPsychology Blog & Pages |language=en-GB |archive-date=2023-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117211950/https://www.integratedsociopsychology.net/society/prejudice-discrimination/prejudice-discrimination-theories-2/ |url-status=dead }}</ref> at sumasalamin sa matatag at lehitimong hirarkiya ng katayuang panlipunan sa pagitan ng mga pangkat, tulad ng pagkiling sa mataas na katayuang grupo dahil lamang sa may mataas itong katayuan. == Mga epekto sa kalusugan == Ang sikolohikal na epekto ng pagtatangi sa kalusugan ay tumutukoy sa mga landas ng pagiisip kung paano naaapektuhan ng pagtatangi ang [[kalusugang mental]] at pisikal ng mga nasa laylayan at mababang katayuang grupo (halimbawa, mga minoryang panglahi at sekswal).<ref>{{cite journal |last1=Talbert |first1=Ryan D. |last2=Ren |first2=Junlan |date=2025 |title=Race, Racism, and Mental Health |journal=The Blackwell Encyclopedia of Sociology |language=en |pages=1–7 |doi=10.1002/9781405165518.wbeos1065.pub2 |isbn=978-1-4051-6551-8}}</ref> Ang pananaliksik tungkol sa ugnayan ng pagtatangi at kalusugan ay lumago noong [[dekada 1990]], nang imungkahi ng mga mananaliksik na ang patuloy na pagkakaiba sa kalusugan batay sa lahi o etniko ay maaaring ipaliwanag ng mga pagkakaiba sa [[karanasan]] ng pagtatangi.<ref name="Krieger-1999">{{Cite journal |last=Krieger |first=Nancy |date=1999 |title=Embodying Inequality: A Review of Concepts, Measures, and Methods for Studying Health Consequences of Discrimination |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.2190/M11W-VWXE-KQM9-G97Q |journal=International Journal of Health Services |language=en |volume=29 |issue=2 |pages=295–352 |doi=10.2190/M11W-VWXE-KQM9-G97Q |issn=0020-7314 |pmid=10379455 |url-access=subscription |s2cid=2742219}}</ref> Habang karamihan ng pananaliksik ay nakatuon sa interaksyon ng [[interpersonal]] na pagtatangi at kalusugan, iminungkahi ng mga mananaliksik sa Estados Unidos na ang institusyonal na pagtatangi at rasismong [[pangkultura]] ay lumilikha rin ng mga kondisyon na nag-aambag sa patuloy na pagkakaiba sa kalusugang pang-ekonomiya at pang-lahi.<ref name="Williams-2019">{{Cite journal |last1=Williams |first1=David R. |last2=Lawrence |first2=Jourdyn A. |last3=Davis |first3=Brigette A. |date=2019-04-01 |title=Racism and Health: Evidence and Needed Research |journal=Annual Review of Public Health |language=en |volume=40 |issue=1 |pages=105–125 |doi=10.1146/annurev-publhealth-040218-043750 |issn=0163-7525 |pmc=6532402 |pmid=30601726}}</ref><ref name="Mohai-2009">{{Cite journal |last1=Mohai |first1=Paul |last2=Pellow |first2=David |last3=Roberts |first3=J. Timmons |date=2009-11-01 |title=Environmental Justice |journal=Annual Review of Environment and Resources |language=en |volume=34 |issue=1 |pages=405–430 |doi=10.1146/annurev-environ-082508-094348 |issn=1543-5938 |doi-access=free}}</ref> Isinagawa ang balangkas ng istes at pagharap sa suliranin upang imbestigahan kung paano nakakaapekto ang pagtatangi sa kalusugan ng mga minoryang pang-lahi, pangkasarian, at pang-sekswal, pati na rin sa mga imigrante at katutubong [[populasyon]].<ref name="Krieger-2014">{{Cite journal |last=Krieger |first=Nancy |date=2014 |title=Discrimination and Health Inequities |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.2190/HS.44.4.b |journal=International Journal of Health Services |language=en |volume=44 |issue=4 |pages=643–710 |doi=10.2190/HS.44.4.b |issn=0020-7314 |pmid=25626224 |url-access=subscription |s2cid=30287261}}</ref><ref name="Pascoe-2009">{{Cite journal |last1=Pascoe |first1=Elizabeth A. |last2=Smart Richman |first2=Laura |date=2009 |title=Perceived discrimination and health: A meta-analytic review. |url=https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_2009-07_135_4/page/530 |journal=Psychological Bulletin |language=en |volume=135 |issue=4 |pages=531–554 |doi=10.1037/a0016059 |issn=1939-1455 |pmc=2747726 |pmid=19586161 |hdl=10161/11809}}</ref> Ipinapakita ng pananaliksik na ang karanasan ng pagtatangi ay kaugnay ng mas malalang kalusugang pisikal at mental at nagdudulot ng pagtaas sa mga hindi malusog na gawi. Ang ebidensya ng kabaligtarang ugnayan ng pagtatangi at kalusugan ay paulit-ulit na naobserbahan sa iba't ibang grupo ng populasyon at sa iba't ibang kontekstong kultural at pambansa.<ref name="Williams-2009">{{Cite journal |last1=Williams |first1=David R. |last2=Mohammed |first2=Selina A. |date=2009 |title=Discrimination and racial disparities in health: evidence and needed research |journal=Journal of Behavioral Medicine |language=en |volume=32 |issue=1 |pages=20–47 |doi=10.1007/s10865-008-9185-0 |issn=0160-7715 |pmc=2821669 |pmid=19030981}}</ref> Ang pagsusuri ng datos mula sa ''UK Household Longitudinal Study'' (Pangmatagalang Pag-aaral sa mga Sambahayan ng [[Reyno Unido]]) ay nagpakita ng ugnayan sa pagitan ng pagtatangi sa mga taong may kapansanan at kagalingan sa buhay. Tinatayang 13.4% ng mga taong may kapansanan ay nakaramdam ng pagtatangi. Mas malalaking pag-aaral sa Europa ang natuklasang napakadalas ng pagtatangi sa mga taong may kapansanan. Ang pagtatangi sa kanila ay kaugnay ng mas mababang antas ng kagalingan, tulad ng [[depresyon]], sariling pagtataya sa kalusugan, [[Sikolohiya|sikolohikal]] na [[pagkabalisa]], at kasiyahan sa buhay.<ref>{{Cite journal |last1=Hackett |first1=Ruth A. |last2=Steptoe |first2=Andrew |last3=Lang |first3=Raymond P. |last4=Jackson |first4=Sarah E. |date=2020-03-01 |title=Disability discrimination and well-being in the United Kingdom: a prospective cohort study |url=https://bmjopen.bmj.com/content/10/3/e035714 |journal=BMJ Open |language=en |volume=10 |issue=3 |doi=10.1136/bmjopen-2019-035714 |issn=2044-6055 |pmc=7069317 |pmid=32169928 |article-number=e035714}}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Pang-aabuso]] [[Kategorya:Diskriminasyon]] qfeypecw7wh2x7qbej24a4z1iq73cdn 0 336529 2204693 2199712 2026-04-24T19:42:46Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204693 wikitext text/x-wiki {{Infobox country|native_name=سامانیان|conventional_long_name=Imperyong Samanida|common_name=Imperyong Samanida|era=[[Gitnang Panahon]]|status=|status_text=|empire=|government_type=Monarkiyang namamana|year_start=819|year_end=999|event_start=|date_start=|event_end=|date_end=|p1=dinastiyang Saparida|flag_p1=|p2=Kalipatong Abasida|flag_p2=|p3=dinastiyang Alabida ng hilagang Iran|flag_p3=|p4=mga Banihurida|flag_p4=|p5=mga Bukhar Khudah|flag_p5=|p6=Prinsipalidad ng Ushrusana|flag_p6=|p7=Prinsipalidad ng Pargana|flag_p7=|p8=Sogdia|s1=dinastiyang Ghasnabida|flag_s1=|s2=mga Karahanida|flag_s2=|s3=Banu Ilyasida|flag_s3=|s4=mga Parighunida|flag_s4=|s5=mga Muhtahida|flag_s5=|s6=dinastiyang Buyida|flag_s6=|image_flag=|flag=|flag_type=|image_coat=|image_map=Map of the Samanid amirate at the death of Nasr II, 943.svg|image_map_caption=Lawak ng nasasakop ng Samanida sa pagkamatay ni Nasr II noong 943|capital={{plainlist| * [[Samarkand]] (819–892) * Bukhara (892–999) }}|common_languages={{plainlist| *[[Persian language|Persa]] ([[lingua franca]], korte, akademya, panitikan),<ref>"Persian Prose Literature." World Eras. 2002. HighBeam Research. (Setyembre 3, 2012);"''Princes, although they were often tutored in Arabic and religious subjects, frequently did not feel as comfortable with the Arabic language and preferred literature in Persian, which was either their mother tongue—as in the case of dynasties such as the Saffarids (861–1003), Samanids (873–1005), and Buyids (945–1055)...''". [https://web.archive.org/web/20130502180821/http://www.highbeam.com/doc/1G2-3034700041.html] (sa Ingles)</ref>{{sfn|Daniel|2001|p=74}}{{sfn|Frye|1975|p=146}}{{sfn|Bergne|2007|p=6}} *[[Arabe]] ([[teolohiya]], burokrasya){{sfn|Frye|1975|p=145}} }}|religion=[[Sunni Islam]]<br/> (minority religions:<br/>[[Shia Islam]],<br/> [[Zoroastriyanismo]]|currency=|leader1=Ahmad ibn Asad|leader2='Abd al-Malik II|year_leader1=819–864/5|year_leader2=999|title_leader=Amir ([[Emir]])|stat_year1=928 (tinataya)<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=Disyembre 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url=http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=12 Setyembre 2016 |issn= 1076-156X|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Taagepera|first=Rein|year=1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=International Studies Quarterly|volume=41|issue=3|pages=475–504|doi=10.1111/0020-8833.00053|jstor=2600793|url=https://escholarship.org/uc/item/3cn68807|url-access=subscription|language=en}}</ref><ref name="OxfordArea">{{Cite book|last1=Bang|first1=Peter Fibiger|url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92|title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience|last2=Bayly|first2=C. A.|last3=Scheidel|first3=Walter|year=2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-977311-4|pages=92–94|language=en}}</ref>|stat_area1=2850000}} Ang '''Imperyong Samanida''' ({{Langx|fa|سامانیان|Sāmāniyān}}){{Efn|Kilala din bilang '''Imperyong Samaniyano''', '''dinastiyang Samanida''', '''amiratong Samanid''', o simple bilang '''mga Samanida'''.}} ay isang imperyong Persiyanatong [[Sunismo|Sunni Muslim]], na pinamumunuan ng isang dinastiyang ''dehqan'' na mula [[Iran]], na tumagal mula 819 hanggang 999. Ang imperyo ay nakasentro sa Khorasan at Transoksiyana, sa pinakamalaking lawak nito kasama ang hilagang-silangan ng Iran at [[Gitnang Asya]]. Ang apat na magkakapatid na sina Nuh, Ahmad, Yahya, at Ilyas ang nagtatag ng estadong Samanida. Bawat isa sa kanila ay namuno sa mga teritoryo sa ilalim ng kapangyarihan ng [[Kalipatong Abasida|mga Abasida]]. Noong 892, pinagbuklod ni Ismail Samani ang mga Samanida sa ilalim ng kanyang pamumuno at tuluyang winakasan ang sistemang [[Piyudalismo|pyudal]] na ginagamit ng mga Samanida. Sa ilalim din niya naging ganap na malaya ang mga Samanida mula sa mga Abasida. Gayunpaman, pagsapit ng 945, napasailalim ang pamahalaan sa aktuwal na kontrol ng pangkat-militar na Turko na binubuo ng mga aliping mandirigma, at naging simboliko na lamang ang kapangyarihan ng pamilyang Samanida. Ang Imperyong Samanida ay bahagi ng Intermedyong Iraniyano, na nagbunga ng paglikha ng isang kulturang Persano at pagkakakilanlan na nagdala sa wikang Iraniyano at mga tradisyong Iranyano sa loob ng mundong [[Islam|Islamiko]]. Nakatulong din ito sa kalaunan sa paghubog ng kulturang Turko-Persano.<ref name=":0">{{Cite book |last=Canfield L. |first=Robert |title=Turko-Persia in Historical Perspective |publisher=Cambridge University Press |year=2002 |isbn=978-0-521-52291-5 |pages=12 |language=en}}</ref> Ang mga Samanida ay mga tagapagtaguyod ng sining, na nagbunga ng pag-unlad sa agham at panitikan at, bilang resulta, ay umakit ng mga pantas tulad nina Rudaki, [[Ferdowsi]], at [[Avicenna]]. Sa ilalim ng pamumuno ng Samanid, nakipagpagtunggali sa karangyaan ang Buhara sa [[Baghdad]].{{Sfn|Daniel|2001}} Itinuturo ng mga iskolar na mas marami pang nagawa ang mga Samanida upang buhayin ang wikang Persyano at kulturang [[Wikang Persa|Persano]] kaysa sa mga Buyida o Saparida, habang patuloy pa ring ginagamit ang [[wikang Arabe]] para sa [[agham]] at [[relihiyon]]. Itinuturing nila ang kanilang sarili bilang mga inapo ng [[Imperyong Sasanida]]. Sa isang tanyag na kautusan, ipinahayag ng mga Samanida na "dito, sa rehiyong ito, ang wika ay Persano, at ang mga hari ng kahariang ito ay mga haring Persano."{{Sfn|Daniel|2001}} == Kasaysayan == === Pinagmulan === Itinatag ang dinastiyang Samanida ni Saman Khuda, at ang kanyang mga inapo ang naging mga pinuno ng Imperyong Samanida. Isa siyang ''dehqan'' na may pinagmulan na Iraniyano mula sa nayon ng Saman sa [[lalawigan ng Balkh]],{{Sfn|Bregel|2003}}{{Sfn|Bosworth|1973}} sa kasalukuyang hilagang Apganistan.{{Sfn|Bosworth|2004}} Lumilitaw na ang pinakamaagang pagtatala tungkol sa pamilyang Samanida ay nasa Kalakhang Horosan at hindi sa Transoksiyana.{{Sfn|Frye|1975}} Sa ilang sanggunian, inaangkin ng mga Samanida na sila ay nagmula sa Bahay ni Mihran ni [[Bahrām Chobin|Bahram Chobin]].{{Efn|Tinutukoy ni Pourshariat ang mga Mihran bilang Parto,{{sfn|Pourshariati|2011|p=463}} habang tinutukoy ni Frye ang Bahram Chobin bilang Sasanida.{{sfn|Frye|1975|p=136}}}} Pinatutunayan pa ito ng isang traktadong heograpiko mula sa ikalawang kalahati ng ikawalong dantaon, na binuo ng limang koro (mga Togoniyano) at isinalin sa wikang Tibetano. Sa salaysay na ito, binanggit na ang mga inapo ni Bahram Chobin ay lumipat sa Balkh at doon nanirahan. Ayon kay Gumilev, itinuring sila bilang mga ninuno ng mga Samanida. Nagbibigay ito ng patunay sa pag-angkin bago pa man umiral ang Imperyong Samanida.<ref name=":1">{{Cite book |last=Гумилев |first=Лев Николаевич |url=https://books.google.com/books?id=KG4duQAACAAJ |title=Древние тюрки |date=1967 |publisher=Наука |pages=160–163 |language=ru |trans-title=Ancient Turks |quote=P.160-161: .. "Fortunately, P. Pelliot’s expedition discovered a geographical treatise from the second half of the 8th century, compiled by five choirs (Togonians) and translated into Tibetan language." P.162-163: .. "The name gar-rga-pur consists of two words: "pur" – son (Persian), and Gar-rga – hag (Turkic) – crow. This is a calque from the Persian word "chubin" – crow 64, the nickname of Bahram Chubin in the court jargon of the time of Shah Hormizd 65. After his death, Bahram's descendants remained to live in Balkh, which in the 7th century was located within the Western Turkic Khaganate, they are considered the ancestors of the Samanids 66. Apparently, a handful of Persian emigrants who lived among the Turkuts in a privileged position were considered by contemporaries as one of the tribes that made up the Turkut.}}</ref> May mga nagsabi rin na ang Bahay ni Saman ay kabilang sa mga Turkong Ogus, bagaman maliit ang posibilidad na totoo ito.{{Sfn|Frye|1975}} Si Saman Khuda, na orihinal na Zoroastriko, ay nagbalik-loob sa Islam noong panahon ng pamumuno ni Asad ibn Abdallah al-Qasri sa Horasan, at ipinangalan niya ang kanyang panganay na anak bilang Asad ibn Saman bilang parangal sa gobernador.{{Sfn|Frye|1975}} Noong 819, ginawaran ng gobernador ng Mas Malawak na Khorasan, si Ghassan ibn Abbad, ang apat na anak ni Asad ibn Saman bilang gantimpala sa kanilang tulong laban sa rebelde na si Rafi ibn al-Layth. Nakuha ni Nuh ibn Asad ang [[Samarqand|Samarkanda]]; nakuha ni Ahmad ibn Asad ang Pergana; nakuha ni Yahya ibn Asad ang [[Taskent]]; at nakuha ni Ilyas ibn Asad ang Herat.{{Sfn|Frye|1975}} === Pagbangon === ==== Ang Samanida sa Herat (819–857) ==== Namatay si Ilyas noong 856, at ang kanyang anak na si Ibrahim ibn Ilyas ang humalili sa kanya. Itinalaga siya ng [[Iran|Tahirid]] na gobernador ng Horasan, si Muhammad ibn Tahir, bilang pinuno ng kanyang hukbo at ipinadala sa isang kampanya laban sa pinunong [[Dinastiyang Saparida|Saparida]] na si Ya'qub ibn al-Layth al-Saffar sa Sistan. Matapos siyang matalo sa labanan malapit sa Pushang noong 857, tumakas siya patungong Nishapur, subalit nahuli siya ni Ya'qub al-Saffar at ipinadala sa Sistan bilang isang bihag.{{Sfn|Frye|1975}} ==== Ang dinastiyang Samanida sa Transoksiyana (819–892) ==== [[Talaksan:Transoxiana_8th_century.svg|right|thumb|Mapa ng Horosan at Transoksiyana.]] Noong 839/40, sinakop ni Nuh ang Isfijab mula sa mga nomadikong paganong Turko na naninirahan sa kapatagan. Bunga nito, ipinagawa niya ang isang pader sa paligid ng lungsod upang protektahan ito mula sa kanilang mga pag-atake. Namatay siya noong 841/2, at ang kanyang dalawang kapatid na sina Yahya at Ahmad ang itinalaga bilang magkatuwang na namumuno sa lungsod ng Tahirid na gobernador ng Horasan.{{Sfn|Frye|1975}} Pagkamatay ni Yahya noong 855, kinuha ni Ahmad ang pamamahala sa Châch, at sa gayon ay naging pinuno siya ng karamihan ng Transoksiyana. Namatay siya noong 864/5; nakuha ng kanyang anak na si Nasr I ang Pergana at Samarkanda, habang nakuha naman ng isa pa niyang anak na si Ya'qub ang Châch (mga lugar sa paligid ng makabagong Tashkent/Chachkent).{{Sfn|Frye|1975}} === Huling pagkakaisa at kasukdulan ng kapangyarihan (892–907) === [[Talaksan:13_Buhara_Mavzolej_Ismaila_Samanija_(2).JPG|right|thumb|Larawan ng Mausoleong Samanida, ang libingan ni Ismail Samani.]] Matapos mamatay si Nasr, inilipat ni Ismail ang kabisera ng dinastiyang Samanida mula Samarkanda patungong Buhara.{{Sfn|de la Vaissière|2005}} Ilang buwan pagkatapos, namatay din ang [[emir]] na Saparida na si Ya'qub al-Saffar at pinalitan siya ng kanyang kapatid na si Amr ibn al-Layth, na itinuturing ang kanyang sarili bilang tagapagmana ng mga Saparida.{{Sfn|Bosworth|1975}} Noong tagsibol ng 900, nakipaglaban si Amr kay Ismail malapit sa Balkh, subalit natalo siya at ikinulong.{{Sfn|Grousset|1991}} Pagkatapos, ipinadala siya ni Ismail sa Baghdad, kung saan pinatay siya.{{Sfn|Frye|1975}} Pagkatapos nito, kinilala si Ismail bilang pinuno ng buong Horasan at Transoksiyana ng kalipa.{{Sfn|Frye|1975}} Bukod dito, natanggap din niya ang pagtatalaga sa pamamahala ng Tabaristan, Ray, at [[Esfahān|Ispahan]].{{Sfn|Frye|1975}} Sa panahong ito rin napilitan ang dinastiyang Aprigida na sumuko.{{Sfn|Frye|1975}} Namatay si Ismail noong Nobyembre 907, at humalili ang kanyang anak na si Ahmad Samani (naghari. 907–914). === Panahong panamagitan (907–961) === Hindi naglaon matapos ang kanyang pag-akyat sa trono, sinalakay ni Ahmad ang Sistan; pagsapit ng 911, ganap nang kontrolado ng mga Samanida ang Sistan, at itinalaga ang pinsan ni Ahmad na si Abu Salih Mansur bilang gobernador nito. Samantala, unti-unti namang muling itinatag ng isang Alid na si Hasan al-Utrush ang pamahalaang Zaydi sa Tabaristan. Noong 913, nagpadala si Ahmad ng hukbo sa ilalim ni Muhammad ibn Sa'luk upang harapin siya. Bagaman mas malaki ang hukbo ng mga Samanida, nagtagumpay si Hasan. Bago pa man makapagsagawa si Ahmad ng panibagong ekspedisyon sa Tabaristan, pinatay siya sa susunod na taon ng ilan sa kanyang mga alipin sa isang tolda malapit sa Buhara.{{sfn|Frye|1975|p=141}} Sa kanyang pamumuno, sinasabing pinalitan din ni Ahmad ang wika ng korte mula Persa patungong [[Wikang Arabe|Arabe]], na naging dahilan upang hindi siya maging popular sa kanyang mga nasasakupan, at pinilit siyang ibalik ito sa Persyano. Pagkatapos ng pagkamatay ni Ahmad, ang kanyang walong taong gulang na anak na si Nasr II (naghari 914–943) ang humalili sa kanya. Noong 943, ilang opisyal ng hukbong Samanida, na nagalit sa suporta ni Nasr sa mga misyonerong Isma’ili, ay nagplano ng isang sabwatan upang patayin siya. Gayunpaman, nalaman ng anak ni Nasr na si Nuh I ang balak. Dumalo siya sa isang salu-salo na inihanda upang isaayos ang plano at pinugutan ang ulo ng kanilang pinuno. Upang paginhawahin ang ibang mga opisyal, nangako siyang ititigil ang patuloy na gawain ng mga misyonerong Isma'ili. Pagkatapos, napaniwala niya ang kanyang ama na mag-abdika, na namatay makalipas ang ilang buwan dahil sa [[Tuberkulosis|tuberculosis]].<ref>''A new text on Ismailism at the Samanid court'', Patricia Crone and Luke Treadwell, '''Texts, documents, and artefacts:Islamic Studies in Honour of D.S. Richards''', pat. Chase F. Robinson, (Brill, 2003), 46. (sa Ingles)</ref> [[Talaksan:Iran_in_10th_century_AD.png|right|thumb|[[Iran]] noong kalagitnaan ng ika-10 dantaon.]] Pagsapit ng 945, ang pangkat-militar na Turko na binubuo ng mga aliping mandirigma (na dating tinanggap ng mga pinuno ng Samanida sa mga posisyon ng pamahalaan) ay ganap nang namuno sa pamahalaan. Sa panahong ito, ang pamilya ng Samanida ay may nominal lamang na kapangyarihan; katulad ng kung paano hawak ng mga Buyida ang aktuwal na kapangyarihan sa [[Kalipatong Abasida]] sa parehong panahon.<ref>{{Cite book |last=Hansen |first=Valerie |title=The Year 1000 |publisher=Penguin Random House |year=2020 |pages=150 |language=en}}</ref> === Paghina at pagbagsak (961–999) === Nagsimulang humina ang kapangyarihan ng mga Samanida sa huling kalahati ng ika-10 dantaon. Noong 962, isa sa mga ghulam, si Alp Tigin, ang pinuno ng hukbo sa Horasan, ay sinakop ang Ghasna at itinatag ang kanyang pamahalaan doon.<ref name="sinor">{{Citation |title=The Cambridge History of Early Inner Asia |year=1990 |editor-last=Sinor |editor-first=Denis |publisher=Cambridge University Press |language=en |isbn=978-0-521-24304-9}}</ref> Gayunpaman, ang kanyang mga kahalili, kabilang si Sabuktigin, ay nagpatuloy sa pamumuno bilang mga "gobernador" ng Samanida. Noong 992, isang Karahanida na si Harun Bughra Khan, apo ng pinakamataas na pinuno ng tribo ng konpederasyong Karluk na si Sultan Satuq Bughra Khan, ay sinakop ang Buhara, ang kabisera ng Samanida. Gayunpaman, namatay si Harun kaagad pagkatapos, at bumalik ang mga Samanida sa Buhara. Noong 999, bumalik si Nasr b. Ali, pamangkin ni Harun, at sinakop ang Buhara na halos walang pagtutol. Ang mga nasasakupan ng Samanida ay hinati sa pagitan ng [[mga Ghasnabida]], na nakuha ang Horasan, at ng mga Karahanida, na tinanggap ang Transoksiyana; sa gayon, ang Ilog Oxus ang naging hangganan sa pagitan ng dalawang magkaaway na imperyo.<ref name="Bos106">{{Cite book |last=Bosworth |first=C.E. |title=History of Civilizations of Central Asia |publisher=UNESCO Publishing |year=1998 |isbn=978-92-3-103467-1 |editor-last=Asimov |editor-first=M.S. |volume=4 bahagi I |page=106 |language=en |chapter=The Ghaznavids |quote="An agreement was reached at this point with the Karakhanid Ilig Nasr b. Ali making the Oxus the boundary between the two empires [the Karakhanids and the Ghaznavids], for the shrunken Samanid amirate came to an inglorious end when the Ilig occupied Bukhara definitively in 999" |editor-last2=Bosworth |editor-first2=C.E. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=18eABeokpjEC&pg=PA99}}</ref> === Intermedyong Iraniyano === Kasama ng ilang iba pang mga estado, ang Imperyong Samanida ay bahagi ng Intermedio Iranyano, o "Renasimiyentong Persano”. Ang panahong ito ay inilarawan bilang may mahalagang papel sa paghubog ng sibilisasyong Islamiko, parehong sa pampolitika at pangkulturang aspeto. Sa pampolitika na pananaw, naganap ang epektibong pagbagsak ng kapangyarihan ng mga Abasida at pag-usbong ng ilang kahaliling estado tulad ng mga Samanida at Buyida, habang sa pangkulturang na pananaw, nasaksihan ang pag-usbong ng bagong [[Wikang Persa|Persano]] bilang wika sa administratibo at panitikan.<ref>{{Cite book |last1=Peacock |first1=A. C. S. |url=https://books.google.com/books?id=OeiKDwAAQBAJ&q=Medieval+Central+Asia+and+the+Persianate+World%2C+A.C.S.+Peacock%2C+D.G.+Tor%2C+Iranian+Intermezzo&pg=PR19 |title=Medieval Central Asia and the Persianate World: Iranian Tradition and Islamic Civilisation |last2=Tor |first2=D. G. |date=2017-08-30 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85772-743-5 |page=xix |language=en}}</ref> == Kultura == === Pamahalaan === Ang sistema ng estadong Samanida ay hinango mula sa sistemang Abasida,{{sfn|Frye|1975|p=143}} na siya namang hinango mula sa sistemang Sasanida.{{sfn|Frye|1975|p=146}}{{sfn|Shahbazi|2005}} Ang pinuno ng estado ay ang [[Emir|amir]], at ang mga lalawigan ay pinamumunuan ng mga itinalagang gobernador o mga lokal na pinunog basalyo.{{sfn|Frye|1975|p=143}} Ang mga administratibo, pampolitika, at ekonomikong gawain ay pinamamahalaan ng ''divan'', at ginagamit ng burokrasya ng Samanida ang wikang Arabe sa kanilang mga diplomatikong usapin.<ref>{{cite book |last=Starr |first=S. Frederick |title=Lost Enlightenment Central Asia's Golden Age from the Arab Conquest to Tamerlane |url=https://archive.org/details/lostenlightenmen0000sfre |publisher=Princeton University Press |year=2015 |isbn=9780691165851 |page=[https://archive.org/details/lostenlightenmen0000sfre/page/234 234] |language=en}}</ref> Ang ekonomiya ay pinamamahalaan ng ''mustawfi'', ang diplomatikong sulat at mahahalagang papeles ng estado ng ''diwanal-rasa'il'', at ang bantay-hari at mga usaping militar ng ''sahib al-shurta''.{{Sfn|Negmatov|1998}} Ang pangunahing responsibilidad ng parehong mga gobernador at lokal na pinuno ay mangolekta ng buwis at suportahan ang pinuno ng Samanida ng mga tropa kung kinakailangan. Ang pinakamahalagang lalawigan sa Imperyong Samanida ay ang Horasan, na orihinal na ibinibigay sa isang kamag-anak ng pinuno ng Samanida o isang lokal na prinsipe ng Iranya (tulad ng mga Muhtadhida), subalit kalaunan ay ibinibigay sa isa sa kanyang pinaka-pinagkakatiwalaang alipin. Karaniwang ang gobernador ng Horasan ang ''sipah-salar'' (punong kumander).{{sfn|Frye|1975|p=143}} Tulad ng sa Kalipatong Abasida, ang mga alipin na Turko ay maaaring umakyat sa mataas na posisyon sa estadong Samanida, na kung minsan ay nagbibigay sa kanila ng sapat na kapangyarihan upang halos gawing papet ang pinuno.{{sfn|Frye|1975|p=143}} === Mga pagsisikap sa kultura at relihiyon === Binuhay muli ng mga Samanida ang kulturang Persano sa pamamagitan ng pagtangkilik kina Rudaki,<ref>{{cite book |author=J. Calmard |title=The Encyclopedia of Islam |publisher=Brill |year=1993 |editor1=C. E. Bosworth |volume=VII |page=18 |language=en |chapter=Mihragan |editor2=E. van Donzel |editor3=W. P. Heinrichs |editor4=C. Pellat}}</ref> Bal'ami, at Daqiqi.<ref>{{cite book |last=Bosworth |first=C.E. |title=The Ghaznavids: 994–1040 |publisher=Edinburgh University Press |year=1963 |page=131 |language=en}}</ref> Matibay na ipinakalat ng mga Samanida ang Sunni Islam, at pinigilan ang Ismaili [[Shiismo]],<ref>An Ismaili Heresiography: The "Bab Al-Shaytan" from Abu Tammam's Kitab Al ... By Wilferd Madelung, Paul Ernest Walker, p. 5. (sa Ingles)</ref> subalit mas tolerante sila sa Panlabindalawang Shiismo.{{Sfn|Daniel|2001}} Ang arkitekturang Islamiko at kulturang Islamo-Persano ay naipakalat nang malalim sa mga pangunahing rehiyon ng [[Gitnang Asya]] ng mga Samanida. Kasunod ng kauna-unahang kumpletong pagsasalin ng [[Qur'an]] sa wikang Persyano noong ika-9 na siglo, nagsimulang tanggapin ng maraming mamamayan sa ilalim ng Imperyong Samanida ang Islam.<ref>{{cite book |author=Michael Dillon |title=Xinjiang: China's Muslim far Northwest |publisher=Routledge |year=2004 |location=Curzon |page=11 |language=en}}</ref> Ang arabisasyon ng mga Samanida ay malinaw na kakaunti kumpara sa halos ganap na arabisadong mga Tahirid.{{sfn|Bosworth|1973|p=58}} Bagaman umunlad ang panitikan at agham na Arabe sa Imperyong Samanida, ang distansya nito mula sa Baghdad ay nagbigay daan upang maging mahalagang elemento ang mga Samanida sa rennessansang ng bagong wikang Persano at kulturang Persano.{{sfn|Bosworth|1973|p=58}} Ang baryante ng kulturang Persano na ito ang kauna-unahang gumamit ng ibang wika bukod sa Arabe sa kulturang Islamiko.{{sfn|Donner|1999|p=39–40}} Bagaman ang populasyong Zoroastriko ay dating pinigilan ng Kalipatong Abasida,<ref>Marietta Stepaniants, Philosophy East and West, Vol. 52, No. 2 (Abr. 2002), pp. 166 (sa Ingles)</ref> ayon kay Al-Masudi, ang Imperyong Samanida{{Efn|Partikular ang Kirman, Sihistan, at Horasan}}<ref name="Arnold18962" /> ay mayroon pa ring mga templong-apoy na patuloy na sinasamba ng kasalukuyang populasyong Zoroastriko.<ref name="Arnold18962">T.W. Arnold, ''The Preaching of Islam: A History of the Propagation of the Muslim Faith'', (Archibald Constable & Co, 1896), pp. 179-180 at sa pp 161 (sa Ingles)</ref> Bagaman ipinahayag ng mga Samanida ang kanilang paniniwala sa [[Sunni Islam]], mas naging matatag ang kanilang pagtanggap at toleransiya sa populasyong Zoroastriko kumpara sa mga naunang imperyo.<ref>The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism, mga pat. M. Stausberg & Y. S.-D. Vevaina, 2015, pp. 112 (sa Ingles)</ref> === Panitikan === Noong ika-9 at ika-10 siglo, nagkaroon ng malaking pag-unlad sa panitikan, karamihan sa tula. Sa panahon ng Samanida lumitaw ang panitikang Persano sa Transoksiyana at opisyal itong kinilala.{{sfn|Litvinsky|1998|p=97}} Ang pag-unlad ng isang Islamikong Bagong [[Panitikang Persa]] ay nagsimula sa Transoksiyana at Horasan, sa halip na sa [[Fars]], ang tinubuang-bayan ng mga Persa. Ang mga pinaka-kilalang makata sa panahon ng Samanida ay sina Rudaki (namatay 941), Daqiqi (namatay 977), at [[Ferdowsi]] (namatay 1020).{{sfn|Litvinsky|1998|p=97}} Bagaman ang Persa ang pinaka-pinapaborang wika, patuloy na mataas ang katayuan ng Arabe at nanatiling popular sa mga miyembro ng pamilyang Samanida.{{sfn|Litvinsky|1998|p=97}} Halimbawa, sumulat si al-Tha’alibi ng isang antolohiya sa Arabe na pinamagatang ''Yatimat al-Dahr'' ("Ang Natatanging Perla"). Ang ika-apat na seksyon ng antolohiya ay naglaman ng detalyadong tala tungkol sa mga makatang namuhay sa ilalim ng mga Samanida. Binanggit din dito na karamihan sa mga makata ng Khwarazm ay sumusulat sa wikang Arabe.{{sfn|Litvinsky|1998|p=97}} === Sining === Dahil sa malawakang paghuhukay sa Nishapur, Iran, noong kalagitnaan ng ika-20 dantaon, mahusay na naipapakita ang mga [[palayok]] ng Samanida sa mga koleksyon ng [[sining]] Islamiko sa buong mundo. Ang mga [[Seramika|seramikong]] ito ay karamihang gawa sa lupang [[luwad]] at nagtatampok ng alinman sa mga inskripsiyong [[Kaligrapiya|kaligrapiko]] ng mga kasabihang Arabe, o makukulay na dekorasyong may mga pigura.<ref>{{Cite journal |last=Grube |first=Ernst J. |date=Pebrero 1965 |title=The Art of Islamic Pottery |journal=The Metropolitan Museum of Art Bulletin |language=en |volume=23 |issue=6 |pages=209–228 |doi=10.2307/3258167 |issn=0026-1521 |jstor=3258167}}</ref> Ang mga kasabihang Arabe ay kadalasang nagpapahayag ng mga halaga ng kulturang "Adab"—pagiging maanyaya, pagiging bukas-palad, at pagiging [[mahinahon]].<ref>Pancaroglu, Oya. "Serving wisdom: The contents of Samanid epigraphic pottery." Studies in Islamic and Later Indian Art from the Arthur M. Sackler Museum, Harvard University Art Museum (2002): 58-68. (sa Ingles)</ref><gallery widths="200px" heights="200px" perrow="4"> Talaksan:Seljuk_Islamic_Art_(28085489314).jpg|alt=Lute player. Samanid (or Seljuk) metal work, Khorezm, 10th century. Islamic Art Museum (Museum für Islamische Kunst), Berlin.| Tagpagtugtog ng laud. Samanid (o Selyusida)<ref>{{cite book |last1=Walker |first1=Alicia |title=The Emperor and the World: Exotic Elements and the Imaging of Middle Byzantine Imperial Power, Ninth to Thirteenth Centuries C.E. |publisher=Cambridge University Press |year=2012 |page=129, Fig. 53 |language=en |doi=10.1017/CBO9780511791895.007}}</ref> gawang metal, Horesm, ika-10 dantaon. Museo ng sining Islamiko (Museum für Islamische Kunst), [[Berlin]].<ref>{{cite book |last1=Collinet |first1=Annabelle |title=Splendeurs des oasis d'Ouzbékistan |date=2022 |publisher=Louvre Editions |isbn=978-8412527858 |location=Paris |page=199 |language=en}}</ref> Talaksan:Simurgh_platter._From_Iran._Samanids_dynasty._9th-10th_century_CE._Islamic_Art_Museum_(Museum_für_Islamische_Kunst),_Berlin_(parallax).jpg|alt="Simurgh platter", Iran, Samanid dynasty. 9th-10th century. Islamic Art Museum (Museum für Islamische Kunst), Berlin.| "Pinggan ng Simurg", Iran, dinastiyang Samanida. ika-9-10 dantaon. Museo ng Sining Islamiko (Museum für Islamische Kunst), Berlin. Talaksan:Two_Bowls_with_Figures_and_a_Footed_Plate_with_Birds_MET_DP258911.jpg|alt=Example of figural earthenware ceramics from Samanid period. From Nishapur, Iran, 10th century CE.| Halimbawa ng seramikong lupang luwad na may mga pigura mula sa panahon ng Samanida. Mula sa Nishapur, Iran, ika-10 siglo CE. Talaksan:Bowl_with_Arabic_Inscription.jpg|alt=Bowl with Arabic inscription "Planning before work protects you from regret; prosperity and peace", 10th century CE, Iran.| Mangkok na may inskripsiyong Arabe na "Ang pagpaplano bago magtrabaho ay nagpoprotekta sa iyo mula sa panghihinayang; kasaganaan at kapayapaan", ika-10 siglo CE, Iran. </gallery> == Pamana == Sa pagpupuri sa mga Samanida, sinabi ng epikong makatang Persia na si [[Ferdowsi]] tungkol sa kanila:<blockquote>کجا آن بزرگان ساسانیان ز بهرامیان تا به سامانیان</blockquote> : "Saan napunta ang lahat ng dakilang [[Imperyong Sasanida|Sasanida]] ?<br /> Mula sa mga Bahrāmida hanggang sa mga Samanida ano ang nangyari?" Isang historyador ng Buharan na sumulat noong 943 ay nagsabi na si Ismail Samani:<blockquote>ay talagang karapat-dapat at tama para sa pagpapa-''padishah''. Siya ay isang matalino, makatarungan, at mahabagin na tao, taglay ang katuwiran at kakayahang makita ang hinaharap... pinamamahalaan niya ang mga gawain nang may katarungan at mabuting [[etika]]. Sinumang nang-aapi sa mga tao ay kanyang pinaparusahan... Sa mga usapin ng estado, siya ay laging patas.<ref>{{cite book |author=Edward Allworth |url=https://books.google.com/books?id=beCoAAAAQBAJ&pg=PA19 |title=The Modern Uzbeks: from the fourteenth century to the present: a cultural history |publisher=Hoover Press |year=2013 |isbn=978-08-17-98733-6 |page=19 |language=en}}</ref></blockquote>Ayon sa kilalang iskolar na si Nizam al-Mulk, sa kanyang tanyag na akda na ''Siyasatnama'', sinabi niya na si Ismail Samani:<blockquote>ay lubos na makatarungan, at marami ang kanyang magagandang katangian. May dalisay siyang pananampalataya sa Diyos (sa Kanya ang kapangyarihan at kaluwalhatian) at siya ay mapagbigay sa mahihirap – isa lamang ito sa kanyang mga kapuri-puring kagandahang-asal.<ref>{{cite book |author=Niẓām al-Mulk |url=https://books.google.com/books?id=6u_Dz-BrosQC&pg=PA14 |title=The Book of Government, Or, Rules for Kings: The Siyar Al-Muluk, Or, Siyasat-nama of Nizam Al-Mulk |publisher=Psychology Press |year=2002 |isbn=978-07-00-71228-1 |page=14 |language=en}}</ref></blockquote> == Mga pinunong Samanida == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#f0dc82; width:10%;" |Buhara ! style="background:#f0dc82; width:10%;" |Samarkanda ! style="background:#f0dc82; width:10%;" |Pergana ! style="background:#f0dc82; width:10%;" |Shash ! style="background:#f0dc82; width:10%;" |Herat |- | style="text-align:center;" | | colspan="4" style="text-align:center;" |Saman Khuda<br /><br /> {{Langx|fa|سامان خدا}}<br /><br /> <small>(Isang may-lupang Persa mula sa nayon ng Saman sa lalawigan ng Balkh sa hilagang [[Apganistan]], dumating siya sa Merv sa korte ng gobernador na [[Omeya]] ng Horasan, si Asad ibn Abdallah al-Qasri, sa ilalim ng impluwensiya ng kung saan siya ay naging Muslim at nagsilbi sa gobernador hanggang sa kanyang kamatayan. Siya ang nagtatag ng dinastiyang Samanida.)</small> | |- | style="text-align:center;" | | colspan="4" style="text-align:center;" |Asad ibn Saman<br /><br /> {{Langx|fa|اسد بن سامان}}<br /><br /> |- | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" |Nuh ibn Asad<br /><br /> {{Langx|fa|نوح بن اسد}}<br /><br />819–841/2 | style="text-align:center;" |Ahmad ibn Asad<br /><br /> {{Langx|fa|احمد بن اسد}}<br /><br />819–864/5 | style="text-align:center;" |Yahya ibn Asad<br /><br /> {{Langx|fa|یحییٰ بن اسد}}<br /><br />819–855 | style="text-align:center;" |Ilyas ibn Asad<br /><br /> {{Langx|fa|الیاس بن اسد}}<br /><br />819–856 |- | style="text-align:center;" | | colspan="3" style="text-align:center;" |Ahmad ibn Asad<br /><br /> {{Langx|fa|احمد بن اسد}}<br /><br />819–864/5 | style="text-align:center;" |Ibrahim ibn Ilyas<br /><br /> {{Langx|fa|ابراهیم بن الیاس}}<br /><br />856–867 |- | style="text-align:center;" |Abu Ibrahim Isma'il ibn Ahmad<br /><br /> {{Langx|fa|ابو ابراهیم اسماعیل بن احمد}}<br /><br />892–907 | colspan="2" style="text-align:center;" |Nasr I<br /><br /> {{Langx|fa|نصر بن احمد}}<br /><br />864–892 | style="text-align:center;" |Ya'qub ibn Ahmad<br /><br /> {{Langx|fa|یعقوب بن احمد}}<br /><br />? | style="text-align:center;" |[[Dinastiyang Saparida|Mga Saparida]]<br /><br /> |- | colspan="4" style="text-align:center;" |Abu Ibrahim Isma'il ibn Ahmad<br /><br /> {{Langx|fa|ابو ابراهیم اسماعیل بن احمد}}<br /><br />892–907 | style="text-align:center;" | |- | colspan="4" style="text-align:center;" |Ahmad ibn Isma'il<br /><br /> {{Langx|fa|احمد بن اسماعیل}}<br /><br />907–914 | style="text-align:center;" | |- | colspan="4" style="text-align:center;" |Nasr II<br /><br /> {{Langx|fa|ابوالحسن نصر بن احمد}}<br /><br />914–943 | style="text-align:center;" | |- | colspan="4" style="text-align:center;" |Nuh I<br /><br /> {{Langx|fa|نوح بن نصر}}<br /><br />943–954 | style="text-align:center;" | |- | colspan="4" style="text-align:center;" |Ibrahim ibn Ahmad<br /><br /> {{Langx|fa|ابراهیم بن احمد}}<br /><br />947 | style="text-align:center;" | |- | colspan="4" style="text-align:center;" |Abd al-Malik ibn Nuh I<br /><br /> {{Langx|fa|عبدالملک بن نوح}}<br /><br />954–961 | style="text-align:center;" | |- | colspan="4" style="text-align:center;" |Abu Salih Mansur ibn Nuh I<br /><br /> {{Langx|fa|ابو صالح منصور بن نوح}}<br /><br />961–976 | style="text-align:center;" | |- | colspan="4" style="text-align:center;" |Nuh ibn Mansur<br /><br /> {{Langx|fa|نوح بن منصور}}<br /><br />976–997 | style="text-align:center;" | |- | colspan="4" style="text-align:center;" |Abd al-Aziz<br /><br /> {{Langx|fa|عبدالعزیز}}<br /><br />992 | style="text-align:center;" | |- | colspan="4" style="text-align:center;" |Abu'l-Harith Mansur ibn Nuh II<br /><br /> {{Langx|fa|ابو الحارث منصور بن نوح}}<br /><br />997–999 | style="text-align:center;" | |- | colspan="4" style="text-align:center;" |Abd al-Malik ibn Nuh II<br /><br /> {{Langx|fa|عبدالمالک بن نوح}}<br /><br /> 999 | style="text-align:center;" | |- | colspan="4" style="text-align:center;" |Isma'il Muntasir ibn Nuh II<br /><br /> {{Langx|fa|اسماعیل منتصر بن نوح}}<br /><br />1000&nbsp;– 1005 | style="text-align:center;" | |- | colspan="6" align="center" |? |} == Mga pananda == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Talababa == {{refbegin}} *{{cite book|last=Bergne|first=Paul|date=2007|title=The Birth of Tajikistan: National Identity and the Origins of the Republic |url=https://books.google.com/books?id=3coojMwTKU8C|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-84511-283-7|language=en}} *{{cite journal |title=The Heritage of Rulership in Early Islamic Iran and the Search for Dynastic Connections with the Past |first=C. E. |last=Bosworth |journal=Iran |volume=11 |year=1973 |pages=51–62 |publisher=Taylor & Francis |doi=10.2307/4300484 |jstor=4300484 |url=https://doi.org/10.2307/4300484 |url-access=subscription |language=en}} *{{The Cambridge History of Iran | volume = 4 | chapter = The Țāhirids and Şaffārids |first=C. E. |last=Bosworth | pages = 90–135 |year=1975 }} *{{cite book |title=An Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |first=Yuri |last=Bregel |volume=9 |isbn=9789004123212|language=en }} *{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=mKpz_2CkoWEC&pg=PA162 |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |title=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |year=2004 |publisher=Columbia University Press |isbn=9780748621378 |language=en }} *{{cite book |last=Daniel |first=Elton |year=2001 |title=The History of Iran |url=https://archive.org/details/historyofiran0000dani |series=The Greenwood Histories of the Modern Nations |location=Westport, CT |publisher=Greenwood Press |isbn=978-0-313-30731-7|language=en}} *{{cite book |chapter=Muhammad and the Caliphate: Political history of the Islamic Empire up to the Mongol Conquest |first=Fred M. |last=Donner |title=The Oxford History of Islam |url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofi00john |editor-first=John L. |editor-last=Esposito |publisher=Oxford University Press |year=1999 |language=en}} *{{The Cambridge History of Iran | volume = 4 | chapter = The Sāmānids |first=R.N. |last=Frye | pages = 136–161 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=hvx9jq_2L3EC&pg=PA160 |language=en}} *{{cite book |first=Renee |last=Grousset |title=The Empire of the Steppes:A History of Central Asia |translator-first=Naomi |translator-last=Walford |publisher=Rutgers University Press |year=1991 |language=en}} *{{cite book |title=History of Civilizations of Central Asia: Age of Achievement, A.D. 750 to the end of the 15th-century |year=1998 |publisher=UNESCO|language=en |last=Litvinsky |first=Ahmad Hasan Dani |isbn=9789231032110 |url=https://books.google.com/books?id=18eABeokpjEC}} * {{cite book | title = The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs | year = 1975 | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | editor-last = Frye | editor-first = R.N. | last = Madelung | first = W. | chapter = The Minor Dynasties of Northern Iran | pages = 198–249 | isbn = 978-0-521-20093-6 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=hvx9jq_2L3EC&pg=PA198|language=en}} *{{cite book |title=History of Civilizations of Central Asia |editor-first1=M.S. |editor-last1=Asimov |editor-first2=C.E. |editor-last2=Bosworth |volume=IV, part one:The age of achievement: A.D. 750 to the end of the fifteenth century |chapter=The Samanids |first=N.N. |last=Negmatov |pages=77–94 |publisher=UNESCO |year=1998 |language=en}} *{{cite book |last=Pourshariati |first=Parvenah |title=Decline and Fall of the Sasanian Empire: The Sasanian-Parthian Confederacy and the Arab Conquest of Iran |publisher=I.B. Tauris |year=2011 |language=en}} *{{Encyclopaedia Iranica | volume=online | last = Shahbazi |year=2005 | first = A. Shapur | title = SASANIAN DYNASTY |url=http://www.iranicaonline.org/articles/sasanian-dynasty |language=en}} *{{cite book |title=Sogdian Traders: A History |first=Étienne |last=de la Vaissière |publisher=Brill |year=2005|language=en}} {{refend}} == Karagdagang pagbabasa == * {{Cite journal |last=Gutas |first=Dimitri |year=1982 |title=The ''Ṣiwān al-Ḥikma'' Cycle of Texts |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=102 |pages=645–650 |doi=10.2307/601973 |jstor=601973}} * {{Cite book |last=Houtsma |first=M. Th. |url=https://books.google.com/books?id=fWNpIGNFz0IC&q=false |title=First Encyclopaedia of Islam: 1913–1936 |publisher=Brill |year=1993 |isbn=9789004097964 |pages=579–1203}} * {{Cite journal |last=Schindel |first=Nikolaus |year=2017 |title=POLAND: The Sāmānid Hoard of Pepineg (?)/ Przemysl from the Year 1849 |journal=The Numismatic Chronicle |volume=177 |pages=451–458 |jstor=26637395}} {{Authority control}} [[Kategorya:Mga imperyo at kaharian ng Iran]] [[Kategorya:CS1: long volume value]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] 479kdl5n68i0ze0tx0a1ciqc8shhy8m 0 336913 2204670 2193682 2026-04-24T19:25:42Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204670 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:IPA-euler-manners-features.svg|class=skin-invert-image|thumb|Dayagramang Euler na nagpapakita sa tipikal na paggugrupo sa mga ponema batay sa paraan ng artikulasyon.]] {{Use dmy dates}}<!--Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa.--> Sa [[ponetika]], tumutukoy ang '''paraán ng artikulasyón''' ng isang [[katinig]] sa interaksyon ng mga artikulador (hal. dila, ngipin) sa isa't-isa upang makagawa ng boses. Kalimitan na binabatay ito sa kung gaano kalapit ang dalawang artikulador sa isa't-isa (tinatawag na ''pagkahigpit''). Bukod dito, ginagamit ring basehan ang pagkamalapit ng tunog sa titik na ''r'' (mga [[rotiko]]) para sa mga [[katinig na tapik]] at [[Katinig na nginig|nginig]] at sa titik na ''s'' (mga [[sibilante]]) para sa [[katinig na prikatibo]]. Ginagamit rin minsan bilang basehan ang daloy ng hangin sa ilong ([[nasalidad]]) at dila ([[lateralidad]]), bagamat itinuturing ng ilang mga ponetiko ang mga ito bilang hiwalay. == Katawagan == Tinatawag na ''[[obstruyente]]'' ang mga paraan ng artikulasyon na may nagaganap na pagpipigil sa daloy ng hangin. Kalimitan itong walang boses, pero karaniwan din ang mga may boses na obstruyente. Tinatawag naman na ''[[sonante]]'' ang mga paraan na walang ganitong pagpipigil, at madalas na may boses; bihira ang mga walang boses na sonante, pero makikita ito sa [[wikang Gales]] at [[Sinaunang Griyego]], sa [[WIkang Tibetano|Klasikong Tibetano]], at maging sa ilang mga dayalekto ng [[wikang Ingles]] na nagtatangi sa pagbigkas sa mga salitang {{Lang|en|which}} ('alin') at {{Lang|en|witch}} ('mangkukulam'). Maaari ring tawagin ang mga sonante bilang mga ''resonante''; sa ganitong pananaw, itinuturing lamang na sonante ang mga resonanteng hindi [[Patinig|bokoyde]] (mga [[Pailong (paraan ng artikulasyon)|katinig sa ilong]] at [[Likidong katinig|likido]], pero hindi mga patinig at [[malapatinig]]). Ginagamit rin ang ''[[Humaharang na katinig|humaharang]]'' ({{Lang|en|occlusive}}) at ''tuluyan'' ({{Lang|en|continuant}}) bilang alternatibong pagkakategorya. == Tingnan din == * [[Lugar ng artikulasyon]] == Sanggunian == * {{cite book |author-link=Peter Ladefoged |last=Ladefoged |first=Peter |author-link2=Ian Maddieson |last2=Maddieson |first2=Ian |year=1996 |title=The Sounds of the World's Languages |url=https://archive.org/details/soundsofworldsla0000lade |location=Oxford, Inglatera |language=en |trans-title=Mga Tunog ng mga Wika ng Mundo |publisher=Blackwell |isbn=0-631-19814-8}} [[Kategorya:Ponetika]] [[Kategorya:Lingguwistika]] g7iyxlmbsa34f141hhyweqkzvzm12hn 0 336982 2204828 2194994 2026-04-24T21:26:51Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204828 wikitext text/x-wiki {{for|sakit ng pagkakalbo|pagkalagas ng buhok}} [[File:Monk_shaves_off_the_head_gives.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Monk_shaves_off_the_head_gives.jpg|right|thumb|267x267px|Isang mongheng Budista mula [[Taylandiya]] na kinakalbo ang isang lalaking naghahanda ring maging mongheng Budista; ito ay kilala bilang '''tonsura''' o '''panot'''.]] Ang '''pagpapakalbo''', o ang '''pagiging kalbo sa sariling pasya''', ay tumutukoy sa pag-aalis ng [[buhok]] mula sa [[ulo]] ng isang [[tao]]. Sa buong kasaysayan, may mga taong nagpapakalbo ng lahat o bahagi ng kanilang ulo dahil sa iba't ibang dahilan, kabilang ang [[estetika]], kaginhawaan, kultura, [[moda]], pagiging praktikal, parusa, [[ritwal]] ng pagdaraan, [[relihiyon]], o istilo. Sa [[salitang balbal]] sa [[Pilipinas]], tinatawag ding '''pendong''' ang isang kalbo, isang katawagang lumaganap noong [[dekada 1980]]. Kaugnay ito ng [[Parirala|pariralang]] pambata na binibigkas kapag nakakakita ng isang Volkswagen Beetle, na karaniwang tinatawag na "[[Kotse|kotseng]] kuba" o "kotseng pagong". Matapos banggitin ang pariralang "Pendong, kotseng kuba!", karaniwang sinusundan ito ng pabirong pagbabatok at ng salitang ''"Peace''!" (Kapayapaan!). Ang pagiging kalbo ay naging bahagi rin ng mga iskit ng [[komedya]] sa aliwang Pilipino. ==Maagang kasaysayan== Ang pinakamaagang mga tala sa kasaysayan na naglalarawan ng pagpapakalbo ay nagmula sa mga sinaunang kulturang [[Mediteranea|Mediteraneo]] tulad ng [[Ehipto]], [[Gresya]], at [[Roma]]. Sa Ehipto, ang uri ng mga pari ay ritwal na nag-aalis ng lahat ng buhok mula ulo hanggang paa sa pamamagitan ng pagbubunot. ==Kahalagahang panrelihiyon== Maraming mga [[Budismo|Budista]] at Vaisnava, lalo na ang mga Hare Krishna, ang nagpapakalbo. Sa [[Hinduismo]] at sa karamihan ng Budismo, ang mga monghe at madre ay nagpapakalbo kapag pumapasok sa kanilang orden, at sa [[Korea]], ang mga monghe at madreng Budista ay nagpapakalbo tuwing ika-15 araw.<ref>Geraldine A. Larkin, ''First You Shave Your Head'', Celestial Arts (2001), {{ISBN|1-58761-009-4}} (sa Ingles)</ref> Ang mga lalaking [[Muslim]] ay may opsiyon na magpakalbo matapos isagawa ang Umrah at Hajj, alinsunod sa tradisyon ng ganap na pagtalima sa [[Allah]], subalit hindi sila inaatasang panatilihing kalbo ang ulo nang permanente.<ref>{{cite news |last=Naar |first=Ismaeel |date=21 August 2018 |title=Barbers of Mecca and why pilgrims shave their head as Hajj nears its end |language=en |work=Al Arabiya |location=Dubai, UAE |url=https://english.alarabiya.net/features/2017/09/01/Barbers-of-Mecca-and-why-pilgrims-shave-their-head-as-Hajj-concludes |access-date=}}</ref> == Bilang sagisag ng pagpapasailalim == === Mga inaliping tao === Sa maraming kultura sa iba't ibang yugto ng kasaysayan, ang paggupit o pagpapakalbo ng buhok ng mga lalaki ay itinuring na tanda ng pagpapasailalim. Sa sinaunang Gresya at sa malaking bahagi ng [[Babilonya]], ang mahabang buhok ay sagisag ng kapangyarihang pang-[[ekonomiya]] at [[panlipunan]], samantalang ang kalbong ulo ay tanda ng isang [[alipin]]. Nagsilbi itong paraan ng amo upang ipakita na ang katawan ng alipin ay kanilang pag-aari, sa pamamagitan ng literal na pag-aalis ng bahagi ng pagkatao at [[indibiduwalidad]] ng isang tao.<ref>{{Cite journal |last=Brooks |first=Beatrice Allard |date=1922 |title=The Babylonian Practice of Marking Slaves |url=https://www.jstor.org/stable/593615 |journal=Journal of the American Oriental Society |language=en |volume=42 |pages=80–90 |doi=10.2307/593615 |issn=0003-0279 |jstor=593615 |url-access=subscription}}</ref> === '''Militar''' === Malawakan ang paggamit ng pagpapakalbo sa larangan ng [[militar]]. Bagama't minsan itong ipinaliliwanag bilang usaping pangkalinisan, kinikilala rin ang imahe ng mahigpit at disiplinadong pagkakapare-pareho bilang mahalagang salik.<ref>{{Cite journal |last=Okorocha |first=Okorie |date=2016 |title=Hair and Justice: Sociolegal Significance of Hair in Criminal Justice, Constitutional Law, and Public Policy by Carmen M. Cusack |url=https://heinonline.org/HOL/Page?handle=hein.journals/lawsodi11&id=307&div=&collection= |journal=Journal of Law and Social Deviance |language=en |volume=11 |pages=299}}</ref> Para sa mga ''recruit'' o bagong pasok sa militar, maaari itong magsilbing ritwal ng pagdaraan, at ang iba’t ibang anyo nito ay naging sagisag ng karangalan.<ref>{{Cite journal |last=Winslow |first=Donna |date=1999 |title=Rites of Passage and Group Bonding in the Canadian Airborne |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0095327X9902500305 |journal=Armed Forces & Society |language=en |volume=25 |issue=3 |pages=429–457 |doi=10.1177/0095327X9902500305 |issn=0095-327X |url-access=subscription |s2cid=145604240}}</ref> === Bilangguan at parusa === Karaniwang kinakalbo ang ulo ng mga bilanggo upang maiwasan ang pagkalat ng mga [[kuto]], subalit maaari rin itong gamitin bilang paraang mapanghamak. Sa ilang pagkakataon, ang pagpapakalbo ay maaaring maging parusang itinakda ng [[batas]].<ref>[http://www.wluml.org/node/3908 ''"Article 87&nbsp;... shall be sentenced to flogging, having his head shaven, and one year of exile&nbsp;..."''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170826193816/http://www.wluml.org/node/3908|date=2017-08-26}}, The Islamic Penal Code of the Islamic Republic of Iran (sa Ingles)</ref> Pinarusahan ng mga Nazi ang mga taong inakusahan ng paghahalo ng [[lahi]] sa pamamagitan ng pagpaparada sa kanila sa mga lansangan na may kalbong ulo at may mga plakard na nakasabit sa kanilang [[leeg]] na naglalahad ng umano'y kanilang mga ginawang [[krimen]].<ref name="Evans2006">{{cite book |author=Evans |first=Richard J. |title=The Third Reich in Power |url=https://archive.org/details/thirdreichinpowe0000evan_q2i7 |publisher=Penguin Books |year=2006 |isbn=978-0-14-100976-6 |page=[https://archive.org/details/thirdreichinpowe0000evan_q2i7/page/540 540] |language=en}}</ref> Noong panahon at matapos ang [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], libu-libong babaeng [[Pransiya|Pranses]] ang kinakalbo sa harap ng masisiglang nagmamasid bilang parusa sa pakikipagtulungan umano sa mga Nazi o sa pakikipagrelasyong seksuwal sa mga sundalong Nazi habang nagaganap ang [[digmaan]].<ref>"Shaved Heads and Marked Bodies: Representations From Cultures of Trauma" Kristine Stiles, Duke University (1993) [[doi:10.1215/9780822390169-023|Duke.edu]] (sa Ingles)</ref><ref>{{cite web |date=30 Mayo 2018 |title=''"An Ugly Carnival"'', The Guardian |url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2009/jun/05/women-victims-d-day-landings-second-world-war |access-date=3 Hunyo 2019 |publisher=Theguardian.com |language=en}}</ref><ref>"Shorn Women: Gender and Punishment in Liberation France", {{ISBN|978-1-85973-584-8}} (sa Ingles)</ref> May ilang babaeng [[Pinlandiya|Pinlandes]] din na kinakalbo dahil sa paratang na pakikipag-ugnayan sa mga bihag na sundalong [[Sobyet]] noong panahon ng digmaan.<ref name="wilms">[http://epublications.uef.fi/pub/urn_nbn_fi_uef-20100036/urn_nbn_fi_uef-20100036.pdf "Ryssän heilat ja pikku-Iivanat"] {{in lang|fi}}</ref> == Praktikalidad == === Palakasan === Ang mga kompetitibong manlalangoy, ''sprinter'' (mananakbo ng maiikling distansiya), at ''jogger'' (mananakbong pampalakas-katawan) ay minsang ganap na nag-aalis ng lahat ng buhok sa kanilang katawan upang mabawasan ang resistensiya ng hangin o tubig habang nakikipagkumpetisyon. === Pagkakalbo === Ang mga taong nakararanas ng [[pagkalagas ng buhok]] ay maaaring magpakalbo upang magmukhang mas maayos, para sa kaginhawaan, o upang umayon sa isang tiyak na istilo o kilusang pangmoda. Ang mga may alopesya areata o uri ng namamanang pagkalagas ng buhok ay madalas na pinipiling magpakalbo, na lalo pang naging karaniwan at tinatanggap sa lipunan mula pa noong [[dekada 1990]].<ref>{{cite news |date=27 Enero 2019 |title=John Travolta proudly debuts bald head on red carpet after years of wearing wigs |language=en |work=Metro News |url=https://metro.co.uk/2019/01/27/john-travolta-unapologetic-debuts-bald-head-red-carpet-years-wearing-wigs-8397739/}}</ref> == Sa kulturang popular == === Pilipinas === ==== Salitang balbal ==== [[Talaksan:Beetle (4935612536).jpg|thumb|Isang kotseng Volkswagen Beetle na kapag nakikita ng mga batang Pilipino noong dekada 1980 ay binabatukan ang katabing bata at sinasabing "Pendong, kotseng kuba! Peace!" kung saan tumutukoy din ang "pendong" sa isang kalbo]] Sa Pilipinas, may natatanging gamit at kahulugang pangkultura ang pagkakalbo, partikular sa pamamagitan ng salitang balbal na pendong, na ginagamit bilang tawag sa isang kalbo.<ref>{{Cite web |date=2022-10-18 |title=Panghimagas – Philippine Society of Nephrology |url=https://psn.org.ph/2022/10/18/panghimagas-3/ |access-date=2026-02-05 |language=en-US}}</ref> Ang katawagang ito ay lumaganap noong dekada 1980 at naging bahagi ng kulturang pambata at pangkabataan, lalo na sa mga [[Pook na urbano|urbanong]] lugar. Karaniwang iniuugnay ang "pendong" sa isang larong-biruan ng mga bata na isinasagawa kapag nakakakita ng sasakyang Volkswagen Beetle,<ref>{{Cite web |date=2020-01-05 |title=After almost 70 years, Volkswagen says goodbye to iconic Beetle - When In Manila |url=https://www.wheninmanila.com/after-almost-70-years-volkswagen-says-goodbye-to-iconic-beetle/ |access-date=2026-02-05 |website=www.wheninmanila.com |language=en-US}}</ref> na madalas tawaging "kotseng kuba" o "kotseng [[Pagong (Testudines)|pagong]]" dahil sa bilugan at makinis nitong hugis, na inihahambing sa ulo ng isang kalbo. Sa larong ito, binibigkas ang pariralang "Pendong, kotseng kuba!" at sinusundan ng pabirong kilos, gaya ng magaan na pagbabatok sa katabing bata, na karaniwang tinatapos sa salitang "''Peace''!" (Kapayapaan!) bilang hudyat ng pakikipagbati.<ref>{{Cite web |last=Miguel |first=Cesar G. B. |title=The Volkswagen Beetle Type 1: The little bug that could |url=https://philkotse.com/market-news/volkswagen-beetle-type-1-7069 |access-date=2026-02-05 |website=philkotse.com |language=en}}</ref> Ginagawa din ang pagbatok at pagbanggit ng parirala kapag may nakikita rin na kalbo. Bahagi rin ng kulturang pambata ang mga [[Salawikain|saliwikaing]] [[biro]] at kantahing may kaugnayan sa pagkakalbo, kabilang ang kantahing-biro na "Isa, dalawa, tatlo, ang tatay mong kalbo", na binibigkas o inaawit sa mga larong panlipunan ng mga bata.<ref>{{Cite book |last=Lopez |first=Mellie Leandicho |url=https://www.google.com.ph/books/edition/A_Handbook_of_Philippine_Folklore/jGssp-oJrT8C |title=A Handbook of Philippine Folklore |date=2006 |publisher=UP Press |isbn=978-971-542-514-8 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Comparative_Study_on_the_Use_of_Nursery/QhNmAAAAMAAJ |title=Comparative Study on the Use of Nursery Rhymes and Chants in ASEAN Countries |date=1999 |publisher=ASEAN Committee on Culture and Information |isbn=978-974-7102-62-8 |language=en}}</ref> Bukod sa "pendong", may iba pang mga salitang balbal na lumaganap sa bansa upang tukuyin ang kalbo, kabilang ang '''bokal''' (salitang binaligtad tulad [[noypi]]), '''panot''' (kadalasang panlait sa nakakalbo o may tonsura), at '''kojak''' (mula sa palabas noong dekada 1970 na bida ang kalbo na si Telly Savalas).<ref name=":0">{{Cite web |date=2014-02-09 |title=Pendong! May Kalbo |url=https://pinoytransplant.com/2014/02/09/pendong-may-kalbo/ |access-date=2026-02-05 |website=Pinoy Transplant in Iowa |language=en-US}}</ref> Kasama rin sa mga katawagang ito ang '''Pepito''' (dahil pipito na lang ang buhok), '''Arabo''' (mula sa "ara-buhok"), '''Shaggy''', tumutukoy sa buhok na natira sa gilid (shaggy-lid), '''HIV''' (pinaikling "hair is vanishing" o nawawala na ang buhok), '''Topgun''' (dahil sa "''the top is gone''" at tumutukoy sa pelikulang ''Top Gun'' na pinagbidahan ni Tom Cruise), at '''BMW''' (na mula sa "buhok mo ''wig''" [o peluka]).<ref name=":0" /> Ang salitang panot ay kadalasang ginagamit hindi lamang bilang simpleng paglalarawan ng isang kalbo o nakakalbo, kundi bilang pang-uuyam o insulto sa ibang tao. Sa mga biro at kolokyal na pahayag, ang tawag na "panot" ay maaaring ipahiwatig na ang isang tao ay kulang sa karisma, hindi kaakit-akit,<ref name=":1">{{Cite web |last=Ki |date=2020-07-20 |title=Panot – What Exactly Is "Panot?" (Filipino Slang Words) |url=https://philnews.ph/2020/07/20/panot-what-exactly-is-panot-filipino-slang-words/ |access-date=2026-02-05 |website=PhilNews |language=en-US}}</ref> o pinipilit na maging nakakatawa. Isang kilalang halimbawa nito ay ang dating pangulo na si [[Benigno Aquino III]], na sa ilang pagkakataon ay tinutukoy sa palayaw na "Panot" (dahil sa katunayan na nalalagas ang kanyang buhok), karaniwan sa tono ng biro o [[satira]] sa [[midya]] at komentaryong panlipinan.<ref>{{Cite web |last=Angeles |first=Mark |date=Hulyo 10, 2015 |title=Goodbye Panot |url=https://pinoyweekly.org/2015/07/goodbye-panot/ |access-date=2026-02-05 |website=pinoyweekly.org}}</ref> Bagaman, may pagkakataon na hindi nakakainsulto ang pagtawag ng panot kung ito ay tumutukoy sa tonsura o ang pagpapakalbo sa sariling kagustuhan dulot ng iba't ibang kadahilanan tulad ng panrelihiyong dahilan.<ref name=":1" /> ==== Biro at aliwan ==== Sa pang-araw-araw na [[wika]], umusbong din ang ilang pariralang pabiro na may kaugnayan sa pagkakalbo. Isa rito ang pahayag na "Nagpapatawa ka, hindi ka naman kalbo!", na ginagamit upang punaing ang isang taong itinuturing na ''corny'' o pilit ang mga biro.<ref>{{Cite web |last=Gabinete |first=Jojo |date=Agosto 23, 2019 |title=Senator Bato dela Rosa, di nakakatawa ang sinabing "changed man" na si ex-Mayor Antonio Sanchez |url=https://www.pep.ph/pepalerts/cabinet-files/145544/senator-bato-dela-rosa-changed-man-mayor-antonio-sanchez-a734-20190823 |access-date=2026-02-05 |website=PEP.ph |language=en}}</ref> Bukod sa kulturang pambata at wika, ang imahe ng kalbo ay naging mahalagang bahagi rin ng komedya at aliwang Pilipino. Sa [[pelikula]] at [[telebisyon]], madalas gamitin ang pagkakalbo bilang biswal na palatandaan ng isang tauhang katawa-tawa, pinasobra, o madaling makilala. Isa sa mga naunang halimbawa nito ay ang aktor na [[Bembol Roco]],<ref>{{Cite web |last=Borbon |first=Kate |date=Hunyo 21, 2010 |title=Pendong to be screened in SM cinemas starting on June 23 |url=https://www.pep.ph/news/local/6296/pendong-to-be-screened-in-sm-cinemas-starting-on-june-23 |access-date=2026-02-05 |website=PEP.ph |language=en}}</ref> na gumanap sa pelikulang ''Ang Tatay Kong Kalbo'' (1979), kung saan ang pagkakalbo ay naging sentral na elemento ng karakter at naratibo. Sa larangan ng telebisyon, partikular sa palabas sa tanghali, naging bahagi rin ng komedikong identidad ang pagkakalbo. Ang komedyanteng si [[Wally Bayola]] ng ''[[Eat Bulaga!]]'' ay kilalang halimbawa ng personalidad na ang kalbong anyo ay isinama sa kanyang mga iskit at persona sa pagpapatawa.<ref>{{Cite web |date=2017-05-31 |title=WATCH: Wally Bayola, nagpagupit ng buhok? |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/watch-wally-bayola-nagpagupit-ng-buhok/31358/ |access-date=2026-02-05 |website=www.gmanetwork.com |language=en}}</ref> Ang ilan pang kilalang komedyanteng kalbo sa Pilipinas ay sina [[Pugo (artista)|Pugo]], [[Pugak]], Pipoy at [[Benjie Paras]]. Sa ganitong mga pagtatanghal, ang pagkakalbo ay hindi lamang pisikal na katangian kundi nagsisilbing biswal na pantulong sa komedya at mabilis na pagkilala ng karakter ng manonood. ==== Batas laban sa panlalait sa mga kalbo ==== Sa paglipas ng panahon, ang mga ganitong gawi at pahayag ay unti-unting tinitingnan sa mas kritikal na pananaw. Sa ilalim ng Batas Republika Blg. 11313 o ang ''Safe Spaces Act'' (Batas sa Ligtas na Espasyo),<ref>{{Cite web |last=Respicio |first=Harold |date=2025-10-19 |title=Safe Spaces Act Body Shaming Bald Remark Philippines |url=https://www.respicio.ph/commentaries/safe-spaces-act-body-shaming-bald-remark-philippines |access-date=2026-02-05 |website=RESPICIO & CO. |language=en-US}}</ref> ang mga mapanlait o mapanghamak na pahayag hinggil sa pisikal na anyo, kabilang ang pagkakalbo, ay maaaring ituring na anyo ng panliligalig batay sa [[kasarian]] kung ang mga ito ay hindi kanais-nais, may seksuwal o kasarian na implikasyon, at nakabababa sa dignidad ng isang tao. Bagaman hindi tahasang binabanggit sa batas ang ''body shaming'' o panghihiya sa katawan bilang hiwalay na paglabag, maaari itong saklawin depende sa konteksto, lugar, at epekto ng pahayag, partikular sa mga pampublikong espasyo, lugar ng [[trabaho]], [[paaralan]], at ''online''. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Buhok ng tao]] lvrnn8ldreyesd6z8l8zr17tmzdjt17 0 337292 2204854 2198908 2026-04-25T02:33:40Z TentingZones1 122212 2204854 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = Laglorieuse |settlement_type = Bayan |image_skyline = Laglorieuse église.JPG |image_caption = Ang simbahan sa Laglorieuse |image_shield = Blason ville FR Laglorieuse (Landes).svg |pushpin_map = France |map_caption = Lokasyon sa Pransiya |subdivision_type = Bansa |subdivision_name = {{Flag|France}} |subdivision_type1 = [[Mga Rehiyon ng Pransiya|Rehiyon]] |subdivision_name1 = [[Nouvelle-Aquitaine]] |subdivision_type2 = [[Mga Departamento ng Pransiya|Departamento]] |subdivision_name2 = [[Landes]] |subdivision_type3 = Arrondissement |subdivision_name3 = [[Arrondissement of Mont-de-Marsan|Mont de Marsan]] |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |leader_title = Alkade (2024–2026) |leader_name = Marc de Valicourt |area_total_km2 = 11.59 |population_as_of = 2023 |population_total = 626 |population_density_km2 = auto |website = https://www.laglorieuse.fr |coordinates = {{coord|43.8678|-0.4044|format=dms|display=inline,title}} }} Ang '''Laglorieuse''' ay isang [[Mga komuna sa Pransiya|bayan]] sa departamento ng Landes sa [[Nouvelle-Aquitaine]] sa timog-kanlurang [[Pransiya]]. ==Heograpiya== Matatagpuan sa [[Pays de Marsan]], 8 km timog ng [[Mont-de-Marsan]], sa gilid ng [[kagubatan ng Landes]] at ng rehiyong pang-agrikultura ng [[Chalosse]]. Ang mga kalapit na munisipalidad ay ang [[Artassenx]], [[Bascons]], [[Bougue]], [[Mazerolles]] at [[Pujo-le-Plan]]. ==Mga lugar at monumento== * Simbahan ng Notre-Dame de Laglorieuse, muling itinayo noong 1864, na may inukit na pintong kahoy noong ika-17 siglo. * Hugasan. * Bukal ng Saint-Guirons, na itinayo noong 1843. <gallery> File:Laglorieuse fontaine St Guiron 1.JPG|Fontaine Saint-Guirons. File:Laglorieuse lavoir 1.JPG|Lavoir de Laglorieuse. File:Laglorieuse fontaine St Guiron 4.JPG|Site du lavoir et de la fontaine. </gallery> ==Eskudo de armas== [[File:Blason ville FR Laglorieuse (Landes).svg|thumb|Laglorieuse]] Para sa bawat okasyon, ang pangunahing salu-salo: 1 Argento isang chevron na kulay Asul na may kasamang tatlong kawaling Sable, 2 Argento isang garden lily na Argento, 3 Vert isang bukal ng Saint-Guirons du lieu Or, bukas na Sable, pinatuyo ang mga Gules at napapalibutan ng dalawang bulaklak ng hawthorn, may tangkay at dahon na Argento, may buto na Or. [[Kategorya:Mga pamayanan sa Pransiya]] 5679knh6gureo2t47joz8ulxpc6abk6 0 337324 2204631 2198923 2026-04-24T12:41:26Z TentingZones1 122212 Inayos 2204631 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> | official_name = Kintampo | other_name = | native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> | nickname = Kings Town | settlement_type = [[Bayan]] at Kabisera ng [[Mga Distrito ng Ghana|distrito]] | motto = <!-- images and maps -----------> | image_skyline = Kintampo Waterfalls.JPG | imagesize = 250px | image_caption = [[Kintampo waterfalls|Kintampo Waterfall]]s | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | dot_x = | dot_y = | pushpin_map = Ghana<!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = Lokasyon ng Kintampo sa [[Silangang Bono]] <!-- Location ------------------> | subdivision_type = Bansa | subdivision_name = {{Flag|Ghana}} | subdivision_type1 = [[Mga Rehiyon ng Ghana|Rehiyon]] | subdivision_name1 = [[File:Flag of Brong-Ahafo Region.gif|30px]] [[Bono East Region|Silangang Bono]] | subdivision_type2 = [[Mga Distrito ng Ghana|Distrito]] | subdivision_name2 = [[Kintampo North Municipal District|Kintampo North Municipal]] | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = <!-- Settled --> | established_date = | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = <!-- Area ---------------------> | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percen = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> | population_as_of = 2013 | population_footnotes = | population_note = | population_total = 111, 000<ref name="World Gazetteer">{{cite web|url=http://bevoelkerungsstatistik.de/wg.php?x=1170623253&men=gcis&lng=de&dat=32&geo=-85&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=x |title=World Gazetteer online |publisher=World-gazetteer.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111172126/http://bevoelkerungsstatistik.de/wg.php?x=1170623253&men=gcis&lng=de&dat=32&geo=-85&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=x |archive-date=2012-01-11 }}</ref> | population_density_km2 = | population_blank1_title = Etnisidad | population_blank1 = [[Mga taong Bono|Bono]] | population_blank2_title = | population_blank2 = <!-- General information ---------------> | timezone = [[Greenwich Mean Time|GMT]] | utc_offset = | timezone_DST = [[Greenwich Mean Time|GMT]] | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|8|3|8|N|1|44|5|W|region:GH|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | website = | footnotes = | name = }} Ang '''Kintampo''' ay isang bayan at destinasyon ng turista sa [[Rehiyon ng Bono East]] ng [[Ghana]]. Ito ay naging kabisera ng [[Kintampo North Municipal]] noong 2004.<ref>[http://www.kintamponorth.ghanadistricts.gov.gh/?arrow=dnf&_=37&r=10&rlv=towns Kintampo North Municipal] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721031925/http://kintamponorth.ghanadistricts.gov.gh/?arrow=dnf&_=37&r=10&rlv=towns |date=2011-07-21 }}</ref><ref name="Touring Brong Ahafo">[http://www.touringghana.com/regions/brongahafo_region.asp Touring Brong Ahafo] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120517125823/http://www.touringghana.com/regions/brongahafo_region.asp |date=2012-05-17 }}</ref> Ang Kintampo ay may populasyon na 111,000.<ref name="World Gazetteer"/> Nagsilbi rin itong kabisera ng dating [[Distrito ng Kintampo]]. Ang Kintampo ay mayroon ding mga Senior High School (KINSS) na matatagpuan sa Kyeremankoma, at lumahok sa National Science Quiz nang maraming beses. Modern Senior High School (MODESS). Kintampo Technical Institute- KINTECH at Centre College Senior High School. Mayroong College of Health, ang Kintampo College of Health and Well-being (CoHK) sa bayan, na iminungkahing maging isang ganap na Unibersidad.<ref>{{Cite web |last=Online |first=Peace FM |title=Kintampo College Of Health Cries For Physical Infrastructure |url=https://www.peacefmonline.com/pages/local/education/201710/331723.php |access-date=2022-08-17 |website=Peacefmonline- Ghana news |archive-date=2023-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326173125/https://www.peacefmonline.com/pages/local/education/201710/331723.php |url-status=dead }}</ref> Karamihan sa populasyon sa Kintampo ay mga magsasaka, na ang produksyon ay nakatuon sa ube, mais, kasoy, mangga, munggo, tubers at iba pang mga gulay. Ang pangunahing etnisidad ng Kintampo ay ang [[mga taong Bono]]. May iba pang mga tribong naninirahan kabilang ang Wangara,<ref>{{Cite web |last=Allotey |first=Godwin Akweiteh |date=2017-11-20 |title=Wangara Kurubi festival celebrated in Kintampo [Photos] |url=https://citifmonline.com/2017/11/wangara-kurubi-festival-celebrated-in-kintampo-photos/ |access-date=2024-10-18 |website=Citi 97.3 FM - Relevant Radio. Always |language=en-US |archive-date=2023-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326173209/https://citifmonline.com/2017/11/wangara-kurubi-festival-celebrated-in-kintampo-photos/ |url-status=dead }}</ref> [[Grushi]], [[Grumah]], [[Konkomba]], Mo, [[Frafra]] at iba pa. ==Turismo== [[File:Kintampo tourist site Ghana.jpg|thumb|Tanawin ng mga talon ng Kintampo]] [[File:A big rock at a tourist site.jpg|thumb|Malaking bato sa talon]] Ang Kintampo ay isa sa mga sentro ng turismo ng Ghana. Mayroong ilang mga atraksyong panturista sa bayan, kabilang ang mga kapansin-pansin sa mga ito: ang mga talon ng Kintampo,<ref>{{Cite web |title=Kintampo Waterfalls |url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/kintampo-waterfalls.html |access-date=2022-08-22 |website=Graphic Online |language=en-gb}}</ref> at ang Kintampo Fuller Falls. Gayunpaman, ang isa pang iconic na monumento na naglagay sa bayan sa mapa ng turismo ay ang lugar ng Sentro ng Ghana.<ref>{{Cite web |title=Kintampo! Let’s go to the Centre of Ghana |url=https://www.graphic.com.gh/features/features/kintampo-let-s-go-to-the-centre-of-ghana.html |access-date=2022-08-22 |website=Graphic Online |language=en-gb}}</ref> ==Pagsasaka== Pagsasaka ang pangunahing hanapbuhay ng buong populasyon ng Kintampo. Karamihan sa mga magsasaka rito ay ginawang taniman ng kasoy at mangga ang malalawak na lupang sakahan,<ref>{{Cite web |date=2022-07-15 |title=Kintampo-based company finds solution to Mango BBS disease - MyJoyOnline.com |url=https://www.myjoyonline.com/kintampo-based-company-finds-solution-to-mango-bbs-disease/ |access-date=2022-08-23 |website=Myjoyonline. |language=en-US}}</ref> kaya naman isa ang bayan sa mga nangungunang nagtatanim ng mga pananim na ito. Marami rin ang gumagawa ng mga pananim na pagkain tulad ng ubi, kamoteng kahoy, mais, beans, at gulay. Ang pagsasala o [[slash and burn]], isang sistema ng pagsasaka kung saan sinusunog ang mga kagubatan, na naglalabas ng mga sustansya upang suportahan ang pagtatanim ng mga taunang pananim at pagkatapos ay mga pangmatagalang pananim sa loob ng ilang taon, ang siyang pinakaginagamit na sistema sa Kintampo. Ang Kintampo ay nakapagbunga ng mga dakila at sikat na tao. Ang kilalang Baba Yara, dating manlalaro ng football sa Ghana, ay nagmula sa Kintampo. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ghana]] [[Kategorya:Kintampo]] 0jturvpnc3yl639s3hrta0rltdusu2r 0 337342 2204630 2204622 2026-04-24T12:37:05Z TentingZones1 122212 /* Eskudo de armas */Inayos 2204630 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = Bonnetan |settlement_type = Bayan |image_skyline = Église Saint-Martin de Bonnetan 2.JPG |image_caption = Simbahan ni San Martin |image_shield = Blason ville fr Bonnetan (Gironde).svg |pushpin_map = France#France Nouvelle-Aquitaine |pushpin_map_caption = Lokasyon ng Bonnetan |subdivision_type = Bansa |subdivision_name = {{Flag|France}} |subdivision_type1 = [[Mga Rehiyon ng Pransiya|Rehiyon]] |subdivision_name1 = [[Nouvelle-Aquitaine]] |subdivision_type2 = [[Mga Departamento ng Pransiya|Departamento]] |subdivision_name2 = [[Gironda]] |subdivision_type3 = Arrondissement |subdivision_name3 = [[Arrondissement of Bordeaux|Bordeaux]] |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |leader_title = Alkade (2020-2026) |leader_name = Alain Bargue<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=2 December 2020|language=fr}}</ref> |area_total_km2 = 4.29 |population_as_of = 2023 |population_total = 1065 |population_demonym = Bonnetanais |population_density_km2 = auto |website = http://www.bonnetan.fr/ |coordinates = {{coord|44.8219|-0.4103|format=dms|display=inline,title}} |elevation_m = 84 |elevation_min_m = 34 |elevation_max_m = 100 |postal_code_type = INSEE/Postal code |postal_code = 33061/33370 }} Ang '''Bonnetan''' ay isang [[Mga komuna sa Pransiya|bayan]] sa Timog-Kanluran ng [[Pransiya]], na matatagpuan sa departamento ng [[Gironda]] sa rehiyon ng [[Nouvelle-Aquitaine]]. ==Heograpiya== Isang munisipalidad sa lugar ng atraksyon ng Bordeaux na matatagpuan sa urban unit nito, ang teritoryo nito ay medyo maburol, at bahagi ng [[Entre-deux-Mers]] sa pagitan ng [[Tresses]] at [[Créon]], 18 km mula sa [[Bordeaux]]. Ang mga kalapit na komunidad ay [[Fargues-Saint-Hilaire]], [[Lignan-de-Bordeaux]], [[Loupes]], [[Pompignac]] at [[Sallebœuf]]. ==Kasaysayan== Ang Bonnetan ay isang nayon na may sinaunang kasaysayan, ngunit ang pinagmulan ng pangalan nito ay napapailalim sa kontrobersiya: * Ang mga sangguniang pangkasaysayan at arkeolohiko ay tumutukoy sa isang sakahan na napapalibutan ng mga ubasan na nagmula pa noong panahon ng [[Gallo-Romano]], na pagmamay-ari ng isang lalaking nagngangalang Bonitus. Samakatuwid, ang pangalan ng bayan ay hango sa personal na pangalang ito at sa hulaping Latin na -''anum''. * Ayon sa [[Gironde Departmental Archives]], ang toponym na "Bonnetan" ay unang lumitaw sa Grand [[Cartulary]] ng [[Abbey ng La Sauve Majeure]] (1185) kaugnay ng isang donasyon na ginawa ni Dame Mathilde, balo ni Raimond de Bonnetan na nagtungo sa krusada patungong [[Jerusalem]]. * Ang isang toponymic na bersyon ay bubuuin ng paghalaw sa Bonnetan mula sa Gascon na "boun estang", sa pamamagitan ng pagkakatulad sa isang lawa sa isang mababang bahagi ng komyun, isang bersyon na nakakatagpo ng echo sa (bagaman kamakailan lamang) motto ng komyun: "aou bouns pescayres, boun estang". * Ang mga dokumento mula sa Mga Salaysay ng Arsobispo ng Bordeaux ay naglalahad ng mga paalala na ipinadala kay Arnaud de la Mote, kura paroko ng "Bonétan" (ang baybay ay matatagpuan sa ilang mga dokumento sa pagitan ng 1337 at 1624) para sa pagkaantala sa pagbabayad ng mga ikapu sa pagitan ng 1338 at 1346. Noong [[Digmaang Sandaang Taon]], noong 1372, isang Arnaud Forthon ang nagpahayag na hindi niya mababayaran ang kanyang upa sa Arsobispo dahil sinira ng mga Pranses ang lahat ng ani ng nayon. * Sa wakas, ang simbahan ng "Bonetano" ay lumilitaw sa Nomenklatura ng mga Parokya ng Diyosesis ng 1398: "Sanctus Martinus de Bonetano". * Binanggit sa Summary Inventory of Departmental Archives bago ang 1790 ang isang lease in fief (deed of concession of property) ng isang piraso ng lupa, malapit sa isang ari-arian ng "la coffrayria prebeyriu" noong 1452, isang pagkilala para sa isang lote ng lupa na nakaharap sa "la terra de la confrayria de preberiu" noong 1478 ngunit pati na rin ang pagkakaroon ng isang landed lordship noong 1498 sa komyun ng "Bonnetan". * Nasa mga archive pa rin ng departamento ng Gironde, isang dokumento mula sa mga Administrasyong Panlalawigan - ang intendancy ng Bordeaux - ay tumutukoy noong 1770 sa komyun sa ilalim ng pangalang "Bonnetan-entre-deux-mers". Karamihan sa maraming pangalan ng lugar sa komyun ay may tunog na [[Gascon]]. Halimbawa, ang pangalan ng batis na dumadaloy sa nayon, ang Canterane, ay nagmula sa pariralang [[Wikang Gascon|Gascon]] na "mula sa lugar kung saan umaawit ang palaka." Ang ilan sa mga pangalang ito ay paksa ng debate sa mga lingguwista, historyador, arkeologo, at masigasig na mga lokal. Kunin natin ang "Le Pas d'Ouen," halimbawa; ito ay alinman sa salitang Gascon na nangangahulugang "basang parang, pastulan," o ang pinagmulan nito ay relihiyoso (at sa kasong iyon, mali ang baybay sa paglipas ng mga siglo) at nagmula sa pandiwang "oindre" (magpahid), tulad ng kaso sa lugar ng [[Verdelais]]. Gayunpaman, sa isang dokumento mula kay Haring-[[Duke Edward I]], ang salita ay pinatutunayan sa anyong "padouëns" (Medieval Late Latin: paduens-paduentis), at ang salin nito ay: komunal na pastulan. Hindi gaanong nauunawaan ang mga panahong Protohistory, Antiquity, at [[Gitnang Panahon|Medieval]] ng Bonnetan. Ang arkeolohiya gamit ang [[aerial photography]] ay nagsiwalat ng pagkakaroon ng mga sinaunang istrukturang gawa ng tao (paghuhukay ng pundasyon o kanal, paggawa ng pader), at ang mga piraso ng palayok at mga sinaunang bagay na metal ay natagpuan hindi kalayuan sa La Canterane. Itinala ng Gironde Departmental Archives ang presensya ng isang mardelle, na pinatag ng mga baging, sa isang lugar na tinatawag na Fossa-Johan, noong 1275. Ang mga Mardelles ay mga paghuhukay na gawa ng tao, na nagmula pa noong panahon ng mga [[Gallic]], na nagpapatunay sa presensya ng mga pabilog na bahay na gawa sa kahoy at luwad. Ang mga bahay na ito ay itinayo sa pundasyong tuyong bato o bahagyang nakalubog sa lupa. Kapag ang paghuhukay ay nanatili, na bumubuo ng isang lawa, ito ay tinatawag na mardelle. Sa lokalidad ng Peychaud (pangalan din ng isang kastilyo na pagmamay-ari ng pamilyang Pontac, na matatagpuan sa komyun ng [[Ambarès-et-Lagrave]]), ang motte ng Bois des Douves, parisukat ang plano at humigit-kumulang 25 metro sa bawat panig, ay napapalibutan ng medyo malalawak na kanal, na ngayon ay halos natatakpan na, ngunit ang gamit nito ay nananatiling hindi alam: isang [[pyudal na motte]] na tinatanaw ang Bourgou o isang [[fanum]] (na, dahil sa ebidensya ng kahit isang hukay ng marl, ay maaaring magpahiwatig ng pagkakaroon ng isang [[oppidum]]); sa katunayan, bagama't ang karamihan sa mga santuwaryo ay isinama sa isang sagradong lugar o [[peribolos]], alam din natin ang mga halimbawa na limitado ng mga simpleng "mga kanal na nakapaloob," lalo na bago ang kalagitnaan ng ika-1 siglo at sa maraming maliliit na santuwaryo sa kanayunan. Ang debate sa puntong ito ay bukas mula pa noong ika-19 na siglo. ==Mga lugar at monumento== * Ang Simbahan ni Saint Martin, kasama ang sementeryo at isang monumento ng sepulchral, ​​ay nakalista sa General Inventory of Cultural Heritage. Ang pangalan ng simbahan, Saint Martin, ay nagmumungkahi na maaaring itinatag ito noong ika-6 o ika-7 siglo, noong panahon ng ebanghelisasyon sa rehiyon at ang malaking katanyagan ng santong ito. Ito ay isang maliit na simbahang Romanesque na ang konstruksyon ay malamang na nagsimula pa noong unang kalahati ng ika-13 siglo. Noong panahon ng Fronde, noong 1649, ang simbahan sa Bonnetan ay hinalughog at sinamsam ng mga kalalakihan mula sa garison ng Vayres Castle, at ito ay muling binago kasunod ng pagbagsak ng mga arko nito, simula noong 1664. Ang gusali ay malawakan ding naibalik noong 1890, nang idagdag ang isang sacristy, isang beranda, isang huwad na arko, at isang gallery. Mayroon itong pahabang plano, na binubuo ng isang dalawang-bay na nabe na nagtatapos sa isang patag na apse. Ang kampana, na orihinal na isang arcade, ay ginawang isang parisukat na tore sa pamamagitan ng pagdaragdag ng tatlong gilid. Anim na Romanesque corbel ang itinatampok sa unang bay. Isang beranda na parang pasilyo ang nagsisilbing peristyle ng simbahan. Ang canopy ng harapan ay itinayo noong 1852. Ang gusali ay naglalaman ng pulpito ng walnut mula sa kumbento ng mga Mercedarian sa Bordeaux (ang mga Mercedarian ay mga relihiyoso na tumubos sa mga Kristiyanong binihag ng mga Moro o mga pumalit sa kanila at naging mga alipin). Sa huling istilo ni Louis XIV, ang pulpito na may walong sulok na ito ay may limang gilid na nakapatong sa isang semi-dome na pinalamutian ng malalaking dahon. Sa pagitan ng semi-dome at ng katawan ng pulpito ay mayroong isang torus na gawa sa kahoy na oliba. Tatlong painting na naka-frame na may mga molding ang nagpapalamuti sa rehas. Ang bawat gilid ng pulpito ay nagtatampok ng apat na paksa na ang pinaghirapan na komposisyon ay nakapagpapaalala sa paaralan ng Lesueur. Ang istraktura ng bubong ay binubuo ng isang false barrel vault at isang false basket-handle vault. Mayroong panloob na spiral staircase. Ang pangunahing istraktura ay gawa sa bato, dressed stone, rubble, at bahagyang ginawa. Ang uri ng bubong ay isang gable roof na may hipped roof at pavilion roof. Ang materyales sa bubong ay mga guwang na tile. Kasama sa dekorasyon ang mga eskultura, na kumakatawan sa mga motif ng halaman, partikular na mga dahon, at sinusuportahan ng mga kapital. * Ang presbiteryo: may mga kuwadra, bahay-karwahe, bodega ng alak, at silid-taguan. Ang gusali ay tumutugma sa paglalarawang ibinigay noong panahon ng pagbebenta nito noong 1796 ngunit tila hindi nauna sa kalagitnaan ng ika-18 siglo, batay sa panloob at panlabas na dekorasyong arkitektura nito. Samakatuwid, ito ay maaaring mula sa ikalawang kalahati ng ika-18 siglo. Ang pangunahing istraktura ay gawa sa batong rubble na may rendered finish. Uri ng bubong: bubong na may balakang. Materyal: guwang na tile. Mga sahig: silong; isang pangunahing palapag; attic. Mga hagdanan: panloob na hagdanan; paikot-ikot na hagdanan na may mga pasilyo at bukas na balon. * Ang [[Château de la Loubière]]. Ang gusaling ito, na pangunahing itinayo noong huling bahagi ng ika-15 hanggang unang bahagi ng ika-16 na siglo, ay pagmamay-ari ng pamilyang de Canolle, mga panginoon ng Lescours at La Loubeyre. Pagkatapos, noong ika-17 siglo at hanggang sa Rebolusyong Pranses, ito ay pagmamay-ari ng pamilyang de Ségur. Ang château ay nagtatampok ng dalawang parallel, matutulis na bubong na may gable na natatakpan ng mga patag na tile, na sumasaklaw sa isang malaki, parihabang, dalawang palapag na pangunahing gusali na nasa ibabaw ng isang attic. Ito ay nasa gilid ng isang parisukat na tore na maaaring naglalaman ng isang paikot na hagdanan. Ang karagdagang pag-aaral ay matutukoy kung ang dalawang seksyon na bumubuo sa pangunahing gusali ay resulta ng isa, dalawa, o tatlong yugto ng konstruksyon. Ang isang lintel na natuklasan sa panahon ng gawaing pagpapanumbalik ay nagpapahiwatig na ang pangunahing gusali ay nilagyan ng mga bintana na may mullion at transomed na may mga prismatic molding na nagmula noong huling bahagi ng ika-15 o unang bahagi ng ika-16 na siglo. Sa ilalim ng pamilyang Ségur, ang ilang mga butas ay binago, isang pinto na may mga antigong motif ang binuksan sa ground floor, at isang bagong gusali ang idinagdag sa kanlurang pader ng gable. Noong ika-18 siglo, isang pakpak ng mga gusaling panlabas ang idinagdag sa isang tamang anggulo, na may petsang 1766 sa isa sa mga pinto, na sinundan ng pangalawang pakpak (mga gusaling panlabas na pang-agrikultura) noong ika-19 na siglo, na bumubuo ng isang patyo na hugis-U. Ang tirahang ito ay nagsilbing isang tuluyan at tuluyan para sa coaching noong ika-19 na siglo. Mga bahaging bahagi: silid-bakuran; kamalig; kuwadra; kulungan ng kalapati; parke; balon; tirahan ng mga katulong; bodega ng alak. Mga elementong istruktural: bato; pinagtagpi-tagping bato; mga durog na bato; bahagyang rendering. Uri ng bubong: bubong na gable; nakalantad na gable; natatakpang gable. Mga materyales sa bubong: patag na tile; kurbadong tile. Mga hagdanan: panlabas na hagdanan; paikot-ikot na hagdanan na may mga pasilyo ngunit walang gitnang balon. * Mayroong ilang mga lumang bukid at bahay (estate) mula sa mga nakaraang siglo: ** Ang Bel Air estate; Mga bahagi: tirahan ng mga katulong; bodega ng alak; silid-bakuran; kamalig; parke. Bahay na itinayo noong unang kalahati ng ika-19 na siglo; malaking bodega ng alak at silid-bakuran na itinayo noong ikalawang kalahati ng ika-19 na siglo. Gawaing istruktura: bato; mga durog na bato; plaster. Uri ng bubong: bubong na may balakang. Materyal: magkakaugnay na mga tile. Mga sahig: isang pangunahing palapag; isang nabe. Mga hagdanan: panloob na hagdanan; paikot-ikot na hagdanan na may mga landing at isang gitnang balon. Tipolohiya: bubong na may balakang at maayos na elevation. Kondisyon: sira. ** Langlois Farm. Mga bahaging bahagi: kamalig; kuwadra; balon. Isang malaking bukid, malamang na itinayo noong ika-18 siglo, dahil ang dekorasyon at mga bintana ay mula pa noong ika-18 siglo, ngunit maaaring ito ay isang mas lumang gusali na radikal na binago noong panahong iyon. Gawaing istruktura: bato; pagmamason ng mga durog na bato. Uri ng bubong: bubong na gable. Materyal: guwang na mga tile. Palapag: isang palapag. Dekorasyon: eskultura. Mga representasyon: mascaron; puso. Hagdan: panloob na hagdanan; tuwid na hagdanan. Tipolohiya: dingding ng alulod sa harapan. Kondisyon: naibalik. Sa nayon ay may isang lumang minahan ng bato, na ngayon ay puno ng tubig, at isang maliit na kagubatan na tinatawag ng mga lokal na "Ang maliit na kakahuyan." ==Eskudo de armas== [[File:Blason ville fr Bonnetan (Gironde).svg|thumb|Eskudo de armas ng komyun]] Gironné na gawa sa pilak at asul na may punong barry na gawa rin sa asul at pilak din na gawa sa walong kulot na piraso na may kargang sibat na gawa rin nito. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Bonnetan]] [[Kategorya:Mga pamayanan sa Pransiya]] m678lz7uftr8vimtqttisbqvoxso1b1 0 337344 2204629 2204623 2026-04-24T12:37:01Z TentingZones1 122212 /* Eskudo de armas */Inayos 2204629 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = Loupes |settlement_type = Bayan |image_skyline = Loupes Mairie.JPG |image_caption = Bulwagan ng bayan |image_shield = Blason ville fr Loupes (Gironde).svg |pushpin_map = France#France Nouvelle-Aquitaine |pushpin_map_caption = Lokasyon ng Loupes |subdivision_type = Bansa |subdivision_name = {{Flag|France}} |subdivision_type1 = [[Mga Rehiyon ng Pransiya|Rehiyon]] |subdivision_name1 = [[Nouvelle-Aquitaine]] |subdivision_type2 = [[Mga Departamento ng Pransiya|Departamento]] |subdivision_name2 = [[Gironda]] |subdivision_type3 = Arrondissement |subdivision_name3 = [[Arrondissement of Bordeaux|Bordeaux]] |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |leader_title = Alkade (2020-2026) |leader_name = Véronique Lesvignes<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/en/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=9 August 2021|language=fr}}</ref> |area_total_km2 = 4.87 |population_as_of = 2023 |population_total = 957 |population_demonym = Loupésiens |population_density_km2 = auto |website = http://www.mairie-loupes33.fr/ |coordinates = {{coord|44.8064|-0.3922|format=dms|display=inline,title}} |elevation_m = 103 |elevation_min_m = 45 |elevation_max_m = 105 |postal_code_type = INSEE/Postal code |postal_code = 33252/33370 }} Ang '''Loupes''' ay isang [[Mga komuna sa Pransiya|bayan]] sa Timog-Kanluran ng [[Pransiya]], na matatagpuan sa departamento ng [[Gironda]] sa rehiyon ng [[Nouvelle-Aquitaine]]. ==Heograpiya== Bahagi ng [[lugar ng atraksyon ng Bordeaux]], ang Loupes ay matatagpuan sa natural na rehiyon ng [[Entre-deux-Mers]]. Ang mga karatig na komunidad ay [[Bonnetan]], [[Camarsac]], [[Lignan-de-Bordeaux]], [[Sadirac]] at [[Sallebœuf]]. ==Pagpaplano ng lungsod== ===Tipolohiya=== Noong Enero 1, 2024, ang Loupes ay ikinategorya bilang isang bayan sa kanayunan, ayon sa bagong pitong-antas na iskala ng densidad ng munisipyo na tinukoy ng INSEE noong 2022. Ito ay matatagpuan sa labas ng isang urban area. Bukod pa rito, ang bayan ay bahagi ng metropolitan area ng Bordeaux, kung saan ito ay isang peripheral municipality. ===Paggamit ng lupa=== [[File:33252-Loupes-Sols.png|thumb|Mapa ng imprastraktura at paggamit ng lupa sa munisipalidad noong 2018 (CLC).]] Ang paggamit ng lupa sa munisipalidad, gaya ng ipinapakita sa European biophysical land cover database na Corine Land Cover (CLC), ay nailalarawan sa pamamagitan ng malaking presensya ng lupang pang-agrikultura (63.8% noong 2018), isang pagbaba kumpara sa 1990 (71.7%). Ang detalyadong pagkasira noong 2018 ay ang mga sumusunod: permanenteng pananim (39.1%), kagubatan (28.4%), damuhan (16.2%), mga urbanisadong lugar (7.8%), mga heterogeneous na lugar ng agrikultura (6.1%), lupang maaaring sakahin (2.4%). ==Pangalan== Ang pangalan ng bayan ay pinaniniwalaang nagmula sa Latin na pangngalang ''lupus'', na nangangahulugang "lobo." Sa Gascon, ang pangalan ng bayan ay ''Lopa''. ==Ekonomiya== Ang bayan ay matatagpuan sa loob ng lugar ng paggawa ng alak na [[Entre-deux-Mers]] (mga tuyong [[puting alak]]), isang protektadong lugar na pinagmulan ng mga ubasan na may parehong pangalan. Ang buong rehiyon ay gumagawa rin ng pula, rosé, tuyo, matamis, at kumikinang na puting alak sa ilalim ng mga apela ng [[Bordeaux (AOC)|Bordeaux]] at [[Bordeaux Supérieur]]. Isang proyekto upang magtatag ng isang pasilidad sa paggawa ng Hermès ang isinasagawa, na may mga planong magbukas pagkatapos ng 2025. ==Mga lugar at monumento== * Ang simbahan ng Saint-Étienne at ang krus nito sa sementeryo. Nakalista ito sa Pangkalahatang Imbentaryo ng Pamana ng Kultura. * Alaala ng digmaan. * Isang dosenang lugar at gusali sa komyun ng Loupes ang nakalista at isinama sa pangkalahatang imbentaryo ng pamana ng kultura bilang bahagi ng isang pag-aaral sa topograpiko ng kanton ng Créon na isinagawa mula noong 1983 ng konseho ng rehiyon ng Aquitaine: ang mga sakahan noong ika-17-19 na siglo ng mga estate ng Rocheran, Maledent, at Gardonne, ang kastilyo ng Lartigue noong ika-19 na siglo, ang presbiteryo na tanging isang bilog na arko na pinto lamang ang natitira mula sa konstruksyon noong ika-17 siglo. <gallery> Loupes église St Etienne 1.JPG|<center>L'église Saint-Étienne.</center> Loupes Monument aux morts.JPG|<center>Monument aux morts.</center> </gallery> ==Eskudo de armas== [[File:Blason ville fr Loupes (Gironde).svg|thumb|Loupes]] Quarterly o at gules, unang tatlong lobo mismo, armado at matamlay na gules, mga ilaw ng parang, mga ngiping sable, nagpapatong-patong ang isa sa kabila, pangalawa dalawang kumpol ng ubas, yung sa kanan o, yung sa kaliwa ay lila, may tangkay at may dahon na vert, pangatlo ang harapan ng simbahan ng lugar na kulay argente, masoned at bukas na sable, may butas ng dalawang look ng parang, yung sa kaliwa ay may silungan ng isang kampana na sable, pang-apat ay limang vert na puno na nakaayos sa saltire. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Loupes]] [[Kategorya:Mga pamayanan sa Pransiya]] qkkwn09z8kljoytl6wospvnm4zmhciz 0 337417 2204688 2204135 2026-04-24T19:39:48Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204688 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | perrow = 2 | total_width = 400 | image1 = Andasol Guadix 4.jpg | alt1 = Mga parabolikong kanal ng pinokus na enerhiyang solar na nakaayos sa malayo | image2 = Darling_Wind_Farm.jpg | alt2 = Mga turbinang panghangin sa tabi ng pulang kalsadang lupa | image3 = ThreeGorgesDam-China2009.jpg | alt3 = Ang [[Prinsa ng Tatlong Bangin]] sa [[Ilog Yangtze]] sa Tsina | image4 = Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg | alt4 = Planta ng biyomasa sa Eskosya | footer = Mga halimbawa ng nababagong enerhiya: pinokus na enerhiyang solar sa Espanya; enerhiyang hangin sa Timog Aprika; ang [[Prinsa ng Tatlong Bangin]] sa [[Ilog Yangtze]] sa Tsina; planta ng enerhiyang biomass sa [[Eskosya]]. }} Ang '''nababagong enerhiya''' (tinatawag ding '''berdeng enerhiya''') ay [[Enerhiya|enerhiyang]] nagmumula sa mga nababagong likas na yaman na napupunan muli sa loob ng panahon ng tao. Ang pinakamalawak na ginagamit na uri ng nababagong enerhiya ay ang enerhiyang solar, enerhiyang hangin, at hidroelektrisidad. Mahalaga rin ang biyoenerhiya at [[enerhiyang heotermal]] sa ilang bansa. Ang mga instalasyon ng nababagong enerhiya ay maaaring malaki o maliit at angkop para sa parehong urbano at rural na lugar. Ang nababagong enerhiya ay kadalasang ginagamit kasabay ng karagdagang elektripikasyon. May ilang benepisyo ito: ang kuryente ay maaaring makapaglipat ng init at makapagpatakbo ng mga sasakyan nang mahusay at malinis sa punto ng pagkonsumo.<ref>{{Cite journal |last=Armaroli |first=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e |issn=1754-5692|language=en|trans-title=Patungo sa isang mundong pinapagana ng kuryente}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Armaroli |first=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653|language=en|trans-title=Elektrisidad na Solar at mga Panggatong na Solar: Katayuan at mga Perspektibo sa Konteksto ng Pagbabago ng Enerhiya}}</ref> Ang mga baryableng pinagkukunan ng nababagong enerhiya ay yaong may pabago-bagong katangian, tulad ng enerhiyang hangin at enerhiyang solar. Sa kabaligtaran, ang mga kontroladong pinagkukunan ng nababagong enerhiya ay kinabibilangan ng hidroelektrisidad mula sa mga dam, biyoenerhiya, at [[enerhiyang heotermal]]. Ang mga sistema ng nababagong enerhiya ay mas naging mahusay at mas mura sa nakalipas na 30 taon.<ref>{{cite web |title=Global renewable energy trends |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 Enero 2019 |access-date=28 Enero 2019 |website=Deloitte Insights|language=en|trans-title=Mga pandaigdigang uso sa nababagong enerhiya}}</ref> Malaking bahagi ng bagong kapasidad ng kuryente na inilalagay sa buong mundo ay mula na ngayon sa nababagong enerhiya.<ref>{{Cite web |date=2 Abril 2019 |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 Abril 2019 |access-date=2 Disyembre 2020 |website=irena.org|language=en|trans-title=Ang Nababagong Enerhiya Ngayon ay Nagbubuo ng Isang Ikatlo ng Pandaigdigang Kapasidad ng Enerhiya}}</ref> Ang mga pinagkukunan ng nababagong enerhiya, tulad ng enerhiyang solar at enerhiyang hangin, ay nakaranas ng malaking pagbaba ng gastos sa nakalipas na dekada, na ginagawang mas mapagkompitensiya ang mga ito kumpara sa mga tradisyonal na panggatong na posil.<ref>{{Cite web |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |access-date=2024-06-10 |website=www.lazard.com |language=en|trans-title=2023 Pantay na Gastos ng Enerhiya+}}</ref> Sa ilang mga lugar, ang potoboltaikong solar o enerhiyang hangin sa lupa ang pinakamurang bagong itinatayong kapasidad ng kuryente.<ref name="IEA Renewables 2020">{{cite report |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020 |title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025 |author=IEA |page=12 |access-date=27 Abril 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020 |archive-date=26 Abril 2021 |url-status=live |year=2020|lang=en|trans-title=Nababagong Enerhiya 2020 Pagsusuri at pagtataya mula 2020 hanggang 2025}}</ref> Mula 2011 hanggang 2021, ang nababagong enerhiya ay lumago mula 20% hanggang 28% ng pandaigdigang suplay ng kuryente. Ang kuryente mula sa araw at hangin ang bumuo sa malaking bahagi ng pagtaas na ito, na lumago mula sa pinagsamang 2% hanggang 10%. Ang paggamit ng fossil fuel ay lumiit mula 68% hanggang 62%.<ref name=":8">{{cite journal |date=14 Hunyo 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |access-date=5 Setyembre 2022 |language=en |trans-title=Nababagong Enerhiya 2022 |archive-date=24 Mayo 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |url-status=dead }}</ref> Noong 2024, ang nababagong enerhiya ay bumuo ng mahigit 30% ng pandaigdigang produksyon ng kuryente at inaasahang lalampas sa 45% pagdating ng 2030.<ref>{{Cite web |title=Global Electricity Review 2025 |url=https://ember-energy.org/latest-insights/global-electricity-review-2025/ |access-date=2025-04-11 |website=Ember |language=en-US|trans-title=Pagsusuri sa Pandaigdigang Kuryente 2025}}</ref><ref>{{Cite web |title=Renewables - Energy System |url=https://www.iea.org/energy-system/renewables |website=IEA |language=en-GB|trans-title=Nababagong Enerhiya - Sistema ng Enerhiya}}</ref> Maraming bansa ang mayroon nang nababagong enerhiya na bumubuo ng mahigit 20% ng kanilang kabuuang suplay ng enerhiya, kung saan ang ilan ay nakakalikha ng mahigit kalahati o kahit lahat ng kanilang kuryente mula sa nababagong mapagkukunan.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=Enero 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]|trans-title=Nababagong Enerhiya}}</ref><ref>{{Cite web |last=Sensiba |first=Jennifer |date=2021-10-28 |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 Nobyembre 2021 |access-date=2021-11-22 |website=CleanTechnica|language=en|trans-title=Magandang Balita: 10 Bansa ang Nakakalikha ng Halos 100% na Nababagong Kuryente}}</ref> Ang pangunahing motibasyon sa paggamit ng nababagong enerhiya sa halip na panggatong na posil ay ang pagbawas ng emisyon ng ''greenhouse gas'', na nagdudulot ng [[Pagbabago ng klima|pagbabago sa klima]].<ref name=":2">{{Cite book |last1=Ehrlich |first1=Robert |title=Renewable energy: a first course |url=https://archive.org/details/renewableenergyf0000ehrl |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold |date=2018 |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York|language=en|trans-title=Nababagong enerhiya: isang unang kurso}}</ref> Sa pangkalahatan, ang mga pinagkukunan ng nababagong enerhiya ay nagdudulot ng mas kaunting polusyon kumpara sa mga panggatong na posil. Ang nababagong enerhiya ay nagdudulot din ng mas kaunting polusyon sa hangin kaysa sa mga panggatong na posil, na nagpapabuti sa kalusugan ng publiko at mas hindi maingay.<ref name=":2" /> ==Mga sanggunian== {{Reflist}} [[Kategorya:Enerhiya]] q5xewgg9bwqmsihxlrbimzg8qs8hdre 0 337438 2204656 2199126 2026-04-24T19:15:40Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204656 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:ScientificReview.jpg|thumb|Tagasuri ng Pambansang Institusyon ng Kalusugan ng Estados Unidos na nagsusuri ng panukalang kaloob]] Ang '''pagsusuring pangkapantay''' ay ang pagsusuri ng akda ng isa o higit pang mga taong may katulad na kakayahan sa mga may-akda (mga kapantay).<ref>{{Cite web |title=peer review process |url=https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/peer-review-process |access-date=2022-07-05 |website=National Cancer Institute Dictionary of Cancer Terms |language=|trans-title=proseso ng pagsusuring pangkapantay}}</ref> Nagsisilbi ito bilang isang anyo ng autoregulasyon ng mga kwalipikadong miyembro ng isang propesyon sa loob ng kani-kanilang [[larangan]]. Ang mga pamamaraan ng pagsusuring pangkapantay ay ginagamit upang mapanatili ang mga pamantayan ng kalidad, mapabuti ang pagganap, at magbigay ng kredibilidad. Sa akademya, ang pagsusuring pangkapantay ay karaniwang ginagamit upang matukoy ang kaangkupan ng isang akademikong papel para sa publikasyon. Ang mga tagasuri ay mga eksperto sa paksang tinatalakay at wala silang ugnayan sa may-akda (hindi ibinubunyag sa kanila ang pangalan ng may-akda). Nananatili silang anonimo at hindi maaaring impluwensiyahan. Tinatanggihan ng mga nangungunang dyornal ang mahigit 90% ng mga isinumiteng papel.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Peer Review and Quality Control in Science |encyclopedia=The Blackwell Encyclopedia of Sociology |date=2015 |doi=10.1002/9781405165518.wbeosp015.pub2 |isbn=9781405165518 |last2= |first2=|last=McCreery|first=Gregory|trans-title=Pagsusuring Pangkapantay at Kontrol ng Kalidad sa Agham|language=en}}</ref> Ang pagsusuring pangkapantay ay maaaring ikategorya batay sa uri at sa larangan o propesyon kung saan ito isinasagawa, halimbawa, pagsusuring pangkapantay sa larangang medikal. Maaari rin itong gamitin bilang kasangkapan sa pagtuturo upang matulungan ang mga mag-aaral na mapahusay ang kanilang mga sulatin.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Magnifico |first1=Alecia Marie |last2=Woodard |first2=Rebecca |last3=McCarthey |first3=Sarah |date=2019-06-01 |title=Teachers as co-authors of student writing: How teachers' initiating texts influence response and revision in an online space |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S875546151730066X |journal=Computers and Composition |language=en |volume=52 |pages=107–131 |doi=10.1016/j.compcom.2019.01.005 |s2cid=86438229 |issn=8755-4615|url-access=subscription |trans-title=Mga guro bilang mga kapwa-awtor ng pagsusulat ng mga mag-aaral: Paano nakakaimpluwensiya ang mga panimulang teksto ng mga guro sa tugon at rebisyon sa isang online na espasyo}}</ref> Si Henry Oldenburg (1619–1677) ay isang Britong pilosopo na ipinanganak sa Alemanya at itinuturing na “ama” ng makabagong pagsusuring pangkapantay sa agham.<ref name=":0">{{cite web |last=Hatch |first=Robert A. |date=Pebrero 1998 |title=The Scientific Revolution: Correspondence Networks |url=http://www.clas.ufl.edu/users/rhatch/pages/03-Sci-Rev/SCI-REV-Home/resource-ref-read/correspond-net/08sr-crrsp.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116232845/http://www.clas.ufl.edu/users/rhatch/pages/03-Sci-Rev/SCI-REV-Home/resource-ref-read/correspond-net/08sr-crrsp.htm |archive-date=16 Enero 2009 |access-date=21 Agosto 2016 |publisher=[[Unibersidad ng Florida]]|language=en|trans-title=Ang Rebolusyong Siyentipiko: Mga Network ng Korespondensiya}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Oldenburg |first=Henry |year=1665 |title=Epistle Dedicatory |journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society]] |volume=1 |pages=i-ii |doi=10.1098/rstl.1665.0001 |s2cid=186211404|language=en|trans-title=Pag-aalay ng Sulat}}</ref><ref>{{cite book |last=Boas Hall |first=Marie |title=Henry Oldenburg: shaping the Royal Society |url=https://archive.org/details/henryoldenburgsh0000hall |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2002 |isbn=978-0-19-851053-6 |location=Oxford |bibcode=2002heol.book.....B |author-link=Marie Boas Hall|language=en|trans-title=Henry Oldenburg: paghubog sa Royal Society}}</ref> ==Mga sanggunian== {{Reflist}} b3txzxbb59epvfn21tb04nibujuvwtq 0 337468 2204844 2199397 2026-04-24T21:36:58Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204844 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Iron_Age_Italy.svg|right|thumb|Mapang etnolingguwistiko ng Italya noong [[Panahong Bakal]], bago ang [[Pagsakop ng mga Romano sa Italya|pagpapalawak at pananakop ng mga Romano sa Italya]]. Ang mga Veneto ay naka-kayumanggi.]] Ang mga '''Veneto''' (minsan ay tinutukoy din bilang '''Venetico''', '''Sinaunang Veneto''', o '''Paleoveneto''' upang maiba sila mula sa mga modernong naninirahan sa rehiyon ng Veneto, na tinatawag na mga ''Veneto'' sa [[Wikang Italyano|Italyano]]) ay isang mga [[Proto-Indo-Europeo|taong Indo-Europeo]] na nanirahan sa hilagang-silangang [[Italya]], sa isang lugar na katumbas ng modernong rehiyon ng [[Veneto]], mula sa kalagitnaan ng ika-2 milenyo BK at bumuo ng kanilang sariling orihinal na kabihasnan noong ika-1 milenyo BK.<ref name="ven3">[http://www.venetoimage.com/svc.htm Storia, vita, costumi, religiosità dei Veneti antichi] at www.venetoimage.com (in Italian). Accessed on 2009-08-18.</ref> Ang mga Veneti ay unang pinatunayan sa lugar sa pagitan ng [[Lawa ng Garda]] at ng [[Kaburulang Euganea]]; kalaunan ay lumawak sila hanggang sa maabot nila ang mga hangganan na katulad ng sa kasalukuyang rehiyon ng [[Veneto]]. Ayon sa mga natuklasang arkeolohiko (na sumasang-ayon din sa mga nakasulat na sanggunian), ang mga kanlurang hangganan ng kanilang teritoryo ay tumatakbo sa Lawa ng Garda, ang mga timog ay sumunod sa isang linya na nagsisimula sa [[Tartaro-Canalbianco-Po di Levante|ilog Tartaro]], sumusunod sa [[Ilog Po|Po]] at umaabot sa [[Adria]], kasama ang patay na sanga ng [[Adria (ilog)|Po ng Adria]], habang ang mga silangan ay umabot hanggang sa [[Tagliamento|ilog Tagliamento]].<ref>{{Cite book |last=Aspes |first=Alessandra |title=Il Veneto nell'antichità: preistoria e protostoria |pages=661 |language=it}}</ref> == Etnonimo == Ayon kay [[Julius Pokorný]], ang etnonimo na ''Venetī'' (isahan na ''*Venetos'') ay nagmula sa salitang-ugat na [[Wikang Proto-Indo-Europeo|Proto Indo-European]] ''na *wen-'' 'magsikap, maghangad, magmahal'. Gaya ng ipinapakita ng paghahambing na materyal, ang mga wikang Hermaniko ay may dalawang termino na may magkaibang pinagmulan: ang[[Lumang Mataas na Aleman]] na ''Winida'' 'Wende' ay tumutukoy sa [[Wikang proto-Hermaniko|Pre-Hermanikong]] ''*Wenétos'', habang ang Lat.-Germ. ''Venedi'' (gaya ng pinatunayan ni Tacito) at ang Lumang Ingles na ''Winedas'' na 'Wends' ay tumutukoy sa Pre-Germanic ''na *Wenetós''. Ang huli, ayon kay Tacito, na pamilyar sa Adriaticong Veneto, ay nag-uugnay sa [[Vistula Veneti]] sa mga [[Mga Eslabo|Eslabo]]. Ang mga salitang may kaugnayan sa etimolohiya ay kinabibilangan ng Latin na ''venus, -eris'' 'pag-ibig, pagsinta, biyaya'; Sanskrit ''vanas-'' 'libog, zest', ''vani-'' 'nais, pagnanais'; Lumang Irlandes ''na fine'' (< Proto-Selta ''*venjā'' ) 'kamag-anak, kamag-anak, alyansa, tribo, pamilya'; Lumang Nordiko ''winr'', Lumang Sahon, Lumang Mataas na Alemang ''wini'', Lumang Frisio, Lumang Ingles na ''wine'' na 'kaibigan'.<ref>Pokorny 1959: 1146–1147; Steinacher 2002: 33</ref> == Heograpiya == Hindi tiyak ang lawak ng teritoryong sinakop ng sinaunang Veneti bago sila isinama ng mga Romano. Kabilang dito ang mga lungsod ng modernong [[Veneto]] tulad ng [[Este, Italy|Este]], [[Padua]], [[Vicenza]], [[Asolo]], [[Oderzo]], [[Montebelluna]], [[Vittorio Veneto]], [[Cadore]], pati na rin ang iba pang mga lugar sa paligid ng [[Ilog Po|Delta ng Po]].<ref name="Le Glay, Marcel. 2009">{{Cite book |last=Le Glay, Marcel. |title=A history of Rome |url=https://archive.org/details/historyofrome0000legl_u5c0_4thedition |date=2009 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1-4051-8327-7 |oclc=760889060}}</ref> Ang teritoryong Venetiko ay isinama sa [[Galia Cisalpina]], at sa ilalim ni [[Cesar Augusto|Augusto]] ay inorganisa bilang ikasampung rehiyon (''Regio X'' [[Venetia et Histria]]) ng [[Romanong Italya]]. Ang ''Regio X'' ay umaabot sa heograpiya mula sa [[Arsia (ilog)|Ilog Arsia]] sa silangan sa tinatawag ngayong [[Kroasya]] hanggang sa [[Adda (ilog)|Abdua]] sa kasalukuyang rehiyon ng [[Lombardia]] sa Italya at mula sa [[Alpes]] hanggang sa [[Dagat Adriatico]].<ref>{{Cite journal |last=Berto |first=Luigi |date=2013 |title="Venetia (Venice)": Its Formation and Meaning in the Middle Ages |url=https://www.buffalo.edu/content/dam/www/nemla/NIS/XXXV/NIS2013_Berto.pdf |journal=NeMLA Italian Studies |volume=35 |pages=1–2 |access-date=14 January 2021}}</ref> == Mga pag-aaral == Maraming arkeolohikong paghuhukay ang isinasagawa pa rin sa [[Veneto]] ngayon sa mga lugar tulad ng [[Este, Italy|Este]], [[Padua]], [[Oderzo]], [[Adria]], [[Vicenza]], [[Verona]], at [[Altinum]]. Sinuri ng mga pag-aaral ang malawak na impluwensiya ng mga [[Gresya|Griyego]] sa Adriatico at ang kanilang pakikipag-ugnayan sa mga Veneti, partikular na nakatuon sa mga mula sa [[Eubea]], [[Focea]], at [[Corinto]]. Bukod pa rito, isinagawa rin ang mga pag-aaral sa aktibidad ng mga [[Kabihasnang Etrusko|Etrusko]] sa rehiyon at ang kanilang matibay na ugnayan sa mga Veneto. == Mga Sanggunian == {{Reflist|2}} == Mga panlabas na link == * [https://archive.today/20050806081832/http://www.istitutoveneto.it/iv/presentazione/soci/biografia_socio.php?id=252 Malawak na Bibliograpiya - Mga Pag-aaral sa Veneti] Dr. Loredana Calzavara-Capuis (sa [[Wikang Italyano|Italyano]] ). * [http://members.tripod.com/adolfozavaroni/venet.htm Mga inskripsiyong Venetiko] ni Adolfo Zavaroni (sa [[Wikang Italyano|Italyano]]). {{Italy topics}} [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Pranses ng CS1 (fr)]] hbwi6bwl24d80goilvwyjy6m26fvml3 0 337486 2204865 2200891 2026-04-25T04:35:46Z LknFenix 125962 + Mga epekto 2204865 wikitext text/x-wiki {{Infobox event | title = Krisis sa Kipot ng Hormuz noong 2026 | partof = [[digmaan sa Iran noong 2026]] | image = Straße von Hormuz.jpg | alt = | caption = Larawan ng Kipot mula sa satelayt | date = {{Start date|2026|02|28|df=y}} &ndash; kasalukuyan<br/>({{Age in years, months, weeks and days|month1=2|day1=28|year1=2026}}) | place = [[Kipot ng Hormuz]], [[Golpong Persiko]] and [[Golpo ng Oman]] | coordinates = | also known as = | cause = [[Digmaan sa Iran noong 2026]] | participants = [[Iran]], [[Estados Unidos]], [[Israel]], mga kompanya ng pagpapadala | outcome = {{bulletedlist|Pagtaas ng presyo ng langis at gas sa buong mundo|Kampanya sa Kipot ng Hormuz noong 2026}} | casualties1 = 1 barkong panghatak ang lumubog<br/>hindi bababa sa 12 barkong pangkalakal ang nasira (7 ang inabandona)<ref>{{Cite web |url=https://www.channelnewsasia.com/world/crew-member-killed-after-projectile-hits-tanker-oman-manager-says-5962176 |title=Crew member killed after projectile hits tanker off Oman, manager says|trans-title=Tripulante, namatay matapos tamaan ng panudla ang barkong-tangke malapit sa baybayin ng Oman, ayon sa manedyer|website=CNA|access-date=2 Marso 2026|archive-date=1 Marso 2026|archive-url= https://web.archive.org/web/20260301210512/https://www.channelnewsasia.com/world/crew-member-killed-after-projectile-hits-tanker-oman-manager-says-5962176 |url-status=live}}</ref><br/>12 marino ang namatay o nawawala<br>1 manggagawa sa daungan ang namatay, at 2 ang nasugatan sa Bahrain | casualties2 = | notes = }} Ang [[Kipot ng Hormuz]], isang estratehikong kiputan sa karagatan para sa pandaigdigang kalakalan ng enerhiya, ay nakaranas ng patuloy na heopolitikal at ekonomikong pagkagambala simula noong ika-28 ng Pebrero 2026, kasunod ng [[Digmaan sa Iran noong 2026|magkasanib na pag-atakeng militar]] ng [[Estados Unidos]] at [[Israel]] sa [[Iran]], na kinabibilangan ng pagpaslang sa kataas-taasang pinuno ng Iran na si [[Ali Khāmenei|Ali Khamenei]]. Bilang tugon, naglunsad ang Iran ng mga pag-atakeng pangganti gamit ang misil at drono sa mga base militar ng Estados Unidos, teritoryo ng Israel, at iba pang mga estado sa Golpo, habang ang [[Hukbong ng Islamikong Rebolusyonaryong Guwardiya]] (''Islamic Revolutionary Guard Corps'' o IRGC) nito ay naglabas ng mga babalang nagbabawal sa pagdaan ng mga barko sa kipot, na humantong sa epektibong paghinto ng trapiko ng mga barko. {{As of|2026|Marso|12}}, nakapagsagawa ang Iran ng 21 kumpirmadong pag-atake sa mga barkong pangkalakal. Ang mga babala at kasunod na pag-atake sa mga sasakyang-dagat ay nagdulot ng matinding pagbaba sa trapiko sa karagatan, kung saan ang trapiko ng mga barkong tangke ay unang bumaba ng humigit-kumulang 70%, at mahigit 150 barko ang nag-angkla sa labas ng kipot upang maiwasan ang panganib.<ref name="NYT2.28.26">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/strait-of-hormuz-ship-traffic.html |title=After Iran Attacks, Ship Traffic Plummets in Strait of Hormuz|work=[[The New York Times]]|first=Christiaan|last1=Triebert|first2=Alexander|last2=Cardia|date=28 Pebrero 2026 |access-date=2 Marso 2026|language=en|trans-title=Matapos ang mga Pag-atake ng Iran, Bumagsak ang Trapiko ng mga Barko sa Kipot ng Hormuz}}</ref><ref name="TheGuardian3.2.26">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/02/oil-prices-iran-war-strait-of-hormuz-shipping |title=Oil prices rise as Iran war threatens shipping through strait of Hormuz |work=[[The Guardian]]|date=2 Marso 2026 |access-date=2 Marso 2026|language=en|trans-title=Tumaas ang presyo ng langis dahil sa banta ng digmaan sa Iran sa mga barkong dumadaan sa Kipot ng Hormuz}}</ref> Di nagtagal pagkatapos nito, bumaba ang trapiko sa halos sero. Naapektuhan ng pagkagambalang ito ang humigit-kumulang 20% ng pang-araw-araw na suplay ng langis sa buong mundo at malaking dami ng likidong natural na gas (LNG), na nag-udyok sa malalaking kompanya sa pagpapadala na suspindihin ang mga operasyon sa lugar.<ref name="How US">{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/how-us-israel-attacks-on-iran-threaten-the-strait-of-hormuz-oil-markets |title=How US-Israel attacks on Iran threaten the Strait of Hormuz, oil markets |publisher=Al Jazeera |date=1 Marso 2026 |access-date=2 Marso 2026|language=en|trans-title=Paano nagbabanta ang mga pag-atake ng Estados Unidos-Israel sa Iran sa Kipot ng Hormuz at mga pamilihan ng langis}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-gas-majors-traders-suspend-shipments-via-hormuz-us-attacks-iran-sources-say-2026-02-28 |title=Oil and gas majors and traders suspend shipments via Hormuz, sources say |work=Reuters |date=28 Pebrero 2026 |access-date=2 Marso 2026|language=en|trans-title=Sinuspinde ng mga pangunahing kompanya at negosyante ng langis at gas ang mga kargamento sa pamamagitan ng Hormuz, ayon sa mga sanggunian}}</ref> Sa gitna ng pangamba sa matagalang kakulangan sa suplay, mas mabilis na tumaas ang presyo ng langis kaysa sa alinmang tunggalian sa kamakailang kasaysayan;<ref name="AC-03182026">{{Cite web |first1=Josh |last1=Lipsky |first2=Bart |last2=Piasecki |first3=Jessie |last3=Yin |title=The Iran oil shock may be diffrent from other price spikes |date=18 Marso 2026 |work=[[Atlantic Council]] |access-date=18 Marso 2026 |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/econographics/the-iran-oil-shock-may-be-different-from-other-price-spikes/ |language=en|trans-title=Maaaring iba ang pagkabigla sa presyo ng langis sa Iran kumpara sa iba pang pagtaas ng presyo}}</ref> ang presyo ng krudong langis ng Brent ay lumampas sa US$100 kada bariles noong ika-8 ng Marso 2026 sa unang pagkakataon sa loob ng apat na taon, at umabot sa US$126 kada bariles sa rurok nito.<ref name="TheGuardian3.2.26" /><ref name="Reuters3.1.26">{{cite news |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-jumps-10-iran-conflict-could-spike-100-barrel-analysts-say-2026-03-01 |title=Oil jumps 10% on Iran conflict and could spike to $100 a barrel, analysts say |work=Reuters |date=1 Marso 2026 |access-date=2 Marso 2026|language=en|trans-title=Tumaas ng 10% ang presyo ng langis dahil sa tunggalian sa Iran at maaaring umabot sa $100 kada bariles, ayon sa mga analista}}</ref><ref name="surges">{{cite news |url=https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |title=Oil surges and stock futures sink after war in Iran disrupts crude supply |publisher=CNN |date=1 Marso 2026 |access-date=2 Marso 2026 |archive-date=2 Marso 2026 |archive-url= https://web.archive.org/web/20260302025634/https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |url-status=live |language=en|trans-title=Pagtaas ng presyo ng langis at pagbaba ng stock futures matapos maantala ng digmaan sa Iran ang suplay ng krudo}}</ref><ref name="CNBC-03082026">{{Cite web |last=Kimball |first=Spencer |title=Oil surges above $100 a barrel; Trump says 'small price to pay' for defeating Iran |date=8 Marso 2026 |access-date=8 Marso 2026 |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2026/03/08/crude-oil-prices-today-iran-war.html |archive-date=8 Marso 2026 |archive-url= https://web.archive.org/web/20260308223907/https://www.cnbc.com/2026/03/08/crude-oil-prices-today-iran-war.html |url-status=live |language=en|trans-title=Tumaas ang presyo ng langis sa mahigit $100 kada bariles; sabi ni Trump, 'maliit na halaga' para matalo ang Iran}}</ref>Ang pagsasara ng kipot ay inilarawan bilang pinakamalaking pagkagambala sa suplay ng enerhiya simula noong krisis sa enerhiya noong dekada 1970,<ref name="Guardian-03112026">{{Cite web |last=Burke |first=Jason |title=Iran escalates attacks on infrastructure and transport networks across the Gulf |date=11 Marso 2026 |access-date=11 Marso 2026 |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/11/iran-escalates-attacks-on-infrastructure-and-transport-networks-across-the-gulf |language=en|trans-title=Pinalala ng Iran ang mga pag-atake sa mga network ng imprastraktura at transportasyon sa buong Golpo}}</ref> at ito rin ang pinakamalaki sa kasaysayan ng pandaigdigang pamilihan ng langis.<ref name="Atlantic-13032026">{{Cite web |first=Rogé |last=Karma |title='We Would Be Entering a Completely Different World' |date=13 March 2026 |access-date=13 March 2026 |work=[[The Atlantic]] |url=https://www.theatlantic.com/economy/2026/03/oil-price-200-barrel/686354/ }}</ref> Ang iba pang mga pamilihan ng kalakal na naapektuhan ng pagtaas ng presyo dahil sa krisis ay kinabibilangan ng [[aluminyo]],<ref>{{Cite web |first=Mark |last=Burton |title=Bahrain starts output cuts at world's top aluminum smelter|work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=15 Marso 2026 |access-date=21 Marso 2026 |url=https://fortune.com/2026/03/15/bahrain-output-cuts-world-top-aluminum-smelter-alba-iran-war/ |language=en|trans-title=Sinimulan ng Bahrain ang pagbawas ng output sa nangungunang tunawan ng aluminyo sa mundo}}</ref> [[pataba]], at [[elyo]].<ref>{{Cite web |first=Naomi |last=Buchanan |title=It's not just oil: 3 critical supply chains being upended by the war in Iran |date=21 Marso 2026 |access-date=21 Marso 2026 |work=[[Business Insider]] |url=https://www.businessinsider.com/oil-prices-supply-chains-iran-war-ai-helium-food-inflation-2026-3 |language=en|trans-title=Hindi lang langis: 3 kritikal na daluyan ng suplay ang naapektuhan ng digmaan sa Iran}}</ref> == Sanligan == [[Talaksan:Strait of Hormuz daily average of LNG (2024).svg|thumb|Dayagram na nagpapakita ng pang-araw-araw na karaniwang dami ng LNG na dinaraan sa kipot noong 2024<ref>{{cite web |last1=Slav |first1=Irina |title=Asia’s LNG Lifeline Takes a Hit |url=https://oilprice.com/Energy/Crude-Oil/Asias-LNG-Lifeline-Takes-a-Hit.html |website=OilPrice.com |language=en |date=15 Marso 2026|trans-title=Naapektuhan ang Agapay ng LNG ng Asya}}</ref>]] Ang kipot ay may lapad na 21&nbsp;milya (34 km) sa pinakamakitid na punto nito at nagsisilbing daanang pandagat sa pagitan ng Iran at [[Oman]]. Pinadadali ng dalawang unidireksiyonal na rutang pandagat nito ang pagdaan ng humigit-kumulang 20 milyong bariles ng langis bawat araw, na kumakatawan sa humigit-kumulang 20% ng pandaigdigang kalakalang pandagat ng langis, pangunahin mula sa mga bansang prodyuser tulad ng [[Saudi Arabia]], [[Emiratos Arabes Unidos]], [[Irak]], at [[Qatar]].<ref name=NYT2.28.26/><ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/business/2026/mar/01/us-israel-strikes-iran-oil-price |title=What is the strait of Hormuz and why is it crucial for oil supplies? |work=The Guardian |date=1 Marso 2026 |access-date=2 Marso 2026|language=en|trans-title=Ano ang kipot ng Hormuz at bakit ito mahalaga para sa mga suplay ng langis?}}</ref> Noong 2024, tinatayang 84% ng mga kargamento ng krudo at kondensado na dumaraan sa kipot ay nakalaan sa mga pamilihan sa Asya,<ref name="How US" /> kung saan tumatanggap ang Tsina ng isang katlo ng langis nito sa pamamagitan ng kipot at may humigit-kumulang isang bilyong bariles sa reserbang langis (ilang buwan ng suplay).<ref>{{cite web |last1=Li |first1=Emma |title=China’s crude import stress resistance in a Hormuz crisis {{!}} Vortexa |url=https://www.vortexa.com/insights/chinas-crude-import-stress-resistance |website=www.vortexa.com |language=en |date=9 Marso 2026|trans-title=Katatagan ng Tsina sa pag-angkat ng krudo sa krisis sa Hormuz {{!}} Vortexa}}</ref> Nakakakuha ang Europa ng 12% hanggang 14% ng LNG nito mula sa Qatar sa pamamagitan ng kipot.<ref name="q45">{{cite web |title=European gas prices surge by up to 45% as Qatar stops LNG production |url=https://www.euronews.com/business/2026/03/02/european-gas-prices-jump-by-as-much-as-45-as-qatar-stops-lng-production |publisher=[[euronews]] |language=en |date=2 Marso 2026 |access-date=2 Marso 2026 |archive-date=3 Marso 2026 |archive-url= https://web.archive.org/web/20260303043332/https://www.euronews.com/business/2026/03/02/european-gas-prices-jump-by-as-much-as-45-as-qatar-stops-lng-production |url-status=live |trans-title=Tumaas ang presyo ng gas sa Europa ng hanggang 45% dahil itinigil ng Qatar ang produksyon ng LNG}}</ref> Ang Golpong Persiko ay isa ring pangunahing sentro para sa pandaigdigang produksiyon at pagluwas ng mga [[pataba]]. Noong dekada 2020, bumubuo ang rehiyon ng humigit-kumulang 30%–35% ng pandaigdigang pagluwas ng urea at 20%–30% ng pagluwas ng amonya. Sa pangkalahatan, hanggang 30% ng pandaigdigang kalakalan ng mga pataba ay karaniwang dumaraan sa Kipot ng Hormuz.<ref name=":02">{{Cite journal |date=2026|title=Global Agrifood Implications of the 2026 Conflict in the Middle East|url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd8875en|language=en|journal=Food and Agriculture Organization of the United Nations|trans-title=Mga Pandaigdigang Implikasyon sa Agrifood ng Tunggalian sa Gitnang Silangan noong 2026}}</ref> == Mga epekto == === Pagdaan sa kipot === Bandang huli ng Pebrero 28, mabigat ang trapiko ng mga palabas na barko sa Kipot ng Hormuz, habang mahina naman ang trapikong papasok.<ref>{{cite web |title=Iranian Naval Response to "Operation Epic Fury" Unclear |url=https://maritime-executive.com/article/iranian-naval-response-to-operation-epic-fury-unclear |website=The Maritime Executive |date=28 Pebrero 2026 |language=en |access-date=2 Marso 2026 |archive-date=1 Marso 2026 |archive-url= https://web.archive.org/web/20260301024821/https://maritime-executive.com/article/iranian-naval-response-to-operation-epic-fury-unclear |url-status=live |trans-title=Hindi Malinaw ang Tugon ng Hukbong-Dagat ng Iran sa "Operation Epic Fury"}}</ref> Hindi bababa sa tatlong tanker ng langis ang tinamaan malapit sa kipot, kabilang ang isa sa baybayin ng Oman na nasunog.<ref name="Reuters3.1.26" /><ref>{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/1/black-smoke-pours-from-oil-tanker-near-strait-of-hormuz |title=Black smoke pours from oil tanker near Strait of Hormuz |publisher=[[Al Jazeera]]|date=1 Marso 2026 |access-date=2 Marso 2026 |archive-date=1 Marso 2026 |archive-url= https://web.archive.org/web/20260301190519/https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/1/black-smoke-pours-from-oil-tanker-near-strait-of-hormuz |url-status=live |language=en|trans-title=Makapal na itim na usok, bumubulwak mula sa oil tanker malapit sa Kipot ng Hormuz}}</ref> Hindi bababa sa 17 oil tanker ang nagpatuloy sa paglalakbay sa kipot.<ref>{{cite web |title=Oil Tankers Avoiding Vital Hormuz Strait After U.S. Bombs Iran|url=https://www.supplychainbrain.com/articles/43560-oil-tankers-avoiding-vital-hormuz-strait-after-us-bombs-iran |website=SupplyChainBrain|language=en-US|date=28 Pebrero 2026|trans-title=Mga Tanker ng Langis, Iniiwasan ang Mahalagang Kipot ng Hormuz Matapos Bombahin ng U.S. ang Iran}}</ref> Noong Marso 1 at 2, walang barkong dumaan sa kipot.<ref name="maex2" /> Sinuspinde ng mga pangunahing kompanya ng ''container shipping'', kabilang ang Maersk, CMA CGM, at Hapag-Lloyd, ang paglalayag sa kipot at mga kaugnay na ruta tulad ng [[Dagat Pula]].<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2026/03/01/world/middleeast/maersk-red-sea-iran-war.html |title=Maersk to Halt Some Red Sea Shipping in Sign of War's Disruption to Global Supply Chain |work=[[The New York Times]]|date=1 Marso 2026 |access-date=2 Marso 2026|language=en|trans-title=Ihihinto ng Maersk ang Ilang Pagpapadala sa Dagat Pula Bilang Senyales ng Pagkagambala ng Digmaan sa Pandaigdigang Daloy ng Suplay}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japan-shippers-halt-hormuz-operations-after-us-israel-strikes-iran-2026-03-01 |title=Japan shippers halt Hormuz operations after US, Israel strikes on Iran |work=Reuters |date=1 Marso 2026 |access-date=2 Marso 2026|language=en|trans-title=Itinigil ng mga embarkador ng Hapon ang mga operasyon ng Hormuz matapos ang pag-atake ng US at Israel sa Iran}}</ref> ==Mga sanggunian== {{Reflist}} [[Kategorya:Digmaan sa Iran noong 2026]] [[Kategorya:Krisis sa enerhiya]] t0bvnr3q8tkx1gxcswah11n2f6ba8t7 2204868 2204865 2026-04-25T04:38:36Z LknFenix 125962 Pag-aayos sa sanggunian 2204868 wikitext text/x-wiki {{Infobox event | title = Krisis sa Kipot ng Hormuz noong 2026 | partof = [[digmaan sa Iran noong 2026]] | image = Straße von Hormuz.jpg | alt = | caption = Larawan ng Kipot mula sa satelayt | date = {{Start date|2026|02|28|df=y}} &ndash; kasalukuyan<br/>({{Age in years, months, weeks and days|month1=2|day1=28|year1=2026}}) | place = [[Kipot ng Hormuz]], [[Golpong Persiko]] and [[Golpo ng Oman]] | coordinates = | also known as = | cause = [[Digmaan sa Iran noong 2026]] | participants = [[Iran]], [[Estados Unidos]], [[Israel]], mga kompanya ng pagpapadala | outcome = {{bulletedlist|Pagtaas ng presyo ng langis at gas sa buong mundo|Kampanya sa Kipot ng Hormuz noong 2026}} | casualties1 = 1 barkong panghatak ang lumubog<br/>hindi bababa sa 12 barkong pangkalakal ang nasira (7 ang inabandona)<ref>{{Cite web |url=https://www.channelnewsasia.com/world/crew-member-killed-after-projectile-hits-tanker-oman-manager-says-5962176 |title=Crew member killed after projectile hits tanker off Oman, manager says|trans-title=Tripulante, namatay matapos tamaan ng panudla ang barkong-tangke malapit sa baybayin ng Oman, ayon sa manedyer|website=CNA|access-date=2 Marso 2026|archive-date=1 Marso 2026|archive-url= https://web.archive.org/web/20260301210512/https://www.channelnewsasia.com/world/crew-member-killed-after-projectile-hits-tanker-oman-manager-says-5962176 |url-status=live}}</ref><br/>12 marino ang namatay o nawawala<br>1 manggagawa sa daungan ang namatay, at 2 ang nasugatan sa Bahrain | casualties2 = | notes = }} Ang [[Kipot ng Hormuz]], isang estratehikong kiputan sa karagatan para sa pandaigdigang kalakalan ng enerhiya, ay nakaranas ng patuloy na heopolitikal at ekonomikong pagkagambala simula noong ika-28 ng Pebrero 2026, kasunod ng [[Digmaan sa Iran noong 2026|magkasanib na pag-atakeng militar]] ng [[Estados Unidos]] at [[Israel]] sa [[Iran]], na kinabibilangan ng pagpaslang sa kataas-taasang pinuno ng Iran na si [[Ali Khāmenei|Ali Khamenei]]. Bilang tugon, naglunsad ang Iran ng mga pag-atakeng pangganti gamit ang misil at drono sa mga base militar ng Estados Unidos, teritoryo ng Israel, at iba pang mga estado sa Golpo, habang ang [[Hukbong ng Islamikong Rebolusyonaryong Guwardiya]] (''Islamic Revolutionary Guard Corps'' o IRGC) nito ay naglabas ng mga babalang nagbabawal sa pagdaan ng mga barko sa kipot, na humantong sa epektibong paghinto ng trapiko ng mga barko. {{As of|2026|Marso|12}}, nakapagsagawa ang Iran ng 21 kumpirmadong pag-atake sa mga barkong pangkalakal. Ang mga babala at kasunod na pag-atake sa mga sasakyang-dagat ay nagdulot ng matinding pagbaba sa trapiko sa karagatan, kung saan ang trapiko ng mga barkong tangke ay unang bumaba ng humigit-kumulang 70%, at mahigit 150 barko ang nag-angkla sa labas ng kipot upang maiwasan ang panganib.<ref name="NYT2.28.26">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/strait-of-hormuz-ship-traffic.html |title=After Iran Attacks, Ship Traffic Plummets in Strait of Hormuz|work=[[The New York Times]]|first=Christiaan|last1=Triebert|first2=Alexander|last2=Cardia|date=28 Pebrero 2026 |access-date=2 Marso 2026|language=en|trans-title=Matapos ang mga Pag-atake ng Iran, Bumagsak ang Trapiko ng mga Barko sa Kipot ng Hormuz}}</ref><ref name="TheGuardian3.2.26">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/02/oil-prices-iran-war-strait-of-hormuz-shipping |title=Oil prices rise as Iran war threatens shipping through strait of Hormuz |work=[[The Guardian]]|date=2 Marso 2026 |access-date=2 Marso 2026|language=en|trans-title=Tumaas ang presyo ng langis dahil sa banta ng digmaan sa Iran sa mga barkong dumadaan sa Kipot ng Hormuz}}</ref> Di nagtagal pagkatapos nito, bumaba ang trapiko sa halos sero. Naapektuhan ng pagkagambalang ito ang humigit-kumulang 20% ng pang-araw-araw na suplay ng langis sa buong mundo at malaking dami ng likidong natural na gas (LNG), na nag-udyok sa malalaking kompanya sa pagpapadala na suspindihin ang mga operasyon sa lugar.<ref name="How US">{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/how-us-israel-attacks-on-iran-threaten-the-strait-of-hormuz-oil-markets |title=How US-Israel attacks on Iran threaten the Strait of Hormuz, oil markets |publisher=Al Jazeera |date=1 Marso 2026 |access-date=2 Marso 2026|language=en|trans-title=Paano nagbabanta ang mga pag-atake ng Estados Unidos-Israel sa Iran sa Kipot ng Hormuz at mga pamilihan ng langis}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-gas-majors-traders-suspend-shipments-via-hormuz-us-attacks-iran-sources-say-2026-02-28 |title=Oil and gas majors and traders suspend shipments via Hormuz, sources say |work=Reuters |date=28 Pebrero 2026 |access-date=2 Marso 2026|language=en|trans-title=Sinuspinde ng mga pangunahing kompanya at negosyante ng langis at gas ang mga kargamento sa pamamagitan ng Hormuz, ayon sa mga sanggunian}}</ref> Sa gitna ng pangamba sa matagalang kakulangan sa suplay, mas mabilis na tumaas ang presyo ng langis kaysa sa alinmang tunggalian sa kamakailang kasaysayan;<ref name="AC-03182026">{{Cite web |first1=Josh |last1=Lipsky |first2=Bart |last2=Piasecki |first3=Jessie |last3=Yin |title=The Iran oil shock may be diffrent from other price spikes |date=18 Marso 2026 |work=[[Atlantic Council]] |access-date=18 Marso 2026 |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/econographics/the-iran-oil-shock-may-be-different-from-other-price-spikes/ |language=en|trans-title=Maaaring iba ang pagkabigla sa presyo ng langis sa Iran kumpara sa iba pang pagtaas ng presyo}}</ref> ang presyo ng krudong langis ng Brent ay lumampas sa US$100 kada bariles noong ika-8 ng Marso 2026 sa unang pagkakataon sa loob ng apat na taon, at umabot sa US$126 kada bariles sa rurok nito.<ref name="TheGuardian3.2.26" /><ref name="Reuters3.1.26">{{cite news |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-jumps-10-iran-conflict-could-spike-100-barrel-analysts-say-2026-03-01 |title=Oil jumps 10% on Iran conflict and could spike to $100 a barrel, analysts say |work=Reuters |date=1 Marso 2026 |access-date=2 Marso 2026|language=en|trans-title=Tumaas ng 10% ang presyo ng langis dahil sa tunggalian sa Iran at maaaring umabot sa $100 kada bariles, ayon sa mga analista}}</ref><ref name="surges">{{cite news |url=https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |title=Oil surges and stock futures sink after war in Iran disrupts crude supply |publisher=CNN |date=1 Marso 2026 |access-date=2 Marso 2026 |archive-date=2 Marso 2026 |archive-url= https://web.archive.org/web/20260302025634/https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |url-status=live |language=en|trans-title=Pagtaas ng presyo ng langis at pagbaba ng stock futures matapos maantala ng digmaan sa Iran ang suplay ng krudo}}</ref><ref name="CNBC-03082026">{{Cite web |last=Kimball |first=Spencer |title=Oil surges above $100 a barrel; Trump says 'small price to pay' for defeating Iran |date=8 Marso 2026 |access-date=8 Marso 2026 |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2026/03/08/crude-oil-prices-today-iran-war.html |archive-date=8 Marso 2026 |archive-url= https://web.archive.org/web/20260308223907/https://www.cnbc.com/2026/03/08/crude-oil-prices-today-iran-war.html |url-status=live |language=en|trans-title=Tumaas ang presyo ng langis sa mahigit $100 kada bariles; sabi ni Trump, 'maliit na halaga' para matalo ang Iran}}</ref>Ang pagsasara ng kipot ay inilarawan bilang pinakamalaking pagkagambala sa suplay ng enerhiya simula noong krisis sa enerhiya noong dekada 1970,<ref name="Guardian-03112026">{{Cite web |last=Burke |first=Jason |title=Iran escalates attacks on infrastructure and transport networks across the Gulf |date=11 Marso 2026 |access-date=11 Marso 2026 |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/11/iran-escalates-attacks-on-infrastructure-and-transport-networks-across-the-gulf |language=en|trans-title=Pinalala ng Iran ang mga pag-atake sa mga network ng imprastraktura at transportasyon sa buong Golpo}}</ref> at ito rin ang pinakamalaki sa kasaysayan ng pandaigdigang pamilihan ng langis.<ref name="Atlantic-13032026">{{Cite web |first=Rogé |last=Karma |title='We Would Be Entering a Completely Different World' |date=13 March 2026 |access-date=13 March 2026 |work=[[The Atlantic]] |url=https://www.theatlantic.com/economy/2026/03/oil-price-200-barrel/686354/ }}</ref> Ang iba pang mga pamilihan ng kalakal na naapektuhan ng pagtaas ng presyo dahil sa krisis ay kinabibilangan ng [[aluminyo]],<ref>{{Cite web |first=Mark |last=Burton |title=Bahrain starts output cuts at world's top aluminum smelter|work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=15 Marso 2026 |access-date=21 Marso 2026 |url=https://fortune.com/2026/03/15/bahrain-output-cuts-world-top-aluminum-smelter-alba-iran-war/ |language=en|trans-title=Sinimulan ng Bahrain ang pagbawas ng output sa nangungunang tunawan ng aluminyo sa mundo}}</ref> [[pataba]], at [[elyo]].<ref>{{Cite web |first=Naomi |last=Buchanan |title=It's not just oil: 3 critical supply chains being upended by the war in Iran |date=21 Marso 2026 |access-date=21 Marso 2026 |work=[[Business Insider]] |url=https://www.businessinsider.com/oil-prices-supply-chains-iran-war-ai-helium-food-inflation-2026-3 |language=en|trans-title=Hindi lang langis: 3 kritikal na daluyan ng suplay ang naapektuhan ng digmaan sa Iran}}</ref> == Sanligan == [[Talaksan:Strait of Hormuz daily average of LNG (2024).svg|thumb|Dayagram na nagpapakita ng pang-araw-araw na karaniwang dami ng LNG na dinaraan sa kipot noong 2024<ref>{{cite web |last1=Slav |first1=Irina |title=Asia’s LNG Lifeline Takes a Hit |url=https://oilprice.com/Energy/Crude-Oil/Asias-LNG-Lifeline-Takes-a-Hit.html |website=OilPrice.com |language=en |date=15 Marso 2026|trans-title=Naapektuhan ang Agapay ng LNG ng Asya}}</ref>]] Ang kipot ay may lapad na 21&nbsp;milya (34 km) sa pinakamakitid na punto nito at nagsisilbing daanang pandagat sa pagitan ng Iran at [[Oman]]. Pinadadali ng dalawang unidireksiyonal na rutang pandagat nito ang pagdaan ng humigit-kumulang 20 milyong bariles ng langis bawat araw, na kumakatawan sa humigit-kumulang 20% ng pandaigdigang kalakalang pandagat ng langis, pangunahin mula sa mga bansang prodyuser tulad ng [[Saudi Arabia]], [[Emiratos Arabes Unidos]], [[Irak]], at [[Qatar]].<ref name=NYT2.28.26/><ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/business/2026/mar/01/us-israel-strikes-iran-oil-price |title=What is the strait of Hormuz and why is it crucial for oil supplies? |work=The Guardian |date=1 Marso 2026 |access-date=2 Marso 2026|language=en|trans-title=Ano ang kipot ng Hormuz at bakit ito mahalaga para sa mga suplay ng langis?}}</ref> Noong 2024, tinatayang 84% ng mga kargamento ng krudo at kondensado na dumaraan sa kipot ay nakalaan sa mga pamilihan sa Asya,<ref name="How US" /> kung saan tumatanggap ang Tsina ng isang katlo ng langis nito sa pamamagitan ng kipot at may humigit-kumulang isang bilyong bariles sa reserbang langis (ilang buwan ng suplay).<ref>{{cite web |last1=Li |first1=Emma |title=China’s crude import stress resistance in a Hormuz crisis {{!}} Vortexa |url=https://www.vortexa.com/insights/chinas-crude-import-stress-resistance |website=www.vortexa.com |language=en |date=9 Marso 2026|trans-title=Katatagan ng Tsina sa pag-angkat ng krudo sa krisis sa Hormuz {{!}} Vortexa}}</ref> Nakakakuha ang Europa ng 12% hanggang 14% ng LNG nito mula sa Qatar sa pamamagitan ng kipot.<ref name="q45">{{cite web |title=European gas prices surge by up to 45% as Qatar stops LNG production |url=https://www.euronews.com/business/2026/03/02/european-gas-prices-jump-by-as-much-as-45-as-qatar-stops-lng-production |publisher=[[euronews]] |language=en |date=2 Marso 2026 |access-date=2 Marso 2026 |archive-date=3 Marso 2026 |archive-url= https://web.archive.org/web/20260303043332/https://www.euronews.com/business/2026/03/02/european-gas-prices-jump-by-as-much-as-45-as-qatar-stops-lng-production |url-status=live |trans-title=Tumaas ang presyo ng gas sa Europa ng hanggang 45% dahil itinigil ng Qatar ang produksyon ng LNG}}</ref> Ang Golpong Persiko ay isa ring pangunahing sentro para sa pandaigdigang produksiyon at pagluwas ng mga [[pataba]]. Noong dekada 2020, bumubuo ang rehiyon ng humigit-kumulang 30%–35% ng pandaigdigang pagluwas ng urea at 20%–30% ng pagluwas ng amonya. Sa pangkalahatan, hanggang 30% ng pandaigdigang kalakalan ng mga pataba ay karaniwang dumaraan sa Kipot ng Hormuz.<ref name=":02">{{Cite journal |date=2026|title=Global Agrifood Implications of the 2026 Conflict in the Middle East|url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd8875en|language=en|journal=Food and Agriculture Organization of the United Nations|trans-title=Mga Pandaigdigang Implikasyon sa Agrifood ng Tunggalian sa Gitnang Silangan noong 2026}}</ref> == Mga epekto == === Pagdaan sa kipot === Bandang huli ng Pebrero 28, mabigat ang trapiko ng mga palabas na barko sa Kipot ng Hormuz, habang mahina naman ang trapikong papasok.<ref>{{cite web |title=Iranian Naval Response to "Operation Epic Fury" Unclear |url=https://maritime-executive.com/article/iranian-naval-response-to-operation-epic-fury-unclear |website=The Maritime Executive |date=28 Pebrero 2026 |language=en |access-date=2 Marso 2026 |archive-date=1 Marso 2026 |archive-url= https://web.archive.org/web/20260301024821/https://maritime-executive.com/article/iranian-naval-response-to-operation-epic-fury-unclear |url-status=live |trans-title=Hindi Malinaw ang Tugon ng Hukbong-Dagat ng Iran sa "Operation Epic Fury"}}</ref> Hindi bababa sa tatlong tanker ng langis ang tinamaan malapit sa kipot, kabilang ang isa sa baybayin ng Oman na nasunog.<ref name="Reuters3.1.26" /><ref>{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/1/black-smoke-pours-from-oil-tanker-near-strait-of-hormuz |title=Black smoke pours from oil tanker near Strait of Hormuz |publisher=[[Al Jazeera]]|date=1 Marso 2026 |access-date=2 Marso 2026 |archive-date=1 Marso 2026 |archive-url= https://web.archive.org/web/20260301190519/https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/1/black-smoke-pours-from-oil-tanker-near-strait-of-hormuz |url-status=live |language=en|trans-title=Makapal na itim na usok, bumubulwak mula sa oil tanker malapit sa Kipot ng Hormuz}}</ref> Hindi bababa sa 17 oil tanker ang nagpatuloy sa paglalakbay sa kipot.<ref>{{cite web |title=Oil Tankers Avoiding Vital Hormuz Strait After U.S. Bombs Iran|url=https://www.supplychainbrain.com/articles/43560-oil-tankers-avoiding-vital-hormuz-strait-after-us-bombs-iran |website=SupplyChainBrain|language=en-US|date=28 Pebrero 2026|trans-title=Mga Tanker ng Langis, Iniiwasan ang Mahalagang Kipot ng Hormuz Matapos Bombahin ng U.S. ang Iran}}</ref> Noong Marso 1 at 2, walang barkong dumaan sa kipot.<ref name="maex2">{{cite web |title=Tanker Traffic in Hormuz Drops to Zero as P&I Clubs Pull War Risk Cover |url=https://maritime-executive.com/article/tanker-traffic-in-hormuz-drops-to-zero-as-p-i-clubs-pull-war-risk-cover |website=The Maritime Executive |language=en |date=2 Marso 2026 |quote=The Strait is technically open, but commercial tanker passage has effectively ceased|trans-title=Zero ang Trapiko ng Tanker sa Kipot ng Hormuz Matapos Bawiin ng P&I Clubs ang War Risk Cover}}</ref> Sinuspinde ng mga pangunahing kompanya ng ''container shipping'', kabilang ang Maersk, CMA CGM, at Hapag-Lloyd, ang paglalayag sa kipot at mga kaugnay na ruta tulad ng [[Dagat Pula]].<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2026/03/01/world/middleeast/maersk-red-sea-iran-war.html |title=Maersk to Halt Some Red Sea Shipping in Sign of War's Disruption to Global Supply Chain |work=[[The New York Times]]|date=1 Marso 2026 |access-date=2 Marso 2026|language=en|trans-title=Ihihinto ng Maersk ang Ilang Pagpapadala sa Dagat Pula Bilang Senyales ng Pagkagambala ng Digmaan sa Pandaigdigang Daloy ng Suplay}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japan-shippers-halt-hormuz-operations-after-us-israel-strikes-iran-2026-03-01 |title=Japan shippers halt Hormuz operations after US, Israel strikes on Iran |work=Reuters |date=1 Marso 2026 |access-date=2 Marso 2026|language=en|trans-title=Itinigil ng mga embarkador ng Hapon ang mga operasyon ng Hormuz matapos ang pag-atake ng US at Israel sa Iran}}</ref> ==Mga sanggunian== {{Reflist}} [[Kategorya:Digmaan sa Iran noong 2026]] [[Kategorya:Krisis sa enerhiya]] fqtg8l8fj94376blonryy9n5v0m9kim 2204883 2204868 2026-04-25T08:06:07Z LknFenix 125962 + Mga epekto 2204883 wikitext text/x-wiki {{Infobox event | title = Krisis sa Kipot ng Hormuz noong 2026 | partof = [[digmaan sa Iran noong 2026]] | image = Straße von Hormuz.jpg | alt = | caption = Larawan ng Kipot mula sa satelayt | date = {{Start date|2026|02|28|df=y}} &ndash; kasalukuyan<br/>({{Age in years, months, weeks and days|month1=2|day1=28|year1=2026}}) | place = [[Kipot ng Hormuz]], [[Golpong Persiko]] and [[Golpo ng Oman]] | coordinates = | also known as = | cause = [[Digmaan sa Iran noong 2026]] | participants = [[Iran]], [[Estados Unidos]], [[Israel]], mga kompanya ng pagpapadala | outcome = {{bulletedlist|Pagtaas ng presyo ng langis at gas sa buong mundo|Kampanya sa Kipot ng Hormuz noong 2026}} | casualties1 = 1 barkong panghatak ang lumubog<br/>hindi bababa sa 12 barkong pangkalakal ang nasira (7 ang inabandona)<ref>{{Cite web |url=https://www.channelnewsasia.com/world/crew-member-killed-after-projectile-hits-tanker-oman-manager-says-5962176 |title=Crew member killed after projectile hits tanker off Oman, manager says|trans-title=Tripulante, namatay matapos tamaan ng panudla ang barkong-tangke malapit sa baybayin ng Oman, ayon sa manedyer|website=CNA|access-date=2 Marso 2026|archive-date=1 Marso 2026|archive-url= https://web.archive.org/web/20260301210512/https://www.channelnewsasia.com/world/crew-member-killed-after-projectile-hits-tanker-oman-manager-says-5962176 |url-status=live}}</ref><br/>12 marino ang namatay o nawawala<br>1 manggagawa sa daungan ang namatay, at 2 ang nasugatan sa Bahrain | casualties2 = | notes = }} Ang [[Kipot ng Hormuz]], isang estratehikong kiputan sa karagatan para sa pandaigdigang kalakalan ng enerhiya, ay nakaranas ng patuloy na heopolitikal at ekonomikong pagkagambala simula noong ika-28 ng Pebrero 2026, kasunod ng [[Digmaan sa Iran noong 2026|magkasanib na pag-atakeng militar]] ng [[Estados Unidos]] at [[Israel]] sa [[Iran]], na kinabibilangan ng pagpaslang sa kataas-taasang pinuno ng Iran na si [[Ali Khāmenei|Ali Khamenei]]. Bilang tugon, naglunsad ang Iran ng mga pag-atakeng pangganti gamit ang misil at drono sa mga base militar ng Estados Unidos, teritoryo ng Israel, at iba pang mga estado sa Golpo, habang ang [[Hukbong ng Islamikong Rebolusyonaryong Guwardiya]] (''Islamic Revolutionary Guard Corps'' o IRGC) nito ay naglabas ng mga babalang nagbabawal sa pagdaan ng mga barko sa kipot, na humantong sa epektibong paghinto ng trapiko ng mga barko. {{As of|2026|Marso|12}}, nakapagsagawa ang Iran ng 21 kumpirmadong pag-atake sa mga barkong pangkalakal. Ang mga babala at kasunod na pag-atake sa mga sasakyang-dagat ay nagdulot ng matinding pagbaba sa trapiko sa karagatan, kung saan ang trapiko ng mga barkong tangke ay unang bumaba ng humigit-kumulang 70%, at mahigit 150 barko ang nag-angkla sa labas ng kipot upang maiwasan ang panganib.<ref name="NYT2.28.26">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/strait-of-hormuz-ship-traffic.html |title=After Iran Attacks, Ship Traffic Plummets in Strait of Hormuz|work=[[The New York Times]]|first=Christiaan|last1=Triebert|first2=Alexander|last2=Cardia|date=28 Pebrero 2026 |access-date=2 Marso 2026|language=en|trans-title=Matapos ang mga Pag-atake ng Iran, Bumagsak ang Trapiko ng mga Barko sa Kipot ng Hormuz}}</ref><ref name="TheGuardian3.2.26">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/02/oil-prices-iran-war-strait-of-hormuz-shipping |title=Oil prices rise as Iran war threatens shipping through strait of Hormuz |work=[[The Guardian]]|date=2 Marso 2026 |access-date=2 Marso 2026|language=en|trans-title=Tumaas ang presyo ng langis dahil sa banta ng digmaan sa Iran sa mga barkong dumadaan sa Kipot ng Hormuz}}</ref> Di nagtagal pagkatapos nito, bumaba ang trapiko sa halos sero. Naapektuhan ng pagkagambalang ito ang humigit-kumulang 20% ng pang-araw-araw na suplay ng langis sa buong mundo at malaking dami ng likidong natural na gas (LNG), na nag-udyok sa malalaking kompanya sa pagpapadala na suspindihin ang mga operasyon sa lugar.<ref name="How US">{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/how-us-israel-attacks-on-iran-threaten-the-strait-of-hormuz-oil-markets |title=How US-Israel attacks on Iran threaten the Strait of Hormuz, oil markets |publisher=Al Jazeera |date=1 Marso 2026 |access-date=2 Marso 2026|language=en|trans-title=Paano nagbabanta ang mga pag-atake ng Estados Unidos-Israel sa Iran sa Kipot ng Hormuz at mga pamilihan ng langis}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-gas-majors-traders-suspend-shipments-via-hormuz-us-attacks-iran-sources-say-2026-02-28 |title=Oil and gas majors and traders suspend shipments via Hormuz, sources say |work=Reuters |date=28 Pebrero 2026 |access-date=2 Marso 2026|language=en|trans-title=Sinuspinde ng mga pangunahing kompanya at negosyante ng langis at gas ang mga kargamento sa pamamagitan ng Hormuz, ayon sa mga sanggunian}}</ref> Sa gitna ng pangamba sa matagalang kakulangan sa suplay, mas mabilis na tumaas ang presyo ng langis kaysa sa alinmang tunggalian sa kamakailang kasaysayan;<ref name="AC-03182026">{{Cite web |first1=Josh |last1=Lipsky |first2=Bart |last2=Piasecki |first3=Jessie |last3=Yin |title=The Iran oil shock may be diffrent from other price spikes |date=18 Marso 2026 |work=[[Atlantic Council]] |access-date=18 Marso 2026 |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/econographics/the-iran-oil-shock-may-be-different-from-other-price-spikes/ |language=en|trans-title=Maaaring iba ang pagkabigla sa presyo ng langis sa Iran kumpara sa iba pang pagtaas ng presyo}}</ref> ang presyo ng krudong langis ng Brent ay lumampas sa US$100 kada bariles noong ika-8 ng Marso 2026 sa unang pagkakataon sa loob ng apat na taon, at umabot sa US$126 kada bariles sa rurok nito.<ref name="TheGuardian3.2.26" /><ref name="Reuters3.1.26">{{cite news |url=https://www.reuters.com/business/energy/oil-jumps-10-iran-conflict-could-spike-100-barrel-analysts-say-2026-03-01 |title=Oil jumps 10% on Iran conflict and could spike to $100 a barrel, analysts say |work=Reuters |date=1 Marso 2026 |access-date=2 Marso 2026|language=en|trans-title=Tumaas ng 10% ang presyo ng langis dahil sa tunggalian sa Iran at maaaring umabot sa $100 kada bariles, ayon sa mga analista}}</ref><ref name="surges">{{cite news |url=https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |title=Oil surges and stock futures sink after war in Iran disrupts crude supply |publisher=CNN |date=1 Marso 2026 |access-date=2 Marso 2026 |archive-date=2 Marso 2026 |archive-url= https://web.archive.org/web/20260302025634/https://www.cnn.com/2026/03/01/business/oil-prices-us-attack-iran-vis |url-status=live |language=en|trans-title=Pagtaas ng presyo ng langis at pagbaba ng stock futures matapos maantala ng digmaan sa Iran ang suplay ng krudo}}</ref><ref name="CNBC-03082026">{{Cite web |last=Kimball |first=Spencer |title=Oil surges above $100 a barrel; Trump says 'small price to pay' for defeating Iran |date=8 Marso 2026 |access-date=8 Marso 2026 |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2026/03/08/crude-oil-prices-today-iran-war.html |archive-date=8 Marso 2026 |archive-url= https://web.archive.org/web/20260308223907/https://www.cnbc.com/2026/03/08/crude-oil-prices-today-iran-war.html |url-status=live |language=en|trans-title=Tumaas ang presyo ng langis sa mahigit $100 kada bariles; sabi ni Trump, 'maliit na halaga' para matalo ang Iran}}</ref>Ang pagsasara ng kipot ay inilarawan bilang pinakamalaking pagkagambala sa suplay ng enerhiya simula noong krisis sa enerhiya noong dekada 1970,<ref name="Guardian-03112026">{{Cite web |last=Burke |first=Jason |title=Iran escalates attacks on infrastructure and transport networks across the Gulf |date=11 Marso 2026 |access-date=11 Marso 2026 |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/11/iran-escalates-attacks-on-infrastructure-and-transport-networks-across-the-gulf |language=en|trans-title=Pinalala ng Iran ang mga pag-atake sa mga network ng imprastraktura at transportasyon sa buong Golpo}}</ref> at ito rin ang pinakamalaki sa kasaysayan ng pandaigdigang pamilihan ng langis.<ref name="Atlantic-13032026">{{Cite web |first=Rogé |last=Karma |title='We Would Be Entering a Completely Different World' |date=13 March 2026 |access-date=13 March 2026 |work=[[The Atlantic]] |url=https://www.theatlantic.com/economy/2026/03/oil-price-200-barrel/686354/ }}</ref> Ang iba pang mga pamilihan ng kalakal na naapektuhan ng pagtaas ng presyo dahil sa krisis ay kinabibilangan ng [[aluminyo]],<ref>{{Cite web |first=Mark |last=Burton |title=Bahrain starts output cuts at world's top aluminum smelter|work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |date=15 Marso 2026 |access-date=21 Marso 2026 |url=https://fortune.com/2026/03/15/bahrain-output-cuts-world-top-aluminum-smelter-alba-iran-war/ |language=en|trans-title=Sinimulan ng Bahrain ang pagbawas ng output sa nangungunang tunawan ng aluminyo sa mundo}}</ref> [[pataba]], at [[elyo]].<ref>{{Cite web |first=Naomi |last=Buchanan |title=It's not just oil: 3 critical supply chains being upended by the war in Iran |date=21 Marso 2026 |access-date=21 Marso 2026 |work=[[Business Insider]] |url=https://www.businessinsider.com/oil-prices-supply-chains-iran-war-ai-helium-food-inflation-2026-3 |language=en|trans-title=Hindi lang langis: 3 kritikal na daluyan ng suplay ang naapektuhan ng digmaan sa Iran}}</ref> == Sanligan == [[Talaksan:Strait of Hormuz daily average of LNG (2024).svg|thumb|Dayagram na nagpapakita ng pang-araw-araw na karaniwang dami ng LNG na dinaraan sa kipot noong 2024<ref>{{cite web |last1=Slav |first1=Irina |title=Asia’s LNG Lifeline Takes a Hit |url=https://oilprice.com/Energy/Crude-Oil/Asias-LNG-Lifeline-Takes-a-Hit.html |website=OilPrice.com |language=en |date=15 Marso 2026|trans-title=Naapektuhan ang Agapay ng LNG ng Asya}}</ref>]] Ang kipot ay may lapad na 21&nbsp;milya (34 km) sa pinakamakitid na punto nito at nagsisilbing daanang pandagat sa pagitan ng Iran at [[Oman]]. Pinadadali ng dalawang unidireksiyonal na rutang pandagat nito ang pagdaan ng humigit-kumulang 20 milyong bariles ng langis bawat araw, na kumakatawan sa humigit-kumulang 20% ng pandaigdigang kalakalang pandagat ng langis, pangunahin mula sa mga bansang prodyuser tulad ng [[Saudi Arabia]], [[Emiratos Arabes Unidos]], [[Irak]], at [[Qatar]].<ref name=NYT2.28.26/><ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/business/2026/mar/01/us-israel-strikes-iran-oil-price |title=What is the strait of Hormuz and why is it crucial for oil supplies? |work=The Guardian |date=1 Marso 2026 |access-date=2 Marso 2026|language=en|trans-title=Ano ang kipot ng Hormuz at bakit ito mahalaga para sa mga suplay ng langis?}}</ref> Noong 2024, tinatayang 84% ng mga kargamento ng krudo at kondensado na dumaraan sa kipot ay nakalaan sa mga pamilihan sa Asya,<ref name="How US" /> kung saan tumatanggap ang Tsina ng isang katlo ng langis nito sa pamamagitan ng kipot at may humigit-kumulang isang bilyong bariles sa reserbang langis (ilang buwan ng suplay).<ref>{{cite web |last1=Li |first1=Emma |title=China’s crude import stress resistance in a Hormuz crisis {{!}} Vortexa |url=https://www.vortexa.com/insights/chinas-crude-import-stress-resistance |website=www.vortexa.com |language=en |date=9 Marso 2026|trans-title=Katatagan ng Tsina sa pag-angkat ng krudo sa krisis sa Hormuz {{!}} Vortexa}}</ref> Nakakakuha ang Europa ng 12% hanggang 14% ng LNG nito mula sa Qatar sa pamamagitan ng kipot.<ref name="q45">{{cite web |title=European gas prices surge by up to 45% as Qatar stops LNG production |url=https://www.euronews.com/business/2026/03/02/european-gas-prices-jump-by-as-much-as-45-as-qatar-stops-lng-production |publisher=[[euronews]] |language=en |date=2 Marso 2026 |access-date=2 Marso 2026 |archive-date=3 Marso 2026 |archive-url= https://web.archive.org/web/20260303043332/https://www.euronews.com/business/2026/03/02/european-gas-prices-jump-by-as-much-as-45-as-qatar-stops-lng-production |url-status=live |trans-title=Tumaas ang presyo ng gas sa Europa ng hanggang 45% dahil itinigil ng Qatar ang produksyon ng LNG}}</ref> Ang Golpong Persiko ay isa ring pangunahing sentro para sa pandaigdigang produksiyon at pagluwas ng mga [[pataba]]. Noong dekada 2020, bumubuo ang rehiyon ng humigit-kumulang 30%–35% ng pandaigdigang pagluwas ng urea at 20%–30% ng pagluwas ng amonya. Sa pangkalahatan, hanggang 30% ng pandaigdigang kalakalan ng mga pataba ay karaniwang dumaraan sa Kipot ng Hormuz.<ref name=":02">{{Cite journal |date=2026|title=Global Agrifood Implications of the 2026 Conflict in the Middle East|url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd8875en|language=en|journal=Food and Agriculture Organization of the United Nations|trans-title=Mga Pandaigdigang Implikasyon sa Agrifood ng Tunggalian sa Gitnang Silangan noong 2026}}</ref> == Mga epekto == === Pagdaan sa kipot === Bandang huli ng Pebrero 28, mabigat ang trapiko ng mga palabas na barko sa Kipot ng Hormuz, habang mahina naman ang trapikong papasok.<ref>{{cite web |title=Iranian Naval Response to "Operation Epic Fury" Unclear |url=https://maritime-executive.com/article/iranian-naval-response-to-operation-epic-fury-unclear |website=The Maritime Executive |date=28 Pebrero 2026 |language=en |access-date=2 Marso 2026 |archive-date=1 Marso 2026 |archive-url= https://web.archive.org/web/20260301024821/https://maritime-executive.com/article/iranian-naval-response-to-operation-epic-fury-unclear |url-status=live |trans-title=Hindi Malinaw ang Tugon ng Hukbong-Dagat ng Iran sa "Operation Epic Fury"}}</ref> Hindi bababa sa tatlong tanker ng langis ang tinamaan malapit sa kipot, kabilang ang isa sa baybayin ng Oman na nasunog.<ref name="Reuters3.1.26" /><ref>{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/1/black-smoke-pours-from-oil-tanker-near-strait-of-hormuz |title=Black smoke pours from oil tanker near Strait of Hormuz |publisher=[[Al Jazeera]]|date=1 Marso 2026 |access-date=2 Marso 2026 |archive-date=1 Marso 2026 |archive-url= https://web.archive.org/web/20260301190519/https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/1/black-smoke-pours-from-oil-tanker-near-strait-of-hormuz |url-status=live |language=en|trans-title=Makapal na itim na usok, bumubulwak mula sa oil tanker malapit sa Kipot ng Hormuz}}</ref> Hindi bababa sa 17 oil tanker ang nagpatuloy sa paglalakbay sa kipot.<ref>{{cite web |title=Oil Tankers Avoiding Vital Hormuz Strait After U.S. Bombs Iran|url=https://www.supplychainbrain.com/articles/43560-oil-tankers-avoiding-vital-hormuz-strait-after-us-bombs-iran |website=SupplyChainBrain|language=en-US|date=28 Pebrero 2026|trans-title=Mga Tanker ng Langis, Iniiwasan ang Mahalagang Kipot ng Hormuz Matapos Bombahin ng U.S. ang Iran}}</ref> Noong Marso 1 at 2, walang barkong dumaan sa kipot.<ref name="maex2">{{cite web |title=Tanker Traffic in Hormuz Drops to Zero as P&I Clubs Pull War Risk Cover |url=https://maritime-executive.com/article/tanker-traffic-in-hormuz-drops-to-zero-as-p-i-clubs-pull-war-risk-cover |website=The Maritime Executive |language=en |date=2 Marso 2026 |quote=The Strait is technically open, but commercial tanker passage has effectively ceased|trans-title=Zero ang Trapiko ng Tanker sa Kipot ng Hormuz Matapos Bawiin ng P&I Clubs ang War Risk Cover}}</ref> Sinuspinde ng mga pangunahing kompanya ng ''container shipping'', kabilang ang Maersk, CMA CGM, at Hapag-Lloyd, ang paglalayag sa kipot at mga kaugnay na ruta tulad ng [[Dagat Pula]].<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2026/03/01/world/middleeast/maersk-red-sea-iran-war.html |title=Maersk to Halt Some Red Sea Shipping in Sign of War's Disruption to Global Supply Chain |work=[[The New York Times]]|date=1 Marso 2026 |access-date=2 Marso 2026|language=en|trans-title=Ihihinto ng Maersk ang Ilang Pagpapadala sa Dagat Pula Bilang Senyales ng Pagkagambala ng Digmaan sa Pandaigdigang Daloy ng Suplay}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japan-shippers-halt-hormuz-operations-after-us-israel-strikes-iran-2026-03-01 |title=Japan shippers halt Hormuz operations after US, Israel strikes on Iran |work=Reuters |date=1 Marso 2026 |access-date=2 Marso 2026|language=en|trans-title=Itinigil ng mga embarkador ng Hapon ang mga operasyon ng Hormuz matapos ang pag-atake ng US at Israel sa Iran}}</ref> Inanunsyo ng Yemen na kontrolado ng Houthi noong Pebrero 28 na ipagpapatuloy ang pag-atake sa Israel at sa mga komersiyal na barko sa Dagat Pula,<ref>{{Cite web |agency=Associated Press |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-backed-houthis-say-theyll-resume-attacks-on-israel-and-on-shipping-routes/ |title= Boycotts and arrests: Houthi rebels focus inward after halting attacks on Israel |date=28 Pebrero 2026 |access-date=1 Marso 2026|work=The Times of Israel |language=en|trans-title=Mga boykot at pag-aresto: mga rebeldeng Houthi, tumutok sa loob pagkatapos ihinto ang pag-atake sa Israel}}</ref> na nagpilit sa paglihis ng trapiko sa Kanal ng Suez sa rutang umiikot sa Cape of Good Hope sa Aprika. Nagdagdag ito ng ilang linggo sa oras ng biyahe at nagpataas ng gastos sa pagpapadala. Nakagambala ang krisis sa pandaigdigang suplay ng enerhiya at nag-iwan ng mga tanker na naipit sa Golpong Persiko.<ref>{{cite news |url=https://www.realnewshub.com/whole-world-watching-critical-energy |title=The Whole World Is Watching This Critical Energy Chokepoint As Iran Conflict Enters More Dangerous Phase |work=Real News Hub |date=2 Marso 2026 |access-date=2 Marso 2026|language=en|trans-title=Nakatutok ang Buong Mundo sa Kritikal na Energy Chokepoint na Ito Habang Pumapasok sa Mas Mapanganib na Yugto ang Salungatan sa Iran}}</ref> ==Mga sanggunian== {{Reflist}} [[Kategorya:Digmaan sa Iran noong 2026]] [[Kategorya:Krisis sa enerhiya]] hryzjexzv6iv5algq9rtnrg1q4ic09p 0 337553 2204703 2200500 2026-04-24T19:48:36Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204703 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name=Qingming |type=kultural, Asiano |image=Ching Ming comforts to heaven.png |imagesize=200px |caption=pagsunog ng mga pera at liham para sa mga yumao |official_name={{nowrap|'''Qingming Jie''' ({{lang|zh|清明节}})}}<br /> {{nowrap|'''Ching Ming Festival''' ({{lang|zh-tw|清明節}})}}<br />{{nowrap|'''Tomb Sweeping Day''' ({{lang|zh|掃墓節}})}} |nickname= |observedby=[[Chinese people|Chinese]], [[Chitty]]<ref>{{Cite news|url=https://www.channelnewsasia.com/news/cnainsider/meet-chetti-melaka-peranakan-indians-striving-save-culture-hindu-10849258|title=Meet the Chetti Melaka, or Peranakan Indians, striving to save their vanishing culture|website=Channel News Asia|date=21 October 2018}}</ref> and [[Ryukyuans]] |significance=pag-alala sa mga yumao at ninuno |date=15th day after [[March equinox]] (between April 4 and April 6) |celebrations= |observances=pagwawalis ang paglinis ng libingan at himlayan ng mga yumaong kamag anak at mga ninuno, pagsunog ng mga papel na sumisimbolo ng pera para sa mga kaluluwa |relatedto= |firsttime={{start date and age|df=yes|732}} }} Ang '''Pista ng Chingming''' o sa ingles ay '''Qingming Festival''', na kilala rin bilang '''Ching Ming Festival''' o '''“Araw ng Paglilinis ng Libingan”''' (tinatawag din minsan na Araw ng Pag-alala sa mga Ninuno o Pista ng Maliwanag na Panahon), ay isang tradisyunal na pagdiriwang ng mga Tsino. Ipinagdiriwang ito ng mga etnikong Tsino sa mainland China, Hong Kong, Macau, Taiwan, pati na rin sa mga bansang tulad ng Malaysia, Singapore, Cambodia, Indonesia, Pilipinas, Myanmar, Thailand, at Vietnam. Isa itong pagdiriwang ng tagsibol at ginaganap sa unang araw ng ikalimang solar term (tinatawag na Qingming) sa tradisyunal na kalendaryong Tsino na lunisolar. Karaniwan itong pumapatak sa ika-15 araw matapos ang Spring Equinox, na nasa pagitan ng Abril 4, 5, o 6 bawat taon. Sa panahon ng Qingming, binibisita ng mga pamilyang Tsino ang mga puntod ng kanilang mga ninuno upang linisin ang mga ito at mag-alay ng mga ritwal na handog. Kadalasang kasama sa mga alay ang mga tradisyunal na pagkain, pati na ang pagsusunog ng insenso at papel na handog. Ipinapakita ng pagdiriwang na ito ang malalim na paggalang sa mga ninuno sa kulturang Tsino. Mahigit 2,500 taon na ang pinagmulan ng Qingming Festival, bagaman marami na rin ang nagbago sa paraan ng pagdiriwang nito. Noong 2008, ginawa itong opisyal na pampublikong holiday sa mainland China, kung saan nauugnay rin ito sa pagkain ng qingtuan—mga berdeng kakanin na gawa sa malagkit na bigas at damong mugwort o barley. '''<ref>{{Cite web |title=Qingming Festival |url=https://cnto.org.au/qingming-festival/ |access-date=2022-03-28 |language=en-AU}}</ref>''' <ref>{{Cite web |date=2019-03-25 |title=108 years of Ching Ming Festival continuous holiday traffic evacuation information |url=https://www.necoast-nsa.gov.tw/News-Content.aspx?a=6&nid=956&l=2&s_date=&e_date=&q=&p=12&listid=5&fromCnt=0 |publisher=Northeast and Yilan Coast National Scenic Area Administration}}</ref> <ref>{{Cite web |title=General holidays for 2015 |url=http://www.gov.hk/en/about/abouthk/holiday/ |access-date=2014-08-25 |publisher=GovHK}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Macau Government Tourist Office |url=http://www.macautourism.gov.mo/events/calendar.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160316110323/http://www.macautourism.gov.mo/events/calendar.php |archive-date=16 March 2016 |access-date=2014-08-25 |publisher=Macau Tourism}}</ref> <ref name="Wei Chinese Festivals Qingming Festival">{{Cite book |last=Wei |first=Liming |title=Chinese Festivals: Traditions, Customs and Rituals |date=2010 |isbn=9787508516936 |edition=Second |location=Beijing |pages=31–35}}</ref> <ref name="Stepanchuk Mooncakes and Hungry Ghosts Qingming Festival" />, <ref name="Stepanchuk Mooncakes and Hungry Ghosts Qingming Festival">{{Cite book |last=Stepanchuk |first=Carol |title=Mooncakes and Hungry Ghosts: Festivals of China |url=https://archive.org/details/mooncakeshungryg0000step |date=1991 |publisher=China Books & Periodicals |isbn=0-8351-2481-9 |location=San Francisco |pages=[https://archive.org/details/mooncakeshungryg0000step/page/60 61]–70}}</ref> <ref name="Eberhard Chinese Festivals Qingming Festival">{{Cite book |last=Eberhard |first=Wolfram |title=Chinese Festivals |date=1952 |publisher=H. Wolff |location=New York |pages=112–127 |chapter=Ch'ing-ming, the spring festival}}</ref> . <ref name="ChiComs">{{Cite web |date=2007-04-05 |title=Traditional Chinese Festivals |url=http://www.china.org.cn/english/features/Festivals/78319.htm |access-date=2014-08-25 |publisher=china.org.cn}}</ref> <ref name="ROC">{{Cite web |title=Tomb Sweeping Day |url=http://www.taiwan.gov.tw/ct.asp?xItem=44782&CtNode=2499&mp=1008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407065951/http://www.taiwan.gov.tw/ct.asp?xItem=44782&CtNode=2499&mp=1008 |archive-date=7 April 2014 |access-date=2014-08-25 |publisher=Taiwan.gov.tw}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Ching Ming Festival &#124; Hong Kong Tourism Board |url=http://www.discoverhongkong.com/uk/see-do/events-festivals/chinese-festivals/ching-ming-festival.jsp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227010401/http://www.discoverhongkong.com/uk/see-do/events-festivals/chinese-festivals/ching-ming-festival.jsp |archive-date=27 December 2018 |access-date=26 November 2016}}</ref> . <ref name="Wei Chinese Festivals Qingming Festival" /> <ref name="Wei Chinese Festivals Qingming Festival" /> <ref name="Stepanchuk Mooncakes and Hungry Ghosts Qingming Festival" /> <ref>{{Cite web |date=2 April 2022 |title=Why Chinese Burn Paper on Tomb-Sweeping Day |url=https://www.thebeijinger.com/blog/2019/04/04/why-chinese-burn-paper-for-tomb-sweeping-day |access-date=7 March 2023 |website=[[The Beijinger]] |language=EN}}</ref>. <ref name="Wei Chinese Festivals Qingming Festival" /> == Pagsunod == [[Talaksan:A_Indonesian_Chinese_Family_pray_for_their_deceased_members_at_Sanggar_Agung_Temple,_Surabaya.jpg|thumb|200x200px|Isang pamilyang Indones na Tsino ang nananalangin para sa kanilang mga yumaong miyembro sa Qingming Festival ng 2013 sa ilalim ng Heaven Gate ng Sanggar Agung.]] [[Talaksan:Chonghe_Dong_Cemetery,_Qingming_Festival_1.jpg|thumb|200x200px|Qingming sa sementeryo ng mga Tsino sa [[Kolkata]]]] Ang Pista ng Qingming ay kung kailan tradisyonal na binibisita ng mga Tsino ang mga puntod ng kanilang mga ninuno upang walisan ang mga ito. <ref name="Wei Chinese Festivals Qingming Festival">{{Cite book |last=Wei |first=Liming |title=Chinese Festivals: Traditions, Customs and Rituals |date=2010 |isbn=9787508516936 |edition=Second |location=Beijing |pages=31–35}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWei2010">Wei, Liming (2010). </cite></ref> Ang tradisyong ito ay isinabatas ng mga Emperador na nagtayo ng mga marilag na lapida ng imperyo para sa bawat dinastiya. Sa loob ng libu-libong taon, ang mga imperyal, [[Hadlika|maharlika]], magsasaka, at mangangalakal ng Tsina ay nagtitipon upang alalahanin ang buhay ng mga yumao, upang bisitahin ang kanilang mga lapida upang magsagawa ng [[Confucianismo|Confucian]] filial piety sa pamamagitan ng pagwawalis ng mga libingan, upang bisitahin ang mga libingan, mga sementeryo o sa mga modernong lungsod, ang columbaria ng lungsod, upang magsagawa ng pangangalaga at pagpapanatili ng mga lugar at upang mangakong ipagdasal ang kanilang [[Ninuno|mga ninuno]] sa natatanging konsepto ng mga Tsino tungkol sa [[kabilang buhay]] at upang mag-alay ng mga alaala ng kanilang mga ninuno sa mga nabubuhay na kamag-anak, kanilang mga kamag-anak. Sa ilang mga lugar, naniniwala ang mga tao na ang pagwawalis ng libingan ay pinapayagan lamang sa panahon ng pagdiriwang na ito, dahil naniniwala sila na ang mga patay ay maaabala kung ang pagwawalis ay gagawin sa ibang mga araw. == Mga Sanggunian == {{Reflist|2}} [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Tsino]] 5gdgt50uql86225s7sk97tqrz8d0ak3 0 337592 2204785 2200928 2026-04-24T20:51:55Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204785 wikitext text/x-wiki {{Infobox national military|name=Hukbong ng Islamikong Rebolusyonaryong Guwardiya|native_name={{lang|fa|سپاه پاسداران انقلاب اسلامی}}|image=|caption=|image2={{photomontage | photo2a = Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg | photo2b = Ceremonial flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg | size = 300 | spacing = 8 | color = transparent | border = 0 }}|caption2=Opisyal na watawat (kaliwa) at seremonyal na watawat (kanan)|founded={{start date and age|1979|05|05|df=y}}<ref name="Abedin11">{{cite journal |first=Mahan |last=Abedin |date=2011 |title= Iran's Revolutionary Guards: Ideological But Not Praetorian |trans-title=Ideolohikal Ngunit Hindi Pretoriano |journal=Strategic Analysis |volume=35 |issue=3 |pages=381–385 |doi=10.1080/09700161.2011.559965|s2cid=153976967 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://iranprimer.usip.org/resource/timeline-military-and-security-events|title=Timeline of Military and Security Events|trans-title=Talatakdaan ng mga Pangyayari sa Militar at Seguridad|date=10 Agosto 2021|website=[[United States Institute of Peace]]|access-date=17 Abril 2024|archive-date=5 Setyembre 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905162523/http://iranprimer.usip.org/resource/timeline-military-and-security-events|url-status=dead}}</ref> {{Infobox war faction | child = yes | ideology = {{Unbulleted list|class=nowrap | {{Tree list}} *Khomeinismo<ref name="Foreign Policy 2023">{{Cite journal |last1=Nick Pay |first1=Vahid |last2=and Omond |first2=Andrew |date=2 Enero 2023 |title=Military Ideology and Foreign Policy: A Constructivist Examination of the IRGC'S Ideological Influence |trans-title=Ideolohiyang Militar at Patakarang Panlabas: Isang Konstruktibistang Pagsusuri sa Impluwensiyang Ideolohikal ng IRGC |lang=en |journal=Asian Affairs |volume=54 |issue=1 |pages=18–43 |doi=10.1080/03068374.2023.2174687 |issn=0306-8374 |quote=Ang mga pagsisikap na ito ay nag-uugat sa Artikulo 11 ng batas ng IRGC noong 1982, na hayagang nag-aatas sa organisasyon na sanayin at turuan ang mga miyembro nito ayon sa mga turong Islamiko at itaguyod ang prinsipyong konstitusyonal na Khomeinista na velayat-e faqīh (Pangangalaga ng Dalubhasa sa Batas Islamiko) sa mga larangang ideolohikal, politikal, at militar. (Isinalin mula sa Ingles)|doi-access=free }}</ref> ** Islamismong Shia<ref>{{Cite book |last=Shah |first=Sikander Ahmed |url=https://books.google.com/books?id=gekFEQAAQBAJ&pg=PA170 |title=Federalist Solutions to Pakistan's Political Crises |trans-title=Mga Solusyon ng Pederalismo sa mga Krisis sa Politika ng Pakistan |date=30 Abril 2024 |publisher=Lexington Books |isbn=978-1-6669-5546-0 |pages=170 |language=en |quote=Ang Iran, bilang isang Islamikong Republika, ay ginamit ang ideolohiyang Islamistang Shi'a upang makakuha ng suporta at makapangalap ng mga kasapi mula sa loob at labas ng bansa, na may layuning ipagtanggol laban sa mga banta—tunay man o pinaghihinalaang—sa pagkakakilanlang Muslim na Shi'a, at upang isulong ang isang rebolusyonaryong ideolohiya. Ang militar ng Iran, partikular ang IRGC, ay natatangi dahil hindi lamang nito ginagamit ang mga pagkakaibang sektaryan upang ipatupad ang layuning pampulitika nito sa loob ng bansa, kundi pati na rin upang isulong ang ideolohiya nito lampas sa pambansang hangganan nito, na kumukuha ng suporta at impluwensiya mula sa mga grupong pampolitika ng Shi'a sa buong rehiyon. (Isinalin mula sa Ingles)}}</ref> ** Jihadismo ([[Jihad#Shia|Shia]]) ** Teokrasya (Irani)<ref name="Foreign Policy 2023" /> {{Tree list/end}} | Konserbatismo (Irani)<ref name=":01"/>{{refn|group=n|name=A|Bagama’t opisyal na pinapanatili ng IRGC ang hindi partidistang paninindigan ayon sa batas ng Iran, binabanggit ng mga analistang pampolitika at tagamasid na ang organisasyon ay malapit na nakaayon sa mga konserbatibong Prinsiplista ng kanang pakpak. <ref name=":01">{{cite book |author=Eric D. Moore |title=Russia-Iran Relations Since the End of the Cold War |url=https://archive.org/details/russiairanrelati0000moor |trans-title=Ugnayan ng Rusya at Iran Simula Pagkatapos ng Digmaang Malamig |lang=en |date=24 Abril 2014 |publisher=Taylor & Francis |page=[https://archive.org/details/russiairanrelati0000moor/page/146 146] }}</ref><ref>{{cite book |editor=Indiana University |title=Jane's Intelligence Weekly: Volume 1 |trans-title=Lingguhang Katalinuhan ni Jane: Tomo 1 |lang=en |date=2009 |publisher=IHS (Global) |page=14 |quote=Sa loob ng bansa, ang pagkiling sa ideolohiyang maka-kanan sa pinakahuling restrukturisasyon ay magpapatibay sa determinasyon ng IRGC na gumamit ng puwersa laban sa oposisyong repormista kung kinakailangan. (Isinalin mula sa Ingles)}}</ref><ref>{{cite book |author=Mona Tajali |title=Women's Political Representation in Iran and Turkey: Demanding a Seat at the Table |trans-title=Representasyong Pampolitika ng Kababaihan sa Iran at Turkiya: Pag-angkin ng Bahagi sa Paggawa ng Desisyon|url=https://www.google.com/books/edition/Women_s_Political_Representation_in_Iran/hNafEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Islamic+Revolutionary+Guard+Corps+%22principlists%22&pg=PT303 |date=2022 |publisher=[[Edinburgh University Press]] |quote=Dahil sa sadyang pagsasantabi sa mga repormista mula sa pormal na kapangyarihang pampulitika simula noong 2009, ang mga moderado ang lalong nagiging pangunahing oposisyon sa mga Prinsiplista, lalo na sa mga neo-Prinsiplista, na kinabibilangan ng Hukbong Islamikong Rebolusyonaryong Guwardiya at ng pinakamatibay na mga tagasuporta ng Kataas-taasang Pinuno. (Safshekan and Sabet 2010, isinalin mula sa Ingles). }}</ref><ref>{{cite book |editor=Shahram Akbarzadeh |title=Routledge Handbook of International Relations in the Middle East |trans-title=Gabay ng Routledge sa Pandaigdigang Ugnayan sa Gitnang Silangan |date=26 Marso 2019 |publisher=Taylor & Francis |quote=Sa halalan noong 2013, malinaw na inilatag ng pormal na sangay ng media ng tanggapang pampolitika ng IRGC ang mga katangian ng ideal nitong kandidato, na may malaking pagkakahawig sa mga nangungunang kandidatong prinsipal.30 Sa halalan noong 2017, mas hayagang sinuportahan ng IRGC ang kandidato sa pagkapangulo na si Ebrahim Raisi. (Isinalin mula sa Ingles) }}</ref><ref>{{cite book |author1=David E. Thaler |author2=Alireza Nader |author3=Shahram Chubin |author4=Jerrold D. Green |author5=Charlotte Lynch |title=Mullahs, Guards, and Bonyads: An Exploration of Iranian Leadership Dynamics |trans-title=Mga Mullah, Guwardiya, at Bonyad: Isang Paggalugad sa Dinamika ng Pamumuno ng Iran|url=https://www.google.com/books/edition/Mullahs_Guards_and_Bonyads/id8vQ73mYaoC?hl=en&gbpv=1&dq=%22IRGC%22+principlists&pg=PA70 |date=4 Enero 2010 |publisher=[[RAND Corporation]] |page=70 |quote=Ang paksyong Prinsipalista ang pinaka-nauugnay sa pag-angat ng IRGC sa politika ng Iran, na nagsimula sa mga naging panalo ng mga alumni at kaalyado ng IRGC sa lokal na halalan noong 2003 at humantong sa pagkahalal kay Ahmadinejad noong 2005. Ang paksyong Prinsipalista ay binubuo ng iba’t ibang subseksiyon, kabilang ang Developers of Islamic Iran, na binubuo ng mga beteranong mandirigma ng IRGC at mga Basiji. (Isalin mula sa Ingles)}}</ref>}} | Anti-imperyalismo |{{tree list}} *Sentimyentong anti-Kanluranin **Anti-Amerikanismo {{Tree list/end}} | Anti-Zionismo | Pan-Islamismo }} }}|branches=|headquarters=[[Teheran]], Iran|commander-in-chief=Brig. Hen. Ahmad Vahidi<ref>{{Cite web |date=1 Marso 2026 |title=Iran appoints Ahmad Vahidi as new Revolutionary Guards commander |trans-title=Itinalaga ng Iran si Ahmad Vahidi bilang bagong kumander ng Rebolusyonaryong Guwardiya |url=https://www.iranintl.com/en/202603010960 |access-date=1 Marso 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref>|commander-in-chief_title=[[List of commanders of the Islamic Revolutionary Guard Corps#Commanders-in-Chief|Commander-in-Chief]]|chief_of_staff=''Vacant''|conscription=≈50,000 (2019), karamihan ay kinuha mula sa mga aktibong miyembro ng Basij<ref>{{citation|first=Saeid|last=Golkar|url=https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyNote58-Golkar.pdf|title=The Supreme Leader and the Guard: Civil-Military Relations and Regime Survival in Iran|trans-title=Ang Kataas-taasang Pinuno at ang Guwardiya: Ugnayang Sibil-Militar at Kaligtasan ng Rehimen sa Iran|date=Pebrero 2019|publisher=[[The Washington Institute for Near East Policy]]|number=58|type=Policy Watch|page=3|access-date=23 Agosto 2020|archive-date=29 Nobyembre 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129170432/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyNote58-Golkar.pdf|url-status=dead}}</ref>|active=≈125,000 (2024)<ref>{{cite web|date=13 Abril 2024 |title=Iran's Revolutionary Guards: powerful group with wide regional reach |trans-title=Rebolusyonaryong Guwardiya ng Iran: makapangyarihang grupo na may malawak na sakop sa rehiyon |lang=en |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-revolutionary-guards-powerful-group-with-wide-regional-reach-2024-04-01/}}</ref><ref name="IISS2020">{{cite book|author=The International Institute of Strategic Studies (IISS)|title=The Military Balance 2020 |trans-title=Ang Balanseng Militar 2020|year=2020|publisher=[[Routledge]]|chapter=Middle East and North Africa|trans-chapter=Gitnang Silangan at Hilagang Aprika|lang=en|volume=120|number=1|isbn=978-0-367-46639-8|doi=10.1080/04597222.2020.1707968|pages=348–352|s2cid=219624897}}</ref>|amount=$6.96 bilyon (2020)<ref>{{citation|first=Henry|last=Rome|url=https://iranprimer.usip.org/blog/2020/jun/17/iran%E2%80%99s-defense-spending|title=Iran's Defense Spending|date=17 Hunyo 2020|work=The Iran Primer|publisher=The United States Institute for Peace|access-date=23 Agosto 2020|archive-date=22 Hunyo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210622020326/https://iranprimer.usip.org/blog/2020/jun/17/iran%E2%80%99s-defense-spending|url-status=dead}}</ref>|history=|ranks={{Infobox war faction | child = yes | designated_as_terror_group_by = {{plainlist|{{Tree list}} * {{flag|Albanya}}<ref name="Balkans">{{Cite web |last=EWB |date=19 Marso 2026 |title=All WB countries align with the EU decision to designate the IRGC as a terrorist organization |trans-title=Lahat ng mga bansa sa WB, nakikiisa sa desisyon ng EU na italaga ang IRGC bilang isang organisasyong terorista |url=https://europeanwesternbalkans.com/2026/03/19/all-wb-countries-align-with-the-eu-decision-to-designate-the-irgc-as-a-terrorist-organization/ |access-date=1 Abril 2026 |website=European Western Balkans |language=en-US}}</ref> * {{flag|Arhentina}}<ref>{{Cite web |date=1 Abril 2026 |title=Argentina designates IRGC as ‘terrorist’ organisation |trans-title=Itinalaga ng Argentina ang IRGC bilang organisasyong 'terorista' |url=https://aje.news/taks27?update=4451817 |website=Al Jazeera}}</ref> * {{Flag|Australya}}<ref>{{URL|https://theconversation.com/the-islamic-revolutionary-guard-corps-will-be-proscribed-as-a-terrorist-organisation-what-does-this-mean-263922 | The Islamic Revolutionary Guard Corps will be proscribed as a terrorist organisation. What does this mean?}}</ref> * {{Flag|Bahrain}}<ref>{{cite web|url=https://www.mofa.gov.bh/Default.aspx?tabid=12342&language=en-US|title=Bahrain Terrorist List (individuals – entities)|trans-title=Talaan ng mga Terorista sa Bahrain (mga indibidwal – entidad)|publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Kingdom of Bahrain|access-date=3 Marso 2020|archive-date=17 Oktubre 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201017055422/https://www.mofa.gov.bh/Default.aspx?tabid=12342&language=en-US|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|Bosnia and Herzegovina}} [[Bosniya at Hersegobina]]<ref name=Balkans/><ref name="six">{{Cite web |date=20 Marso 2026 |title=Israeli FM Sa'ar convinces six countries to designate IRGC as terrorist org. {{!}} The Jerusalem Post |trans-title=Nakumbinsi ni Israeli PM Sa'ar ang anim na bansa na italaga ang IRGC bilang organisasyong terorista. {{!}} The Jerusalem Post |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-890637 |access-date=1 Abril 2026 |website=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |language=en}}</ref> * {{flag|Kanada}}<ref>{{cite web|url=https://www.publicsafety.gc.ca/cnt/ntnl-scrt/cntr-trrrsm/lstd-ntts/crrnt-lstd-ntts-en.aspx|title=Currently listed entities|trans-title=Mga kasalukuyang nakalistang entidad|work=Public Safety Canada|date=21 Disyembre 2018|publisher=Government of Canada|access-date=2 Marso 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200301160957/https://www.publicsafety.gc.ca/cnt/ntnl-scrt/cntr-trrrsm/lstd-ntts/crrnt-lstd-ntts-en.aspx|archive-date=1 March 2020|url-status=live}}</ref> * {{flag|Ekwador}}<ref name="ecuadorlabelsirgc">{{Cite web |date=16 Setyembre 2025 |title=Ecuador Labels IRGC as "Terrorist Organization" |trans-title=Itinuring ng Ecuador ang IRGC bilang "Organisasyong Terorista"|url=https://wanaen.com/ecuador-labels-irgc-as-terrorist-organization/ |access-date=16 Setyembre 2025 |website=WANA |language=en-US}}</ref> * {{flag|Estados Unidos}}<ref>{{cite web|url=https://www.treasury.gov/press-center/press-releases/Pages/sm0177.aspx|title=Treasury Designates the IRGC under Terrorism Authority and Targets IRGC and Military Supporters under Counter-Proliferation Authority|trans-title=Itinalaga ng Kagawaran ng Pananalapi ang IRGC sa ilalim ng Awtoridad sa Terorismo at Tinatarget ang IRGC at mga Tagasuporta ng Militar sa ilalim ng Awtoridad sa Paglaban sa Paglaganap|website=treasury.gov|access-date=28 Hunyo 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190615043358/https://www.treasury.gov/press-center/press-releases/Pages/sm0177.aspx|archive-date=15 Hunyo 2019|url-status=live}}</ref> *{{flagicon|Iceland}} [[Islandiya]]<ref name=Balkans/><ref name=six/> * {{flag|Israel}}<ref name="notificationofdesignation">{{Cite web|url=https://nbctf.mod.gov.il/he/PropertyPerceptions/Documents/%D7%9E%D7%A9%D7%9E%D7%A8%D7%95%D7%AA%20%D7%94%D7%9E%D7%94%D7%A4%D7%9B%D7%94%20%D7%A9%D7%9C%20%D7%90%D7%99%D7%A8%D7%9F.pdf#search=%D7%9E%D7%A9%D7%9E%D7%A8%D7%95%D7%AA%20%D7%94%D7%9E%D7%94%D7%A4%D7%9B%D7%94|title=Notification of Designation No. 403 by the Minister of Defense in accordance with the Anti-Terrorism Law, 2016|trans-title=Abiso ng Pagtatalaga Blg. 403 ng Ministro ng Depensa alinsunod sa Batas Laban sa Terorismo, 2016|lang=en|date=18 Enero 2024|work=National Bureau for Counter Terror Financing of Israel}}</ref> *{{flag|Liechtenstein}}<ref name=Balkans/><ref name=six/> *{{flagicon|Moldova}} [[Moldoba]]<ref name=Balkans/><ref name=six/> * {{flag|Montenegro}}<ref name=Balkans/><ref name=six/> *{{flagicon|Hilagang Macedonia}} [[Hilagang Masedonya]]<ref name=Balkans/><ref name=six/> * {{flag|Paraguay}}<ref name="upi.com">{{Cite web|url=https://www.upi.com/Top_News/World-News/2025/04/25/paraguay-designates-IRGC-Hamas-Hezbollah/4371745556945/|title=Paraguay hits Iran's IRGC with terrorist designation; expands designations for Hamas, Hezbollah|trans-title=Tinamaan ng Paraguay ang IRGC ng Iran ng mga teroristang titulo; pinalawak ang mga titulo para sa Hamas at Hezbollah|lang=en|date=25 Abril 2025|website=[[United Press International]]}}</ref> * {{Flag|Saudi Arabia}}<ref>{{cite news |title=Saudi, Bahrain add Iran's Revolutionary Guards to terrorism lists |trans-title=Idinagdag ng Saudi at Bahrain ang mga Rebolusyonaryong Guwardiya ng Iran sa talaan ng mga terorista |url=https://www.reuters.com/article/us-saudi-bahrain-security-iran/saudi-bahrain-add-irans-revolutionary-guards-to-terrorism-lists-idUSKCN1MX288 |access-date=8 Abril 2019 |work=Reuters|date=23 Oktubre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190408154459/https://www.reuters.com/article/us-saudi-bahrain-security-iran/saudi-bahrain-add-irans-revolutionary-guards-to-terrorism-lists-idUSKCN1MX288 |archive-date=8 Abril 2019 |url-status=live}}</ref> *{{flagicon|Serbia}} [[Serbiya]]<ref name=Balkans/> * {{flag|Ukranya}}<ref name="Ukraine">{{Cite news |last=Berman |first=Lazar |date=2 Pebrero 2026 |title=Ukraine to list Iran's IRGC as terror group, following EU lead, says Sa'ar |trans-title=Ililista ng Ukraine ang IRGC ng Iran bilang grupong terorista, kasunod ng pangunguna ng EU, sabi ni Sa'ar |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/ukraine-to-list-irans-irgc-as-terror-group-following-eu-lead-says-saar/ |access-date=2 February 2026 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lb.ua/world/2026/02/02/720137_zelenskiy_ukrayina_viznaie.html |title=Зеленський: Україна визнає Корпус вартових ісламської революції терористичною організацією (відео) |date=2 Pebrero 2026 |website=LB.ua |access-date=2 Pebrero 2026}}</ref> * {{flagicon|EU}} [[Unyong Europeo]]<ref name="bbc20260129">{{Cite web |date=29 Enero 2026 |title=EU adds Iran's Revolutionary Guards to 'terrorist list' |trans-title=Idinagdag ng EU ang mga Rebolusyonaryong Guwardiya ng Iran sa 'talaan ng mga terorista'|url=https://www.bbc.com/news/articles/c20gypw8enjo |access-date=29 Enero 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> }} }}}} Ang '''Hukbong ng Islamikong Rebolusyonaryong Guwardiya''' ({{Langx|en|Islamic Revolutionary Guard Corps}} o IRGC),{{Efn|{{langx|fa|سپاه پاسداران انقلاب اسلامی|Sepāh-e Pāsdārān-e Enqelāb-e Eslāmī|Hukbo ng mga Tagapagtanggol ng Rebolusyong Islamiko}}}} na kilala rin sa loob ng bansa bilang '''''Sepah'''''{{Efn|Persa para sa 'mga sundalo/korpo' ([[Sepoy]])}} o '''''Pasdaran'''''{{Efn|Persa para sa 'tagapagtanggol'}} at sa buong mundo bilang '''Rebolusyonaryong Guwardiya ng Iran''' ({{Langx|en|Iranian Revolutionary Guards}}), ay isang pangunahing puwersang binubuo ng maraming sangay ng Sandatahang Lakas ng Iran. Binubuo ito ng limang sangay ng serbisyo: Puwersang Panlupa, Puwersang Aerospasyo, Hukbong-Dagat, Puwersang Quds, at Basij. Pinamumunuan ito ng isang punong kumandante, na hinirang at nag-uulat sa [[Kataas-taasang Pinuno ng Iran]]. Opisyal na itinatag ang IRGC ni [[Ruhollah Khomeini]] bilang sangay ng militar noong Mayo 1979 kasunod ng Rebolusyong Irani. Bagama’t pinoprotektahan ng hukbong Irani (ang Artesh) ang soberanya ng bansa sa tradisyonal nitong tungkulin, ang konstitusyonal na mandato ng IRGC ay tiyakin ang integridad ng Islamikong Republika.<ref>[https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7064353.stm "Profile: Iran's Revolutionary Guards"] [Perpil: Mga Rebolusyonaryong Guwardiya ng Iran] (sa wikang Ingles). BBC News. 18 Oktubre 2009.</ref> Karamihan sa mga interpretasyon ng mandatong ito ay nagsasaad na ipinagkakatiwala sa IRGC ang tungkuling pigilan ang dayuhang panghihimasok sa [[Iran]], hadlangan ang mga kudeta mula sa tradisyonal na militar, at supilin ang mga “lihis na kilusan” na nakapipinsala sa ideolohikal na pamana ng Rebolusyong Islamiko.<ref>{{cite web |author=Morris M Mottale |url=http://www.aljazeera.com/focus/2010/04/2010421104845169224.html |title=The birth of a new class – Focus |publisher=Al Jazeera English |access-date=29 Oktubre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150607031209/http://www.aljazeera.com/focus/2010/04/2010421104845169224.html |archive-date=7 Hunyo 2015 |url-status=live |language=en|trans-title=Ang pagsilang ng isang bagong klase – Pokus}}</ref><ref name="notificationofdesignation" /> == Talababa == {{notelist}} {{Reflist|group=n}} == Mga sanggunian == {{Reflist|30em}} [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Arabe]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Persyano]] jsowvjj0ldy5j6ytce6k5vgfvmyqqw1 0 337816 2204852 2203388 2026-04-25T02:29:05Z LknFenix 125962 + Panimula 2204852 wikitext text/x-wiki {{Infobox recurring event|logo=Coachella Valley Music and Arts Festival logo.svg|image=Coachella18W1-18 (42058161311).jpg|caption=Coachella noong 2018|location=Empire Polo Club<br />{{nowrap|([[Indio, California]], Estados Unidos)}}|coordinates={{coord|33.678|N|116.234|W|source:dewiki_type:event_region:US-CA|display=title,inline}}|organized=Goldenvoice|founders=[[Paul Tollett]] and Rick Van Santen|years_active=1999, 2001–2019, 2022–kasalukuyan|dates=Dalawang magkasunod na 3-araw na wikend sa Abril (sa kasalukuyan)|genre=Iba't iba|website={{URL|https://coachella.com}}|attendance=Tinatayang 245,000 (2025, kabuuan ng dalawang wikend)|capacity=125,000<ref>{{Cite web |date=Abril 20, 2022 |title=Harry Styles' Coachella Crowd Topped 100,000 During Opening-Night Performance |trans-title=Umabot sa 100,000 ang bilang ng mga nanood kay Harry Styles noong Gabi ng Pagbubukas ng Pagtatanghal ng Coachella |url=https://variety.com/2022/music/news/harry-styles-audience-size-coachella-1235237258/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220608043109/https://variety.com/2022/music/news/harry-styles-audience-size-coachella-1235237258/ |archive-date=Hunyo 8, 2022 |access-date=Hunyo 8, 2022 |website=www.variety.com}}</ref>|current=[[Coachella 2026]]}}Ang '''Coachella''' (opisyal na tinatawag na '''Coachella Valley Music and Arts Festival''' at minsan ding kilala bilang '''Coachella Festival''') ay isang taunang pista ng musika at sining na ginaganap sa Empire Polo Club sa [[Indio, California]], sa Coachella Valley sa Disyertong Colorado. Itinatag ito nina Paul Tollett at Rick Van Santen noong 1999, at inoorganisa ng Goldenvoice, isang subsidiyaryo ng AEG Presents.<ref name="santen-obit">{{Cite news |last=Cromelin |first=Richard |date=Enero 3, 2004 |title=Rick Van Santen, 41; L.A. Promoter Helped to Advance Punk Rock Bands |page=B18 |work=[[Los Angeles Times]] |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2004-jan-03-me-vansanten3-story.html |url-status=live |access-date=Nobyembre 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170109064718/http://articles.latimes.com/2004/jan/03/local/me-vansanten3 |archive-date=Enero 9, 2017|language=en|trans-title=Si Rick Van Santen, 41; Ang Promoter ng L.A. ay Tumulong sa Pagsulong ng mga Bandang Punk Rock}}</ref> Tampok sa kaganapan ang mga artistang musikal mula sa iba't ibang [[uri ng musika]], kabilang ang [[Musikang rock|rock]], [[Musikang pop|pop]], [[Independiyenteng musika|indie]], [[Musikang hip hop|hip-hop]] at ''electronic dance music'', pati na rin ang mga instalasyong pansining at mga [[lilok]]. Sa buong lugar, maraming entablado ang patuloy na nagtatanghal ng ''live'' na musika. Nag-ugat ang pista sa isang konsiyerto noong 1993 na itinanghal ng [[Pearl Jam]] sa Empire Polo Club habang binoboykot ang mga lugar na kontrolado ng Ticketmaster. Ipinakita ng konsiyerto na ang lugar ay maaaring pagdausan ng malalaking kaganapan, na humantong sa unang Coachella Festival na ginanap sa loob ng dalawang araw noong Oktubre 1999, tatlong buwan matapos ang Woodstock ’99. Matapos walang ginanap noong 2000, bumalik ang Coachella bilang taunang kaganapan simula Abril 2001 bilang isang isang-araw na pista. Noong 2002, bumalik ito sa dalawang araw na pormat. Pinalawig ang Coachella sa tatlong araw noong 2007 at kalaunan ay sa pangalawang katapusan ng linggo noong 2012; sa kasalukuyan, ginaganap ito sa magkakasunod na tatlong-araw na katapusan ng linggo tuwing Abril, na may parehong talatakdaan sa bawat katapusan ng linggo. Noong 2003, sinimulan ng mga tagapag-organisa na payagan ang mga manonood na magkampo sa lugar, isa sa ilang pagpapalawak at pagdaragdag sa kasaysayan ng pista. Hindi ginanap ang pista noong 2020 at 2021 dahil sa [[pandemya ng COVID-19]].<ref name="postponement">{{cite web |last1=Melas |first1=Chloe |last2=Gonzalez |first2=Sandra |date=March 10, 2020 |title=Coachella to be postponed over coronavirus concerns, sources say |url=https://www.cnn.com/2020/03/10/entertainment/coachella-postponed-coronavirus/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200313131750/https://www.cnn.com/2020/03/10/entertainment/coachella-postponed-coronavirus/index.html |archive-date=March 13, 2020 |access-date=March 10, 2020 |website=CNN}}</ref> ==Mga sanggunian== {{Reflist}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] 9jcdsyzdjkqelxcqzt88xcbbti5xapn 2204853 2204852 2026-04-25T02:30:34Z LknFenix 125962 Pag-aayos sa sanggunian 2204853 wikitext text/x-wiki {{Infobox recurring event|logo=Coachella Valley Music and Arts Festival logo.svg|image=Coachella18W1-18 (42058161311).jpg|caption=Coachella noong 2018|location=Empire Polo Club<br />{{nowrap|([[Indio, California]], Estados Unidos)}}|coordinates={{coord|33.678|N|116.234|W|source:dewiki_type:event_region:US-CA|display=title,inline}}|organized=Goldenvoice|founders=[[Paul Tollett]] and Rick Van Santen|years_active=1999, 2001–2019, 2022–kasalukuyan|dates=Dalawang magkasunod na 3-araw na wikend sa Abril (sa kasalukuyan)|genre=Iba't iba|website={{URL|https://coachella.com}}|attendance=Tinatayang 245,000 (2025, kabuuan ng dalawang wikend)|capacity=125,000<ref>{{Cite web |date=Abril 20, 2022 |title=Harry Styles' Coachella Crowd Topped 100,000 During Opening-Night Performance |trans-title=Umabot sa 100,000 ang bilang ng mga nanood kay Harry Styles noong Gabi ng Pagbubukas ng Pagtatanghal ng Coachella |url=https://variety.com/2022/music/news/harry-styles-audience-size-coachella-1235237258/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220608043109/https://variety.com/2022/music/news/harry-styles-audience-size-coachella-1235237258/ |archive-date=Hunyo 8, 2022 |access-date=Hunyo 8, 2022 |website=www.variety.com}}</ref>|current=[[Coachella 2026]]}}Ang '''Coachella''' (opisyal na tinatawag na '''Coachella Valley Music and Arts Festival''' at minsan ding kilala bilang '''Coachella Festival''') ay isang taunang pista ng musika at sining na ginaganap sa Empire Polo Club sa [[Indio, California]], sa Coachella Valley sa Disyertong Colorado. Itinatag ito nina Paul Tollett at Rick Van Santen noong 1999, at inoorganisa ng Goldenvoice, isang subsidiyaryo ng AEG Presents.<ref name="santen-obit">{{Cite news |last=Cromelin |first=Richard |date=Enero 3, 2004 |title=Rick Van Santen, 41; L.A. Promoter Helped to Advance Punk Rock Bands |page=B18 |work=[[Los Angeles Times]] |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2004-jan-03-me-vansanten3-story.html |url-status=live |access-date=Nobyembre 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170109064718/http://articles.latimes.com/2004/jan/03/local/me-vansanten3 |archive-date=Enero 9, 2017|language=en|trans-title=Si Rick Van Santen, 41; Ang Promoter ng L.A. ay Tumulong sa Pagsulong ng mga Bandang Punk Rock}}</ref> Tampok sa kaganapan ang mga artistang musikal mula sa iba't ibang [[uri ng musika]], kabilang ang [[Musikang rock|rock]], [[Musikang pop|pop]], [[Independiyenteng musika|indie]], [[Musikang hip hop|hip-hop]] at ''electronic dance music'', pati na rin ang mga instalasyong pansining at mga [[lilok]]. Sa buong lugar, maraming entablado ang patuloy na nagtatanghal ng ''live'' na musika. Nag-ugat ang pista sa isang konsiyerto noong 1993 na itinanghal ng [[Pearl Jam]] sa Empire Polo Club habang binoboykot ang mga lugar na kontrolado ng Ticketmaster. Ipinakita ng konsiyerto na ang lugar ay maaaring pagdausan ng malalaking kaganapan, na humantong sa unang Coachella Festival na ginanap sa loob ng dalawang araw noong Oktubre 1999, tatlong buwan matapos ang Woodstock ’99. Matapos walang ginanap noong 2000, bumalik ang Coachella bilang taunang kaganapan simula Abril 2001 bilang isang isang-araw na pista. Noong 2002, bumalik ito sa dalawang araw na pormat. Pinalawig ang Coachella sa tatlong araw noong 2007 at kalaunan ay sa pangalawang katapusan ng linggo noong 2012; sa kasalukuyan, ginaganap ito sa magkakasunod na tatlong-araw na katapusan ng linggo tuwing Abril, na may parehong talatakdaan sa bawat katapusan ng linggo. Noong 2003, sinimulan ng mga tagapag-organisa na payagan ang mga manonood na magkampo sa lugar, isa sa ilang pagpapalawak at pagdaragdag sa kasaysayan ng pista. Hindi ginanap ang pista noong 2020 at 2021 dahil sa [[pandemya ng COVID-19]].<ref name="postponement">{{cite web |last1=Melas |first1=Chloe |last2=Gonzalez |first2=Sandra |date=Marso 10, 2020 |title=Coachella to be postponed over coronavirus concerns, sources say |url=https://www.cnn.com/2020/03/10/entertainment/coachella-postponed-coronavirus/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200313131750/https://www.cnn.com/2020/03/10/entertainment/coachella-postponed-coronavirus/index.html |archive-date=Marso 13, 2020 |access-date=Marso 10, 2020 |website=CNN|language=en|trans-title=Ipagpapaliban ang Coachella dahil sa pangamba ng coronavirus, ayon sa mga sanggunian}}</ref> ==Mga sanggunian== {{Reflist}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] kgcb713onj2wxzvjdfke8i72so8hhgw 2204855 2204853 2026-04-25T02:36:41Z LknFenix 125962 + Panimula 2204855 wikitext text/x-wiki {{Infobox recurring event|logo=Coachella Valley Music and Arts Festival logo.svg|image=Coachella18W1-18 (42058161311).jpg|caption=Coachella noong 2018|location=Empire Polo Club<br />{{nowrap|([[Indio, California]], Estados Unidos)}}|coordinates={{coord|33.678|N|116.234|W|source:dewiki_type:event_region:US-CA|display=title,inline}}|organized=Goldenvoice|founders=[[Paul Tollett]] and Rick Van Santen|years_active=1999, 2001–2019, 2022–kasalukuyan|dates=Dalawang magkasunod na 3-araw na wikend sa Abril (sa kasalukuyan)|genre=Iba't iba|website={{URL|https://coachella.com}}|attendance=Tinatayang 245,000 (2025, kabuuan ng dalawang wikend)|capacity=125,000<ref>{{Cite web |date=Abril 20, 2022 |title=Harry Styles' Coachella Crowd Topped 100,000 During Opening-Night Performance |trans-title=Umabot sa 100,000 ang bilang ng mga nanood kay Harry Styles noong Gabi ng Pagbubukas ng Pagtatanghal ng Coachella |url=https://variety.com/2022/music/news/harry-styles-audience-size-coachella-1235237258/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220608043109/https://variety.com/2022/music/news/harry-styles-audience-size-coachella-1235237258/ |archive-date=Hunyo 8, 2022 |access-date=Hunyo 8, 2022 |website=www.variety.com}}</ref>|current=[[Coachella 2026]]}}Ang '''Coachella''' (opisyal na tinatawag na '''Coachella Valley Music and Arts Festival''' at minsan ding kilala bilang '''Coachella Festival''') ay isang taunang pista ng musika at sining na ginaganap sa Empire Polo Club sa [[Indio, California]], sa Coachella Valley sa Disyertong Colorado. Itinatag ito nina Paul Tollett at Rick Van Santen noong 1999, at inoorganisa ng Goldenvoice, isang subsidiyaryo ng AEG Presents.<ref name="santen-obit">{{Cite news |last=Cromelin |first=Richard |date=Enero 3, 2004 |title=Rick Van Santen, 41; L.A. Promoter Helped to Advance Punk Rock Bands |page=B18 |work=[[Los Angeles Times]] |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2004-jan-03-me-vansanten3-story.html |url-status=live |access-date=Nobyembre 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170109064718/http://articles.latimes.com/2004/jan/03/local/me-vansanten3 |archive-date=Enero 9, 2017|language=en|trans-title=Si Rick Van Santen, 41; Ang Promoter ng L.A. ay Tumulong sa Pagsulong ng mga Bandang Punk Rock}}</ref> Tampok sa kaganapan ang mga artistang musikal mula sa iba't ibang [[uri ng musika]], kabilang ang [[Musikang rock|rock]], [[Musikang pop|pop]], [[Independiyenteng musika|indie]], [[Musikang hip hop|hip-hop]] at ''electronic dance music'', pati na rin ang mga instalasyong pansining at mga [[lilok]]. Sa buong lugar, maraming entablado ang patuloy na nagtatanghal ng ''live'' na musika. Nag-ugat ang pista sa isang konsiyerto noong 1993 na itinanghal ng [[Pearl Jam]] sa Empire Polo Club habang binoboykot ang mga lugar na kontrolado ng Ticketmaster. Ipinakita ng konsiyerto na ang lugar ay maaaring pagdausan ng malalaking kaganapan, na humantong sa unang Coachella Festival na ginanap sa loob ng dalawang araw noong Oktubre 1999, tatlong buwan matapos ang Woodstock ’99. Matapos walang ginanap noong 2000, bumalik ang Coachella bilang taunang kaganapan simula Abril 2001 bilang isang isang-araw na pista. Noong 2002, bumalik ito sa dalawang araw na pormat. Pinalawig ang Coachella sa tatlong araw noong 2007 at kalaunan ay sa pangalawang katapusan ng linggo noong 2012; sa kasalukuyan, ginaganap ito sa magkakasunod na tatlong-araw na katapusan ng linggo tuwing Abril, na may parehong talatakdaan sa bawat katapusan ng linggo. Noong 2003, sinimulan ng mga tagapag-organisa na payagan ang mga manonood na magkampo sa lugar, isa sa ilang pagpapalawak at pagdaragdag sa kasaysayan ng pista. Hindi ginanap ang pista noong 2020 at 2021 dahil sa [[pandemya ng COVID-19]].<ref name="postponement">{{cite web |last1=Melas |first1=Chloe |last2=Gonzalez |first2=Sandra |date=Marso 10, 2020 |title=Coachella to be postponed over coronavirus concerns, sources say |url=https://www.cnn.com/2020/03/10/entertainment/coachella-postponed-coronavirus/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200313131750/https://www.cnn.com/2020/03/10/entertainment/coachella-postponed-coronavirus/index.html |archive-date=Marso 13, 2020 |access-date=Marso 10, 2020 |website=CNN|language=en|trans-title=Ipagpapaliban ang Coachella dahil sa pangamba ng coronavirus, ayon sa mga sanggunian}}</ref> Tampok sa Coachella ang mga kilala at batikang artistang musikal, pati na rin ang mga umuusbong na artista at mga grupong muling nagsama. Isa ito sa pinakamalaki, pinakasikat, at pinakakumikitang pista ng musika sa Estados Unidos at sa mundo.<ref>{{cite web |last=Martens |first=Todd |date=Abril 8, 2014 |title=Goldenvoice releases Coachella set times, adds to the lineup |trans-title=Inilabas ng Goldenvoice ang mga set times ng Coachella, idinagdag sa lineup |url=http://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-goldenvoice-releases-coachella-set-times-20140408,0,4834910.story |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140410071815/http://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-goldenvoice-releases-coachella-set-times-20140408,0,4834910.story |archive-date=Abril 10, 2014 |access-date=Abril 9, 2014 |work=[[Los Angeles Times]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=Enero 31, 2017 |title=7 Top Music Festivals Around The World – Tripoetic Blog |language=en |trans-title=7 Nangungunang Pista ng Musika sa Buong Mundo – Tripoetic Blog |newspaper=Tripoetic Blog |url=http://blog.tripoetic.com/7-top-music-festivals-around-the-world/ |url-status=live |access-date=Pebrero 23, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223212916/http://blog.tripoetic.com/7-top-music-festivals-around-the-world/ |archive-date=Pebrero 23, 2017}}</ref> ==Mga sanggunian== {{Reflist}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] ixix5g0t5siawctnwsbk9ca3wc9xjyh 0 337868 2204730 2203641 2026-04-24T20:08:44Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204730 wikitext text/x-wiki Si '''Julie Hart Beers Kempson''' (1835 – Agosto 13, 1913) ay isang Amerikanong pintor ng tanawin na nauugnay sa [[Hudson River School]] at sa White Mountain School of Art <ref>{{Cite book |last=Campbell |first=Catherine |title=New Hampshire Scenery |year=1985 |url=https://archive.org/details/newhampshirescen00camp |publisher=Phoenix |isbn=0-914659-12-X}}</ref> na isa sa iilang propesyonal na babaeng pintor ng tanawin na matagumpay sa komersyo noong kanyang panahon. <ref name="AAG">[http://americanartgallery.org/artist/readmore/id/431 "Julie Hart Beers"]. American Art Gallery website.</ref> == Buhay == Ipinanganak bilang Julie Hart sa [[Pittsfield, Massachusetts]], <ref name="AAD">Levy, Florence Nightingale, ed. ''American Art Directory'', vol. 11, p. 393. (Obituary)</ref> siya ay anak nina James Hart at Marion (Robertson) Hart, na lumipat mula sa Scotland noong 1831. Ang kanyang mga nakatatandang kapatid na sina [[William Hart (painter)|William Hart]] at [[James McDougal Hart]] ay mahahalagang pintor din ng tanawin ng Hudson River School, at ang kanyang mga pamangkin na sina [[Letitia Bonnet Hart]] at [[Mary Theresa Hart]] ay naging kilalang pintor din. Ang isa pang pamangkin, [[Annie L. Y. Orff|si Annie LY Orff]], ay naging isang editor at tagapaglathala. <ref name="WillardLivermore-1893">{{Cite book |last=Willard |first=Frances Elizabeth |author-link=Frances Willard |url=https://en.wikisource.org/wiki/Woman_of_the_Century/Annie_L._Y._Orff |title=A Woman of the Century: Fourteen Hundred-seventy Biographical Sketches Accompanied by Portraits of Leading American Women in All Walks of Life |last2=Livermore |first2=Mary Ashton Rice |author-link2=Mary Livermore |publisher=[[Charles Wells Moulton]] |year=1893 |pages=548–49 |chapter=ORFF, Mrs. Annie L. Y.}} {{Source-attribution}}</ref> Noong 1853, pinakasalan niya ang mamamahayag na si George Washington Beers, isang editor sa pahayagang Albany Evening Journal. <ref name=":0">{{Cite news |last=Levine |first=David |date=August 4, 2025 |title=A Lesser-known Talent of the Hudson River School |pages=6-7 |work=Times Union |url=https://www.timesunion.com/hudsonvalley/history/article/julie-hart-beers-hudson-river-school-painter-20758906.php |url-status=live |access-date=August 4, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250716131556/https://www.timesunion.com/hudsonvalley/history/article/julie-hart-beers-hudson-river-school-painter-20758906.php |archive-date=16 July 2025}}</ref> Pagkamatay niya noong 1856, lumipat siya at ang kanyang dalawang anak na babae sa New York City, kung saan may mga studio ang kanyang mga kapatid na lalaki. Tulad ng karamihan sa mga babaeng artista noong panahong iyon, wala siyang pormal na edukasyon sa sining, ngunit pinaniniwalaang sinanay siya ng kanyang mga kapatid na lalaki. <ref name="Krieger">Krieger, Jennifer C. "Women Artists of the Hudson River School". ''AFA News'', March 21, 2010.</ref> Sa edad na kwarenta, lumipat siya sa [[Metuchen, New Jersey]], kasama ang kanyang pangalawang asawang si Peter Kempson, kung saan niya itinatag ang sarili niyang studio. <ref name="Masten">Masten, April F. ''Art Work: Women Artists and Democracy in Mid-Nineteenth-Century New York''. University of Pennsylvania Press, 2008, p. 141.</ref> Patuloy niyang ginamit ang apelyidong Beers nang pirmahan niya ang kanyang likhang sining, bagama't sinasabi ng pangalawang mapagkukunan na nagpinta at nag-eksibit siya bilang si Julie Kempson pagkatapos ng pangalawang kasal na ito. Sa panahon ng kanyang pagkamatay, siya ay naninirahan sa [[Trenton, New Jersey|Trenton]] . == Karera == Pagsapit ng 1867, idinidispley na ni Beers ang kanyang mga pinta, simula sa Brooklyn Art Association. Bagama't mayroon siyang sariling studio sa New Jersey, patuloy niyang ginamit ang studio ni William sa 10th Street sa New York City bilang showroom. <ref name="Masten2">Masten, April F. ''Art Work: Women Artists and Democracy in Mid-Nineteenth-Century New York''. University of Pennsylvania Press, 2008, p. 141.</ref> Isa siya sa napakakaunting kababaihan na naging propesyonal na pintor ng tanawin sa Amerika noong kanyang panahon, dahil sa bahagi ay hindi kasama ang mga kababaihan sa pormal na edukasyon sa sining at mga pagkakataon sa eksibisyon. <ref name="Gerdts">Gerdts, William H., and Katherine Coffey. ''Women Artists of America 1707-1964'', 1965.</ref> Binabalanse ng mature na istilo ni Beers ang malawak at balanseng mga komposisyon na may mahahalagang detalye. Noong dekada 1870 at 1880, madalas siyang nag-eksibit sa [[National Academy of Design]] gayundin sa Brooklyn Art Association, [[Boston Athenæum]], at [[Pennsylvania Academy of Fine Arts]] . Nakapagbenta siya ng maraming gawa sa pamamagitan ng Brooklyn Art Association, ngunit isinama rin niya ang mga grupo ng kababaihan sa mga paglalakbay sa pag-sketch sa mga bundok ng New York at New England upang madagdagan ang kanyang kita. Nagpinta ang Beers ng dalawang kakaibang bilog na oil painting ng tanawin, isang tanawin ng Ilog Hudson at isang loob ng kagubatan, sa mga composition board na hugis-porselana. [[China painting|Ang pagpipinta ng mga platong porselana]], na sikat noong ika-19 na siglo, ay isang libangan ng mga kababaihan, habang kadalasan ay mga lalaking artista ang nagpipinta ng mga tanawin. Pinaghalo ng mga gawang ito ang sining at kasanayan, pagkalalaki at pagkababae. <ref>{{Cite book |last=Krieger |first=Jennifer |title=Remember the Ladies: Women of the Hudson River School |publisher=Thomas Cole National Historic Site |year=2010 |isbn=0982344457 |location=Catskill, NY |pages=24 |language=en |chapter=Painting Her Way: The Remarkable Lives of Female Hudson River School Artists}}</ref> Nagpinta rin siya ng ilang mga still life. ==Sanggunian== <references /> {{stub}} nd60kpvfvj5amuiz69qtns1cbraa8ji 0 337878 2204791 2203692 2026-04-24T20:57:05Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204791 wikitext text/x-wiki {{short description|American oceanographer, marine biologist}} {{Use mdy dates|date=November 2021}} {{Infobox scientist |image = Penny Chisholm in 2023 04.jpg |name = Sallie Watson Chisholm |birth_date = {{birth year and age|1947}} |birth_place = [[Marquette, Michigan]], U.S. |death_date = |death_place = |field = [[Biyolohiyang pandagat]] |work_institutions = [[Instituto ng Teknolohiya ng Massachusetts]] |alma_mater = [[Kolehiyo ng Skidmore]]<br />[[Pamantasan sa Albany, SUNY]] |doctoral_advisor = |doctoral_students = |known_for = Pag-aaral ng phytoplankton, lalo na ''[[Prochlorococcus]]'' |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |influences = |influenced = |prizes = [[National Medal of Science]]<br /> [[Alexander Agassiz Medal]] (2010)<br /> [[Crafoord Prize]] (2019) |footnotes = |signature = }} Si '''Sallie Watson''' "'''Penny'''" '''Chisholm''' (ipinanganak noong 1947) ay isang Amerikanong [[Biyolohiyang pandagat|biyolohikal na oseanograpo]] sa [[Massachusetts Institute of Technology]]. Siya ay isang eksperto sa ekolohiya at ebolusyon ng [[mga mikrobyo sa karagatan]]. Ang kanyang pananaliksik ay partikular na nakatuon sa pinakamaraming marine phytoplankton, ang ''[[Prochlorococcus]],'' na natuklasan niya noong dekada 1980 kasama si Rob Olson at iba pang mga kolaborator..<ref>{{Cite journal|last1=Chisholm|first1=Sallie W.|last2=Olson|first2=Robert J.|last3=Zettler|first3=Erik R.|last4=Goericke|first4=Ralf|last5=Waterbury|first5=John B.|last6=Welschmeyer|first6=Nicholas A.|date=1988|title=A novel free-living prochlorophyte abundant in the oceanic euphotic zone|url=https://www.nature.com/articles/334340a0|journal=Nature|language=en|volume=334|issue=6180|pages=340–343|doi=10.1038/334340a0|bibcode=1988Natur.334..340C|s2cid=4373102|issn=1476-4687|url-access=subscription}}</ref> Mayroon siyang [[TED talk]] tungkol sa kanilang natuklasan at kahalagahan na tinatawag na "Ang maliit na nilalang na lihim na nagpapagana sa planeta".<ref>{{Citation|last=Chisholm|first=Penny|title=The tiny creature that secretly powers the planet|date=July 2, 2018 |url=https://www.ted.com/talks/penny_chisholm_the_tiny_creature_that_secretly_powers_the_planet|language=en|access-date=May 30, 2021}}</ref> == Piniling mga gawa == * {{cite book | last1=Bang | first1=Molly | last2=Chisholm | first2=Penny | title=Ocean Sunlight | url=https://archive.org/details/oceansunlighthow0000bang | publisher=Blue Sky Press (AZ) | date=2012 | isbn=978-0-545-27322-0 | page=}} * {{cite book | last=Chisholm | first=Sallie W. | title=Microbes and Evolution | chapter=Unveiling Prochlorococcus | publisher=American Society of Microbiology |chapter-url=https://hahana.soest.hawaii.edu/cmoreserver/summercourse/2015/documents/Chisholm_06-03/2012_Chisholm-Unveiling%20Prochlorococcus._in_Microbes_and_Evolution-without_cover.pdf | date=1 January 2012 | pages=165–171 | isbn=978-1-55581-540-0 | doi=10.1128/9781555818470.ch23| hdl=1721.1/69963 }} *{{cite journal | last1 = Coleman | first1 = M. L. | last2 = Chisholm | first2 = S. W. | year = 2010 | title = Ecosystem-specific selection pressures revealed by comparative population genomics | journal = PNAS | volume = 107 | issue = 43| pages = 18634–18639 | doi=10.1073/pnas.1009480107| pmid = 20937887 | pmc = 2972931 | doi-access = free }} *{{cite journal | last1 = Lindell | first1 = D. | last2 = Jaffe | first2 = J.D. | last3 = Coleman | first3 = M.L. | last4 = Axmann | first4 = I.M. | last5 = Rector | first5 = T. | last6 = Kettler | first6 = G. | last7 = Sullivan | first7 = M.B. | last8 = Steen | first8 = R. | last9 = Hess | first9 = W.R. | last10 = Church | first10 = G.M. | last11 = Chisholm | first11 = S. W. | year = 2007 | title = Genome-wide expression dynamics of a marine virus and host reveal features of coevolution | journal = Nature | volume = 449 | issue = 7158| pages = 83–86 | doi=10.1038/nature06130| pmid = 17805294 | bibcode = 2007Natur.449...83L | s2cid = 4412265 }} * {{cite journal | last1=Chisholm | first1=Sallie W. | last2=Falkowski | first2=Paul G. | last3=Cullen | first3=John J. | title=Dis-Crediting Ocean Fertilization | journal=Science | publisher=American Association for the Advancement of Science (AAAS) | volume=294 | issue=5541 | date=12 October 2001 | issn=0036-8075 | doi=10.1126/science.1065349 | pages=309–310| pmid=11598285 | s2cid=130687109 }} * {{cite journal | last1 = Chisholm | first1 = S.W. | last2 = Olson | first2 = R.J. | last3 = Zettler | first3 = E.R. | last4 = Goericke | first4 = R. | last5 = Waterbury | first5 = J. | last6 = Welschmeyer | first6 = N. | year = 1988 | title = A novel free-living prochlorophyte abundant in the oceanic euphotic zone | journal = Nature | volume = 334 | issue = 6180| pages = 340–343 | doi=10.1038/334340a0| bibcode = 1988Natur.334..340C | s2cid = 4373102 }} == Tingnan din == *''[[Prochlorococcus]]'' *''[[Synechococcus]]'' * [[Siklo ng karbon]] * [[Pag-init ng mundo]] == Mga Sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://chisholmlab.mit.edu/ Chisholm Lab at MIT] * [https://web.archive.org/web/20070322212558/http://mitworld.mit.edu/video/421/ Online Chisholm Lecture] * [https://www.youtube.com/watch?v=jSB9rPBl768 Video of Chisholm talking about her work], from the National Science & Technology Medals Foundation {{Winners of the National Medal of Science|biological}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Chisholm, Sallie W.}} q4v0122m6rrdq05rlgyapgff5byf3qf 0 337927 2204845 2203941 2026-04-24T21:37:20Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204845 wikitext text/x-wiki Si '''Susan Hinckley Bradley''' (15 Mayo 1851 – 11 Hunyo 1929) ay isang Amerikanong pintor na kilala sa kanyang mga guhit na watercolor para sa mga tanawin at retrato. == Mga unang taon == Noong ika-15 ng Mayo 1851, si Susan Greenough Hinckley <ref>{{Cite book |last=Dwight |first=Benjamin W. |url=https://books.google.com/books?id=L1THDwAAQBAJ&pg=PA1204 |title=The History of the Descendants of Elder John Strong, of Northampton, Mass |date=1871 |publisher=Joel Munsell |volume=II |location=Albany, New York |page=1204 |access-date=27 November 2025}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Loomis |first=Elias |url=https://books.google.com/books?id=PAExAAAAMAAJ&pg=PA355 |title=The Descendants (by the Female Branches) of Joseph Loomis |date=1880 |publisher=Tuttle, Morehouse and Taylor |volume=I |location=New Haven, Connecticut |page=355 |access-date=27 November 2025}}</ref> ay isinilang sa [[Boston]], kina Samuel Lyman Hinckley (1810–1871) at Anne Cutler ( [[née]] Parker) Hinckley (1813–1898). Ang kanyang mga lolo't lola sa ama ay sina Jonathan Huntington Lyman at Sophia (née Hinckley) Lyman. Ang kanyang mga lolo't lola sa ina ay sina [[Samuel D. Parker (attorney)|Samuel Dunn Parker]] at Elizabeth (née Mason) Parker, ang anak na babae ni [[Senado ng Estados Unidos|Senador]] [[Jonathan Mason (Massachusetts politician)|Jonathan Mason]] ng Estados Unidos. Ang kanyang tiyahin, si Sally Outram Lyman, ay ikinasal sa manunulat ng agrikultura na [[Richard L. Allen|si Richard Lamb Allen]] . <ref name="dab">{{Cite DAB|last=True|first=Alfred Charles|title=Allen, Richard Lamb|year=1927}}</ref> Ang kanyang nakababatang kapatid na lalaki ay ang pintor na [[Robert Cutler Hinckley|si Robert Cutler Hinckley]] . <ref>{{Cite book |last=Petteys |first=Chris |title=Dictionary of Women Artists: An international dictionary of women artists born before 1900 |url=https://archive.org/details/dictionaryofwome0000pett |publisher=G.K. Hall & Co. |year=1985 |location=Boston |page=[https://archive.org/details/dictionaryofwome0000pett/page/90 90]}}</ref> Sinimulan niya ang kanyang pag-aaral ng sining sa Boston sa [[School of the Museum of Fine Arts at Tufts|School of the Museum of Fine Arts]], nag-aral kay [[Frederic Crowninshield]], at sa [[Pennsylvania Academy of the Fine Arts]] sa Philadelphia, pati na rin kina [[Abbott Handerson Thayer|Abbott Thayer]], [[William Merritt Chase]], [[John Henry Twachtman]], at [[Edward Darley Boit]] sa [[Roma]] . <ref>Opitz, Glenn B, Editor, Mantle Fielding's Dictionary of American Painters, Sculptors & Engravers, Apollo Book, Poughkeepsie NY, 1986, p. 95</ref> == Trabaho == Ang kanyang mga ipinintang larawan ay matatagpuan sa [[Pamantasang Harvard|Harvard University]], [[Harvard Art Museum]], [[Fogg Museum]], sa [[Cambridge, Massachusetts]], sa [[Smith College Museum of Art]], [[Northampton, Massachusetts]], at sa [[Museum of Fine Arts, Boston]], pati na rin sa ilang pribadong koleksyon. <ref>{{Cite web |title=SIRIS - Smithsonian Institution Research Information System |url=https://siris-artinventories.si.edu/ipac20/ipac.jsp?session=1534H2C92314W.2187&profile=ariall&uri=link=3100006~!224696~!3100001~!3100002&aspect=Browse&menu=search&ri=1&source=~!siartinventories&term=Bradley,+Susan+Hinckley,+1851-1929,+painter.&index=AUTHOR |website=siris-artinventories.si.edu}}</ref> [[List of women artists exhibited at the 1893 World's Columbian Exposition|Ipinakita]] niya ang isang pinta, ''ang Mount Monadnock'', sa 1893 [[World’s Columbian Exposition|World's Columbian Exposition]] . <ref>{{Cite web |last=Nichols |first=Dr. Kathleen L. |title=United States Women Painters: 1893 Exposition--page 1 |url=http://arcadiasystems.org/academia/cassatt6a.html#bradley |website=arcadiasystems.org}}</ref> Pinakasalan niya ang isang ministro, si Leverett Bradley, noong 1879 at nagsilbing editor ng kanyang memoir [[Digmaang Sibil ng Amerika|noong Digmaang Sibil]], ''ang *Leverett Bradley: A Soldier-Boy's Letters, 1862-1865, A Man's Work in the Ministry*'', na pribadong inilimbag sa Boston, 1905. <ref>{{Cite book |last=Bradley |first=Leverett |url=https://archive.org/details/leverettbradley01broogoog |title=Leverett Bradley: A Soldier-boy's Letters, 1862-1865; a Man's Work in the Ministry |last2=Bradley |first2=Susan Hinckley |publisher=Priv. print. |year=1905 |quote=Susan Hinckley Bradley . |via=Internet Archive}}</ref> Namatay siya sa Boston noong Hunyo 11, 1929. <ref name="AskArt">{{Cite web |title=Susan Hinckley Greenough Bradley |url=http://www.askart.com/artist_bio/Susan_Hinckley_Greenough_Bradley/104813/Susan_Hinckley_Greenough_Bradley.aspx |access-date=22 March 2019 |website=AskArt}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Kovinick |first=Phil |title=An Encyclopedia of Women Artists of the American West |last2=Yoshiki-Kovinick |first2=Marian |date=1998 |publisher=University of Texas Press |isbn=978-0292790636 |page=27 |chapter=Susan H. Bradley |access-date=27 November 2025 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ifhPAAAAMAAJ&q=%2211+June+1929%22}}</ref><gallery> Talaksan:Susan Hinckley Bradley-Oriental Still Life.jpg|''Oriental Still Life'' ni Susan Hinckley Bradley </gallery> ==Sanggunian== <references /> {{stub}} snds2b43sxtajopmxz7kmdojnkkgqht 0 337942 2204770 2204593 2026-04-24T20:39:46Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204770 wikitext text/x-wiki {{Decadebox|190}} Ang '''dekada 1900''' (binibigkas na "labinsiyam na raan") ay ang dekadang nagsimula noong Enero 1, 1900, at nagtapos noong Disyembre 31, 1909. Sakop ng panahong Edwardiyano (1901–1910) ang halos katulad na haba ng panahon. Ang terminong "'''labinsiyam na raan'''" ay ginagamit din kung minsan upang tumukoy sa buong siglo mula Enero 1, 1900, hanggang Disyembre 31, 1999 (ang mga taong nagsisimula sa "19"). Nagpatuloy ang [[Pag-aagawan para sa Aprika]], kung saan ang Malayang Estado ng Orange, Republika ng Timog Aprikano, Imperyong Ashanti, Konpederasiyang Aro, Kalipatong Sokoto, at Emiratong Kano ay nasakop ng [[Imperyong Briton]]. Kasabay nito, sinakop ng Imperyong Pranses ang Borno, sinakop ng [[Imperyong Aleman]] ang Emiratong Adamawa, at sinakop naman ng Imperyong Portuges ang Ovambo. Nagkaroon ng mga kalupitan sa Malayang Estado ng Congo na isinagawa ng mga pribadong kumpanya at ng ''Force Publique'', na nagresulta sa pagkabawas ng populasyon ng 1 hanggang 15 milyong katao. Mula 1904 hanggang 1908, ang mga puwersa ng kolonyang Aleman sa Timog Kanlurang Aprika ay nanguna sa isang kampanya ng paglipol sa lahi at kolektibong parusa, na pumatay sa 24,000 hanggang 100,000 Herero at 10,000 Nama. Ang krisis sa [[Maruekos]] at Bosnyia ay nagdulot ng mas matinding tensyon sa [[Europa]] na kalaunan ay humantong sa [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa susunod na dekada. Naging malaya ang [[Cuba]], [[Bulgarya]], at [[Noruwega]]. Ang pinakamamatay na kumbensyonal na digmaan sa dekadang ito ay ang Digmaang Ruso-Hapones, na ipinaglaban dahil sa magkaribal na ambisyong imperyal sa [[Manchuria]] at [[Imperyong Koreano]]. dumanas ang Rusya ng kahiya-hiyang pagkatalo sa salpukang ito, na nag-ambag sa lumalaking kaguluhang domestiko na humantong sa Rebolusyong Ruso ng 1905. Ang mga di-kumbensyonal na digmaan sa katulad na laki ay kinabibilangan ng mga tinaguriang insureksyon sa [[Digmaang Pilipino–Amerikano|Pilipinas (1899–1913)]], Tsina (1899–1901), at Kolumbya (1899–1902). Ang mga mas maliliit na hidwaan ay kinabibilangan ng mga digmaan sa pagitan ng mga estado gaya ng Ikalawang Digmaang Boer (1899–1902), Digmaang Kuwaiti-Rashidi (1900–1901), at Digmaang Saudi-Rashidi (1903–1907), gayundin ang mga nabigong pag-aalsa at rebolusyon sa [[Portugal|Portuges]] na [[Angola]] (1902–1904), Rumelia (1903), [[Imperyong Otomano|Otomanong]] Silangang [[Anatolya, Turkiya|Anatolya]] (1904), [[Uruguay]] (1904), [[Pransiya|Pranses]] na [[Madagascar]] (1905–1906), [[Arhentina]] (1905), [[Persian Empire|Persa]] (1905–1911), Alemang Silangang Aprika (1905–1907), at [[Rumanya]] (1907). Isang malaking taggutom ang naganap sa Tsina mula 1906 hanggang 1907, na posibleng nagresulta sa 20-25 milyong kamatayan. Ang [[taggutom]] na ito ay direktang sanhi ng mga [[pagbaha]] sa Tsina noong 1906 (Abril–Oktubre), na matinding tumama sa Ilog Huai at sumira sa mga ani ng [[tag-init]] at [[taglagas]]. Ang [[lindol]] sa [[Mesina]] noong 1908 ay nagdulot ng 75,000–82,000 kamatayan. Kasama ng [[Digmaang Pilipino–Amerikano|Digmaang Pilipino-Amerikano]], ang dekada 1900 ay naging saksi sa isang radikal na transisyon ng [[Pilipinas]] mula sa kamay ng [[Espanya]] tungo sa pamamahala ng Estados Unidos. Ang isa sa mga pinaka-kritikal na punto ng panahong ito ay ang pagsuko ni [[Emilio Aguinaldo]] noong 1901, matapos siyang madakip sa [[Palanan]], [[Isabela (lalawigan)|Isabela]].<ref>{{Cite book |last=Segovia |first=Lázaro |url=https://www.google.com.ph/books/edition/The_Full_Story_of_Aguinaldo_s_Capture/8Bf2GWW_FN0C |title=The Full Story of Aguinaldo's Capture |date=1902 |publisher=P.I. |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Crucible of Empire - PBS Online |url=https://www.pbs.org/crucible/tl19.html |access-date=2026-04-22 |website=www.pbs.org}}</ref> Ang kanyang panunumpa ng katapatan sa Amerika ay naghudyat ng pormal na pagbagsak ng [[Unang Republika ng Pilipinas]],<ref>{{Cite web |date=2026-03-23 |title=NATION COMMEMORATES END OF FIRST PH REPUBLIC IN PALANAN, ISABELA |url=https://www.palanan.gov.ph/nation-commemorates-end-of-first-ph-republic-in-palanan-isabela/ |access-date=2026-04-22 |website=Official Website Palanan Municipality, Province of Isabela |language=en-US}}</ref> bagama't nagpatuloy pa rin ang pakikipaglaban ng ibang mga heneral gaya nina [[Miguel Malvar]]<ref>{{Cite web |last=Villegas |first=Bernardo M. |date=2015-09-19 |title=Miguel Malvar: Hero in war and peace |url=https://opinion.inquirer.net/88666/miguel-malvar-hero-in-war-and-peace |access-date=2026-04-22 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> at [[Macario Sakay]]<ref>{{Cite web |last=Farolan |first=Ramon J. |date=2016-02-15 |title=AFP action rectifies historical injustice |url=https://opinion.inquirer.net/92893/afp-action-rectifies-historical-injustice |access-date=2026-04-22 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> sa sumunod na mga taon. Nagpatuloy din ang mga [[Moro]] sa paglaban at naganap ang [[Unang Labanan sa Bud Dajo]] na isa sa mga isa sa pinakamadugo at pinakakontrobersyal na yugto ng Digmaang Pilipino-Amerikano, na naganap noong 1906.<ref>{{Cite web |last=Llanes |first=Ferdinand C. |date=2016-09-18 |title=Remembering Bud Dajo and Bud Bagsak |url=https://opinion.inquirer.net/97415/remembering-bud-dajo-and-bud-bagsak |access-date=2024-06-19 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Ang tinaguriang [[Himagsikang Moro]] laban sa Amerikano ay tumagal hanggang sa sumunod na dekada.<ref>{{Cite web |title=Moro Rebellion |url=https://www.theodorerooseveltcenter.org/encyclopedia/war-and-military-affairs/moro-rebellion/ |access-date=2026-04-23 |website=Theodore Roosevelt Center |language=en-US}}</ref> Sa aspetong politikal, nakita ang paglipat mula sa pamahalaang militar patungo sa pamahalaang sibil noong 1901, sa ilalim ng pamumuno ni [[William Howard Taft]] bilang unang [[Gobernador-Heneral]].<ref>{{Cite web |title=Project MUSE -- Verification required! |url=https://muse.jhu.edu/verify?url=%2Fpub%2F14%2Farticle%2F867144%2Fpdf&r=5121412 |access-date=2026-04-23 |website=muse.jhu.edu |language=en}}</ref> Ang pagbabagong ito ay lalong napatatag sa pagpasa ng [[Batas ng Pilipinas ng 1902]],<ref>{{Cite web |title=1902 Philippine Bill - The LawPhil Project |url=https://lawphil.net/consti/cons1902.html |access-date=2026-04-23 |website=lawphil.net |language=en}}</ref> na nagbigay ng mga batayang karapatan sa mga Pilipino at naglatag ng pundasyon para sa pagbubukas ng [[Asambleang Pilipino]] noong 1907. Ito ang nagsilbing unang pagkakataon na nagkaroon ng pambansang [[lehislatura]] na binubuo ng mga Pilipino, sa pangunguna nina [[Sergio Osmeña]] at [[Manuel L. Quezon]].<ref>{{Cite web |title=The Philippine Assembly {{!}} Registry |url=https://philhistoricsites.nhcp.gov.ph/registry_database/the-philippine-assembly/ |access-date=2026-04-22 |language=en-US}}</ref> Kasabay nito, nagkaroon din ng malawakang pagbabago sa sistema ng edukasyon at lipunan sa Pilipinas. Noong 1901, dumaong ang mga Tomasito, ang grupong mahigit 500 gurong Amerikano na nagtatag ng pampublikong edukasyon sa wikang Ingles.'''<ref name=":0">{{Cite book |last=Zimmerman |first=Jonathan |title=Innocents Abroad: American Teachers in the American Century |url=https://archive.org/details/innocentsabroada0000zimm |publisher=Harvard University Press |year=2006 |isbn=978-0-674-02361-1 |location=USA |language=en}}</ref>''' Habang, naitatag ang [[Unibersidad ng Pilipinas]] (UP) noong 1908. Sa aspeto ng [[relihiyon]] at pakikibaka, umusbong at naitatag ang [[Iglesia Filipina Independiente]] noong 1902 bilang pag-aalsa laban sa mga prayleng [[Espanya|Kastila]].<ref>{{Cite web |date=1958-01-01 |title=Philippine Independent Church {{!}} World Council of Churches |url=https://www.oikoumene.org/member-churches/philippine-independent-church |access-date=2026-04-23 |website=www.oikoumene.org |language=en}}</ref> Gayunpaman, hinaluan din ang dekadang ito ng matinding pagsubok sa kalusugan, partikular na ang epidemya ng [[kolera]] (1902–1904) na kumitil sa buhay ng mahigit 100,000 Pilipino.<ref>{{Cite journal |last=Heiser |first=Victor G. |date=1907-03-09 |title=THE OUTBREAK OF CHOLERA IN THE PHILIPPINES IN 1905.THE METHODS USED IN COMBATING IT, WITH STATISTICS TO JAN. 1, 1906. |url=http://jama.jamanetwork.com/article.aspx?doi=10.1001/jama.1907.25220360014001d |journal=JAMA: The Journal of the American Medical Association |language=en |volume=XLVIII |issue=10 |pages=856 |doi=10.1001/jama.1907.25220360014001d |issn=0098-7484}}</ref> Umunlad ang unang daluyong ng [[peminismo]] (''first wave feminism''), kung saan nagbukas ang mga [[unibersidad]] para sa mga kababaihan sa [[Hapon]], Bulgarya, Cuba, [[Rusya]], at [[Peru]]. Noong 1906, ipinagkaloob ng [[Pinlandiya]] sa mga kababaihan ang karapatang bumoto,<ref name="finlande1">{{cite web |title=Finnish women won the right to vote a hundred years ago – Embassy of Finland, The Hague : Current Affairs |url=http://www.finlande.nl/public/default.aspx?contentid=112162&nodeid=35916&contentlan=2&culture=en-US |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20140423070026/http://www.finlande.nl/public/default.aspx?contentid=112162&nodeid=35916&contentlan=2&culture=en-US |archive-date=2014-04-23 |access-date=2012-10-31 |publisher=Finlande.nl |language=en}}</ref> ang unang bansa sa Europa na gumawa nito.<ref name="autogenerated6">{{cite web |title=BBC Radio 4 – Woman's Hour – Women's History Timeline: 1900 – 1909 |url=https://www.bbc.co.uk/radio4/womanshour/timeline/1900.shtml |access-date=2012-11-07 |website=bbc.co.uk |language=en}}</ref> Ang pagtatatag ng ''Women’s Social and Political Union'' (Unyong Panlipunan at Pampolitika ng Kababaihan) ni Emmeline Pankhurst noong 1903 ay humantong sa pag-usbong ng mga ''Suffragette'' sa [[Gran Britanya]] at [[Irlanda (bansa)|Irlanda]]. Noong 1908, nagkaroon ng rebolusyon sa Imperyong Otomano, kung saan ibinalik ng kilusang ''Young Turks'' ang konstitusyong Otomano ng 1876, na nagtatag ng Ikalawang Panahong Konstitusyonal. Pagkatapos nito, tumaas ang tensyong [[Pangkat-etniko|etniko]], at noong 1909, hanggang 30,000 katao (karamihan ay mga [[Armenya|Armenyo]]) sa Adana ang pinatay ng mga sibilyang [[Turko]]. Nakita sa dekadang ito ang malawakang paggamit ng ''internal combustion engine'' o makinang may panloob na pagsunog kabilang ang malakihang produksyon ng sasakyan, gayundin ang pagpapakilala ng makinilya. Isinagawa ng ''Wright Flyer'' ang unang naitalang kontrolado, may makina, at matagal na paglipad ng isang sasakyang mas mabigat sa hangin noong Disyembre 17, 1903. Ang unang malaking tagumpay ng pelikulang Amerikano, gayundin ang pinakamalaking eksperimental na nakamit sa puntong ito, ay ang pelikulang ''The Great Train Robbery'' noong 1903 sa direksyon ni Edwin S. Porter, habang ang unang pelikulang tampok sa mundo, ang ''The Story of the Kelly Gang'', ay ipinalabas noong Disyembre 26, 1906, sa [[Melbourne]], [[Australya]]. Ang mga sikat na libro sa dekadang ito ay kinabibilangan ng ''The Tale of Peter Rabbit'' (1902) at ''Anne of Green Gables'' (1908), na nakabenta ng 45 milyon hanggang 50 milyong kopya bawat isa. Ang mga sikat na kanta ay kinabibilangan ng “Lift Every Voice and Sing” at “What Are They Doing in Heaven?”. Ang dekada 1900 ay naging makulay din sa larangan ng [[Panitikan sa Pilipinas|panitikan]] at pamamahayag sa Pilipinas. Dahil sa pagpasok ng mga bagong palimbagan at limitadong kalayaan sa pamamahayag sa ilalim ng pamahalaang Amerikano, dumaan sa isang "Gintong Panahon" ang nobelang Tagalog.<ref>{{Cite web |last=Remoto |first=Danton |title=‘Asia’s first proletariat novel’ |url=https://www.philstar.com/opinion/2022/01/22/2155555/asias-first-proletariat-novel |access-date=2026-04-23 |website=Philstar.com |language=en}}</ref> Umusbong ang mga makabayang pahayagan gaya ng ''El Renacimiento'' at ang edisyong [[Wikang Tagalog|Tagalog]] nito na ''Muling Pagsilang''.<ref>{{Cite journal |last=Cano |first=Glòria |date=2011 |title=Filipino Press between Two Empires: |url=https://www.jstage.jst.go.jp/article/tak/49/3/49_KJ00007499839/_article |journal=Japanese Journal of Southeast Asian Studies |volume=49 |issue=3 |pages=395–430 |doi=10.20495/tak.49.3_395}}</ref> Sa panahong ito inilathala nang baha-bahagi ang mga mahahalagang akda tulad ng ''[[Banaag at Sikat]]'' (1906) ni [[Lope K. Santos]], na tumalakay sa mga isyung panlipunan, sosyalismo, at karapatan ng mga manggagawa.<ref>{{Cite web |title=Banaag at Sikat (Radiance and Sunrise) {{!}} Independent Publishers Group |url=https://www.ipgbook.com/banaag-at-sikat--radiance-and-sunrise--products-9789814914055.php |access-date=2026-04-23 |website=www.ipgbook.com |language=en}}</ref> Sa larangan ng musika sa Pilipinas, naitatag ang isa sa mga unang konserbatoryo ng musika sa [[Kolehiyo ng Santa Eskolastika|Kolehiyo ng Santa Scholastica]] noong 1906.<ref name=":1">{{Cite web |last=Canave-Dioquino |first=Corazon |title=Music in the Philippines since 1898 |url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-the-arts-sca/music/music-in-the-philippines-since-1898/ |website=[[National Commission for Culture and the Arts]]}} (sa Ingles)</ref> Umusbong naman ang katutubong [[sarsuwela]] mula sa Kastilang ''[[zarzuela]]'' noong 1900 kung saan ang mga kompositor gaya nina Bonifacio Abdon at [[Jose Estella]] ay lumikha ng mga himig na naging basehan ng klasikong [[kundiman]].<ref name=":1" /> Samantala, itinatag ang Philippine Constabulary Band ay itinatag noong ika-15 ng Oktubre, 1902, sa pamumuno ni [[Walter Loving]] sa utos ni Gobernador-Heneral William Howard Taft upang magsilbing opisyal na yunit pangmusika ng gobyernong kolonyal ng Amerika sa Pilipinas, at naipadala ang banda sa Eksposisyon ng St. Louis noong 1904.<ref>{{Cite web |last=Alcazaren |first=Paulo |title=Loving's band |url=https://www.philstar.com/lifestyle/modern-living/2010/12/04/635566/lovings-band |access-date=2026-04-23 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Sa loob ng dekadang ito, ang populasyon ng mundo ay tumaas mula 1.6 hanggang 1.75 bilyon na may humigit-kumulang 580 milyong kapanganakan at 450 milyong kamatayan sa kabuuan. Nitong Abril 2026, ang tanging natitirang buhay na tao na isinilang sa dekadang ito ay si Ethel Caterham, na isinilang noong Agosto 21, 1909. Ang huling nabubuhay na lalaki mula sa dekadang ito ay si Juan Vicente Perez (Mayo 27, 1909 – Abril 2, 2024). == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Ika-20 siglo]] [[Kategorya:Dekada 1900]] j11cdy8vg3g0pu25clsobfsczta68dm 0 337945 2204803 2203982 2026-04-24T21:07:02Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204803 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Iron_Age_Italy.svg|thumb|Mapang etnolingguwistiko ng Italya noong [[Panahong Bakal]], bago ang [[Pananakop ng mga Romano sa Italya|pagpapalawak at pananakop ng mga Romano sa Italya]].]] Ang mga '''Latin''' ({{Langx|la|Latīnī}}), minsan kilala bilang mga '''Latial'''<ref>{{Cite book |last=Bauer |first=Susan Wise |author-link=Susan Wise Bauer |title=The History of the Ancient World: From the Earliest Accounts to the Fall of Rome |url=https://archive.org/details/historyofancient0000baue |publisher=[[W. W. Norton]] |year=2007 |isbn=978-0-393-05974-8 |edition=1st |location=New York |page=[https://archive.org/details/historyofancient0000baue/page/354 355]}}</ref> o mga '''Latian''', ay isang [[Mga Italiko|tribung Italiko]] na kinabibilangan ng mga unang naninirahan sa lungsod ng [[Roma]] (tingnan ang mga [[Mga Romano|Romano]]). Mula noong mga 1000&nbsp;BK, nanirahan ang mga Latin sa maliit na rehiyon na kilala ng mga Romano bilang [[Latium Vetus|Lumang Latium]] (sa Latin ''ay Latium vetus''), ang lugar sa [[Tangway ng Italya]] sa pagitan ng ilog [[Ilog Tiber|Tiber]] at ng taluktok ng [[Bundok Circeo]] {{Convert|100|km|mi|abbr=on}} timog-silangan ng Roma. Kasunod ng paglawak ng Roma, kumalat ang mga Latin sa [[Latium adiectum]], na tinitirhan ng mga [[Mga wikang Osco-Umbra|Osco-Umbra]]. Ang mga Latin ay itinuturing na bahagi ng parehong [[Lipunang Proto-Indo-Europeo|lahing Indo-Europeo]] gaya ng mga [[Mga Umbro|Umbro]], [[Mga Osco|Osco]], at iba pang mga malapit sa kanila sa wika (ang mga [[Mga wikang Osco-Umbra|Osco-Umbra]]). Ayon sa pinakatinatanggap na teorya, ang unang [[migrasyong Indo-Europeo]] patungong Italya (ng mga [[Mga wikang Latino-Falisca|Latino-Falisca]]), at ang pangalawang migrasyong Indo-Europeo (ng mga Osco-Umbra), ay bubuo sana ng una at pangalawang alon ng mga migranteng Italiko, na nanirahan sa peninsula sa malawakang saklaw.{{Sfn|Mommsen|1894}} Ang kanilang wika, ang [[Wikang Latin|Latin]], ay kabilang sa [[Mga wikang Italiko|Italikong sangay]] ng Indo-Europeo. Ang mga nagsasalita ng mga wikang Italiko ay ipinapalagay na lumipat sa [[Tangway ng Italya]] noong huling bahagi ng [[Panahong Bronse|Panahon ng Tanso]] (1200–900&nbsp;BK). Ang materyal na kultura ng mga Latin, na kilala bilang [[kulturang Latial]], ay isang natatanging subset ng [[kulturang proto-Villanova]] na lumitaw sa mga bahagi ng peninsula ng Italya noong unang kalahati ng ika-12 siglo BK. Bago at pagkatapos ng kanilang pampulitikang pag-iisa sa ilalim ng [[Roma]] noong 338&nbsp;BK, pinanatili ng mga Latin ang malapit na ugnayang kultural at pangrelihiyon, kabilang ang mga karaniwang kapistahan at mga santuwaryo ng relihiyon. Ang pag-usbong ng Roma bilang ang pinakamataong at makapangyarihang estadong Latin mula noong {{Circa}} 600&nbsp;Ang BK ay humantong sa pabago-bagong ugnayan sa iba pang mga estadong Latin, na may bilang na humigit-kumulang 14 noong 500 BC. Sa panahon ng monarkiyang [[Lucius Tarquinius Superbus|Tarquinio]] ( {{Circa}} 550–500&nbsp;BK), tila nakamit ng Roma ang hegemonya sa politika sa ibang mga estado. Pagkatapos ng pagbagsak ng monarkiya ng Roma noong bandang 500&nbsp;BK, tila nagkaroon ng isang siglo ng alyansang militar sa pagitan ng Roma at ng iba pang mga estadong Latin upang harapin ang banta na dulot sa buong Latium ng pagsalakay ng mga nakapalibot na tribong Italyano sa bundok, lalo na ang [[Mga Volsco|Volsco]] at [[Mga Ecuo|Ecuo]]. Ang sistemang ito ay unti-unting bumagsak pagkatapos ng humigit-kumulang 390 BK, nang ang agresibong pagpapalawak ng Roma ay humantong sa alitan sa iba pang mga estadong Latin, kapwa nang paisa-isa at sama-sama. Noong 341–338 BK, ang mga estadong Latin ay magkasamang lumaban sa [[Digmaang Latin]] laban sa Roma sa isang huling pagtatangka na mapanatili ang kanilang kalayaan. Natapos ang digmaan noong 338 BK na may isang mapagpasyang tagumpay ng Roma. Ang iba pang mga estadong Latin ay alinman sa isinama o permanenteng nasakop ng Roma. == Etimolohiya == Ang pangalang ''Latium'' ay iminungkahi na nagmula sa salitang Latin ''na latus'' ("malawak, malawak"), na tumutukoy, sa pamamagitan ng pagpapalawig, sa mga kapatagan ng rehiyon (kabaligtaran ng Tangway ng Italya na pangunahing bulubundukin). Kung totoo iyan, ''ang Latini'' ay orihinal na nangangahulugang "mga lalaki ng kapatagan".<ref>Alfoldi (1966) 9</ref> == Wika == [[Talaksan:Lapis-niger.jpg|right|thumb|Ang [[Lapis Niger]], marahil ang pinakamatandang umiiral na inskripsiyong Latin ({{Circa|600 BK}})]] Ang tribo ay nagsasalita ng [[wikang Latin]] (partikular na ang [[Lumang Latin]]), isang miyembro ng kanlurang sangay ng mga [[Mga wikang Italiko|wikang Italiko]], na siya namang sangay ng pamilya ng mga wikang [[Mga wikang Indo-Europeo|Indo-Europeo]] (IE) sa Europa. == Mga sanggunian == {{Reflist|30em}} == Karagdagang babasahin == * Barker, Graeme. ''Tanawin at Lipunan: Sinaunang Gitnang Italya'' . London: Academic Press, 1981. * Bietti Sestieri, Anna Maria, Ellen Macnamara, at Duncan R Hook. ''Mga Sinaunang Artipaktong Metal Mula sa Italya (3500-720BC) Sa British Museum'' . London: British Museum, 2007. * Bradley, Guy Jolyon, Elena Isayev, at Corinna Riva. ''Sinaunang Italya: Mga Rehiyon na Walang Hangganan'' . Exeter, UK: University of Exeter Press, 2007. * Brown, AC ''Sinaunang Italya bago ang mga Romano'' . Oxford: Ashmolean Museum, 1980. * Forsythe, Gary. ''Isang Kritikal na Kasaysayan ng Sinaunang Roma: Mula Prehistory hanggang sa Unang Digmaang Punic'' . Berkeley: University of California Press, 2005. * Ridgway, David. ''Sinaunang Italya sa Kapaligiran Nitong Mediteraneo: Mga Pag-aaral Bilang Pagpupugay kay Ellen Macnamara'' . London: Accordia Research Institute, University of London, 2000. * Whitehouse, Ruth. ''Relihiyon sa Lupa: Kulto at Kultura sa Prehistorikong Italya'' . London: Accordia Research Centre, University of London, 1992. == Mga panlabas na link == * [https://web.archive.org/web/20180709112810/http://www.orbilat.com/General_Survey/Terms--Latins_and_Romans.html Pag-iiba ng mga termino: Latin at Romano] {{Lazio}}{{Italy topics}} [[Kategorya:Kasaysayan ng Roma]] l6yg0u9pgal2ypws2wl4r5t1rnph7ij 0 337949 2204740 2203990 2026-04-24T20:16:01Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 6 books for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204740 wikitext text/x-wiki Si '''Evelyn Cameron''' (Agosto 26, 1868 – Disyembre 26, 1928) ay isang potograpo at tagapagtala ng talaarawan ng Kanlurang Amerika, na nagdokumento ng kanyang buhay bilang isang pioneer malapit sa Terry, Montana mula sa huling bahagi ng dekada 1890 pataas. Kilala siya sa kanyang potograpiya na nagsasalaysay ng mga unang taon ng buhay ng mga naninirahan sa Silangang Montana, na naglalarawan ng mga cowboy, pastol ng tupa, kasalan, tawiran sa ilog, kariton ng kargamento, gawain sa rantso, mga tiwangwang na lupain, [[Agila|mga agila]], mga [[Koyote|coyote]] at mga lobo. == Maagang buhay at edukasyon == Si Evelyn Jephson Flower ay ipinanganak sa isang mayamang pamilyang mangangalakal sa Furzedown Park, timog ng [[Londres|London, England]] . Siya ang ikawalong anak sa pangalawang kasal ng kanyang ama, kasama ang tatlong nabubuhay na nakatatandang kapatid na lalaki at isang nakatatandang kapatid na babae. Ang posisyon ni Phillip William Flower bilang isang mangangalakal sa [[Kompanya sa Silangang Indiya|East India Company]] ang nagsiguro sa kaginhawahan ng kanyang pamilya sa matataas na antas ng lipunang British. <ref>{{Cite book |last=Lucey |first=Donna M. |title=Photographing Montana, 1894-1928 : the life and work of Evelyn Cameron |date=2001 |publisher=Mountain Press Pub. Co |others=Cameron, Evelyn, 1868-1956. |isbn=0878424253 |location=Missoula, Mont. |pages=12–13 |oclc=44702090}}</ref> Natanggap ni Evelyn ang tradisyonal na edukasyon na ibinibigay sa mga kabataang babae mula sa mataas na uri, at marunong magsalita ng Italyano, Aleman, at Pranses. Siya at ang kanyang kapatid na si Hilda, ay pinag-aral sa kanilang tahanan ng isang Pranses na governess, at ang trabaho ng kanilang ina bilang isang [[kompositor]] ay nagsigurado sa kanila ng isang masusing edukasyon sa musika. <ref>{{Cite journal |last=Lucey |first=Donna M. |date=1991 |title=Evelyn Cameron: Pioneer Photographer and Diarist |journal=Montana: The Magazine of Western History |volume=41 |issue=3 |pages=42–55 |jstor=4519403}}</ref> Gayunpaman, kilala si Evelyn sa mas pinipiling mga aktibidad sa labas, tulad ng pagsakay sa kabayo at pangangaso kaysa sa mga tradisyonal na gawain sa bahay, bago pa man siya lumipat sa ilang ng Montana. <ref>{{Cite book |last=Milne |first=Lorna |title=Evelyn Cameron : photographer on the Western prairie |url=https://archive.org/details/evelyncameronpho0000miln |publisher=Mountain Press |year=2017 |isbn=9780878426751 |location=Missoula, Montana |pages=[https://archive.org/details/evelyncameronpho0000miln/page/n15 1] |oclc=967833978}}</ref> == Kasal at Paglipat Pakanluran == Si Ewen Somerled Cameron ay isang kaibigan ng pamilya ng mga Bulaklak, at isang kasama sa pangangaso ng pinakamatandang kapatid ni Evelyn, si Percy Flower. Higit sa isang dekada na nakatatanda si Evelyn, siya ay isang Scotsman na naninirahan sa Orkney Islands at nakatuon sa ornithology, pangangaso at mga gawaing mangangabayo.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Roberts |first1=Ann |last2=Wordsworth |first2=Christine |date=2014 |title=Divas, Divorce, and Disclosure: Hidden Narratives in the Diaries of Evelyn Cameron |journal=Montana: The Magazine of Western History |volume=64 |issue=2 |pages=55 |jstor=24419896}}</ref> Si Cameron ay ikinasal din sa American opera singer na si Julia A. Wheelock (Guilia Vlada) noong Enero 1881. Ang pagpapawalang-bisa ng kanilang kasal ng Court of Session sa Edinburgh ay tinapos noong Oktubre 17, 1889, isang buwan sa unang ekspedisyon nila ni Evelyn sa Montana. Dumating sina Ewen at Evelyn sa [[Lungsod ng New York|New York City]] noong Setyembre, ilang sandali matapos ang ika-dalawampu't isang kaarawan ni Evelyn, kung saan nagmana siya ng isang bukas-palad na trust mula sa testamento ng kanyang yumaong ama. Dahil sa bequest na ito, naging malaya siya sa pananalapi mula sa kanyang pamilya, na hindi sumang-ayon sa kanyang paglalakbay kasama ang isang lalaking may-asawa. <ref>{{Cite book |last=Milne |first=Lorna |title=Evelyn Cameron : photographer on the Western prairie |url=https://archive.org/details/evelyncameronpho0000miln |publisher=Mountain Press |year=2017 |isbn=9780878426751 |location=Missoula, Montana |pages=[https://archive.org/details/evelyncameronpho0000miln/page/n15 1]–2 |oclc=967833978}}</ref> Kasunod ng naunang direksyon ng kapatid ni Evelyn na si Percy, na nangaso sa kanluran ng Miles City bago pa man lumawak ang riles ng tren patungong Silangang Montana, <ref>{{Cite book |last=Milne |first=Lorna |title=Evelyn Cameron : photographer on the Western prairie |url=https://archive.org/details/evelyncameronpho0000miln |publisher=Mountain Press |year=2017 |isbn=9780878426751 |location=Missoula, Montana |pages=[https://archive.org/details/evelyncameronpho0000miln/page/2 3] |oclc=967833978}}</ref> ang mag-asawa ay nangaso sa kahabaan ng Ilog Yellowstone mula Nobyembre 1, 1889 hanggang Agosto 1, 1890, na kalaunan ay naalala ni Evelyn bilang kanyang hanimun. <ref>{{Cite journal |last=Roberts |first=Ann |last2=Wordsworth |first2=Christine |date=2014 |title=Divas, Divorce, and Disclosure: Hidden Narratives in the Diaries of Evelyn Cameron |journal=Montana: The Magazine of Western History |volume=64 |issue=2 |pages=47 |jstor=24419896}}</ref> Matapos bumalik sa Britanya upang kunin ang kanilang mga gamit, sa wakas ay lumipat ang mga Cameron sa Montana noong Setyembre 1891, kasama ang kapatid ni Evelyn na si Alec, at itinatag ang kanilang unang negosyo sa pagrantso. <ref>{{Cite book |last=Milne |first=Lorna |title=Evelyn Cameron : photographer on the Western prairie |url=https://archive.org/details/evelyncameronpho0000miln |publisher=Mountain Press |year=2017 |isbn=9780878426751 |location=Missoula, Montana |pages=[https://archive.org/details/evelyncameronpho0000miln/page/12 13] |oclc=967833978}}</ref> Sa paglipas ng mga taon, lilipat ang mga Cameron sa tatlong magkakaibang rantso sa lugar sa paligid ng Terry, Montana, sinusubukan ang kanilang mga kamay sa pag-aalaga ng mga polo pony <ref>{{Cite book |last=Milne |first=Lorna |title=Evelyn Cameron : photographer on the Western prairie |url=https://archive.org/details/evelyncameronpho0000miln |publisher=Mountain Press |year=2017 |isbn=9780878426751 |location=Missoula, Montana |pages=[https://archive.org/details/evelyncameronpho0000miln/page/14 15] |oclc=967833978}}</ref> at pagrantso ng baka. Ang kanilang paninirahan ay naantala ng mahinang kalusugan ni Ewen Cameron at isang taong paglalakbay pabalik sa Britanya mula tag-araw ng 1900 hanggang 1901. <ref>{{Cite book |last=Milne |first=Lorna |title=Evelyn Cameron : photographer on the Western prairie |url=https://archive.org/details/evelyncameronpho0000miln |publisher=Mountain Press |year=2017 |isbn=9780878426751 |location=Missoula, Montana |pages=[https://archive.org/details/evelyncameronpho0000miln/page/40 41]–47 |oclc=967833978}}</ref> [[Kategorya:Namatay noong 1928]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1868]] ==Sanggunian== <references /> {{stub}} dmsnpindq92tp6fq4yd0o1vxk2spmtf 0 337950 2204816 2203992 2026-04-24T21:15:38Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204816 wikitext text/x-wiki {{Short description|Heograpo at antropologong pisikal na Briton-Kenya}} {{Infobox scientist | honorific_prefix = | name = Celia Nyamweru | honorific_suffix = | native_name = | native_name_lang = | image = <!--(filename only, i.e. without "File:" prefix)--> | image_size = | image_upright = | landscape = <!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --> | alt = | caption = | birth_name = <!-- if different from "name" --> | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | death_cause = <!-- should only be included when the cause of death has significance for the subject's notability --> | resting_place = | resting_place_coordinates = <!--{{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline,title}}--> | other_names = | siglum = | pronounce = | citizenship = <!-- use only when necessary per [[WP:INFONAT]] --> | nationality = <!-- use only when necessary per [[WP:INFONAT]] --> | fields = Geography and anthropology of East Africa | workplaces = Kenyatta University, Kenya<br>St Lawrence University, NY. | patrons = | education = | alma_mater = [[Girton College, Cambridge]] (B.A., 1964; PhD., 1968) | thesis_title = Late Quaternary Lakes sa Nakuru-Elmenteita Basin, Kenya | thesis_url = | thesis_year = 1967 | doctoral_advisor = Dick Grove | academic_advisors = | doctoral_students = | awards = | author_abbrev_bot = | author_abbrev_zoo = | spouse = | partner = <!--(or | partners = )--> | children = }} Si '''Celia Nyamweru''' (nee Washbourn) ay isang [[pisikal na heograpiya|pisikal na heograpo]] at [[antropolohiya|antropologo]] na Briton-Kenyan, kilala sa kanyang trabaho sa klima, kapaligiran at kultura ng Silangang Aprika at ng [[Great Rift Valley, Kenya|Rift Valley]]. Siya ay propesor emerita sa [[St Lawrence University]], USA, at propesor na pantulong sa [[Unibersidad ng Pwani]], [[Kenya]].<ref>{{cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/pdf/44507520.pdf|title=Reinventing Africa's National Heroes|last1=Carrier|first1=Neil|last2=Nyamweru|first2=Celia|journal=African Affairs|volume=115|year=2016|pages=599–620 |doi=10.1093/afraf/adw051 |jstor=44507520 }}</ref> ==Maagang buhay at edukasyon== Si Nyamweru ay ipinanganak na Celia Washbourn sa London, at lumaki sa Belgium, Sweden at Finland bago pumasok sa hayskul sa London. Natapos niya ang mga A-level sa heograpiya, pisika at matematika noong 1960, at noong 1961 ay nag-aral sa [[Girton College, Cambridge]] upang mag-aral ng heograpiya. Bilang isang undergraduate, naimpluwensyahan siya ng mga turo ng glaciologist na si [[Jean Grove]] at geographer na si [[Alfred Thomas Grove|Dick Grove]]. Pagkatapos makumpleto ang kanyang bachelor's degree, nanatili si Nyamweru sa Cambridge at tinapos ang isang PhD study sa mga lawa ng tubig-tabang sa rift valley ng Kenya, sa ilalim ng pangangasiwa ni Dick Grove. Natapos niya ang kanyang PhD noong 1968, at lumipat sa Kenya. Doon, nagturo siya sa mga paaralan nang ilang panahon at, mula Enero hanggang Hunyo 1971, ay isang Visiting Assistant Professor ng Heograpiya sa [[University of Georgia, Athens]], USA. Bumalik si Nyamweru sa Kenya at kumuha ng lectureship sa [[Kenyatta University]], [[Nairobi]].<ref name="auto">{{cite web|url=https://www.geog.cam.ac.uk/wp-content/uploads/landmark11.pdf|title=Alumni. Celia Nyamweru, Girton 1961-1968|work=Landmark|date=Autumn 2023|volume=11|pages=4–5}}</ref> Siya ay naging isang mamamayan ng [[Kenya|Kenyan]] noong 1972.<ref>{{cite web|url=https://gtrcmc.ku.ac.ke/on-14th-august-2024-gtrcmc-ea-hosted-a-special-guest-prof-celia-nyamweru/|title=On 14th August 2024, GTRCMC-EA hosted a special guest, Prof Celia Nyamweru|via=The Global Tourism Resilience and Crisis Management Centre, Kenya (GTRCMC – EA)}}</ref> ==Pananaliksik at karera== Ang tesis ni Nyamweru ay nakatuon sa kasaysayang heolohikal ng mga lawa mula sa lambak ng rift ng Kenya, at partikular na sa ugnayan sa pagitan ng mga pagbabago sa mga antas ng lawa at mga baybayin sa huling bahagi ng [[Quaternary]] bilang indikasyon ng mga pagbabago sa klima. Ito, at ang mga sumunod na gawain, ay humantong sa ilang mga publikasyon sa journal, kabilang ang mga papel na [[Kalikasan (journal)|''Kalikasan'']] at [[Agham (journal)|''Agham'']].<ref>{{cite journal|last=Washbourn|first=C.|title=Lake Levels and Quaternary Climates in the Eastern Rift Valley of Kenya.|journal=Nature|volume=216|pages=672–673|year=1967|issue=5116 |doi=10.1038/216672a0 |bibcode=1967Natur.216..672W }}</ref><ref>{{cite journal|title=Late Quaternary Lakes in the Nakuru-Elmenteita Basin, Kenya|last=Washbourn-Kamau|first=C.K.|year=1971|journal=The Geographical Journal|volume=137|issue=4 |pages=522–535|doi=10.2307/1797148 |jstor=1797148 |bibcode=1971GeogJ.137..522W |url=https://www.jstor.org/stable/1797148|url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite journal|title=Radiocarbon Dating of East African Lake Levels|first1=Karl W.|last1=Butzer|first2=Glynn L.|last2=Isaac|first3=Jonathan L.|last3=Richardson|first4=Celia|last4=Washbourn-Kamau|journal=Science |volume=175|year=1972|issue=4026 |pages=1069–1076|doi=10.1126/science.175.4026.1069 |jstor=1732788 |pmid=17797378 |bibcode=1972Sci...175.1069B |url=https://www.jstor.org/stable/1732788|url-access=subscription}}</ref> Nagbigay ng lektura si Nyamweru sa Kenyatta University, Kenya, sa loob ng 19 na taon bago lumipat sa Estados Unidos noong 1991.<ref>{{Cite web|url=https://blog.oup.com/2016/09/african-scholars-publishing-celia-nyamweru/|title=Africa-based scholars in academic publishing: Q&A with Celia Nyamweru|work=OUPblog|date=September 9, 2016}}</ref> Sa kaniyang pananaliksik, marami na siyang naisulat tungkol sa antropolohiya at heograpiya ng [[Silangang Aprika]], at nagturo sa mga paksang kabilang ang kababaihan sa Silangang Aprika, mga isyu sa pag-unlad, at mga pananaw ng mga katutubo sa kapaligiran.<ref>{{Cite web|url=https://www.celianyamweru.com/My-story.html|title=Celia Nyamweru|website=www.celianyamweru.com}}</ref> Sa loob ng maraming taon, nag-ambag siya sa mga ulat ng aktibidad ng bulkang [[Tanzania|Tanzanian]] na [[Ol Doinyo Lengai]] sa [[Smithsonian Institution|Smithsonian institution]] [[Global Volcanism Program]], at sa mga nailathalang artikulo.<ref>{{cite journal|url=https://volcano.si.edu/showreport.cfm?doi=10.5479/si.GVP.BGVN200603-222120|title=Report on Ol Doinyo Lengai (Tanzania) — March 2006 |journal=Global Volcanism Bulletin |doi=10.5479/si.GVP.BGVN200603-222120 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Nyamweru |first1=Celia |title=Activity of Ol Doinyo Lengai volcano, Tanzania, 1983–1987 |journal=Journal of African Earth Sciences (and the Middle East) |date=1 January 1988 |volume=7 |issue=4 |pages=603–610 |doi=10.1016/0899-5362(88)90110-8 |bibcode=1988JAfES...7..603N |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0899536288901108 |language=en |issn=0899-5362|url-access=subscription }}</ref><ref> {{cite journal |last1=Nyamweru |first1=C |title=Observations on changes in the active crater of Ol Doinyo Lengai from 1960 to 1988 |journal=Journal of African Earth Sciences (and the Middle East) |date=1 January 1990 |volume=11 |issue=3 |pages=385–390 |doi=10.1016/0899-5362(90)90017-9 |bibcode=1990JAfES..11..385N |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0899536290900179 |language=en |issn=0899-5362|url-access=subscription }}</ref> Sa kanyang karera, si Nyamweru ay gumugol ng ilang panahon sa Cambridge bilang isang research fellow sa [[Wolfson College, Cambridge]], noong 2003-2004; at sa Oxford, bilang isang visiting fellow sa [[St Hilda's College, Oxford]].<ref name="auto"/><ref>{{cite web|url=https://www.st-hildas.ox.ac.uk/asset/st-hilda-s-chronicle-2022-23-online.pdf|title=St Hilda's Chronicle 2022-2023|page=33|year=2023}}</ref> ==Mga Publikasyon== Gayundin ang paglalathala ng mga artikulo sa pananaliksik sa mga journal, Si Nyameru ay sumulat at nag-edit ng ilang mga libro at monograp tungkol sa pisikal na heograpiya at kultural na antropolohiya ng Silangang Aprika. Sumulat din siya ng mga aklat-aralin para sa mga mag-aaral ng heograpiya sa paaralan. ===Mga piling aklat=== *{{cite book|title=Some traditions of the Akamba of Kenya|last=Nyamweru|first=Celia|year=2021|pages=258|publisher=Nairobi; Celia Nyamweru|isbn=9798753641663}} *{{cite book|title=African sacred groves : ecological dynamics & social change|last1=Sheridan|first1=Michael J.|last2=Nyamweru|first2=Celia|year=2008|publisher=Oxford : James Currey|pages=1–230|isbn=9781847014016}} *{{cite book|title= Rifts and Volcanoes: A Study of the East African Rift System|url= https://archive.org/details/riftsvolcanoesst0000celi|last=Nyamweru|first=Celia|publisher=Nelson Africa|year=1980|isbn=0175114471}} ==Mga Sanggunian== {{Reflist}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Nyamweru, Celia}} r9ky5dwoc7ok7hlgtygz0violbq4lfb 0 337953 2204713 2203996 2026-04-24T19:54:48Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204713 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist|name=Elizabeth Ethel Copeland|image=|imagesize=|caption=|birth_name=|other_names=|birth_date={{Birth year|1866}}|birth_place=Revere, Massachusetts, United States|death_date={{Death year and age|1957|1866}}|death_place=Boston, Massachusetts, United States|nationality=|education=|field=Silversmith, enameler|training=|movement=[[Arts and Crafts movement|Arts and Crafts]]|works=|patrons=|awards=|spouse=|partner=|website=|alma_mater=Cowles Art School}} Si '''Elizabeth Ethel Copeland''' (1866–1957) ay isang Amerikanong [[Silversmith|panday-pilak]] at [[Vitreous enamel|enameler]] na kilala sa kanyang mga kahong may enamelong pilak. Si Copeland ay ipinanganak sa Revere, Massachusetts noong 1866. <ref name="Hirshler">{{Cite book |last=Hirshler |first=Erica E. |title=A studio of her own: women artists in Boston, 1870-1940 [exhibition, Museum of fine arts, Boston, August 15-December 2, 2001] |url=https://archive.org/details/studioofherownwo00hirs |date=2001 |publisher=Museum of fine arts |isbn=0878464824 |location=Boston, Mass |page=[https://archive.org/details/studioofherownwo00hirs/page/178 178]}}</ref> Nag-aral siya sa [[Cowles Art School]] kung saan siya tinuruan nina [[Amy Maria Sacker]] at [[Laurin Hovey Martin]] . <ref name="Two Red Roses Foundation">{{Cite web |title=Richly Wrought: A Chalice by Elizabeth Copeland {{!}} Two Red Roses Foundation |url=https://www.tworedroses.com/newsletters/newsletter08172016.html |access-date=3 January 2025 |website=Two Red Roses Foundation}}</ref> Sa pagpasok ng ika-20 siglo, napansin siya ni [[Sarah Choate Sears]], na siyang nag-sponsor kay Copeland sa isang paglalakbay sa Inglatera kung saan nag-aral siya ng enameling kasama si [[Alexander Fisher (painter)|Alexander Fisher]] (1864–1936). <ref name="Velvet Box Society">{{Cite web |title=Elizabeth Copeland |url=https://www.velvetboxsociety.com/elizabethcopeland.html?srsltid=AfmBOorR-2j_3cjw6qQ1wbeERv2edEhH-i3Lm90jVUuAhxZYW0WrKPYL#/ |access-date=3 January 2025 |website=Velvet Box Society |language=en}}</ref> May sarili siyang pagawaan sa [[Boylston Street]] at kumita bilang isang artista. <ref name="Museum Bites">{{Cite web |date=26 March 2021 |title=Silver Streak: Quick Bite |url=https://cjverb.com/2021/03/26/silver-streak-quick-bite/ |access-date=3 January 2025 |website=Museum Bites |language=en}}</ref> Nahalal siya sa [[The Society of Arts and Crafts of Boston]] noong 1901. Nag-exhibit siya sa 1915 [[Panama–Pacific International Exposition]] . Namatay si Craig noong 1957 sa Boston, Massachusetts. Ang kanyang mga gawa ay nasa [[Art Institute of Chicago]], <ref name="The Art Institute of Chicago">{{Cite web |date=1866 |title=Elizabeth E. Copeland |url=https://www.artic.edu/artists/30800/elizabeth-e-copeland |access-date=3 January 2025 |website=The Art Institute of Chicago |language=en}}</ref> sa [[Brooklyn Museum]], <ref name="Brooklyn Museum">{{Cite web |title=Elizabeth E. Copeland – American, 1866–1957 |url=https://www.brooklynmuseum.org/opencollection/artists/8071/objects |access-date=3 January 2025 |website=Brooklyn Museum}}</ref> sa [[Museum of Fine Arts Boston]], <ref name="Museum of Fine Arts Boston">{{Cite web |title=Box |url=https://collections.mfa.org/objects/38109 |access-date=3 January 2025 |website=Museum of Fine Arts Boston |language=en}}</ref> at sa [[Metropolitan Museum of Art]] . <ref name="Metropolitan Museum of Art">{{Cite web |title=Box |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/751576 |access-date=3 January 2025 |website=Metropolitan Museum of Art}}</ref> ==Sanggunian== <references /> {{stub}} 5defbyjxm8p9dphzlnc1wr19h8qdr70 0 337963 2204749 2204093 2026-04-24T20:24:39Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260424)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2204749 wikitext text/x-wiki Si '''Annie Isabel Crawford''' (1856-1942) ay isang Amerikanong pintor at tagagawa ng imprenta. == Talambuhay == Si Crawford ay ipinanganak sa [[Buffalo, New York]], noong Nobyembre 3, 1856. Ayon sa Biographical Index of American Artist ni Jacobsen. Siya ay ipinanganak noong 1855. <ref>{{Cite book |last=Jacobsen |first=Anita |title=Jacobsen's Biographical Index of American Artists |date=2002 |publisher=A.J. Publications |isbn=0-9604456-0-9 |location=Carrollton, Tx |pages=736}}</ref> Si Annie Crawford ay isang estudyante ni Lars G. Stellstedt. <ref>{{Cite journal |last=Kurtz |first=Charles |date=1907–1908 |title=A Coming Exhibition |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015080304200&seq=2 |journal=Academy Notes |volume=3 |pages=193 |via=Hathitrust}}</ref> Bago siya nag-aral sa Roma at Paris, hinangad niyang maging isang estudyante ng panitikan, nag-aral siya sa ilalim ni Stellstedt sa loob ng tatlong taon pagkatapos ay nagpasya na ipagpatuloy ang kanyang edukasyon. <ref>{{Cite book |last=Sellstedt |first=Lars Gustaf |title=Art in Buffalo |url=https://archive.org/details/cu31924020712141 |publisher=The Matthews Northrup Works |year=1910 |location=Buffalo |publication-date=1910 |pages=74}}</ref> Nag-aral siya sa [[Buffalo Fine Arts Academy]] at pagkatapos ay naglakbay patungong Europa upang mag-aral sa Roma at Paris. <ref name="Meibohm Fine Arts">{{Cite web |title=Annie I. Crawford |url=https://www.meibohmfinearts.com/artists/details/52 |access-date=24 July 2020 |website=Meibohm Fine Arts}}</ref> Habang nasa Europa, nakilala niya si Charlotte "Emma" Wharton Kaan (1860-1949), na sumama kay Crawford sa Buffalo kung saan nanirahan ang mag-asawa at nagtulungan sa mga proyektong pansining, kabilang ang pagtuturo. Lumikha rin ang mag-asawa ng isang natatanging anyo ng [[relief printing]] na pinagsasama ang mga [[woodcut]] print at hand-coloring. <ref name="Burchfield Penney">{{Cite web |title=Annie I. Crawford |url=https://www.burchfieldpenney.org/artists/artist:annie-i-crawford/ |access-date=24 July 2020 |website=Burchfield Penney Art Center}}</ref> Sila ay nauugnay sa [[Arts and Crafts movement|kilusang Arts and Crafts]] . <ref name="AskArt">{{Cite web |title=Annie Isabel Crawford |url=https://www.askart.com/artist_bio/Annie_Isabel_Crawford/81719/Annie_Isabel_Crawford.aspx# |access-date=24 July 2020 |website=AskArt}}</ref> Nagtanghal si Crawford ng mga gawa sa [[Twentieth Century Club (Buffalo, New York)|20th Century Club]], sa Buffalo Fine Arts Academy (kabilang ang Albright Art Gallery), at sa [[National Academy of Design]] . <ref name="Buffalo Evening News">{{Cite web |date=13 October 1909 |title=Annie Crawford pastel exhibition |url=https://www.newspapers.com/clip/23747375/1909-10-13-buffalo-evening-news-annie/ |access-date=24 July 2020 |website=Buffalo Evening News |pages=31}}</ref> <ref name="Catalogue of a Collection">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=4DkikgEACAAJ |title=Catalogue of a Collection of Pastels by Miss Annie I. Crawford: October 10-November 8, 1908 |date=1908 |publisher=Buffalo Fine Arts Academy, Albright Art Gallery |language=en}}</ref> Siya ay miyembro ng [[The Society of Arts and Crafts of Boston]] . Namatay si Crawford noong Pebrero 18, 1942, sa Buffalo. ==Sanggunian== <references /> {{stub}} 1e2ll3lir23n6exk75nb4ttb42g6egj 0 337988 2204638 2204302 2026-04-24T13:01:36Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2204638 wikitext text/x-wiki {{short description|Neurosurgeon ng Kenya}} {{use dmy dates|date=November 2017}} {{Infobox person | name = Shitsama Nyamweya | image = Sylvia Shitsama Nyamweya.jpg | caption = | birth_date = {{Birth year and age|1983}} | birth_place = [[Kenya]] | death_date = | death_place = | education = [[Unibersidad ng Nairobi]]<br/>{{small|([[Bachelor of Medicine at Bachelor of Surgery]])}}<br/>{{small|([[Master of Medicine]] sa [[Neurosurgery]])}} | occupation = Konsultant na Neurosurgeon | years_active = | citizenship = Kenya | title = | website = https://drsylviashitsama.com | spouse = | |}} Si '''Sylvia Shitsama Nyamweya''' (née '''Sylvia Shitsama''') ay isang consultant ng Kenya na [[neurosurgeon]] sa [[Pambansang Ospital ng Kenyatta|Pambansang Ospital ng Referral ng Kenyatta]].<ref name="Data">{{cite news| url=http://host.nationmedia.com/Top40Under40-2017.pdf |title=Top 40 Women Under 40 in Kenya | date=2017|work=Business Daily Africa | accessdate=22 November 2017 |publisher=[[Nation Media Group]] | location=Nairobi}}</ref> She is the first female neurosurgeon in Kenya<ref name="Muchangi 2022">{{cite news |last1=Muchangi |first1=John |title=Story of Kenya's only four female neurosurgeons |url=https://www.the-star.co.ke/health/2022-11-10-the-story-of-kenyas-only-female-neurosurgeons/ |access-date=1 December 2022 |work=[[The Star (Kenya)|The Star]] |date=10 November 2022}}</ref> at isa sa iilang babaeng neurosurgeon sa bansa.<ref name="Bio">{{cite web| access-date=22 November 2017 |date=22 November 2014 |location=Nairobi | url=https://www.sde.co.ke/thenairobian/article/2000114831/why-there-are-only-17-neurosurgeons-in-kenya |title=Why there are only 17 neurosurgeons in Kenya |publisher=SDE Kenya |last=Nyambega Gisesa |first=and Abigael Sum }}</ref> ==Kaligiran at edukasyon== Si Nyamweya ay ipinanganak sa Distrito ng Kakamega sa Kenya noong 1983,<ref>{{cite web |title=Sylvia Shitsama-Nyamweya: The Neurosurgeon |url=https://paukwa.or.ke/sylvia-shitsama-nyamweya-the-neurosurgeon/ |website=Paukwa |access-date=19 August 2023 |date=29 October 2021}}</ref><ref name="Data"/> at nag-aral sa mga paaralan sa Kenya para sa kanyang elementarya at sekundaryang edukasyon. Siya ay natanggap sa [[Unibersidad ng Nairobi]], kung saan siya nag-aral ng [[human medicine]], at nagtapos na may digri na [[Bachelor of Medicine at Bachelor of Surgery]] (MBChB). Noong 2008, siya ay natanggap sa neurosurgery residency program sa Kenyatta National Hospital, na pinamamahalaan ng Unibersidad ng Nairobi.<ref name="Muchangi 2022" /> Ang programa, na tumatagal nang hindi bababa sa anim na taon, ay humahantong sa paggawad ng isang [[Master of Medicine]] (MMed) degree sa [[Neurosurgery]]. Nagtapos siya na may [[MMed]] degree noong 2015, at naging unang babaeng neurosurgeon sa Kenya.<ref name="Muchangi 2022" /><ref name="Data"/> ==Karera== Si Nyamweya ay hinirang bilang isang consultant neurosurgeon sa Kenyatta National Hospital, ang pinakamalaking referral hospital sa bansa, na nagsisilbi ring teaching hospital ng [[University of Nairobi|Nairobi Medical School]].<ref name="Data"/> Simula Enero 2016, siya ay kasalukuyang nagsisilbi bilang isang [[lecturer]] sa College of Health Sciences sa [[Jomo Kenyatta University of Agriculture and Technology]] (JKUAT).<ref name="Muchangi 2022" /> Noong Hunyo 2017, nagsimula siyang magtrabaho sa Sage Brain and Spine Clinic, na matatagpuan sa Kenya Medical Association Centre sa Nairobi..<ref name="Bio"/><ref>{{cite web| url=https://www.capitalfm.co.ke/news/2017/07/relief-for-patients-as-neurosurgery-clinic-opens-in-nairobi/ |title=Relief for patients as neurosurgery clinic opens in Nairobi | accessdate=22 November 2017 | last=Ndonga |date=21 July 2017 |publisher=[[98.4 Capital FM]] | first=Simon |location=Nairobi}}</ref> Naiulat na naghahanap siya ng pondo upang isponsor ang mga residenteng naka-enroll sa neurosurgery Master of Medicine program upang mapataas ang bilang ng mga espesyalistang neurosurgeon.<ref name="Bio"/> Si Shitsama ay nagsilbi bilang miyembro ng lupon ng Kenya Medical Association Sacco (KMA), na responsable para sa mga isyu sa kredito ng miyembro..<ref>{{cite web |url=http://kmasacco.com/en/about-us/board-of-directors-and-supervisory-committee |title=Kenya Medical Association Sacco: Board of Directors |publisher=Kenya Medical Association Sacco (KMASACCO) |author=KMASACCO |location=Nairobi |accessdate=22 November 2017 |date=22 November 2017 |archive-date=7 Agosto 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190807232618/http://kmasacco.com/en/about-us/board-of-directors-and-supervisory-committee |url-status=dead }}</ref> ==Mga Parangal at Gawad== Noong 2017, napasama siya sa "Top 40 Women Under 40 in Kenya" ng [[Nation Media Group]].<ref name="Data"/> Noong 2022, isa siya sa 14 na taong pinarangalan sa [[Ghana UK-Based Achievement Awards|Grow, Unite, Build, Africa]] (GUBA) Awards, at natanggap ang Pioneer Award for Health Excellence.<ref>{{cite news |title=GUBA celebrates hard work, excellence of 14 role models at 13th Awards in Kigali |url=https://www.myjoyonline.com/guba-celebrates-hard-work-excellence-of-14-role-models-at-13th-awards-in-kigali/ |access-date=1 December 2022 |work=[[Joy FM (Ghana)|JoyOnline]] |date=10 October 2022}}</ref> ==Mga Sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== {{Wikiquote}} *[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3205553/ Progress of women in neurosurgery] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Nyamweya, Shitsama Sylvia}} 48g0kogm95cvck1ip0qm1b5jiz71diu 0 337994 2204627 2204401 2026-04-24T12:07:09Z TentingZones1 122212 /* Heograpiya */ 2204627 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = Quelaines-Saint-Gault |settlement_type = [[Talaan ng mga komyun sa Mayenne|Bayan]] |image_skyline = Quelaines-Saint-Gault - Église Saint-Gervais-et-Saint-Protais.jpg |image_caption = Ang Simbahan ng Saint-Gervais-et-Saint-Protais |image_shield = Blason ville fr Quelaines-Saint-Gault 53.svg |pushpin_map = France |map_caption = Lokasyon ng Quelaines-Saint-Gault |subdivision_type = Bansa |subdivision_name = {{Flag|France}} |subdivision_type1 = [[Mga Rehiyon ng Pransiya|Rehiyon]] |subdivision_name1 = [[Pays de la Loire]] |subdivision_type2 = [[Mga Departamento ng Pransiya|Departamento]] |subdivision_name2 = [[Mayenne]] |subdivision_type3 = Arrondissement |subdivision_name3 = [[Arrondissement of Château-Gontier|Château-Gontier]] |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |leader_title = Alkade (2020–2026) |leader_name = Laurent Lefèvre<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|publisher=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=13 September 2022|language=fr}}</ref> |area_total_km2 = 42.25 |population_as_of = 2023 |population_total = 2152 |population_density_km2 = auto |website = http://www.quelaines-saint-gault.fr/ |coordinates = {{coord|47.9253|-0.8011|format=dms|display=inline,title}} |postal_code = 53186/53360 |postal_code_type = INSEE/Postal code |elevation_m = 93 |elevation_min_m = 40 |elevation_max_m = 108 |population_demonym = Quelainais }} Ang '''Quelaines-Saint-Gault''' ay isang [[mga komuna sa Pransiya|bayan]] sa [[Pransiya]], na matatagpuan sa departamento ng [[Mayenne]] sa rehiyon ng [[Pays de la Loire]], na may populasyon na 2,152 katao.<ref name="Population">[[Chiffres de population de la France|Population municipale]] 2023.</ref> Ang komyun ay bahagi ng makasaysayang lalawigan ng [[Anjou]] ([[Haut-Anjou]]).<ref>{{Cite book|author1-last=Saugrain|author1-first=Claude-Marin|title=Dictionnaire universel de la France ancienne et moderne et de la Nouvelle France|year=1726|volume=2|pages=1293}}</ref> ==Heograpiya== Ang Quelaines-Saint-Gault ay ang komyun ng departamento ng Mayenne na bahagi ng [[kanton ng Cossé-le-Vivien]]. Ang komyun ay halos natatakpan ng lupang sakahan dahil sa mga layuning pang-agrikultura. Ang komyun ay kalapit ng 7 pang ibang komyun. Ang bayan ay matatagpuan sa rehiyon ng [[Timog Mayenne]]. ==Urbanismo== ===Tipolohiya=== Noong Enero 1, 2024, ang Quelaines-Saint-Gault ay ikinategorya bilang isang bayan sa kanayunan, ayon sa bagong pitong-antas na iskala ng densidad ng munisipyo na tinukoy ng INSEE noong 2022. Ito ay matatagpuan sa labas ng isang urban area. Bukod pa rito, ang bayan ay bahagi ng [[metropolitan area ng Laval]], kung saan ito ay isang peripheral municipality. Ang lugar na ito, na kinabibilangan ng 66 na munisipalidad, ay ikinategorya bilang may populasyon sa pagitan ng 50,000 at 200,000. ===Paggamit ng lupa=== Ang paggamit ng lupa sa munisipalidad, gaya ng ipinapakita sa European biophysical land cover database na Corine Land Cover (CLC), ay nailalarawan sa pamamagitan ng malaking dami ng lupang pang-agrikultura (97.1% noong 2018), isang pagbaba kumpara sa 1990 (98.1%). Ang detalyadong pagkasira noong 2018 ay ang mga sumusunod: lupang maaaring sakahin (53.2%), magkakaibang mga lugar na pang-agrikultura (27.3%), mga damuhan (16.6%), mga urbanisadong lugar (2.6%), at mga kagubatan (0.3%). [[File:53186-Quelaines-Saint-Gault-Sols.png|thumb|center|alt=Carte en couleurs présentant l'occupation des sols.|Carte des infrastructures et de l'occupation des sols de la commune en 2018 ([[Corine Land Cover|CLC]]).]] ==Kasaysayan== Ang nayon ay umiral na noong ika-11 at ika-13 siglo. Noong panahong iyon, ito ay humalili sa isang "kolonya ng militar."<ref name="monographie1">Monographie communale, 1899, archives départementales, MS 80/26-9.</ref> Noong [[Gitnang Panahon]] at pagkatapos ay sa ilalim ng [[Ancien Régime]], ang komyun ay bahagi ng fiefdom ng [[baronya]] ng Angevin ng [[Craon]], na nakasalalay sa korte ng pangunahing [[seneschal ng Angers]] at sa distrito ng elektoral ng [[Château-Gontier]]. Ang simbahan ng Quelaines ay sinunog noong [[Digmaang Vendée]], sa utos ni [[Jean-Louis Treton|Treton Jambe-d'Argent]], na noon ay nagpapatakbo sa loob ng teritoryo ng komyun.<ref name="monographie1" /> Namatay siya pagkaraan ng ilang panahon, dahil sa mga pinsalang natamo sa isang labanan sa [[Cosmes]], at inilibing sa sementeryo ng Quelaines. ==Mga lugar at monumento== * Simbahan ng Saint-Gervais-et-Saint-Protais sa Quelaines * Dating simbahan ng Saint-Gault, inalis sa sagradong lugar noong Nobyembre 20, 2025,<ref>{{Cite web |language=fr |title=En Mayenne, une nouvelle étape pour l'église de Saint-Gault avec la désacralisation et la désaffectation de l'édifice - ICI |url=https://www.francebleu.fr/pays-de-la-loire/mayenne-53/quelaines-saint-gault/en-mayenne-une-nouvelle-etape-pour-l-eglise-de-saint-gault-avec-la-desacralisation-et-la-desaffectation-de-l-edifice-1546337 |website=ICI, le média de la vie locale |date=2025-11-28 |access-date=2026-02-04}}</ref> at ang bahagyang paggiba ay pinaplano sa 2026.<ref>{{Cite web |language=fr |title=La démolition partielle de l'église de Saint-Gault est prévue prochainement, assure le maire de Quelaines-Saint-Gault - ICI |url=https://www.francebleu.fr/emissions/l-info-d-ici-ici-mayenne/la-demolition-partielle-de-l-eglise-de-saint-gault-est-prevue-prochainement-assure-le-maire-de-quelaines-saint-gault-5581900 |website=ICI, le média de la vie locale |date=2026-02-04 |access-date=2026-02-04}}</ref> Isang atas ng prepektura noong Pebrero 4, 2026, ang nag-aatas ng paghinto sa pagkasira ng simbahan ng Saint-Gault dahil sa makasaysayang halaga nito. [https://www.urgencespatrimoine.fr/post/un-sursis-pour-saint-gault Pahinga para sa simbahan ng Saint-Gault.] * Kapilya ng Pré-Guyon * [[Château de la Roussardière]] * [[Château des Vignes]] * [[Château de Maineuf]] (Saint-Gault) * Libingan ni [[Pierre-François Goussin-Lacroix]] <gallery> Quelaines-Saint-Gault Saint-Gervais-Saint-Protais 199.jpg |Intérieur de l’église Saint-Gervais-Saint-Protais Quelaines-Saint-Gault - Église Saint-Gault 01.jpg |L’ancienne église Saint-Gault, en 2015 Tombeau de Pierre-François Goussin 01.jpg |Tombeau de Pierre-François Goussin-Lacroix </gallery> ==Eskudo de armas== [[File:Blason ville fr Quelaines-Saint-Gault 53.svg|thumb|Quelaines-Saint-Gault]] ''Grupo: 1 Argente, dalawang martlete na sable; 2 Asul, dalawang cinquefoil na may butas o; isang fess gule, na may kargang lira o may nakasulat na sable 1868 sa ilalim nito, napapalibutan ng dalawang mascle din o, sa kabuuan ay ang partisyon.''<ref>[https://armorialdefrance.fr/page_blason.php?ville=12121 Eskudo de armas ng Quelaines-Saint-Gault.]</ref> '''Mga Detalye:''' <blockquote>Ang patayong paghahati ay kumakatawan sa bawat isa sa mga entidad ng kasalukuyang nayon, katulad ng Quelaines sa kaliwa at Saint-Gault sa kanan. Para sa Quelaines, ang mga sandata ng pamilyang de Charnières ay nakadispley: "Argent, tatlong martlet na sable." Dahil ang buong paglalaan ng isang eskudo ng pamilya ay ipinagbabawal para sa mga munisipalidad, sapat na ang paghiram ng isa o higit pang mga elemento. Para sa Saint-Gault, ang mga sandata ng pamilyang du Buat ay nakadispley: "Azure, tatlong ''cinquefoil'' o." Ang parehong tuntunin tungkol sa mga eskudo ng pamilya ay naaangkop din dito. Ang pulang fess ay isang paalala ng mga sandata ng Dukado ng Rohan, ang unang nag-isa sa dalawang nayon, kaya naman ang pigurang ito na tila nagdurugtong sa mga seksyon ng pilak at asul. Ang lira ay nagpapahiwatig ng presensya sa loob ng teritoryo ng munisipalidad ng isa sa mga pinakamatandang bandang tanso sa Pransiya. Taglay nito ang petsa ng pagkakatatag nito, 1868, at nasa mga kulay ng banner ng banda. Ang mga palamuti ay dalawang berdeng dahon ng baging, namumunga ng pula, na nakalagay nang may asin sa mga dulo nito at tinalian ng pilak upang parangalan ang gawaing pang-agrikultura ng komyun. Ang pilak na balumbon ay may pangalan ng komyun sa itim at malalaking titik. Ang korona ng mga tore ay nagpapahiwatig na ang kalasag ay sa isang komyun; wala itong kinalaman sa mga kuta.</blockquote> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Quelaines-Saint-Gault]] [[Kategorya:Mayenne]] [[Kategorya:Mga pamayanan sa Pransiya]] [[Kategorya:Mga komuna sa Pransiya]] ntui4i9tet1mi72ynyos1kp07p87hp7 0 338009 2204628 2204562 2026-04-24T12:29:09Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2204628 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = Saint-Sauveur-de-Puynormand |settlement_type = Bayan |image_skyline = Stsauveurpuyn mairie.JPG |image_caption = Bulwagan ng bayan |image_shield = Blason ville fr Saint-Sauveur-de-Puynormand (Gironde).svg |pushpin_map = France#France Nouvelle-Aquitaine |pushpin_map_caption = Lokasyon ng Saint-Sauveur-de-Puynormand |subdivision_type = Bansa |subdivision_name = {{Flag|France}} |subdivision_type1 = [[Mga Rehiyon ng Pransiya|Rehiyon]] |subdivision_name1 = [[Nouvelle-Aquitaine]] |subdivision_type2 = [[Mga Departamento ng Pransiya|Departamento]] |subdivision_name2 = [[Gironda]] |subdivision_type3 = Arrondissement |subdivision_name3 = [[Arrondissement of Libourne|Liborna]] |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |leader_title = Alkade (2020-2026) |leader_name = Gérard Moulinier<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=2 December 2020|language=fr}}</ref> |area_total_km2 = 5.57 |population_as_of = 2023 |population_total = 369 |population_demonym = Saint-Sauveurois |population_density_km2 = auto |website = http://www.saintsauveurdepuynormand.fr/ |coordinates = {{coord|44.9989|-0.0347|format=dms|display=inline,title}} |elevation_m = 45 |elevation_min_m = 19 |elevation_max_m = 93 |postal_code_type = INSEE/Postal code |postal_code = 33472/33660 }} Ang '''Saint-Sauveur-de-Puynormand''' ay isang [[Mga komuna sa Pransiya|bayan]] sa timog-kanlurang [[Pransiya]], na matatagpuan sa departamento ng [[Gironda]], sa rehiyon ng [[Nouvelle-Aquitaine]]. ==Heograpiya== Ang komyun, na inuri bilang isang komyun na nasa kagubatan, ay matatagpuan sa [[rehiyon ng Libournais]], humigit-kumulang 50 km mula sa [[Bordeaux]], sa hilagang bahagi ng departamento ng Gironda. Ang teritoryo ng komyun ay nasa humigit-kumulang 18 km hilagang-silangan ng [[Libourne|Liborna]]. <br>Ang komyun, na tinatawid ng ika-45 parallel, ay samakatuwid ay matatagpuan nang pantay ang layo mula sa North Pole at sa ekwador ng Daigdig (humigit-kumulang 5,000 km). Ang mga kalapit na komunidad ay [[Camps-sur-l'Isle]], [[Petit-Palais-et-Cornemps]], [[Puynormand]], [[Saint-Médard-de-Guizières]] at [[Saint-Seurin-sur-l'Isle]]. ==Pangalan== Ang pangalan ng komyun ay nagmula sa pag-aalay ng parokya kay Saint Sauveur, isang pangalang ibinigay kay Hesukristo, at mula sa pangalan ng castellany ng [[Puynormand]],<ref name=Visaq>[http://visites.aquitaine.fr/Saint-Sauveur-de-Puynormand Saint-Sauveur-de-Puynormand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303173000/http://visites.aquitaine.fr/Saint-Sauveur-de-Puynormand |date=2016-03-03 }} sur le site « Visites en Aquitaine - Région Aquitaine » (CC-[[licence creative commons#attribution (paternité)|BY]]-[[licence creative commons#partage à l'identique|SA]]), consulté le 13 septembre 2015.</ref> isang kalapit na komyun na ang pangalan ay nagmula sa mga Norman na sumakop sa lumang kastilyo na itinayo sa isang ''puy'', isang salitang hinango sa Latin na ''podium'' na tumutukoy sa isang bundok, isang elebasyon.<ref name=VisaqPuy>[http://visites.aquitaine.fr/puynormand Puynormand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303212234/http://visites.aquitaine.fr/puynormand |date=2016-03-03 }} sur le site « Visites en Aquitaine - Région Aquitaine » (CC-[[licence creative commons#attribution (paternité)|BY]]-[[licence creative commons#partage à l'identique|SA]]), consulté le 13 septembre 2015.</ref> ==Kasaysayan== Kaunti lamang ang mga nakasulat na tala tungkol sa Saint-Sauveur-de-Puynormand at sa simbahan nito. Noong ika-9 na siglo, nanirahan ang mga [[Norman]] sa pinakamataas na punto sa rehiyon, lalo na ang [[Puynormand]] at Saint-Sauveur-de-Puynormand. Inilarawan ni [[Léo Drouyn]], sa kanyang "[[Guyenne]] militaire", ang castellany ng Puynormand: umaasa sa biskondado ng [[Castillon-la-Bataille|Castillon]] hanggang sa pagkabuwag nito noong 1252, ginamit ng castellany ng Puynormand ang mga pyudal na karapatan nito sa 23 parokya o mga panginoon. Dahil sa pagkakaugnay nito sa [[Kaharian ng Inglaterra|korona ng Ingles]], ipinagkatiwala ito kay [[Bérard d'Albret]] noong 1330. Dahil pinagtatalunan ng mga viscount ng Castillon at ng [[pamilyang Albret]], panandalian itong umaasa, sa pagtatapos ng ika-14 na siglo, sa mga jurat ng Libourne. Noong ika-16 na siglo, ang kastilyong ito ay itinaas sa isang [[baronya]] na pagmamay-ari ni [[Henry ng Navarra]], na nagbenta nito noong 1602 sa ilang mga mamimili upang mabayaran ang kanyang mga utang. Noong ika-18 siglo, tulad ng maraming komyun, ang komyun ng Saint-Sauveur-de-Puynormand ay nilikha sa pamamagitan ng atas noong Disyembre 14, 1789, mula sa dating parokya ng Saint-Sauveur-de-Puynormand, na umaasa sa simbahang parokya ng Saint-Sauveur. ==Mga lugar at monumento== ===Pamana ng relihiyon=== Ang [[simbahang parokya]] ng [[Saint-Sauveur]] ay matatagpuan sa isang magandang lokasyon sa gilid ng gilid ng burol na tinatanaw ang Lambak ng Isla. Mayroon itong malawak na tanawin. Ang sementeryo ay naglalaman ng isang cenotaph na itinayo noong ika-11 o ika-12 siglo, na nakalista bilang isang makasaysayang monumento simula noong 1924. ===Pamana sibil=== Ang punso ng Maragout, na matatagpuan 300 metro ang layo, ay naitala bilang isang punso ng kastilyo; ang orihinal bang simbahan ay sa isang nayong medyebal na nauugnay sa punso na ito? Ito ay 2 kilometro mula sa nayon ng Puynormand, ang luklukan ng isang mahalagang kastilyo kung saan mayroon ding isang kahanga-hangang punso ng pyudal na inilarawan ni [[Léo Drouyn]]. <gallery mode="packed"> Stsauveurpuyn monu.JPG|Le monument aux morts EGLISE DE SAINT SAUVEUR DE PUYNORMAND.jpg|Eglise </gallery> ==Eskudo de armas== [[File:Blason ville fr Saint-Sauveur-de-Puynormand (Gironde).svg|thumb|Saint-Sauveur-de-Puynormand]] ''Asul, dalawang leon na nakasisira o, sinusuportahan ng isang gulong na may kargang krus na kulay argent; na may pilak na filigree.''<ref>[https://armorialdefrance.fr/page_blason.php?ville=18920 Eskudo de armas ng Saint-Sauveur-de-Puynormand]</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Saint-Sauveur-de-Puynormand]] [[Kategorya:Gironda]] [[Kategorya:Mga pamayanan sa Pransiya]] [[Kategorya:Mga komuna sa Pransiya]] ief8kj2p6el01v77nhc9thxrwrimwa2 2204887 2204628 2026-04-25T11:02:23Z TentingZones1 122212 2204887 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = Saint-Sauveur-de-Puynormand |native_name = Sent Sauvador de Pueinarmand |settlement_type = Bayan |image_skyline = Stsauveurpuyn mairie.JPG |image_caption = Bulwagan ng bayan |image_shield = Blason ville fr Saint-Sauveur-de-Puynormand (Gironde).svg |pushpin_map = France#France Nouvelle-Aquitaine |pushpin_map_caption = Lokasyon ng Saint-Sauveur-de-Puynormand |subdivision_type = Bansa |subdivision_name = {{Flag|France}} |subdivision_type1 = [[Mga Rehiyon ng Pransiya|Rehiyon]] |subdivision_name1 = [[Nouvelle-Aquitaine]] |subdivision_type2 = [[Mga Departamento ng Pransiya|Departamento]] |subdivision_name2 = [[Gironda]] |subdivision_type3 = Arrondissement |subdivision_name3 = [[Arrondissement of Libourne|Liborna]] |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |leader_title = Alkade (2020-2026) |leader_name = Gérard Moulinier<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=2 December 2020|language=fr}}</ref> |area_total_km2 = 5.57 |population_as_of = 2023 |population_total = 369 |population_demonym = Saint-Sauveurois |population_density_km2 = auto |website = http://www.saintsauveurdepuynormand.fr/ |coordinates = {{coord|44.9989|-0.0347|format=dms|display=inline,title}} |elevation_m = 45 |elevation_min_m = 19 |elevation_max_m = 93 |postal_code_type = INSEE/Postal code |postal_code = 33472/33660 |shield_link = #Eskudo de armas }} Ang '''Saint-Sauveur-de-Puynormand''' ay isang [[Mga komuna sa Pransiya|bayan]] sa timog-kanlurang [[Pransiya]], na matatagpuan sa departamento ng [[Gironda]], sa rehiyon ng [[Nouvelle-Aquitaine]]. ==Heograpiya== Ang komyun, na inuri bilang isang komyun na nasa kagubatan, ay matatagpuan sa [[rehiyon ng Libournais]], humigit-kumulang 50 km mula sa [[Bordeaux]], sa hilagang bahagi ng departamento ng Gironda. Ang teritoryo ng komyun ay nasa humigit-kumulang 18 km hilagang-silangan ng [[Libourne|Liborna]]. <br>Ang komyun, na tinatawid ng ika-45 parallel, ay samakatuwid ay matatagpuan nang pantay ang layo mula sa North Pole at sa ekwador ng Daigdig (humigit-kumulang 5,000 km). Ang mga kalapit na komunidad ay [[Camps-sur-l'Isle]], [[Petit-Palais-et-Cornemps]], [[Puynormand]], [[Saint-Médard-de-Guizières]] at [[Saint-Seurin-sur-l'Isle]]. ==Pangalan== Ang pangalan ng komyun ay nagmula sa pag-aalay ng parokya kay Saint Sauveur, isang pangalang ibinigay kay Hesukristo, at mula sa pangalan ng castellany ng [[Puynormand]],<ref name=Visaq>[http://visites.aquitaine.fr/Saint-Sauveur-de-Puynormand Saint-Sauveur-de-Puynormand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303173000/http://visites.aquitaine.fr/Saint-Sauveur-de-Puynormand |date=2016-03-03 }} sur le site « Visites en Aquitaine - Région Aquitaine » (CC-[[licence creative commons#attribution (paternité)|BY]]-[[licence creative commons#partage à l'identique|SA]]), consulté le 13 septembre 2015.</ref> isang kalapit na komyun na ang pangalan ay nagmula sa mga Norman na sumakop sa lumang kastilyo na itinayo sa isang ''puy'', isang salitang hinango sa Latin na ''podium'' na tumutukoy sa isang bundok, isang elebasyon.<ref name=VisaqPuy>[http://visites.aquitaine.fr/puynormand Puynormand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303212234/http://visites.aquitaine.fr/puynormand |date=2016-03-03 }} sur le site « Visites en Aquitaine - Région Aquitaine » (CC-[[licence creative commons#attribution (paternité)|BY]]-[[licence creative commons#partage à l'identique|SA]]), consulté le 13 septembre 2015.</ref> ==Kasaysayan== Kaunti lamang ang mga nakasulat na tala tungkol sa Saint-Sauveur-de-Puynormand at sa simbahan nito. Noong ika-9 na siglo, nanirahan ang mga [[Norman]] sa pinakamataas na punto sa rehiyon, lalo na ang [[Puynormand]] at Saint-Sauveur-de-Puynormand. Inilarawan ni [[Léo Drouyn]], sa kanyang "[[Guyenne]] militaire", ang castellany ng Puynormand: umaasa sa biskondado ng [[Castillon-la-Bataille|Castillon]] hanggang sa pagkabuwag nito noong 1252, ginamit ng castellany ng Puynormand ang mga pyudal na karapatan nito sa 23 parokya o mga panginoon. Dahil sa pagkakaugnay nito sa [[Kaharian ng Inglaterra|korona ng Ingles]], ipinagkatiwala ito kay [[Bérard d'Albret]] noong 1330. Dahil pinagtatalunan ng mga viscount ng Castillon at ng [[pamilyang Albret]], panandalian itong umaasa, sa pagtatapos ng ika-14 na siglo, sa mga jurat ng Libourne. Noong ika-16 na siglo, ang kastilyong ito ay itinaas sa isang [[baronya]] na pagmamay-ari ni [[Henry ng Navarra]], na nagbenta nito noong 1602 sa ilang mga mamimili upang mabayaran ang kanyang mga utang. Noong ika-18 siglo, tulad ng maraming komyun, ang komyun ng Saint-Sauveur-de-Puynormand ay nilikha sa pamamagitan ng atas noong Disyembre 14, 1789, mula sa dating parokya ng Saint-Sauveur-de-Puynormand, na umaasa sa simbahang parokya ng Saint-Sauveur. ==Mga lugar at monumento== ===Pamana ng relihiyon=== Ang [[simbahang parokya]] ng [[Saint-Sauveur]] ay matatagpuan sa isang magandang lokasyon sa gilid ng gilid ng burol na tinatanaw ang Lambak ng Isla. Mayroon itong malawak na tanawin. Ang sementeryo ay naglalaman ng isang cenotaph na itinayo noong ika-11 o ika-12 siglo, na nakalista bilang isang makasaysayang monumento simula noong 1924. ===Pamana sibil=== Ang punso ng Maragout, na matatagpuan 300 metro ang layo, ay naitala bilang isang punso ng kastilyo; ang orihinal bang simbahan ay sa isang nayong medyebal na nauugnay sa punso na ito? Ito ay 2 kilometro mula sa nayon ng Puynormand, ang luklukan ng isang mahalagang kastilyo kung saan mayroon ding isang kahanga-hangang punso ng pyudal na inilarawan ni [[Léo Drouyn]]. <gallery mode="packed"> Stsauveurpuyn monu.JPG|Le monument aux morts EGLISE DE SAINT SAUVEUR DE PUYNORMAND.jpg|Eglise </gallery> ==Eskudo de armas== [[File:Blason ville fr Saint-Sauveur-de-Puynormand (Gironde).svg|thumb|Saint-Sauveur-de-Puynormand]] ''Asul, dalawang leon na nakasisira o, sinusuportahan ng isang gulong na may kargang krus na kulay argent; na may pilak na filigree.''<ref>[https://armorialdefrance.fr/page_blason.php?ville=18920 Eskudo de armas ng Saint-Sauveur-de-Puynormand]</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Saint-Sauveur-de-Puynormand]] [[Kategorya:Gironda]] [[Kategorya:Mga pamayanan sa Pransiya]] [[Kategorya:Mga komuna sa Pransiya]] hp9yxpbld5idbrx2b1pfld08zw2jggs 2 338013 2204848 2204608 2026-04-24T21:51:27Z Maris Dreshmanis 161176 Update babel to lv|ru-4 (remove en-3, de-1) 2204848 wikitext text/x-wiki {{#babel:lv|ru-4}} == Maris Dreshmanis == Open data researcher. Contributor to [[d:Wikidata:WikiProject Occupations|WikiProject Occupations]] on Wikidata. * '''[[d:User:Maris Dreshmanis|Wikidata contributions]]''' — 37,400+ edits * '''GSCO''' — Global Standard Classification of Occupations (27 national registries + ESCO, 57,000+ occupation entries, 26,991 Wikidata items, 152,000+ multilingual labels across 53 languages) * '''[[d:Wikidata:WikiProject Occupations|WikiProject Occupations]]''' — coordinating occupation label enrichment in 27 source languages [[Category:Wikipedians]] 1tm661nfud90u9uzogktjy8qwfpriv4 0 338016 2204851 2026-04-25T02:09:20Z TentingZones1 122212 Bagong pahina: {{Infobox settlement |name = Nadaillac |settlement_type = Bayan |image_skyline = Nadaillac - Église Saint-Denis -01.JPG |image_caption = Ang Simbahan ng Saint-Denis sa Nadaillac |image_shield = Blason ville fr Nadaillac (Dordogne).svg |pushpin_map = France#France Nouvelle-Aquitaine |pushpin_map_caption = Lokasyon ng Nadaillac |subdivision_type = Bansa |subdivision_name = {{Flag|France}} |subdivision_type1 = [[Mga Rehiyon ng Pransiya|Rehiyon]] |subdivision_n... 2204851 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = Nadaillac |settlement_type = Bayan |image_skyline = Nadaillac - Église Saint-Denis -01.JPG |image_caption = Ang Simbahan ng Saint-Denis sa Nadaillac |image_shield = Blason ville fr Nadaillac (Dordogne).svg |pushpin_map = France#France Nouvelle-Aquitaine |pushpin_map_caption = Lokasyon ng Nadaillac |subdivision_type = Bansa |subdivision_name = {{Flag|France}} |subdivision_type1 = [[Mga Rehiyon ng Pransiya|Rehiyon]] |subdivision_name1 = [[Nouvelle-Aquitaine|Nòva Aquitània]] |subdivision_type2 = [[Mga Departamento ng Pransiya|Departamento]] |subdivision_name2 = [[Dordogne|Dordonha]] |subdivision_type3 = Arrondissement |subdivision_name3 = [[Arrondissement of Sarlat-la-Canéda|Sarlat e La Canedat]] |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |leader_title = Alkade (2020-2026) |leader_name = Jean-Claude Veyssière<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|publisher=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=13 September 2022|language=fr}}</ref> |area_total_km2 = 26.90 |population_as_of = 2023 |population_total = 372 |population_demonym = Nadaillacois, Nadaillacoises |population_density_km2 = auto |website = http://www.nadaillac.fr/ |coordinates = {{coord|45.0397|1.3986|format=dms|display=inline,title}} |elevation_m = 205 |elevation_min_m = 193 |elevation_max_m = 351 |postal_code_type = INSEE/Postal code |postal_code = 24590/24301 }} Ang '''Nadaillac''' ({{IPA|fr|nadajak}}; {{langx|oc|Nadalhac}}) ay isang [[Mga komuna sa Pransiya|bayan]] sa [[Pransiya]] na matatagpuan sa departamento ng [[Dordogne]], sa rehiyon ng [[Nouvelle-Aquitaine]]. Ang mga naninirahan sa Nadaillac ay tinatawag na Nadaillacois (lalaki) at Nadaillacoises (babae).<ref>{{Cite web|url=http://www.habitants.fr/habitants_nadaillac_24301.html |title=Dordogne > Nadaillac (24590) |access-date=2010-07-08}}</ref> ==Heograpiya== Ang Nadaillac ay ang pinakasilangang komyun sa departamento ng Dordogne, sa rehiyon ng [[Périgord noir]]. Ito ay isang komyun sa kanayunan sa loob ng mas malawak na lugar ng Brive-la-Gaillarde. Ang lupang limestone nito ay tinatamnan ng mga taniman ng truffle (na naging napakayaman noong simula ng ika-19 na siglo). Matatagpuan sa interseksyon ng mga departmental roads (RD) 63 at 63E1, ang nayon ng Nadaillac ay matatagpuan, gaya ng inaasahan, labindalawang kilometro sa timog-silangan ng sentro ng bayan ng [[Terrasson-Lavilledieu]] at labingwalong kilometro sa silangan ng [[Montignac-Lascaux]]. Ang komyun ay pinaglilingkuran din ng RD 60. Ang Nadaillac ay nasa hangganan ng pitong iba pang komyun, dalawa sa [[Corrèze]] at isa sa [[Lot]]. Sa timog-kanluran, ang teritoryo nito ay humigit-kumulang 620 metro mula sa [[Paulin, Dordogne|Paulin]]. ==Urbanismo== ===Tipolohiya=== Noong Enero 1, 2024, ang Nadaillac ay ikinategorya bilang isang munisipalidad sa kanayunan na may napakakalat na pabahay, ayon sa bagong 7-level na iskala ng densidad ng munisipyo na tinukoy ng INSEE noong 2022. Ito ay matatagpuan sa labas ng isang urban area. Bukod pa rito, ang munisipalidad ay bahagi ng Brive-la-Gaillarde catchment area, kung saan ito ay isang peripheral municipality. Ang lugar na ito, na kinabibilangan ng 80 munisipalidad, ay ikinategorya bilang may populasyon sa pagitan ng 50,000 at 200,000. ===Paggamit ng lupa=== Ang paggamit ng lupa sa munisipalidad, gaya ng ipinapakita sa European biophysical land cover database na Corine Land Cover (CLC), ay nailalarawan sa pamamagitan ng malaking presensya ng mga kagubatan at semi-natural na lugar (50.9% noong 2018), isang proporsyon na halos katumbas ng noong 1990 (51%). Ang detalyadong pagkasira noong 2018 ay ang mga sumusunod: mga kagubatan (49.7%), mga heterogeneous na lugar na pang-agrikultura (48.9%), mga lugar na may palumpong at/o mala-damo na halaman (1.2%), at mga parang (0.1%). [[File:24301-Nadaillac-Sols.png|thumb|upright=1.4|center|alt=Carte en couleurs présentant l'occupation des sols.|Carte des infrastructures et de l'occupation des sols de la commune en 2018 ([[Corine Land Cover|CLC]]).]] ==Pangalan== Pinagmulan ng pangalan: Ang salita ay nagmula sa isang personal na pangalang Gallo-Romano na sinusundan ng "''acum''", ang pangalang ''Natalius'' ay nabuo mula sa Latin na ''Natalis'' na nangangahulugang "tinubuang-bayan." Sa [[Wikang Oksitano|Oksitano]], ang bayan ay tinatawag na ''Nadalhac''.<ref>[https://communes-oc.dordogne.fr/cantons/salignac-eyvigues/NADAILLAC.htm Le nom occitan des communes du Périgord - Nadalhac] sur le site du Conseil général de la Dordogne, consulté le 10 octobre 2021.</ref> ==Kasaysayan== [[File:Nadaillac, le 27 juin 2025.png|thumb|283x283px|Vue de la commune, le 27 juin 2025.]] Noong Hunyo 25, 2025, ang bayan ay sinalanta ng isang malakas na bagyo, na nagdulot ng malawakang pinsala. Kinabukasan, isang crisis center ang itinayo sa munisipyo, kasama na ang mga bumbero mula sa rehiyon ng Dordogne.<ref>{{Cite web |title=Vidéo. « Ça n’a pas duré dix minutes » : en Dordogne, le village de Nadaillac panse ses plaies après l’orage |url=https://www.sudouest.fr/environnement/meteo/intemperies/ca-n-a-pas-dure-dix-minutes-en-dordogne-le-village-de-nadaillac-panse-ses-plaies-apres-l-orage-25006435.php|author=Virginie Desmet|website=[[Sud Ouest]]| date=2025-06-26}}</ref> ==Mga kaganapang pangkultura at pagdiriwang== * Pista sa nayon, huling bahagi ng Mayo, tatlong araw ang haba.<ref>Didier Rivet, « Trois jours de liesse en fin de semaine », ''[[Sud Ouest]] édition Dordogne'', 20 mai 2025, p. 21.</ref> * Sa unang bahagi ng Setyembre, ang Tatlong Obispo Hike ay isang 7.5 km na paglalakad patungo sa "Bato na Tatlong Obispo, na matatagpuan sa sangandaan ng Périgord, Limousin, at Quercy", kung saan "maaaring makipagkamay ang bawat obispo sa kanyang kapitbahay nang hindi umaalis sa kanyang diyosesis" (ika-13 edisyon noong 2025).<ref>Didier Rivet, « La randonnée des Trois Évêques fête ses 13 ans », ''[[Sud Ouest]] édition Dordogne'', 29 août 2025, p. 20.</ref> ==Mga lugar at monumento== * Puno ng Linden (ang Puno ng Kalayaan ng bayan) na nagmula pa noong Rebolusyong Pranses, na matatagpuan sa Barry. * Rue Noire na may eskudo de armas ng Itim na Prinsipe ng Inglatera. * Ang Romanesque na [[simbahan ng Saint-Denis sa Nadaillac]], ika-12 siglo, ay nakalista bilang isang makasaysayang monumento noong Enero 1948. * Ang tore ng Chanet, kasama ang sundial nito, ika-11 siglo. * Ang kapilya ng Sainte-Marie-Madeleine sa Chambrazès, ika-11 siglo. * Ang alaala ng digmaan na itinayo noong 1925 ng mga sundalo mula sa nayon ng Nadaillac ay gawa ng Franco-Swiss artist na si Frédy Stoll at naglalarawan ng "Ang Sundalong Nakikinig," "isang sundalong kalahating nakalibing sa kanyang trench, sinusuri ang abot-tanaw, handang ihagis ang kanyang granada".<ref>Didier Rivet, Un hommage pour les 100 ans du monument aux morts, ''[[Sud Ouest]] édition Dordogne'', 27 novembre 2025, p. 24.</ref> ==Mga pagkakaiba sa kultura== Ang Nadaillac ay isa sa mga munisipalidad na nakatanggap ng berdeng bituin ng Esperanto noong 2010, isang parangal na iginagawad sa mga alkalde ng mga munisipalidad na may mga nagsasalita ng [[wikang Esperanto]]. ==Eskudo de armas== [[File:Blason ville fr Nadaillac (Dordogne).svg|thumb|Nadaillac]] ''Asul, isang espadang pilak na nakatayo sa pagitan ng dalawang gintong leon na hinamak; sa isang gintong pinuno ay isang asul na bituin.''<ref>[https://armorialdefrance.fr/page_blason.php?ville=15598 Eskudo de armas ng Nadaillac]</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Nadaillac]] [[Kategorya:Dordogne]] [[Kategorya:Mga pamayanan sa Pransiya]] [[Kategorya:Mga komuna sa Pransiya]] dix3funmy8wkwlp2pzoxwrqkp0mzrm1 0 338017 2204856 2026-04-25T02:48:02Z TentingZones1 122212 Bagong pahina: {{Infobox food | name = Yassa | image = Poulet Yassa Chicken rice with onion sauce.jpg | caption = Manok na yassa | associated_cuisine = [[Lutuing Senegalese]] | alternate_name = | place_of_origin = [[Senegal]] | region = [[Kanlurang Aprika]] | course = Pangunahin | served = Mainit | main_ingredient = Manok, isda o kordero, sibuyas, lemon, at mustasa | variations = | calories... 2204856 wikitext text/x-wiki {{Infobox food | name = Yassa | image = Poulet Yassa Chicken rice with onion sauce.jpg | caption = Manok na yassa | associated_cuisine = [[Lutuing Senegalese]] | alternate_name = | place_of_origin = [[Senegal]] | region = [[Kanlurang Aprika]] | course = Pangunahin | served = Mainit | main_ingredient = Manok, isda o kordero, sibuyas, lemon, at mustasa | variations = | calories = | other = }} Ang '''Yassa''' ay isang maanghang na ulam na inihanda gamit ang mga sibuyas, lemon o mustasa at inatsarang manok, isda, o kordero.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=7rmIDVcoHNoC&pg=PA234|page=234|title=The Africa Cookbook: Tastes of a Continent|first=Jessica B.|last=Harris|publisher=Simon and Schuster |year=1998 |isbn=9780684802756}}</ref><ref name="nyt">{{cite news|url=https://cooking.nytimes.com/recipes/1021053-chicken-yassa-chicken-with-onions-citrus-and-chile|title=Chicken Yassa (Chicken With Onions, Citrus and Chile)|last=Weibel|first=Alexa|access-date=9 May 2020}}</ref> Orihinal na mula sa [[Senegal]],<ref>{{Cite web |title=Chicken Yassa (Senegalese Braised Chicken With Caramelized Onions) |url=https://www.seriouseats.com/chicken-yassa-senegalese-braised-chicken-with-caramelized-onions-5215703 |access-date=2025-01-10 |website=Serious Eats |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Bragger |first1=Jeannette D. |url=https://books.google.com/books?id=GP0mkUAsqksC&pg=PT43 |title=Quant a moi |last2=Rice |first2=Donald B. |publisher=Cengage |year=2012 |isbn=9781111354176 |edition=5 |page=43}}</ref> ito ay naging popular sa buong [[Kanlurang Aprika]]. Ang iba pang mga pangalan para sa chicken yassa ay kinabibilangan ng yassa au poulet (sa Pranses) at '''''yassa ganaar'''''. Ang terminong "yassa" ay tumutukoy sa paraan ng pagluluto (binabado at nilaga), habang ang "guinar" ay nangangahulugang manok sa [[Wikang Wolof|Wolof]], ang pambansang wika ng Senegal.<ref name=":0">{{Cite web |title=Yassa {{!}} Traditional Chicken Dish From Senegal |url=https://www.tasteatlas.com/yassa |access-date=2025-07-13 |publisher=[[TasteAtlas]]}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Ngom |first=Fama |date=2021-10-03 |title=Top 20 Most Popular Senegalese Foods & Dishes |url=https://www.chefspencil.com/senegalese-foods/ |access-date=2025-07-13 |website=Chef's Pencil |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Chicken Yassa (Senegalese Braised Chicken With Caramelized Onions) |url=https://www.seriouseats.com/chicken-yassa-senegalese-braised-chicken-with-caramelized-onions-5215703 |access-date=2025-07-13 |website=Serious Eats |language=en}}</ref> Ang ''Yassa Guinar'' ay karaniwang inihahanda sa katimugang rehiyon ng [[Casamance]] at sa iba pang bahagi ng Kanlurang Aprika. Isa ito sa mga pinaka-iconic na putahe ng [[lutuing Senegalese]] at kilala sa maasim at malasang lasa nito, na nagmula sa kakaibang sibuyas at sarsa na nakabase sa citrus. ==Mga sangkap== Bagama't may mga pagkakaiba-iba, ang isang karaniwang recipe ng ''yassa ganaar'' ay kinabibilangan ng:<ref name=":0" /> * Manok (karaniwang hinihiwa nang pahaba) * Mga sibuyas (marami, kadalasan 4–6 na malalaking sibuyas bawat manok) * Sariwang katas ng lemon o dayap * ''Dijon mustard'' o lokal na mustasa * Bawang at sili * Itim na paminta at asin * Langis ng gulay * Mga [[bouillon cube]] (opsyonal) ==Paghahanda== Paghahanda ng ''yassa ganaar'':<ref name=":1" /> * I-marinade ang manok gamit ang katas ng lemon, mustasa, bawang, sili, itim na paminta, at manipis na hiniwang sibuyas. Hayaang nakababad nang ilang oras o magdamag. * Igisa ang manok, maaaring sa pamamagitan ng pag-ihaw o pagprito, para magdagdag ng lasa. * Sa isang malaking palayok, igisa ang mga inatsarang sibuyas hanggang sa maging caramel at lumambot. * Ibalik ang mga inatsarang piraso ng manok sa palayok, kasama ang natitirang marinade. * Pakuluan ang ulam hanggang sa maluto nang husto ang manok at maging masarap at malinamnam ang sarsa. * Ihain nang mainit, karaniwang sa ibabaw ng pinasingawang puting kanin. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Lutuing Senegalese]] 0sx2g54px6s1jxhfxt0acltsxqf5ctp 0 338018 2204858 2026-04-25T03:07:20Z TentingZones1 122212 Bagong pahina: {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> | official_name = N'Délé | native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> | other_name = | settlement_type = Bayan<!--For Town or Village (Leave blank for the default City)--> <!-- images and maps -----------> | image_skyline = Vue de N'Dellé-Sultanat de Snoussi.j... 2204858 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> | official_name = N'Délé | native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> | other_name = | settlement_type = Bayan<!--For Town or Village (Leave blank for the default City)--> <!-- images and maps -----------> | image_skyline = Vue de N'Dellé-Sultanat de Snoussi.jpg | image_caption = Tanawin ng Ndélé (huling bahagi ng ika-19 na siglo) | image_flag = | image_seal = | image_shield = | nickname = | motto = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Central African Republic <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = Lokasyon sa Republika ng Gitnang Aprika <!-- Location ------------------> | coordinates = {{coord|8|24|33|N|20|39|11|E|region:CF|display=inline,title}} | subdivision_type = Bansa | subdivision_name = Republika ng Gitnang Aprika | subdivision_type1 = [[Prefectures of the Central African Republic|Prepektura]] | subdivision_name1 = [[Bamingui-Bangoran]] | subdivision_type2 = District | subdivision_name2 = | established_title = <!-- Settled --> | established_date = | government_type = <!-- Politics -----------------> | government_footnotes = | leader_title = Sub-Prepekt | leader_name = Dieu Beni Tebefra<ref>{{cite web |last1=Oubangui Medias |first1=Oubangui Medias |title=Centrafrique : Décrets portant nomination des Gouverneurs, des Préfets et des Sous-Préfets |url=https://oubanguimedias.com/2024/06/03/centrafrique-decrets-portant-nomination-des-gouverneurs-des-prefets-et-des-sous-prefets/ |website=oubanguimedias.com |publisher=Oubangui Medias |access-date=6 June 2024}}</ref> | leader_title1 = Sultan | leader_name1 = Ibrahim Kamoun Senoussi<ref>[https://minusca.unmissions.org/ndélé-un-bâtiment-pour-désengorger-les-classes-et-respecter-la-distanciation-sociale-l’école-de NDÉLÉ : UN BÂTIMENT POUR DÉSENGORGER LES CLASSES ET RESPECTER LA DISTANCIATION SOCIALE A L’ÉCOLE DE NDOLA]</ref> <!-- Area ---------------------> | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = | elevation_footnotes = <!--for references: use<ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Population -----------------------> | population_footnotes = | population_total = 13704 | population_as_of = 2013 | population_density_km2 = auto | population_note = <!-- General information ---------------> | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = <!-- Area/postal codes & others --------> | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = }} Ang '''N'Délé''' o '''Ndele''' ay isang [[bayan ng pamilihan]] at [[Mga subprepektura ng Republika ng Gitnang Aprika|subprepektura]] sa hilagang-silangang [[Republika ng Gitnang Aprika]], na nasa silangan ng [[Pambansang Parke ng Bamingui-Bangoran]]. Ang Ndélé ay ang kabisera ng [[Bamingui-Bangoran]], isa sa 16 na [[Prepektura|prepektura]] ng [[Republika ng Gitnang Aprika]]. Ang N'Délé ay may populasyon na 10,850 ayon sa senso noong 2003; at ang tinatayang populasyon noong 2013 ay 13,704.<ref name="WG">{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-47&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan |title=Central African Republic: largest cities and towns and statistics of their population|publisher=World Gazetteer|access-date=30 March 2013|url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130111112114/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-47&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan|archive-date=11 January 2013}}</ref> ==Heograpiya== Ang bayan ay matatagpuan sa pambansang kalsada ng RN8, ang rutang nag-uugnay sa [[Bangui]] sa hangganan ng Sudan, 648 km hilagang-silangan ng Bangui. Ito lamang ang bayan sa malawak na munisipalidad ng [[Dar al Kuti (bayan)|Dar el Kouti]]. ==Kasaysayan== [[File:Marché à N'Dellé.jpg|thumb|Ang merkado sa N'Délé noong ika-19 na siglo.]] Ang ''tata'', o pinatibay na pader, ay lumilikha ng isang palasyong parang kuta sa isang burol na tinatanaw ang N'Délé. Ito ay itinayo sa utos ni Sultan Mohammed al-Sanussi ng [[Dar al Kuti]] noong huling bahagi ng ika-19 na siglo.<ref name=unesco>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/4004/|title=Le Tata (palais fortifié) du Sultan Sénoussi, les grottes de Kaga-Kpoungouvou, la ville de Ndélé |publisher= UNESCO World Heritage Centre|access-date=30 March 2013}}</ref> Ang N'Délé, ang ''tata'', at ang mga Kuweba ng Kaga-Kpoungouvou ay sama-samang idinagdag sa [[UNESCO]] [[World Heritage]] Tentative List noong Abril 11, 2006,<ref name=unesco/> sa kategoryang Kultura. Noong 1970, nakatanggap ang N'Délé ng kuryente.<ref>{{cite book |last1=Rius |first1=Juan Fandos |last2=Bradshaw |first2=Richard |title=Historical Dictionary of the Central African Republic |date=2016 |publisher=Rowman & Littlefield |location=Maryland |isbn=9780810879928 |page=251}}</ref> Nang magsimula muli ang labanan noong Disyembre 2012 sa pagitan ng mga loyalista ng [[Forces armées centrafricaines|FACA]] at ng koalisyong rebelde ng [[Séléka]], ang lungsod ay bumagsak sa mga puwersa ng rebelde.<ref name="Figaro2012">{{cite news|url=https://www.lefigaro.fr/international/2012/12/26/01003-20121226ARTFIG00469-centrafrique-bangui-sous-la-menace-des-rebelles.php |title=Centrafrique: Bangui sous la menace des rebelles|newspaper= [[Le Figaro]] |date=26 December 2012|access-date=30 March 2013|language=fr}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.liberation.fr/monde/2012/12/27/la-france-n-est-pas-en-centrafrique-pour-y-proteger-un-regime_870212|title=La France n'est pas en Centrafrique pour y protéger «un régime|newspaper=[[Libération]]|date=27 December 2012|access-date=30 March 2013|language=fr|archive-date=13 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141013173604/http://www.liberation.fr/monde/2012/12/27/la-france-n-est-pas-en-centrafrique-pour-y-proteger-un-regime_870212|url-status=dead}}</ref> Noong 2020, [[2020 N'Délé clashes|sumiklab ang matinding sagupaan]] sa lungsod sa pagitan ng mga dating grupo ng Séléka [[Front populaire pour la renaissance de la Centrafrique|FPRC]] at RPRC na nagresulta sa pagkamatay ng dose-dosenang mga tao. Noong Hunyo 27, 2021, nabawi ng mga puwersa ng gobyerno ang N'Délé.<ref>[https://ndjonisango.com/2021/06/27/rca-la-vie-roule-a-merveille-a-ndele-sous-controle-des-faca/ RCA: la vie roule à merveille à Ndelé sous contrôle des FACA]</ref> ==Klima== Ang N'Délé ay may tropikal na klimang savanna (klasipikasyon ng klima ng Köppen na Aw) na may napakainit at tigang na tag-init mula Nobyembre hanggang kalagitnaan ng Abril at isang mainit at mahalumigmig na tag-ulan – mas banayad kaysa sa tag-init ayon sa temperatura ngunit pantay o mas hindi komportable dahil sa mas mataas na halumigmig – mula kalagitnaan ng Abril hanggang katapusan ng Oktubre. {{Weather box | width = auto | metric first = yes | single line = yes | location = N'Délé | temperature colour = pastel | Jan high C = 36.5 | Feb high C = 37.8 | Mar high C = 38.5 | Apr high C = 37.0 | May high C = 34.6 | Jun high C = 31.8 | Jul high C = 30.4 | Aug high C = 29.4 | Sep high C = 30.5 | Oct high C = 31.7 | Nov high C = 33.3 | Dec high C = 34.7 | Jan mean C = 27.2 | Feb mean C = 29.4 | Mar mean C = 30.1 | Apr mean C = 30.0 | May mean C = 28.6 | Jun mean C = 26.7 | Jul mean C = 25.4 | Aug mean C = 25.4 | Sep mean C = 25.4 | Oct mean C = 25.9 | Nov mean C = 25.8 | Dec mean C = 25.1 | Jan low C = 18.0 | Feb low C = 20.7 | Mar low C = 21.3 | Apr low C = 22.9 | May low C = 22.6 | Jun low C = 21.2 | Jul low C = 20.7 | Aug low C = 21.3 | Sep low C = 20.4 | Oct low C = 20.1 | Nov low C = 18.5 | Dec low C = 16.2 | rain colour = green | Jan rain mm = 0 | Feb rain mm = 6 | Mar rain mm = 24 | Apr rain mm = 65 | May rain mm = 122 | Jun rain mm = 151 | Jul rain mm = 205 | Aug rain mm = 235 | Sep rain mm = 231 | Oct rain mm = 131 | Nov rain mm = 9 | Dec rain mm = 0 |Jan sun= 279 |Feb sun= 263 |Mar sun= 250 |Apr sun= 209 |May sun= 222 |Jun sun= 189 |Jul sun= 160 |Aug sun= 151 |Sep sun= 157 |Oct sun= 201 |Nov sun= 277 |Dec sun= 268 |source 1= ''Normales et records pour la période 2002–2013 à N'Dele'',<ref name="Normales et records pour la période 2002-2013 à N'Dele">{{Cite web |url=http://www.infoclimat.fr/stations-meteo/climato-moyennes-records.php?staid=64654&redirect=1&from=2002&to=2013 |title=Normales et records pour la période 2002–2013 à N'Dele|publisher=Infoclimat|access-date=2014-01-13 }}</ref> |source 2= ''Climate : N'Délé for rainfall totals'',<ref name="Climate : N'Délé for rainfall totals">{{Cite web |url=http://fr.climate-data.org/location/764245/ |title=Climate : N'Délé for rainfall totals|publisher=Infoclimat|access-date=2014-01-13 }}</ref> ''Étude méthodologique pour l'use des données climatologiques de l'Afrique tropicale for sunshine hours''<ref>"Étude méthodologique pour l'utilisation des données climatologiques de l'Afrique tropicale for sunshine hours"{{Cite web |url=https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/divers12-12/20178.pdf |title=Étude méthodologique pour l'utilisation des données climatologiques de l'Afrique tropicale for sunshine hours|publisher=Infoclimat|access-date=2014-01-13 }}</ref> }} ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:N'Délé]] [[Kategorya:Republika ng Gitnang Aprika]] [[Kategorya:Dar al Kuti]] 4sgk0qswlk2r913y1iqn5vvh1h3hy6o 828 338019 2204859 2026-04-25T03:10:04Z TentingZones1 122212 Bagong pahina: return { name = 'Central African Republic', top = 11.3, bottom = 2.0, left = 14.1, right = 27.7, image = 'Central African Republic location map.svg', image1 = 'Central African Republic relief location map.jpg' } 2204859 Scribunto text/plain return { name = 'Central African Republic', top = 11.3, bottom = 2.0, left = 14.1, right = 27.7, image = 'Central African Republic location map.svg', image1 = 'Central African Republic relief location map.jpg' } gb4q8o4d07krrwcx0rnn8vcchodi9nv